Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 55/65 · श्लोक 308.1–308.191WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ191 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 308.1

[य] अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम कः पराप्तॊ विनयं बुद्ध्या मॊक्षतत्त्वं वदस्व मे

[ya] aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama kaḥ parāptò vinayaṃ buddhyā mòkṣatattvaṃ vadasva me

हिन्दी अर्थ

देवयोनिको प्राप्त होता है

English

calls him. To this day, the rule is rigidly observed in all Tols throughout India. It should be added to the credit of those engaged in teaching that they very seldom neglect their pupils. The story is authentic of the grandfather of the great Baneswar Vidyalankar of Nuddea, himself as great a professor as Banes war, of continuing to teach his pupils in the outer apartments even after receiving intelligence of his son's death within the inner apartments of the family dwelling. The fact is, he was utterly absorbed in his work, that when his good lady, moved by his apparent heartlessness, came out to tax him he answered her, in thorough absence of mind, saying, 'Well, do not be disturbed. If I do not weep for my son, I will do so for that grandchild in your arms.' The pupils at last recalled him to the realities of the hour.

अध्याय १२

श्लोक 308.2

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः परं मॊक्षस्य यच चापि तन मे बरूहि पितामह

saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ paraṃ mòkṣasya yaca cāpi tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोडन्यस्तथा भवेत् विद्यतेक्षरभावत्वादपरं परमव्ययम्

English

[Yudhishthira said:] "How does this self renounce, and how is one who has renounced his self; and what is the highest of liberation: tell me that, grandsire."

अध्याय १२

श्लोक 308.3

[भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम जनकस्य च संवादं सुलभायाश च भारत

[bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः

English

[Bhishma said:] "Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Janaka and Sulabha, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 308.4

संन्यासफलिकः कश चिद बभूव नृपतिः पुरा मैथिलॊ जनकॊ नाम धर्मध्वज इति शरुतः

saṃnyāsaphalikaḥ kaśa cida babhūva nṛpatiḥ purā maithilò janakò nāma dharmadhvaja iti śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार मैं भी आजतक यहाँ इस प्राकृत शरीरका ही अनुसरण करता रहा मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्

English

There was once a king whose fruit was renunciation, Janaka of Mithila, known as Dharmadhvaja.

अध्याय १२

श्लोक 308.5

स वेदे मॊक्षशास्त्रे च सवे च शास्त्रे कृतागमः इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम इमाम

sa vede mòkṣaśāstre ca save ca śāstre kṛtāgamaḥ indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāma imāma

हिन्दी अर्थ

अतीत होकर मैं निरामय परमात्माकी शरण लूँगा

English

Versed in the Veda, the shastra of liberation and his own shastra, he ruled this earth with his senses collected.

अध्याय १२

श्लोक 308.6

तस्य वेदविदः पराज्ञाः शरुत्वा तां सादु वृत्तताम लॊकेषु सपृहयन्त्य अन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर

tasya vedavidaḥ parājñāḥ śarutvā tāṃ sādu vṛttatāma lòkeṣu sapṛhayantya anye puruṣāḥ puruṣeśvara

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि वह अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये ऋषि-मुनि उसे “बुध्यमान' कहते हैं

English

Hearing of his good conduct, the wise who knew the Veda, lord of men, longed for it; other men in the worlds too.

अध्याय १२

श्लोक 308.7

अथ धर्मयुगे तस्मिन यॊगधर्मम अनुष्ठिता महीम अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी

atha dharmayuge tasmina yògadharmama anuṣṭhitā mahīma anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī

हिन्दी अर्थ

देता है और उसमें नित्य शुद्ध-बुद्ध ब्रह्मके लक्षण प्रकट हो जाते हैं

English

Then in that age of dharma, practising the dharma of yoga, a lone mendicant woman named Sulabha roamed the earth.

अध्याय १२

श्लोक 308.8

तया जगद इदं संवम अतन्त्या मिथिलेश्वरः तत्र तत्र शरुतॊ मॊक्षे कथ्यमानस तरिदन्दिभिः

tayā jagada idaṃ saṃvama atantyā mithileśvaraḥ tatra tatra śarutò mòkṣe kathyamānasa taridandibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उपदेश देना और अवश्य देना चाहिए--यह भी सुन लो क्रियावते च क्षमिणे हिताय

English

She, wandering this world, was told of the lord of Mithila here and there in liberation by those with three staffs.

