शान्तिपर्व
अध्याय १२
[भीस्म] एवं सतुतः स भगवान गुह्यैस तथ्यैश च नामभिः तं मुनिं दर्शयाम आस नारदं विश्वरूपधृक
[bhīsma] evaṃ satutaḥ sa bhagavāna guhyaisa tathyaiśa ca nāmabhiḥ taṃ muniṃ darśayāma āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛka
हिन्दी अर्थ
अक्षयश्चाव्ययश्नैव यत्र स्थास्यामि शाश्वत: निकृष्ट बन्धनसे बँँधा रहना उचित नहीं है
English
as explained previously, is made to dwell on Brahma alone.
अध्याय १२
किं चिच चन्द्र विशुद्धात्मा किं चिच चन्द्राद विशेषवान कृशानु वर्णः किं चिच च किं चिद धिष्न्याकृतिः परभुः
kiṃ cica candra viśuddhātmā kiṃ cica candrāda viśeṣavāna kṛśānu varṇaḥ kiṃ cica ca kiṃ cida dhiṣnyākṛtiḥ parabhuḥ
हिन्दी अर्थ
हृदाश्न सरितश्वैव चुक्षुभु:ः सागरास्तथा ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवह: शुचि:
English
Somewhere pure as the moon, somewhere more distinguished than the moon, somewhere fire-coloured, somewhere shaped like a sacrificial hearth, the lord:
अध्याय १२
शुकपत्रवर्णः किं चिच च किं चित सफतिक सप्रभः नीलाञ्जनचय परख्यॊ जातरूपप्रभः कव चित
śukapatravarṇaḥ kiṃ cica ca kiṃ cita saphatika saprabhaḥ nīlāñjanacaya parakhyò jātarūpaprabhaḥ kava cita
हिन्दी अर्थ
अन्तर्हितः प्रभावं॑ तु दर्शयित्वा शुकस्तदा
English
somewhere parrot-feather coloured, somewhere crystal-bright, somewhere like a heap of dark collyrium, somewhere shining like gold,
अध्याय १२
परवालाङ्कुर वर्णश च शवेतवर्णः कव चिद बभौ कव चित सुवर्णवर्णाभॊ वैदूर्यसदृशः कव चित
paravālāṅkura varṇaśa ca śavetavarṇaḥ kava cida babhau kava cita suvarṇavarṇābhò vaidūryasadṛśaḥ kava cita
हिन्दी अर्थ
य इच्छेत् सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः सिद्धि पाना चाहे, वह किस देवताका पूजन करे?
English
somewhere of coral-sprout colour, somewhere white, somewhere gold-hued, somewhere like beryl,
अध्याय १२
नीलवैदूर्य सदृश इन्द्रनीलनिभः कव चित मयूरग्रीव वर्णाभॊ मुक्ताहार निभः कव चित
nīlavaidūrya sadṛśa indranīlanibhaḥ kava cita mayūragrīva varṇābhò muktāhāra nibhaḥ kava cita
हिन्दी अर्थ
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ
English
somewhere like dark beryl, somewhere like sapphire, somewhere like a peacock's neck, somewhere like a pearl necklace.
अध्याय १२
एतान वर्णान बहुविधान रूपे बिभ्रत सनातनः सहस्रनयनः शरीमाञ शतशीर्षः सहस्रपात
etāna varṇāna bahuvidhāna rūpe bibhrata sanātanaḥ sahasranayanaḥ śarīmāña śataśīrṣaḥ sahasrapāta
हिन्दी अर्थ
नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमत्रवीत् किया और इस प्रकार कहा
English
Bearing these many colours in form, the eternal one, thousand-eyed, glorious, hundred-headed, thousand-footed,
अध्याय १२
सहस्रॊदर बाहुश च अव्यक्त इति च कव चित ओंकारम उद्गिरन वक्त्रात सावित्रीं च तद अन्वयाम
sahasròdara bāhuśa ca avyakta iti ca kava cita oṃkārama udgirana vaktrāta sāvitrīṃ ca tada anvayāma
हिन्दी अर्थ
गच्छामि द्र॒ष्ठ प्रकृतिं तवाद्याम्
English
thousand-bellied and thousand-armed, and in places unmanifest, uttering Om from his mouth, and after it the Savitri,
अध्याय १२
शेषेभ्यश चैव वक्त्रेभ्यश चतुर्वेदॊद्गतं वसु आरण्यकं जगौ देवॊ हरिर नारायणॊ वशी
śeṣebhyaśa caiva vaktrebhyaśa caturvedòdgataṃ vasu āraṇyakaṃ jagau devò harira nārāyaṇò vaśī
हिन्दी अर्थ
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान् अनादिमध्यनिधनं लोककर्तारमव्ययम्
English
and from his other mouths the wealth drawn from the four Vedas, the Aranyaka, the self-controlled god Hari Narayana sang.
अध्याय १२
वेदीं कमन्दलुं दर्भान मनि रूपान अथॊपलान अजिनं दन्द काष्ठं च जवलितं च हुताशनम धारयाम आस देवेशॊ हस्तैर यज्ञपतिस तदा
vedīṃ kamandaluṃ darbhāna mani rūpāna athòpalāna ajinaṃ danda kāṣṭhaṃ ca javalitaṃ ca hutāśanama dhārayāma āsa deveśò hastaira yajñapatisa tadā
हिन्दी अर्थ
ऋषीनुवाच तान् सर्वानिदृश्य: पुरुषोत्तम:
English
The lord of gods, lord of sacrifice, then held in his hands an altar, a water-pot, kusha grass, stones in the form of jewels, a black-antelope skin, a staff, and blazing fire.
अध्याय १२
तं परसन्नं परसन्नात्मा नारदॊ दविजसत्तमः वाग्यतः परयतॊ भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम तम उवाच नतं मूर्ध्ना देवानाम आदिर अव्ययः
taṃ parasannaṃ parasannātmā nāradò davijasattamaḥ vāgyataḥ parayatò bhūtvā vavande parameśvarama tama uvāca nataṃ mūrdhnā devānāma ādira avyayaḥ
हिन्दी अर्थ
वायुभूत: प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्
English
Narada, best of the twice-born, pleased, with pleased self, silent and pure, bowed to the Supreme Lord; and to him bowing his head, the imperishable first of the gods spoke:
अध्याय १२
एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः इमं देशम अनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः
ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ imaṃ deśama anuprāptā mama darśanalālasāḥ
हिन्दी अर्थ
प्रजहास ततो हासं शुक: सम्प्रेक्ष्य तत्परम् महायोगेश्वरो भूत्वा सो5त्यक्रामद् विहायसम्
English
"Ekata, Dvita and Trita, the great sages, came to this place longing to see me.
अध्याय १२
न च मां ते ददृशिरे न च दरक्ष्यति कश चन ऋते हय एकान्तिक शरेष्ठात तवं चैवैकान्तिकॊ मतः
na ca māṃ te dadṛśire na ca darakṣyati kaśa cana ṛte haya ekāntika śareṣṭhāta tavaṃ caivaikāntikò mataḥ
हिन्दी अर्थ
पज्चचूडाप्र भूतयो भृशमुत्फुल्ललोचना:
English
They did not see me, nor will anyone, except the best of the single-minded; and you are held to be single-minded.
अध्याय १२
ममैतास तनवः शरेष्ठा जाता धर्मगृहे दविज तास तवं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम
mamaitāsa tanavaḥ śareṣṭhā jātā dharmagṛhe davija tāsa tavaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatama
हिन्दी अर्थ
समुद्रा: सरित: शैला: प्रत्यूचुस्तं समन््तत:
English
These excellent forms of mine were born in the house of Dharma, Brahmana; always serve them and accomplish what you came for.
अध्याय १२
वृणीष्व च वरं विप्र मत्तस तवं यम इहेच्छसि परसन्नॊ ऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिर इहाव्ययः
vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattasa tavaṃ yama ihecchasi parasannò 'haṃ tavādyeha viśvamūrtira ihāvyayaḥ
हिन्दी अर्थ
ऋषेव्याहरतो वाक्यं प्रतिवक्ष्यामहे वयम् प्रातिष्ठत शुकः सिद्धि हित्वा दोषांश्नतुर्विधान्
English
And choose a boon from me, Brahmana, whatever you wish here; I am pleased with you today, here, the imperishable one in universal form."