अध्याय १२

श्लोक 308.9

सा सुसूक्ष्मां कथां शरुत्वा तथ्यं नेति ससंशया दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह

sā susūkṣmāṃ kathāṃ śarutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha

हिन्दी अर्थ

पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम्

English

Hearing a very subtle tale, doubtful whether true or not, she resolved to see Janaka.

अध्याय १२

श्लोक 308.10

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि यॊगतः अबिभ्रद अनवद्याङ्गी रूपम अन्यद अनुत्तमम

tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yògataḥ abibhrada anavadyāṅgī rūpama anyada anuttamama

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशतिमो योयं ज्ञानादेव प्रवर्तते उसकी प्राप्ति ज्ञानसे ही होती है

English

owes to one's deceased ancestors. Here Bhrigu says that by that act one gratifies the Creator. The idea is the same that forms the root of the command laid on the Jews,— Go and multiply.

अध्याय १२

श्लोक 308.11

चक्षुर निमेष मात्रेण लघ्व अस्त्रगतिगामिनी विदेहानां पुरीं सुभ्रूर जगाम कमलेक्षणा

cakṣura nimeṣa mātreṇa laghva astragatigāminī videhānāṃ purīṃ subhrūra jagāma kamalekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

चिथड़े पहनकर रहता है

English

In the blink of an eye, fast as a light missile in flight, the fair-browed, lotus-eyed woman went to the city of the Videhas.

अध्याय १२

श्लोक 308.12

सा पराप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम

sā parāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulāma bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvarama

हिन्दी अर्थ

एवमेषो5सकृत्पूर्व क्रीडार्थमभिमन्यते एवमेतां विकुर्वाण: सर्गप्रलयधर्मिणीम्

English

Reaching lovely Mithila, crowded with prosperous people, under the pretext of begging alms she saw the lord of Mithila.

अध्याय १२

श्लोक 308.13

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस तथा केयं कस्य कुतॊ वेति बभूवागत विस्मयः

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapusa tathā keyaṃ kasya kutò veti babhūvāgata vismayaḥ

हिन्दी अर्थ

इन सबको प्राकृत समझो

English

The king, seeing her great delicacy and form, wondered, "Who is she, whose, or whence?" and was astonished.

अध्याय १२

श्लोक 308.14

ततॊ ऽसयाः सवागतं कृत्वा वयादिश्य च वरासनम पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्य अतर्पयत

tatò 'sayāḥ savāgataṃ kṛtvā vayādiśya ca varāsanama pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpya atarpayata

हिन्दी अर्थ

विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धाशुद्धनिषेवणात् अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोप्यबुद्धतां ब्रजेत्

English

Then he made her welcome, offered her an excellent seat, honoured her with water for her feet, and satisfied her with excellent food.

अध्याय १२

श्लोक 308.15

अथ भुक्तवती परीता राजानं मन्त्रिभिर वृतम सर्वभाष्यविदां मध्ये चॊदयाम आस भिक्षुकी

atha bhuktavatī parītā rājānaṃ mantribhira vṛtama sarvabhāṣyavidāṃ madhye còdayāma āsa bhikṣukī

हिन्दी अर्थ

नहीं समझता, उसका वह याद रखना व्यर्थ है

English

Then, having eaten and pleased, the mendicant spurred the king, surrounded by ministers, among the knowers of all commentaries.

अध्याय १२

श्लोक 308.16

सुलभा तव अस्य धर्मेषु मुक्तॊ नेति ससंशया सत्त्वं सत्त्वेन यॊगज्ञा परविवेश महीपते

sulabhā tava asya dharmeṣu muktò neti sasaṃśayā sattvaṃ sattvena yògajñā paraviveśa mahīpate

हिन्दी अर्थ

तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिन: तदा स गुणहान्यै त॑ परमेवानुपश्यति

English

Sulabha, doubtful whether he was freed in his dharmas, joined by goodness, a knower of yoga, entered his sattva with sattva, lord of the earth.

अध्याय १२

श्लोक 308.17

नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्य रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः सा सम संचॊदयिष्यन्तम्यॊग बन्धैर बबन्ध ह

netrābhyāṃ netrayòra asya raśmīna saṃyòjya raśmibhiḥ sā sama saṃcòdayiṣyantamyòga bandhaira babandha ha

हिन्दी अर्थ

प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा

English

Joining the rays of her eyes with the rays of his eyes, she bound him as he was about to speak with the bonds of yoga.

अध्याय १२

श्लोक 308.18

जनकॊ ऽपय उत्स्मयन राजा भावम अस्या विशेषयन परतिजग्राह भावेन भावम अस्या नृपॊत्तमः

janakò 'paya utsmayana rājā bhāvama asyā viśeṣayana paratijagrāha bhāvena bhāvama asyā nṛpòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ; यह विचारप्रधान दर्शन है तस्मान्महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम

English

Janaka the king, smiling, distinguishing her state, the best of kings received her state with his own.

अध्याय १२

श्लोक 308.19

तद एकस्मिन्न अधिष्ठाने संवादः शरूयताम अयम छत्त्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश च तरिदण्डके

tada ekasminna adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śarūyatāma ayama chattrādiṣu vimuktasya muktāyāśa ca taridaṇḍake

हिन्दी अर्थ

सांख्या: सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्व: पडचविंशक:

English

Let this dialogue be heard, in one place: the freed from parasol and the like, and the freed woman with the triple staff.

अध्याय १२

श्लोक 308.20

भगवत्याः कव चर्येयं कृता कव च गमिष्यसि कस्य च तवं कुतॊ वेति पप्रच्छैनां महीपतिः

bhagavatyāḥ kava caryeyaṃ kṛtā kava ca gamiṣyasi kasya ca tavaṃ kutò veti papracchaināṃ mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ते व्यक्त प्रतिपद्यन्ते पुन: पुनररिंदम

English

"Blessed lady, where has this conduct been done, and where will you go? Whose are you, or whence?" the lord of the earth asked her.

अध्याय १२

श्लोक 308.21

शरुते वयसि जातौ च सद्भावॊ नाधिगम्यते एष्व अर्थेषूत्तरं तस्मात परवेद्यं तः समागमे

śarute vayasi jātau ca sadbhāvò nādhigamyate eṣva artheṣūttaraṃ tasmāta paravedyaṃ taḥ samāgame

हिन्दी अर्थ

नहीं होती। ऐसे लोगोंको बारंबार शरीर धारण करना पड़ता है व्यक्ती भूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिन:

English

"In learning, in age, in birth, good being is not found; in these matters I should be told the answer at this meeting.

अध्याय १२

श्लोक 308.22

छत्त्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः स तवां संमन्तुम इच्छामि माहार्हासि मता हि मे

chattrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ sa tavāṃ saṃmantuma icchāmi māhārhāsi matā hi me

हिन्दी अर्थ

य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते

English

Know me wholly freed in the particulars such as the parasol; I wish to consult you; you ought not to be disregarded, for you are esteemed by me.

अध्याय १२

श्लोक 308.23

यस्माच चैतन मया पराप्तं जञानं वैशेषिकं पुरा यस्य नान्यः परवक्तास्ति मॊक्षे तम अपि मे शृणु

yasmāca caitana mayā parāptaṃ jañānaṃ vaiśeṣikaṃ purā yasya nānyaḥ paravaktāsti mòkṣe tama api me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

विद्याविद्ये व्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वश: सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पडचविंशक:

English

Hear also about him by whom I obtained this special knowledge long ago, of whom there is no other speaker on liberation:

अध्याय १२

श्लोक 308.24

पाराशर्यस गॊत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः भिक्षॊः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः

pārāśaryasa gòtrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ bhikṣòḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसीको विद्या कहते हैं

English

I am the highly esteemed pupil of the aged, great-souled mendicant Panchashikha, of the line of Parashara.