अध्याय १२
[नारद] अद्य मे तपसॊ देव यमस्य नियमस्य च सद्यः फलम अवाप्तं वै दृष्टॊ यद भगवान मया
[nārada] adya me tapasò deva yamasya niyamasya ca sadyaḥ phalama avāptaṃ vai dṛṣṭò yada bhagavāna mayā
हिन्दी अर्थ
ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्
English
[Narada said:] "Today the fruit of my austerity, my restraints and observances, god, has been gained at once, since I have seen the blessed one.
अध्याय १२
वर एष ममात्यन्तं दृष्टस तवं यत सनातनः भगवान विश्वदृक सिंहः सर्वमूर्तिर महाप्रभुः
vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭasa tavaṃ yata sanātanaḥ bhagavāna viśvadṛka siṃhaḥ sarvamūrtira mahāprabhuḥ
हिन्दी अर्थ
ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत् स विधूमो5ग्निरिव ज्वलन् धूमहीन अग्निकी भाँति देदीप्यमान हो रहा था
English
This is my utmost boon, that I have seen you, the eternal, blessed, all-seeing lion, all-formed, the great lord."
अध्याय १२
[भीस्म] एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम उवाच वचनं भूयॊ गच्छ नारद माचिरम
[bhīsma] evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijama uvāca vacanaṃ bhūyò gaccha nārada mācirama
हिन्दी अर्थ
प्रादुर्भूत: क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवा भवत्
English
[Bhishma said:] Having thus shown himself to Narada, Parameshthi's son, he spoke again: "Go, Narada, without delay.
अध्याय १२
इमे हय अनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश चन्द्र वर्चसः एकाग्राश चिन्तयेयुर मां नैषां विघ्नॊ भवेद इति
ime haya anindriyāhārā madbhaktāśa candra varcasaḥ ekāgrāśa cintayeyura māṃ naiṣāṃ vighnò bhaveda iti
हिन्दी अर्थ
लगी। यह सब आश्वर्यकी-सी घटना घटित हुई निर्घातशब्हैश्व गिरिहिमवान् दीर्यतीव ह
English
These devotees of mine, without sense-food, moon-radiant, one-pointed, think of me; let there be no obstacle to them.
अध्याय १२
सिद्धाश चैते महाभागाः पुरा हय एकान्तिनॊ ऽभवन तमॊ रजॊ विनिर्मुक्ता मां परवेक्ष्यन्त्य असंशयम
siddhāśa caite mahābhāgāḥ purā haya ekāntinò 'bhavana tamò rajò vinirmuktā māṃ paravekṣyantya asaṃśayama
हिन्दी अर्थ
दिये। वज्रपातके शब्दोंसे गिरिराज हिमालय विदीर्ण-सा होता जान पड़ता था
English
These greatly fortunate ones were single-minded of old and are perfected; freed from tamas and rajas, they will doubtless enter me.
अध्याय १२
न दृश्यश चक्षुषा यॊ ऽसौ न सपृश्यः सपर्शनेन च न घरेयश चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः
na dṛśyaśa cakṣuṣā yò 'sau na sapṛśyaḥ saparśanena ca na ghareyaśa caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ
हिन्दी अर्थ
संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे
English
He who is not to be seen by the eye, nor touched by touch, nor smelt by smell, free of taste,
अध्याय १२
सत्त्वं रजस तमश चैव न गुणास तं भजन्ति वै यश च सर्वगतः साक्षी लॊकस्यात्मेति कथ्यते
sattvaṃ rajasa tamaśa caiva na guṇāsa taṃ bhajanti vai yaśa ca sarvagataḥ sākṣī lòkasyātmeti kathyate
हिन्दी अर्थ
उदीचीं दिशमास्थाय रुचिरे संददर्श ह ततः पर्वतशड्रे द्वे सहसैव द्विधाकृते
English
whom sattva, rajas and tamas, the qualities, do not approach, who is all-pervading, the witness, called the self of the world,
अध्याय १२
भूतग्राम शरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति अजॊ नित्यः शाश्वतश च निर्गुणॊ निष्कलस तथा
bhūtagrāma śarīreṣu naśyatsu na vinaśyati ajò nityaḥ śāśvataśa ca nirguṇò niṣkalasa tathā
हिन्दी अर्थ
यह एक अद्भुत-सी बात हुई
English
does not perish when the bodies of the host of beings perish; unborn, eternal, everlasting, without qualities and without parts,
अध्याय १२
दविर दवादशेभ्यस तत्त्वेभ्यः खयातॊ यः पञ्चविंशकः पुरुषॊ निष्क्रियश चैव जञानदृश्यश च कथ्यते
davira davādaśebhyasa tattvebhyaḥ khayātò yaḥ pañcaviṃśakaḥ puruṣò niṣkriyaśa caiva jañānadṛśyaśa ca kathyate
हिन्दी अर्थ
ततः पर्वतशृद्भाभ्यां सहसैव विनि:सृत: स पूज्यमानो देवैश्व गन्धर्वैक्रैषिभिस्तथा
English
famed as the twenty-fifth beyond twice twelve principles, the Person, inactive, and said to be seen by knowledge:
अध्याय १२
यं परविश्य भवन्तीह मुक्ता वै दविजसत्तम स वासुदेवॊ विज्ञेयः परमात्मा सनातनः
yaṃ paraviśya bhavantīha muktā vai davijasattama sa vāsudevò vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ
हिन्दी अर्थ
दिव्यै: पुष्पै: समाकीर्णमन्तरिक्षं समनन््तत:
English
entering whom the freed here become so, best of the twice-born; know him as Vasudeva, the eternal Supreme Self.
अध्याय १२
पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद शुभाशुभैः कर्मभिर यॊ न लिप्यति कदा चन
paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada śubhāśubhaiḥ karmabhira yò na lipyati kadā cana
हिन्दी अर्थ
ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन् रमणीय मन्दाकिनी (आकाशगंगा) का दर्शन किया
English
See the greatness and majesty of the god, Narada, who is never stained by good or bad deeds.
अध्याय १२
सत्त्वं रजस तमश चैव गुणान एतान परचक्षते एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च
sattvaṃ rajasa tamaśa caiva guṇāna etāna paracakṣate ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca
हिन्दी अर्थ
तस्यां क्रीडन्त्यभिरतास्ते चैवाप्सरसां गणा:
English
Sattva, rajas and tamas: they call these the qualities; these stand and move in all bodies.
अध्याय १२
एतान गुणांस तु कषेत्रज्ञॊ भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते निर्गुणॊ गुणभुक चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः
etāna guṇāṃsa tu kaṣetrajñò bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate nirguṇò guṇabhuka caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ
हिन्दी अर्थ
त॑ प्रक्रामन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुके गतम्
English
The knower of the field enjoys these qualities but is not enjoyed by them; without qualities, an enjoyer of qualities, creator of qualities, above qualities.
अध्याय १२
जगत परतिष्ठा देवर्षे पृथिव्य अप्सु परलीयते जयॊतिष्य आपः परलीयन्ते जयॊतिर वायौ परलीयते
jagata paratiṣṭhā devarṣe pṛthivya apsu paralīyate jayòtiṣya āpaḥ paralīyante jayòtira vāyau paralīyate
हिन्दी अर्थ
सुनाया। तब व्यासजीने शुकदेवका नाम लेकर बड़े जोरसे रोदन किया
English
The earth, support of the world, divine sage, dissolves in water; water dissolves in light, and light dissolves in wind.
अध्याय १२
खे वायुः परलयं याति मनस्य आकाशम एव च मनॊ हि परमं भूतं तद अव्यक्ते परलीयते
khe vāyuḥ paralayaṃ yāti manasya ākāśama eva ca manò hi paramaṃ bhūtaṃ tada avyakte paralīyate
हिन्दी अर्थ
शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुख: पिताको उत्तर दिया
English
Wind goes to dissolution in space, and space in mind; for mind is the highest element, and it dissolves in the unmanifest.
अध्याय १२
अव्यक्तं पुरुषे बरह्मन निष्क्रिये संप्रलीयते नास्ति तस्मात परतरं पुरुषाद वै सनातनात
avyaktaṃ puruṣe barahmana niṣkriye saṃpralīyate nāsti tasmāta parataraṃ puruṣāda vai sanātanāta
हिन्दी अर्थ
महिमान तु त॑ दृष्टवा पुत्रस्यामिततेजस: उस पर्वतके शिखरपर बैठ गये
English
The unmanifest dissolves in the Person, Brahmana, the inactive; there is nothing higher than that eternal Person.