अध्याय १२

श्लोक 308.25

सांख्यज्ञाने तथा यॊगे महीपाल विधौ तथा तरिविधे मॊक्षधर्मे ऽसमिन गताध्वा छिन्नसंशयः

sāṃkhyajñāne tathā yòge mahīpāla vidhau tathā tarividhe mòkṣadharme 'samina gatādhvā chinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्याभिनिदर्शनम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्

English

In Sankhya knowledge and yoga, lord of the earth, and in the threefold rule of the dharma of liberation I have gone the way and cut my doubts.

अध्याय १२

श्लोक 308.26

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन वार्षिकांश चतुरॊ मासान पुरा मयि सुखॊषितः

sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajana vārṣikāṃśa caturò māsāna purā mayi sukhòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मन्द्रियोंसे ज्ञानेन्द्रियाँ श्रेष्ठ हैं और ज्ञानेन्द्रियोंकी विद्या पज्चमहाभूत हैं

English

Roaming here by the path seen in scripture, he once lived happily with me for the four months of the rains."

अध्याय १२

श्लोक 308.27

तेनाहं सांक्य मुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः शरावितस तरिविधं मॊक्षं न च राज्याद विचालिथ

tenāhaṃ sāṃkya mukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ śarāvitasa tarividhaṃ mòkṣaṃ na ca rājyāda vicālitha

हिन्दी अर्थ

मनस: पज्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते अहड्कारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर

English

"By him, the chief of Sankhyas, who saw the truth well, I was taught threefold liberation, and I did not stray from the kingdom.

अध्याय १२

श्लोक 308.28

सॊ ऽहं ताम अखिलां वृत्तिं तरिविधां मॊक्षसंहिताम मुक्तरागश चराम्य एकः पदे परमके सथितः

sò 'haṃ tāma akhilāṃ vṛttiṃ tarividhāṃ mòkṣasaṃhitāma muktarāgaśa carāmya ekaḥ pade paramake sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्व॒ परम: स्मृत:

English

I, with that whole threefold livelihood joined with liberation, roam alone, free of attachment, standing in the supreme state.

अध्याय १२

श्लोक 308.29

वैराग्यं पुनर एतस्य मॊक्षस्य परमॊ विधिः जञानाद एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते

vairāgyaṃ punara etasya mòkṣasya paramò vidhiḥ jañānāda eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate

हिन्दी अर्थ

विद्या जानने योग्य है। इसीको ज्ञानकी परम विधि कहते हैं प्रकृतिकी परम विद्या बताया गया है। राजन! वही सम्पूर्ण ज्ञानका सर्वरूप ज्ञेय है

English

Detachment is the supreme rule of this liberation; and detachment arises from knowledge alone, by which one is freed.

अध्याय १२

श्लोक 308.30

जञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन पराप्यते महत महद दवन्द्वप्रमॊक्षाय सा सिद्धिर या वयॊ ऽतिगा

jañānena kurute yatnaṃ yatnena parāpyate mahata mahada davandvapramòkṣāya sā siddhira yā vayò 'tigā

हिन्दी अर्थ

तदेतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुन: पुन: अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पजचविंशकम्

English

By knowledge one makes effort; by effort the great is gained; that success which goes beyond the span of life is for release from the great pairs.

अध्याय १२

श्लोक 308.31

सेयं परमिका बुद्धिः पराप्ता निर्द्वन्द्वता मया इहैव गतमॊहेन चरता मुक्तसङ्गिना

seyaṃ paramikā buddhiḥ parāptā nirdvandvatā mayā ihaiva gatamòhena caratā muktasaṅginā

हिन्दी अर्थ

एक-दूसरेका अधिष्ठान होनेके कारण पुरुषको भी क्षेत्र कहते हैं

English

This supreme understanding of freedom from the pairs I have gained right here, with delusion gone, moving about with attachments released.

अध्याय १२

श्लोक 308.32

यथा कषेत्रं मृदू भूतम अद्भिर आप्लावितं तथा जनयत्य अङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत पुनर्भवम

yathā kaṣetraṃ mṛdū bhūtama adbhira āplāvitaṃ tathā janayatya aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvata punarbhavama

हिन्दी अर्थ

तदा सह गुणैस्तैस्तु पजचविंशो विलीयते क्षेत्रज्ञीडपि यदा तात तरक्षेत्रे सम्प्रलीयते

English

As a field softened and flooded with water brings forth a sprout, so the action of men brings forth rebirth.

अध्याय १२

श्लोक 308.33

यथा चॊत्तापितं बीजं कपाले यत्र यत्र वा पराप्याप्य अङ्कुर हेतुत्वम अबीजत्वान न जायते

yathā còttāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra yatra vā parāpyāpya aṅkura hetutvama abījatvāna na jāyate

हिन्दी अर्थ

उसका भी पृथक् अस्तित्व नहीं रहता

English

And as seed that has been roasted in a pot, wherever it is, does not sprout, since it is seedless, though reaching the condition of a cause of sprouting,

अध्याय १२

श्लोक 308.34

तद्वद भगवता तेन शिखा परॊक्तेन भिक्षुणा जञानं कृतम अबीजं मे विषयेषु न जायते

tadvada bhagavatā tena śikhā paròktena bhikṣuṇā jañānaṃ kṛtama abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate

हिन्दी अर्थ

निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् भी गुणोंमें प्रवृत्त न होनेके कारण निर्गुण (गुणातीत) हो जाता है

English

so by the blessed mendicant Shikha's teaching, knowledge made seedless in me does not sprout in objects.

अध्याय १२

श्लोक 308.35

नाभिषज्जति कस्मिंश चिन नानर्थे न परिग्रहे नाभिरज्यति चैतेषु वयर्थत्वाद रागदॊषयॊः

nābhiṣajjati kasmiṃśa cina nānarthe na parigrahe nābhirajyati caiteṣu vayarthatvāda rāgadòṣayòḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम

English

I am not attached to anything, nor to any harm or possession; I am not drawn to these, since attachment and fault are useless.

अध्याय १२

श्लोक 308.36

यश च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत सव्यं वास्या च यस तक्षेत समाव एताव उभौ मम

yaśa ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayeta savyaṃ vāsyā ca yasa takṣeta samāva etāva ubhau mama

हिन्दी अर्थ

वह स्वभावसे ही निर्गुण है--यह हमने सुन रखा है प्रकृतिके सगुणत्वको और अपने निर्गुणत्वको यथार्थ समझ लेता है

English

One who would anoint my right arm with sandal and one who would cut my left with an adze are both equal to me.

अध्याय १२

श्लोक 308.37

सुखी सॊ ऽहम अवाप्तार्थः समलॊक्षाश्म काञ्चनः मुक्तसङ्गः सथितॊ राज्ये विशिष्टॊ ऽनयैस तरिदन्दिभिः

sukhī sò 'hama avāptārthaḥ samalòkṣāśma kāñcanaḥ muktasaṅgaḥ sathitò rājye viśiṣṭò 'nayaisa taridandibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यो5हमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्

English

Happy am I, my aim attained, clod, stone and gold alike; freed from attachment, I stand in the kingdom, distinguished from other wearers of the triple staff.

अध्याय १२

श्लोक 308.38

मॊक्षे हि तरिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर महर्षिभिः जञानं लॊकॊत्तरं यच च सर्वत्यागश च कर्मणाम

mòkṣe hi tarividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvaira maharṣibhiḥ jañānaṃ lòkòttaraṃ yaca ca sarvatyāgaśa ca karmaṇāma

हिन्दी अर्थ

भिन्न है, तब वह प्रकृतिसे रहित हो जानेसे अपने शुद्ध स्वरूपमें स्थित होता है पश्यते च परं पश्यं तदा पश्यन्न संत्यजेत्

English

In liberation threefold steadfastness has been seen by earlier great sages: knowledge above the world, and renunciation of all actions.

अध्याय १२

श्लोक 308.39

जञाननिष्ठां वदन्त्य एके मॊक्षशास्त्रविदॊ जनाः कर्म निष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः

jañānaniṣṭhāṃ vadantya eke mòkṣaśāstravidò janāḥ karma niṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यो जाल॑ ह्ुविज्ञानादनुवर्तितवानिह

English

Some who know the shastra of liberation speak of steadfastness in knowledge; others, the ascetics who see the subtle, of steadfastness in action.