अध्याय १२
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं सथावरजङ्गमम ऋते तम एकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम सर्वभूतात्मभूतॊ हि वासुदेवॊ महाबलः
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sathāvarajaṅgamama ṛte tama ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanama sarvabhūtātmabhūtò hi vāsudevò mahābalaḥ
हिन्दी अर्थ
तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनि: पुत्रस्य वै तदा
English
There is no permanent being in the world, moving or unmoving, except that one eternal Person, Vasudeva; for Vasudeva of great strength is the self of all beings.
अध्याय १२
पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम ते समेता महात्मानः शरीरम इति संज्ञितम
pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama te sametā mahātmānaḥ śarīrama iti saṃjñitama
हिन्दी अर्थ
सक्ततामात्मनश्रैव प्रीतो5भूद् ब्रीडितश्न॒ ह पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा
English
Earth, wind, space, water and light as fifth: these great ones together are called the body.
अध्याय १२
तद आविशति यॊ बरह्मन्न अदृश्यॊ लघुविक्रमः उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन परभुः
tada āviśati yò barahmanna adṛśyò laghuvikramaḥ utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayana parabhuḥ
हिन्दी अर्थ
वीर्येण सदृशः पुत्र: पुरा मत्तस्त्वया वृत:
English
Brahmana, he who enters it, unseen and of light movement, the lord, only on its arising moves the body.
अध्याय १२
न विना धातुसंघातं शरीरं भवति कव चित न च जीवं विना बरह्मन धातवश चेष्टयन्त्य उत
na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kava cita na ca jīvaṃ vinā barahmana dhātavaśa ceṣṭayantya uta
हिन्दी अर्थ
मम चैव प्रसादेन ब्रह्म॒तेजोमय: शुचि: देवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि
English
The body is never made without a collection of elements, and the elements, Brahmana, do not move without the living soul.
अध्याय १२
स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः परभुः तस्मात सनत्कुमारत्वं यॊ लभेत सवकर्मणा
sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ parabhuḥ tasmāta sanatkumāratvaṃ yò labheta savakarmaṇā
हिन्दी अर्थ
देवताओंके लिये भी दुर्लभ है, फिर भी तुम उसके लिये क्यों शोक कर रहे हो?
English
That soul is counted as Shesha, the lord Sankarshana; thus one may gain the state of Sanatkumara by one's own deed.
अध्याय १२
यस्मिंश च सर्वभूतानि परलयं यान्ति संक्षये स मनः सर्वभूतानां परद्युम्नः परिपथ्यते
yasmiṃśa ca sarvabhūtāni paralayaṃ yānti saṃkṣaye sa manaḥ sarvabhūtānāṃ paradyumnaḥ paripathyate
हिन्दी अर्थ
तावत् तवाक्षया कीर्ति: सपुत्रस्य भविष्यति छाया देखते हुए मुनिवर व्यास बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने आश्रमपर लौट आये
English
In whom all beings go to dissolution at the end, that is the mind of all beings, called Pradyumna.
अध्याय १२
तस्मात परसूतॊ यः कर्ता कार्यं कारणम एव च यस्मात सर्वं परभवति जगत सथावरजङ्गमम सॊ ऽनिरुद्धः स ईशानॊ वयक्तिः सा सर्वकर्मसु
tasmāta parasūtò yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇama eva ca yasmāta sarvaṃ parabhavati jagata sathāvarajaṅgamama sò 'niruddhaḥ sa īśānò vayaktiḥ sā sarvakarmasu
हिन्दी अर्थ
विस्तरेण समाख्याता यन्मां त्वं परिपृच्छसि
English
From him is born the doer, the effect and the cause; from whom everything arises, the world moving and unmoving: he is Aniruddha, he is the ruler, he is manifestation in all actions.
अध्याय १२
यॊ वासुदेवॊ भगवान कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः जञेयः स एव भगवाञ जीवः संकर्षणः परभुः
yò vāsudevò bhagavāna kaṣetrajñò nirguṇātmakaḥ jañeyaḥ sa eva bhagavāña jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ parabhuḥ
हिन्दी अर्थ
भी बातचीतके प्रसंगमें पद-पदपर इस प्रसंगको दुहराया करते हैं धारयेद् यः शमपर: स गच्छेत् परमां गतिम्
English
Vasudeva the blessed, the knower of the field, whose self is without qualities, is to be known; he is the same as the blessed soul, the lord Sankarshana.
अध्याय १२
संकर्षणाच च परद्युम्नॊ मनॊ भूतः स उच्यते परद्युम्नाद यॊ ऽनिरुद्धस तु सॊ ऽहंकारॊ महेश्वरः
saṃkarṣaṇāca ca paradyumnò manò bhūtaḥ sa ucyate paradyumnāda yò 'niruddhasa tu sò 'haṃkārò maheśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
त्रयस्त्रिंशदधिकत्रिशततमो5ध्याय:
English
From Sankarshana Pradyumna, who is called the mind-being; and from Pradyumna, Aniruddha, who is the sense of ego, the great lord.
अध्याय १२
मत्तः सर्वं संभवति जगत सथावरजङ्गमम अक्षरं च कषरं चैव सच चासच चैव नारद
mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagata sathāvarajaṅgamama akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva saca cāsaca caiva nārada
हिन्दी अर्थ
विधिना केन जुहुयाद् हैवं पित्रयं तथैव च
English
From me everything arises, the world moving and unmoving, the imperishable and the perishable, being and non-being, Narada.
अध्याय १२
मां परविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास तु ये मम अहं हि पुरुषॊ जञेयॊ निष्क्रियः पञ्चविंशकः
māṃ paraviśya bhavantīha muktā bhaktāsa tu ye mama ahaṃ hi puruṣò jañeyò niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ
हिन्दी अर्थ
सुलभ हो सकता है? वह किस विधिसे देवताओं तथा पितरोंके उद्देश्यसे होम करे? स्वर्गतश्नैव कि कुर्याद् येन न च्यवते दिव:
English
Those who enter me become free here, and those who are my devotees; for I am to be known as the Person, the inactive twenty-fifth,
अध्याय १२
निर्गुणॊ निष्कलश चैव निर्द्वन्द्वॊ निष्परिग्रहः एतत तवया न विज्ञेयं रूपवान इति दृश्यते इच्छन मुहूर्तान नश्येयम ईशॊ ऽहं जगतॊ गुरुः
nirguṇò niṣkalaśa caiva nirdvandvò niṣparigrahaḥ etata tavayā na vijñeyaṃ rūpavāna iti dṛśyate icchana muhūrtāna naśyeyama īśò 'haṃ jagatò guruḥ
हिन्दी अर्थ
मनुष्यको क्या करना चाहिए, जिससे वह स्वर्गसे नीचे न गिरे?
English
without qualities, without parts, without pairs, without possessions. You are not to know me as having form because I am seen so; if I wished, I could vanish in a moment; I am the lord, the teacher of the world.
अध्याय १२
माया हय एषा मया सृष्टा यन मां पश्यसि नारद सर्वभूतगुणैर युक्तं नैवं तवं जञातुम अर्हसि मयैतत कथितं सम्यक तव मूर्ति चतुष्टयम
māyā haya eṣā mayā sṛṣṭā yana māṃ paśyasi nārada sarvabhūtaguṇaira yuktaṃ naivaṃ tavaṃ jañātuma arhasi mayaitata kathitaṃ samyaka tava mūrti catuṣṭayama
हिन्दी अर्थ
तस्मात् परतरं यच्च तनमे ब्रूहि पितामह क्या है? पितामह! इन सब बातोंको आप मुझे बताइये
English
This is illusion made by me, that you see me joined with the qualities of all beings, Narada; you should not so understand. I have rightly told you my fourfold form.
अध्याय १२
सिद्धा हय एते महाभागा नरा हय एकान्तिनॊ ऽभवन तमॊ रजॊ भयां निर्मुक्ताः परवेक्ष्यन्ति च मां मुने
siddhā haya ete mahābhāgā narā haya ekāntinò 'bhavana tamò rajò bhayāṃ nirmuktāḥ paravekṣyanti ca māṃ mune
हिन्दी अर्थ
न होतत् तर्कया शक््यं वक्तुं वर्षशतैरपि
English
These greatly fortunate men, perfected, became single-minded, freed from tamas and rajas, and will enter me, sage.
अध्याय १२
अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारद अहं हि जीव संज्ञॊ वै मयि जीवः समाहितः मैवं ते बुद्धिर अत्राभूद दृष्टॊ जीवॊ मयेति च
ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada ahaṃ hi jīva saṃjñò vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ maivaṃ te buddhira atrābhūda dṛṣṭò jīvò mayeti ca
हिन्दी अर्थ
गहनं होतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् नारदस्य च संवादमृषे्नारायणस्य च
English
I am the doer, the effect and the cause, Narada; I am what is called the soul, and the soul is established in me. Let no such thought arise in you that you have seen the soul by me.
अध्याय १२
अहं सर्वत्रगॊ बरह्मन भूतग्रामान्तर आत्मकः भूतग्राम शरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्य अहम
ahaṃ sarvatragò barahmana bhūtagrāmāntara ātmakaḥ bhūtagrāma śarīreṣu naśyatsu na naśāmya ahama
हिन्दी अर्थ
इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
English
I am all-pervading, Brahmana, the inner self of the host of beings; when the bodies of the host of beings perish, I do not perish.
अध्याय १२
हिरण्यगर्भॊ लॊकादिश चतुर्वक्त्रॊ निरुक्तगः बरह्मा सनातनॊ देवॊ मम बह्व अर्थचिन्तकः
hiraṇyagarbhò lòkādiśa caturvaktrò niruktagaḥ barahmā sanātanò devò mama bahva arthacintakaḥ
हिन्दी अर्थ
धर्मात्मज: सम्बभूव पितैवं मे5भ्यभाषत चतुर्मूर्ति और सनातन देवता हैं। वे ही एक समय धर्मके पुत्ररूपसे प्रकट हुए थे
English
Hiranyagarbha, the origin of the world, four-faced, called by name, Brahma, the eternal god, thinks of many purposes of mine.
अध्याय १२
पश्यैकादश मे रुद्रान दक्षिणं पार्श्वम आस्थितान दवादशैव तथादित्यान वामं पार्श्वं समास्थितान
paśyaikādaśa me rudrāna dakṣiṇaṃ pārśvama āsthitāna davādaśaiva tathādityāna vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitāna
हिन्दी अर्थ
अवतार हुए थे, जिनके नाम इस प्रकार हैं--नर, नारायण, हरि और कृष्ण
English
See the eleven Rudras of mine standing on the right side, and the twelve Adityas standing on the left side.
अध्याय १२
अग्रतश चैव मे पश्य वसून अस्तौ सुरॊत्तमान नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः
agrataśa caiva me paśya vasūna astau suròttamāna nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ
हिन्दी अर्थ
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये हो घोर तपस्या करने लगे
English
In front of me see the eight Vasus, best of the gods, and behind see the Nasatya and Dasra, the physicians.
अध्याय १२
सर्वान परजापतीन पश्य पश्य सप्त ऋषीन अपि वेदान यज्ञांश च शतशः पश्यामृतम अथौषधीः
sarvāna parajāpatīna paśya paśya sapta ṛṣīna api vedāna yajñāṃśa ca śataśaḥ paśyāmṛtama athauṣadhīḥ
हिन्दी अर्थ
महामेरोगिरि: शुड्भात् प्रच्युतो गन्धमादनम् देवर्षि नारद महामेरु पर्वतके शिखरसे गन्धमादन पर्वतपर उतर पड़े
English
See all the Prajapatis, see the seven sages, see the Vedas and the sacrifices by the hundred, the nectar and the herbs.
अध्याय १२
तपांसि नियमांश चैव यमान अपि पृथग्विधान तथास्त गुणम ऐश्वर्यम एकस्थं पश्य मूर्तिमत
tapāṃsi niyamāṃśa caiva yamāna api pṛthagvidhāna tathāsta guṇama aiśvaryama ekasthaṃ paśya mūrtimata
हिन्दी अर्थ
त॑ देशमगमद् राजन् बदर्याश्रममाशुग:
English
See austerities and observances, and the restraints, of various kinds, and likewise lordship with its eight qualities, standing in one, embodied.
अध्याय १२
शरियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम वेदानां मातरं पश्य मत सथां देवीं सरस्वतीम
śariyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīma vedānāṃ mātaraṃ paśya mata sathāṃ devīṃ sarasvatīma
हिन्दी अर्थ
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिललोका: प्रतिष्ठिता: एका मूर्तिरियं पूर्व जाता भूयश्नतुर्विधा
English
See Shri, Lakshmi, Kirti, the humped Earth, and the mother of the Vedas, the goddess Sarasvati, abiding in me.
अध्याय १२
धरुवं च जयॊतिषां शरेष्ठं पश्य नारद खेचरम अम्भॊ धरान समुद्रांश च सरांसि सरितस तथा
dharuvaṃ ca jayòtiṣāṃ śareṣṭhaṃ paśya nārada khecarama ambhò dharāna samudrāṃśa ca sarāṃsi saritasa tathā
हिन्दी अर्थ
अहो हानुगृहीतो5द्य धर्म एभि: सुरैरिह
English
See, Narada, the pole star, the best of luminaries, moving in the sky, the clouds, the oceans, lakes and rivers.
अध्याय १२
मूर्तिमन्तः पितृगणांश चतुरः पश्य सत्तम तरींश चैवेमान गुणान पश्य मत्स्थान मूर्ति विवर्जितान
mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃśa caturaḥ paśya sattama tarīṃśa caivemāna guṇāna paśya matsthāna mūrti vivarjitāna
हिन्दी अर्थ
अत्र कृष्णो हरिश्वैव कस्मिंश्चित् कारणान्तरे एतौ हि परमं धाम का5नयोराद्विकक्रिया
English
See, good one, the four troops of ancestors embodied, and these three qualities abiding in me without form.
अध्याय १२
देवकार्याद अपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते देवानां च पितॄणां च पिता हय एकॊ ऽहम आदितः
devakāryāda api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā haya ekò 'hama āditaḥ
हिन्दी अर्थ
कां देवतां तु यजतः पितृन् वा कान् महामती
English
Even above the rite for the gods, sage, the rite for the ancestors is distinguished; for I alone am from the beginning the father of the gods and of the ancestors.
अध्याय १२
अहं हयशिरॊ भूत्वा समुद्रे पश्चिमॊत्तरे पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च शरद्धयान्वितम
ahaṃ hayaśirò bhūtvā samudre paścimòttare pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śaraddhayānvitama
हिन्दी अर्थ
सहसा प्रादुरभवत् समीपे देवयोस्तदा उन देवताओंके समीप प्रकट हो गये
English
Becoming Hayashiras in the north-west ocean, I drink the well-offered oblations and funeral offerings joined with faith.
अध्याय १२
मया सृष्टः पुरा बरह्मा मद यज्ञम अयजत सवयम ततस तस्मै वरान परीतॊ ददाव अहम अनुत्तमान
mayā sṛṣṭaḥ purā barahmā mada yajñama ayajata savayama tatasa tasmai varāna parītò dadāva ahama anuttamāna
हिन्दी अर्थ
पूजितश्वैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रत:
English
Brahma, created by me of old, himself sacrificed to my sacrifice; then, pleased, I gave him the most excellent boons.
अध्याय १२
मत पुत्रत्वं च कल्पादौ लॊकाध्यक्षत्वम एव च अहंकारकृतं चैव नाम पर्याय वाचकम
mata putratvaṃ ca kalpādau lòkādhyakṣatvama eva ca ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāya vācakama
हिन्दी अर्थ
उन्होंने नारदजीको देखा और शास्त्रमें बतायी हुई विधिसे उनका पूजन किया उपोपविष्ट: सुप्रीतो नारदो भगवानृषि:
English
Being my son at the beginning of the age, and being the overseer of the world, and a name made by ego, a synonym.
अध्याय १२
तवया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश चन तवं चैव वरदॊ बरह्मन वरेप्सूनां भविष्यसि
tavayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaśa cana tavaṃ caiva varadò barahmana varepsūnāṃ bhaviṣyasi
हिन्दी अर्थ
देखकर उनके पास ही बैठे हुए देवर्षि भगवान् नारद अत्यन्त प्रसन्न हुए
English
The limit made by you no one will transgress, and you, Brahmana, will be a giver of boons to those who seek boons.
अध्याय १२
सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपॊधन पितॄणां च महाभाग सततं संशितव्रत विविधानां च भूतानां तवम उपास्यॊ भविष्यसि
surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapòdhana pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tavama upāsyò bhaviṣyasi
हिन्दी अर्थ
त्वमज: शाश्वतो धाता माता5मृतमनुत्तमम्
English
You will be worshipped always by troops of gods and asuras, by sages, by ancestors, ascetic, greatly fortunate one of sharp vows, and by various beings.
अध्याय १२
परादुर्भावगतश चाहं सुरकार्येषु नित्यदा अनुशास्यस तवया बरह्मण्णियॊज्यश च सुतॊ यथा
parādurbhāvagataśa cāhaṃ surakāryeṣu nityadā anuśāsyasa tavayā barahmaṇṇiyòjyaśa ca sutò yathā
हिन्दी अर्थ
चत्वारो ह्ाश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलका: कं त्वद्य यजसे देवं पितरं क॑ न विद्महे
English
When I appear in the affairs of the gods, I am to be instructed by you, Brahmana, and to be employed like a son.
अध्याय १२
एतांश चान्यांश च रुचिरान बरह्मणे ऽमिततेजसे अहं दत्त्वा वरान परीतॊ निवृत्ति परमॊ ऽभवम
etāṃśa cānyāṃśa ca rucirāna barahmaṇe 'mitatejase ahaṃ dattvā varāna parītò nivṛtti paramò 'bhavama
हिन्दी अर्थ
त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्वेति कल्पित:
English
Having given Brahma of boundless splendour these and other lovely boons, I was pleased, and I became intent on withdrawal.
अध्याय १२
निर्वानं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा समृता तस्मान निवृत्तिम आपन्नश चरेत सर्वाङ्गनिर्वृतः
nirvānaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā samṛtā tasmāna nivṛttima āpannaśa careta sarvāṅganirvṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया आत्मा हि न: स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे
English
Extinction of all dharmas, withdrawal, is remembered as supreme; therefore one who has attained withdrawal should live content in every limb.
अध्याय १२
विद्या सहायवन्तं माम आदित्यस्थं सनातनम कपिलं पराहुर आचार्याः सांख्यनिश्चित निश्चयाः
vidyā sahāyavantaṃ māma ādityasthaṃ sanātanama kapilaṃ parāhura ācāryāḥ sāṃkhyaniścita niścayāḥ
हिन्दी अर्थ
हैवं पित्रयं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्
English
Teachers certain of Sankhya say that I am Kapila, dwelling in the sun, eternal, joined with knowledge as my companion.
अध्याय १२
हिरण्यगर्भॊ भगवान एष छन्दसि सुष्टुतः सॊ ऽहं यॊगगतिर बरह्मन यॊगशास्त्रेषु शब्दितः
hiraṇyagarbhò bhagavāna eṣa chandasi suṣṭutaḥ sò 'haṃ yògagatira barahmana yògaśāstreṣu śabditaḥ
हिन्दी अर्थ
मरीचिरज्धिराअत्रिश्व पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: कर्दमश्नापि य: प्रोक्त: क्रोधो विक्रीत एव च
English
This blessed Hiranyagarbha, well praised in the Veda, am I, Brahmana, the course of yoga named in the yoga treatises.
अध्याय १२
एषॊ ऽहं वयक्तिम आगम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ततॊ युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत पुनः कृत्वात्म सथानि भूतानि सथावराणि चराणि च
eṣò 'haṃ vayaktima āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ tatò yugasahasrānte saṃhariṣye jagata punaḥ kṛtvātma sathāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca
हिन्दी अर्थ
ते तत्प्रसादाद् गच्छन्ति तेनादिष्ट फलां गतिम्
English
Having come to manifestation I stay in heaven forever; then, at the end of a thousand ages, I shall draw in the world again, placing beings, moving and unmoving, in myself.
अध्याय १२
एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये दविजॊत्तम ततॊ भूयॊ जगत सर्वं करिष्यामीह विद्यया
ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye davijòttama tatò bhūyò jagata sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā
हिन्दी अर्थ
कला: पज्चदश ्यक्ता ते मुक्ता इति निश्चय: स हि सर्वगुणश्वैव निर्गुणश्वैव कथ्यते
English
Alone with knowledge I shall roam, best of the twice-born; then I shall make the whole world again here by knowledge.
अध्याय १२
अस्मन मूर्तिश चतुर्थी या सासृजच छेषम अव्ययम स हि संकर्षणः परॊक्तः परद्युम्नं सॊ ऽपय अजीजनत
asmana mūrtiśa caturthī yā sāsṛjaca cheṣama avyayama sa hi saṃkarṣaṇaḥ paròktaḥ paradyumnaṃ sò 'paya ajījanata
हिन्दी अर्थ
सर्वसदगुणसम्पन्न तथा निर्मुण भी कहलाता है
English
That fourth form of mine created the imperishable Shesha; he is called Sankarshana, and he too begot Pradyumna.
अध्याय १२
परद्युम्नाद अनिरुद्धॊ ऽहं सर्गॊ मम पुनः पुनः अनिरुद्धात तथा बरह्मा तत्रादि कमलॊद्भवः
paradyumnāda aniruddhò 'haṃ sargò mama punaḥ punaḥ aniruddhāta tathā barahmā tatrādi kamalòdbhavaḥ
हिन्दी अर्थ
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयाव: सनातनम् एतदभ्यधिकं तेषां यत् ते तं प्रविशन्त्युत
English
From Pradyumna, Aniruddha am I; my creation is again and again; from Aniruddha, Brahma, the first one born of the lotus there.
अध्याय १२
बरह्मणः सर्वभूतानि चराणि सथावराणि च एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः
barahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sathāvarāṇi ca etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् असत्यभाषण नहीं किया है
English
From Brahma come all beings, moving and unmoving; know this creation, at the beginnings of ages again and again.
अध्याय १२
यथा सूर्यस्य गगनाद उदयास्त मयाव इह नस्तौ पुनर बलात काल आनयत्य अमितद्युतिः तथा बलाद अहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै
yathā sūryasya gaganāda udayāsta mayāva iha nastau punara balāta kāla ānayatya amitadyutiḥ tathā balāda ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai
हिन्दी अर्थ
कैसे नहीं कर सकता हूँ?
English
As Time, of boundless splendour, brings back by force the sun's rising and setting that were lost from the sky here, so by force, for the good of all beings, I
अध्याय १२
सत्त्वैर आक्रान्त सर्वाङ्गां नस्तां सागरमेखलाम आनयिष्यामि सवं सथानं वाराहं रूपम आस्थितः
sattvaira ākrānta sarvāṅgāṃ nastāṃ sāgaramekhalāma ānayiṣyāmi savaṃ sathānaṃ vārāhaṃ rūpama āsthitaḥ
हिन्दी अर्थ
नारायण: शाश्वतधर्मगोप्ता सोभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम्
English
shall bring back the earth, lost, with all her limbs overwhelmed by beings, girdled by the sea, to her own place, taking the boar form.
अध्याय १२
हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनः सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम
hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitama nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanama
हिन्दी अर्थ
मेकान्तमासाद्य गिरे: स शुड्भे
English
I shall slay Hiranyaksha, the Daitya proud of his strength; again, taking the Narasimha form, for the gods' work I shall slay Hiranyakashipu, Diti's delight, the destroyer of sacrifices.
अध्याय १२
विरॊचनस्य बलवान बलिः पुत्रॊ महासुरः भविष्यति स शक्रं च सवराज्याच चयावयिष्यति
viròcanasya balavāna baliḥ putrò mahāsuraḥ bhaviṣyati sa śakraṃ ca savarājyāca cayāvayiṣyati
हिन्दी अर्थ
निष्पन्दहीना: सुसुगन्धिनस्ते जिद्दाभियें विश्ववक्षत्रं लेलिहान्ते सूर्यप्रर्यम्
English
Bali, the mighty great asura, son of Virochana, will be, and will make Shakra fall from his own kingdom.
अध्याय १२
तरैलॊक्ये ऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ अदित्यां दवादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात
tarailòkye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau adityāṃ davādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāta
हिन्दी अर्थ
देवा: सर्वे तस्य निसर्ग:
English
When the three worlds have been taken by him and the lord of Shachi is turned away, I shall be born as the twelfth son of Aditi from Kashyapa.
अध्याय १२
ततॊ राज्यं परदास्यामि शक्रायामित तेजसे देवताः सथापयिष्यामि सवेषु सथानेषु नारद बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम
tatò rājyaṃ paradāsyāmi śakrāyāmita tejase devatāḥ sathāpayiṣyāmi saveṣu sathāneṣu nārada baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinama
हिन्दी अर्थ
कथं ते पुरुषा जाता: का तेषां गतिरुत्तमा तेषां लक्षणमेतद्धि तच्छवेतद्वीपवासिनाम्
English
Then I shall give the kingdom to Shakra of boundless splendour and establish the gods in their own places, Narada, and make Bali dwell in the nether world.
अध्याय १२
तरेतायुगे भविष्यामि रामॊ भृगुकुलॊद्वहः कषत्रं चॊत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम
taretāyuge bhaviṣyāmi rāmò bhṛgukulòdvahaḥ kaṣatraṃ còtsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanama
हिन्दी अर्थ
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्
English
In the Treta age I shall be Rama, the lifter of the line of Bhrigu, and shall uproot the kshatriyas, rich in strength and vehicles.
अध्याय १२
संधौ तु समनुप्राप्ते तरेतायां दवापरस्य च रामॊ दाशरथिर भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः
saṃdhau tu samanuprāpte taretāyāṃ davāparasya ca rāmò dāśarathira bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ
हिन्दी अर्थ
सारभूत मानी गयी है आखण्डलसख: ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्
English
When the juncture of Treta and Dvapara has come, I shall be Rama, son of Dasharatha, lord of the world.
अध्याय १२
तरितॊपघाताद वैरूप्यम एकतॊ ऽथ दवितस तथा पराप्स्यतॊ वारणत्वं हि परजापतिसुताव ऋषी
taritòpaghātāda vairūpyama ekatò 'tha davitasa tathā parāpsyatò vāraṇatvaṃ hi parajāpatisutāva ṛṣī
हिन्दी अर्थ
मित्र और पापहारी भगवान् नारायणके विख्यात भक्त थे
English
By the injury of Trita, Ekata and Dvita, sons of Prajapati, sages, will get deformity and the state of elephants.
अध्याय १२
तयॊर ये तव अन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसः ते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम दविज
tayòra ye tava anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama davija
हिन्दी अर्थ
एकशब्यासन देवो दत्तवान् देवराट् स््वयम्
English
Those born in their line, forest-dwellers, will be my helpers in the gods' work, Brahmana.
अध्याय १२
ततॊ रक्षःपतिं घॊरं पुलस्त्य कुलपांसनम हनिष्ये रावणं संख्ये सगणं लॊककन्तकम
tatò rakṣaḥpatiṃ ghòraṃ pulastya kulapāṃsanama haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lòkakantakama
हिन्दी अर्थ
अपने साथ एक शय्या और एक आसनपर बिठाया करते थे यत्तद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रोक्षितं सदा
English
Then I shall slay in battle the terrible lord of rakshasas Ravana, the disgrace of Pulastya's family, with his host, the thorn of the world.
अध्याय १२
दवापरस्य कलेश चैव संधौ पर्यवसानिके परादुर्भावः कंस हेतॊर मथुरायां भविष्यति
davāparasya kaleśa caiva saṃdhau paryavasānike parādurbhāvaḥ kaṃsa hetòra mathurāyāṃ bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
ही वस्तु समझकर सब उन्हींको समर्पित कर रखा था
English
At the very end of the juncture of Dvapara and Kali, my manifestation will be at Mathura for the sake of Kamsa.
अध्याय १२
तत्राहं दानवान हत्वा सुबहून देवकन्तकान कुशस्थलीं करिष्यामि निवासं दवारकां पुरीम
tatrāhaṃ dānavāna hatvā subahūna devakantakāna kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ davārakāṃ purīma
हिन्दी अर्थ
सर्वा: सात्वतमास्थाय विधि चक्रे समाहित: प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुज्जते वाग्रभोजनम्
English
There, having slain very many danavas, thorns of the gods, I shall make Dvaraka city my dwelling at Kushasthali.
अध्याय १२
वसानस तत्र वै पुर्याम अदितेर विप्रियं करम हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीथं च दानवम
vasānasa tatra vai puryāma aditera vipriyaṃ karama haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīthaṃ ca dānavama
हिन्दी अर्थ
नानृता वाक् समभवन्मनो दुष्ट न चाभवत्
English
Living in that city, I shall slay what is hostile to Aditi, Naraka son of Bhumi, Mura, and the danava Pitha.
अध्याय १२
पराग्ज्यॊतिष पुरं रम्यं नाना धनसमन्वितम कुशस्थलीं नयिष्यामि हत्वा वै दानवॊत्तमान
parāgjyòtiṣa puraṃ ramyaṃ nānā dhanasamanvitama kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavòttamāna
हिन्दी अर्थ
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्य: शास्त्र विनि:सृतम् भूतभव्यभविष्यज्ञा: सत्यधर्मपरायणा:
English
Having slain the best of the danavas, I shall bring the lovely Pragjyotisha city, rich in many riches, to Kushasthali.
अध्याय १२
शंकरं च महासेनं बान परियहितैषिणम पराजेष्याम्य अथॊद्युक्तौ देवलॊकनमस्कृतौ
śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāna pariyahitaiṣiṇama parājeṣyāmya athòdyuktau devalòkanamaskṛtau
हिन्दी अर्थ
मर्त्यलोकमें प्रचलित नाना प्रकारकी मर्यादाओंका भी प्रतिपादन किया गया है
English
I shall defeat Shankara and Mahasena, eager and honoured by the world of the gods, well-wishers of Bana.
अध्याय १२
ततः सुतं बलेर जित्वा बानं बाहुसहस्रिणम विनाशयिष्यामि ततः सर्वान सौभनिवासिनः
tataḥ sutaṃ balera jitvā bānaṃ bāhusahasriṇama vināśayiṣyāmi tataḥ sarvāna saubhanivāsinaḥ
हिन्दी अर्थ
दिव्यं वर्षमहस््रं वै सर्वे ते ऋषिभि: सह विवेश तानृषीन् सर्वाल्लोंकानां हितकाम्यया
English
Then, having conquered Bali's son Bana of a thousand arms, I shall destroy all the dwellers of Saubha.
अध्याय १२
यः कालयवनः खयातॊ गर्ग तेजॊ ऽभिसंवृतः भविष्यति वधस तस्य मत्त एव दविजॊत्तम
yaḥ kālayavanaḥ khayātò garga tejò 'bhisaṃvṛtaḥ bhaviṣyati vadhasa tasya matta eva davijòttama
हिन्दी अर्थ
शब्दे चार्थ च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा
English
Kalayavana, who is famed, enveloped in Garga's splendour, will have his death from me alone, best of the twice-born.
अध्याय १२
जरासंधश च बलवान सर्वराजविरॊधकः भविष्यत्य असुरः सफीतॊ भूमिपालॊ गिरिव्रजे मम बुद्धिपरिस्पन्दाद वधस तस्य भविष्यति
jarāsaṃdhaśa ca balavāna sarvarājaviròdhakaḥ bhaviṣyatya asuraḥ saphītò bhūmipālò girivraje mama buddhiparispandāda vadhasa tasya bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
उनकी प्रथम रचना थी ऋषिभ: श्रावितं यत्र तत्र कारुणिको हासौ
English
The mighty Jarasandha, enemy of all kings, will be an asura, a prosperous king at Girivraja; by the stirring of my mind his death will come.
अध्याय १२
समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु वासविः सुसहायॊ वै मम हय एकॊ भविष्यति
samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu vāsaviḥ susahāyò vai mama haya ekò bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
उन सब ऋषियोंसे बोले-- लोकतन्त्रका धर्म प्रचलित होगा
English
When all the kings of the earth have assembled with their forces, Indra's son will be my one good helper.
अध्याय १२
एवं लॊका वदिष्यन्ति नरनारायणाव ऋषी उद्युक्तौ दहतः कषत्रं लॊककार्यार्थम ईश्वरौ
evaṃ lòkā vadiṣyanti naranārāyaṇāva ṛṣī udyuktau dahataḥ kaṣatraṃ lòkakāryārthama īśvarau
हिन्दी अर्थ
यजुर्ऋ्कूसामभिर्जुष्टमरथर्वांगिरसैस्तथा
English
So people will say: the sages Nara and Narayana, lords, bent on it, burn up the kshatriyas for the work of the world.
अध्याय १२
कृत्वा भावावतरणं वसुधाया यथेप्सितम सर्वसात्वत मुख्यानां दवारकायाश च सत्तम करिष्ये परलयं घॊरम आत्मज्ञाति विनाशनम
kṛtvā bhāvāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitama sarvasātvata mukhyānāṃ davārakāyāśa ca sattama kariṣye paralayaṃ ghòrama ātmajñāti vināśanama
हिन्दी अर्थ
अनुमोदित ग्रन्थके समान प्रमाणभूत होगा रुद्रश्न क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा
English
Having brought down the burden of the earth as desired, I shall make a terrible destruction of all the chief Satvatas and of Dvaraka, good one, destroying my own kinsmen.
अध्याय १२
कर्माण्य अपरिमेयानि चतुर्मूर्ति धरॊ हय अहम कृत्वा लॊकान गमिष्यामि सवान अहं बरह्म सत्कृतान
karmāṇya aparimeyāni caturmūrti dharò haya ahama kṛtvā lòkāna gamiṣyāmi savāna ahaṃ barahma satkṛtāna
हिन्दी अर्थ
सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्
English
Bearing the fourfold form, I shall do immeasurable deeds, and then go to my own worlds honoured by Brahma.
अध्याय १२
हंसॊ हयशिराश चैव परादुर्भावा दविजॊत्तम यदा वेदश्रुतिर नस्ता मया परत्याहृता तदा सवेदाः सश्रुतीकाश च कृताः पूर्वं कृते युगे
haṃsò hayaśirāśa caiva parādurbhāvā davijòttama yadā vedaśrutira nastā mayā paratyāhṛtā tadā savedāḥ saśrutīkāśa ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge
हिन्दी अर्थ
सर्वे प्रमाणं हि यथा तथा तच्छास्त्रमुत्तमम् तस्मात् प्रवक्ष्यते धर्मान् मनु: स्वायम्भुव: स्वयम्
English
Hamsa and Hayashiras are manifestations, best of the twice-born; when the Veda and the sacred tradition were lost, I brought them back; and the Vedas and the tradition were made again in the Krita age before.
अध्याय १२
अतिक्रान्ताः पुराणेषु शरुतास ते यदि वा कव चित अतिक्रान्ताश च बहवः परादुर्भावा ममॊत्तमाः लॊककार्याणि कृत्वा च पुनः सवां परकृतिं गताः
atikrāntāḥ purāṇeṣu śarutāsa te yadi vā kava cita atikrāntāśa ca bahavaḥ parādurbhāvā mamòttamāḥ lòkakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ savāṃ parakṛtiṃ gatāḥ
हिन्दी अर्थ
तदा प्रवक्ष्यत: शास्त्र युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्
English
Those that are past are heard in the Puranas, or somewhere; many of my excellent manifestations have passed, and having done the world's work they return to their own nature.
अध्याय १२
न हय एतद बरह्मणा पराप्तम ईदृशं मम दर्शनम यत तवया पराप्तम अद्येह एकान्तगतबुद्धिना
na haya etada barahmaṇā parāptama īdṛśaṃ mama darśanama yata tavayā parāptama adyeha ekāntagatabuddhinā
हिन्दी अर्थ
बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रतिचारिते बृहस्पतिसकाशाद् वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमा:
English
Not even Brahma has gained such a sight of me as you have gained today here, with a mind gone to single-mindedness.
अध्याय १२
एतत ते सर्वम आख्यातं बरह्मन भक्तिमतॊ मया पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम
etata te sarvama ākhyātaṃ barahmana bhaktimatò mayā purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama
हिन्दी अर्थ
तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रिया: सर्वा: करिष्यति
English
All this has been told to you, Brahmana, devoted one, by me, past and future, with its secret, good one."
अध्याय १२
एवं स भगवान देवॊ विश्वमूर्ति धरॊ ऽवययः एतावद उक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत
evaṃ sa bhagavāna devò viśvamūrti dharò 'vayayaḥ etāvada uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata
हिन्दी अर्थ
एतदर्थ्य च धर्म्य च रहस्यं चैतदुत्तमम् सच राजश्रिया युक्तो भविष्यति महान् वसु:
English
Having said only this, the blessed god, bearing the universal form, the imperishable, vanished right there.
अध्याय १२
नारदॊ ऽपि महातेजाः पराप्यानुग्रहम ईप्सितम नरनारायणौ दरष्टुं पराद्रवद बदराश्रमम
nāradò 'pi mahātejāḥ parāpyānugrahama īpsitama naranārāyaṇau daraṣṭuṃ parādravada badarāśramama
हिन्दी अर्थ
तथा राजा उपरिचर भी राजलक्ष्मीसे सम्पन्न एवं महान् पुरुष होगा
English
Narada too, of great splendour, having gained the desired grace, hurried to the Badari hermitage to see Nara and Narayana.
अध्याय १२
इदं महॊपनिषदं चतुर्वेद समन्वितम सांख्ययॊगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम
idaṃ mahòpaniṣadaṃ caturveda samanvitama sāṃkhyayògakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditama
हिन्दी अर्थ
कम्पित: पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति नेच्छाम्येवं विदित्वैते ह्वासवृद्धी पुनः पुन:
English
This great Upanishad, joined with the four Vedas, made of Sankhya and yoga, called by the name Pancharatra,
अध्याय १२
नारायण मुखॊद्गीतं नारदॊ ऽशरावयत पुनः बरह्मणः सदने तात यथादृष्टं यथा शरुतम
nārāyaṇa mukhòdgītaṃ nāradò 'śarāvayata punaḥ barahmaṇaḥ sadane tāta yathādṛṣṭaṃ yathā śarutama
हिन्दी अर्थ
इच्छा नहीं होती है
English
sung from Narayana's mouth, Narada recited again in Brahma's abode, dear one, as seen and as heard.
अध्याय १२
[युधिस्थिर] एतद आश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः किं बरह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात
[yudhisthira] etada āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ kiṃ barahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāta
हिन्दी अर्थ
सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डल: ऋषिभि: सह यास्यामि सौरं तेजो5तिदुःसहम्
English
[Yudhishthira said:] This greatness of that wise one is truly wonderful. Does Brahma not know it, since he heard it from Narada?
अध्याय १२
पितामहॊ हि भगवांस तस्माद देवाद अनन्तरः कथं स न विजानीयात परभावम अमितौजसः
pitāmahò hi bhagavāṃsa tasmāda devāda anantaraḥ kathaṃ sa na vijānīyāta parabhāvama amitaujasaḥ
हिन्दी अर्थ
देवदानवगन्धर्वान् पिशाचोरगराक्षसान्
English
The blessed grandfather is next to that god; how would he not know the power of the one of boundless might?
अध्याय १२
[भीस्म] महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश च परलयाश च ह
[bhīsma] mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca samatītāni rājendra sargāśa ca paralayāśa ca ha
हिन्दी अर्थ
और राक्षसोंसे आज्ञा माँगता हूँ पश्यन्तु योगवीर्य मे सर्वे देवा: सहर्षिभि:
English
[Bhishma said:] Thousands of great ages and hundreds of great ages have passed, king, creations and dissolutions.
अध्याय १२
सर्गस्यादौ समृतॊ बरह्मा परजा सर्ग करः परभुः जानाति देवप्रवरं भूयश चातॊ ऽधिकं नृप परमात्मानम ईशानम आत्मनः परभवं तथा
sargasyādau samṛtò barahmā parajā sarga karaḥ parabhuḥ jānāti devapravaraṃ bhūyaśa cātò 'dhikaṃ nṛpa paramātmānama īśānama ātmanaḥ parabhavaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
तस्मादनुज्ञां सम्प्राप्प जगाम पितरं प्रति
English
Brahma is remembered at the beginning of creation as the lord who makes creatures; he knows the best of gods, and still more, king, the Supreme Self, the ruler, and the origin of himself.
अध्याय १२
ये तव अन्ये बरह्म सदने सिद्धसंघाः समागताः तेभ्यस तच छरावयाम आस पुराणं वेद संमितम
ye tava anye barahma sadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ tebhyasa taca charāvayāma āsa purāṇaṃ veda saṃmitama
हिन्दी अर्थ
आज्ञा लेकर वे अपने पिता व्यासजीके पास गये शुकः प्रदक्षिणं कृत्वा कृष्णमापृष्टवान् मुनिम्
English
To the other crowds of Siddhas gathered in Brahma's abode he recited that Purana, equal to the Veda.
अध्याय १२
तेषां सकाशात सूर्यश च शरुत्वा वै भावितात्मनाम आत्मानुगामिनां बरह्म शरावयाम आस भारत
teṣāṃ sakāśāta sūryaśa ca śarutvā vai bhāvitātmanāma ātmānugāmināṃ barahma śarāvayāma āsa bhārata
हिन्दी अर्थ
कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसंघनिषेवितम्
English
From them, the sun heard it, and recited it, Bharata, to the pure-souled followers of the self.
अध्याय १२
षट षष्टिर हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम सूर्यस्य तपतॊ लॊकान निर्मिता ये पुरःसराः तेषाम अकथयत सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम
ṣaṭa ṣaṣṭira hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma sūryasya tapatò lòkāna nirmitā ye puraḥsarāḥ teṣāma akathayata sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanāma
हिन्दी अर्थ
समे देशे विविक्ते स निःशलाक उपाविशत् पादप्रभृतिगात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित्
English
Sixty-six thousand sages of purified selves, who were created first, while the sun scorches the worlds: to all those pure-souled ones the sun told it.
अध्याय १२
सूर्यानुगामिभिस तात ऋषिभिस तैर महात्मभिः मेरौ समागता देवाः शराविताश चेदम उत्तमम
sūryānugāmibhisa tāta ṛṣibhisa taira mahātmabhiḥ merau samāgatā devāḥ śarāvitāśa cedama uttamama
हिन्दी अर्थ
यत्र वैयासकिर्धीमान् योक्तुं समुपचक्रमे
English
By those great-souled sages who followed the sun, dear one, the gods gathered on Meru were made to hear this excellent teaching.
अध्याय १२
देवानां तु सकाशाद वै ततः शरुत्वासितॊ दविजः शरावयाम आस राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः
devānāṃ tu sakāśāda vai tataḥ śarutvāsitò davijaḥ śarāvayāma āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ
हिन्दी अर्थ
आकाश में उड़नेके लिये तैयार हो गये
English
Then Asita the twice-born, best of sages, having heard it from the gods, recited it, king, to the ancestors.
अध्याय १२
मम चापि पिता तात कथयाम आस शंतनुः ततॊ मयैतच छरुत्वा च कीर्तितं तव भारत
mama cāpi pitā tāta kathayāma āsa śaṃtanuḥ tatò mayaitaca charutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata
हिन्दी अर्थ
निवेदयामास च त॑ स्वं योगं परमर्षये योगके सम्बन्धमें इस प्रकार निवेदन किया
English
My father Shantanu also told it to me, dear one; having heard it, I have recited it to you, Bharata.
अध्याय १२
सुरैर वा मुनिभिर वापि पुराणं यैर इदं शरुतम सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः
suraira vā munibhira vāpi purāṇaṃ yaira idaṃ śarutama sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
अभिवाद्य पुनर्योगमास्थायाकाशमाविशत्
English
Whether gods or sages, all who have heard this Purana worship the Supreme Self again and again.
अध्याय १२
इदम आख्यानम आर्षेयं पारम्पर्यागतं नृप नावासुदेव भक्ताय तवया देयं कथं चन
idama ākhyānama ārṣeyaṃ pāramparyāgataṃ nṛpa nāvāsudeva bhaktāya tavayā deyaṃ kathaṃ cana
हिन्दी अर्थ
अन्तरिक्षचर: श्रीमान् वायुभूत: सुनिश्चित: ददृशु: सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम्
English
This account, composed by sages and come down by tradition, you should not give, king, to one who is not a devotee of Vasudeva.
अध्याय १२
मत्तॊ ऽनयानि च ते राजन्न उपाख्यान शतानि वै यानि शरुतानि धर्म्याणि तेषां सारॊ ऽयम उद्धृतः
mattò 'nayāni ca te rājanna upākhyāna śatāni vai yāni śarutāni dharmyāṇi teṣāṃ sārò 'yama uddhṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
समान कान्तिमान् तथा मन और वायुके समान वेगशाली देखा
English
From me you have heard hundreds of other stories, king, of dharma; the essence of them has been drawn out in this one.
अध्याय १२
सुरासुरैर यथा राजन निर्मथ्यामृतम उद्धृतम एवम एतत पुरा विप्रैः कथामृतम इहॊद्धृतम
surāsuraira yathā rājana nirmathyāmṛtama uddhṛtama evama etata purā vipraiḥ kathāmṛtama ihòddhṛtama
हिन्दी अर्थ
आस्थितो दीर्घमध्वानं पावकार्कसमप्रभ: ददृशु: सर्वभूतानि जड़मानि चराणि च
English
As nectar was drawn out by gods and asuras by churning, so this nectar of a story has been drawn out here by the brahmins.
अध्याय १२
यश चेदं पथते नित्यं यश चेदं शृणुयान नरः एकान्तभावॊपगत एकान्ते सुसमाहितः
yaśa cedaṃ pathate nityaṃ yaśa cedaṃ śṛṇuyāna naraḥ ekāntabhāvòpagata ekānte susamāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
पुष्पवषैश्न दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकस:
English
The man who reads this always, or who hears this, gone to single-minded devotion, composed in solitude,
अध्याय १२
पराप्य शवेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभॊ नरः स सहस्रार्चिषं देवं परविशेन नात्र संशयः
parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabhò naraḥ sa sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśena nātra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
अधः:कायोर्ध्ववक्त्रश्ष नेत्रै: समभिरज्यते नीचेकी ओर ही है? हमारी आँखें बरबस इसकी ओर खिंच जाती हैं"
English
reaching the great white island, becoming moon-bright, will enter the god of a thousand rays; of this there is no doubt.
अध्याय १२
मुच्येतार्तस तथा रॊगाच छरुत्वेमाम आदितः कथाम जिज्ञासुर लभते कामान भक्तॊ भक्त गतिं वरजेत
mucyetārtasa tathā rògāca charutvemāma āditaḥ kathāma jijñāsura labhate kāmāna bhaktò bhakta gatiṃ varajeta
हिन्दी अर्थ
भास्करं समुदी क्षन् स प्राडमुखो वाग्यतो5गमत्
English
Hearing this story from the beginning, the afflicted is freed from disease, the seeker gains his wishes, and the devotee reaches the devotee's goal.
अध्याय १२
तवयापि सततं राजन्न अभ्यर्च्यः पुरुषॊत्तमः स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतॊ गुरुः
tavayāpi satataṃ rājanna abhyarcyaḥ puruṣòttamaḥ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagatò guruḥ
हिन्दी अर्थ
देखते हुए मौनभावसे आगे बढ़ रहे थे तमापतन्तं सहसा दृष्टवा सर्वाप्सरोगणा:
English
And you too, king, must always worship the Supreme Person; he is mother, father and teacher of the whole world.
अध्याय १२
बरह्मण्य देवॊ भगवान परीयतां ते सनातनः युधिष्ठिर महाबाहॊ महाबाहुर जनार्दनः
barahmaṇya devò bhagavāna parīyatāṃ te sanātanaḥ yudhiṣṭhira mahābāhò mahābāhura janārdanaḥ
हिन्दी अर्थ
सुनिश्चितमिहायाति विमुक्तमिव नि:स्पृहम् उर्वशी पूर्वचित्तिश्न यं नित्यमुपसेवत:
English
May the god friend of brahmanas, the blessed eternal one, be pleased with you, Yudhishthira of mighty arms; Janardana is mighty-armed.
अध्याय १२
[वैषम्पायन] शरुत्वैतद आख्यान वरं धर्मराज जनमेजय भरातरश चास्य ते सर्वे नारायण पराभवन
[vaiṣampāyana] śarutvaitada ākhyāna varaṃ dharmarāja janamejaya bharātaraśa cāsya te sarve nārāyaṇa parābhavana
हिन्दी अर्थ
अप्सराएँ सदा निवास करती हैं
English
[Vaishampayana said:] Hearing this excellent account, Janamejaya, the king of dharma and all his brothers became devoted to Narayana.
अध्याय १२
जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत नित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीम उदीरयन
jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīma udīrayana
हिन्दी अर्थ
पितृशुश्रूषया बुद्धि सम्प्राप्तोड्यमनुत्तमाम् समय उनका चित्त उसकी बातोंकी ओर चला गया था
English
"Conquered by the blessed Person": so, Bharata, they were always devoted to muttering and uttering Sarasvati.
अध्याय १२
यॊ हय अस्माकं गुरुः शरेष्ठः कृष्ण दवैपयनॊ मुनिः स जगौ परमं जप्यं नारायणम उदीरयन
yò haya asmākaṃ guruḥ śareṣṭhaḥ kṛṣṇa davaipayanò muniḥ sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇama udīrayana
हिन्दी अर्थ
विलोकयामास तदा सरांसि सरितस्तथा
English
Our teacher, the best sage Krishna Dvaipayana, sang the supreme prayer, uttering Narayana.
अध्याय १२
गत्वान्तरिक्षात सततं कषीरॊदम अमृताशयम पूजयित्वा च देवेशं पुनर आयात सवम आश्रमम
gatvāntarikṣāta satataṃ kaṣīròdama amṛtāśayama pūjayitvā ca deveśaṃ punara āyāta savama āśramama
हिन्दी अर्थ
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमान: शुकेति वै एतन्मे स्नेहत: सर्वे वचन कर्तुमर्हथ
English
Going constantly through the sky to the Milk Ocean, the abode of nectar, and having worshipped the lord of gods, he came back to his own hermitage.
स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Mahabharata — Chapter 12
महाभारत
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.