अध्याय १२

श्लोक 308.40

परहायॊभयम अप्य एतज जञानं कर्म च केवलम तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना

parahāyòbhayama apya etaja jañānaṃ karma ca kevalama tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

English

Leaving both, knowledge and action, alone: this third steadfastness was declared by that great soul.

अध्याय १२

श्लोक 308.41

यमे च नियमे चैव दवेषे कामे परिग्रहे माने दम्भे तथा सनेहे सदृशास ते कुटुम्बिभिः

yame ca niyame caiva daveṣe kāme parigrahe māne dambhe tathā sanehe sadṛśāsa te kuṭumbibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरका अनुसरण करता रहा साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्

English

In restraint, in rule, in aversion, in desire, in possessions, in pride, in hypocrisy and in affection, they are the same as householders.

अध्याय १२

श्लोक 308.42

तरिदण्डादिषु यद्य अस्ति मॊक्षॊ जञानेन केन चित छत्त्रादिषु कथं न सयात तुल्यहेतौ परिग्रहे

taridaṇḍādiṣu yadya asti mòkṣò jañānena kena cita chattrādiṣu kathaṃ na sayāta tulyahetau parigrahe

हिन्दी अर्थ

अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा

English

If there is liberation by some knowledge in the triple staff and the like, why not in the parasol and the like, when the cause of possession is the same?

अध्याय १२

श्लोक 308.43

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्य चित तत तद आलम्बते दरव्यं सर्वः सवे सवे परिग्रहे

yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cita tata tada ālambate daravyaṃ sarvaḥ save save parigrahe

हिन्दी अर्थ

समयतक इस आसक्तिमयी जड प्रकृतिके साथ रमता रहा मैं कैसे रह सकता हूँ?

English

For whatever reason someone has a purpose, he relies on that thing; everyone has his own possessions.

अध्याय १२

श्लोक 308.44

दॊषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यॊ वरजत्य आश्रमान्तरम उत्सृजन परिगृह्नंश च सॊ ऽपि सङ्गान न मुच्यते

dòṣadarśī tu gārhasthye yò varajatya āśramāntarama utsṛjana parigṛhnaṃśa ca sò 'pi saṅgāna na mucyate

हिन्दी अर्थ

गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे

English

One who, seeing fault in the household life, goes to another stage, giving up and taking, is not freed from attachment either.

अध्याय १२

श्लोक 308.45

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन केतुना

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena ketunā

हिन्दी अर्थ

यो5हमत्राभवं सक्त: पराड्मुखमुपस्थित: विमुख होकर इसमें आसक्त हुआ स्थित रहा

English

In rulership, equal, of the nature of restraint and favour, by what mark are royal sages, mendicants and teachers freed?

अध्याय १२

श्लोक 308.46

अथ सत्याधिपत्ये ऽपि जञानेनैवेह केवलम मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके सथितः

atha satyādhipatye 'pi jañānenaiveha kevalama mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षित:

English

Or if, in true lordship, one is freed by knowledge alone, why are they not freed, standing in the supreme state?

अध्याय १२

श्लोक 308.47

कासाय धारणं मौन्द्यं तरिविष्टब्धः कमन्दलुः लिङ्गान्य अत्यर्थम एतानि न मॊक्षायेति मे मतिः

kāsāya dhāraṇaṃ maundyaṃ tariviṣṭabdhaḥ kamandaluḥ liṅgānya atyarthama etāni na mòkṣāyeti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममस्य ममत्वेन कि कृतं तासु तासु च न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया

English

Wearing ochre, shaven head, the triple staff, the water-pot: these marks are excessive; they are not for liberation: so I hold.

अध्याय १२

श्लोक 308.48

यदि सत्य अपि लिङ्गे ऽसमिञ जञानम एवात्र कारणम निर्मॊक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम

yadi satya api liṅge 'samiña jañānama evātra kāraṇama nirmòkṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakama

हिन्दी अर्थ

इदानीमेष बुद्धो5स्मि निर्ममो निरहंकृत:

English

If, with this mark present, knowledge alone is the cause here for release from sorrow, then the mark alone is useless.

अध्याय १२

श्लोक 308.49

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः किं तद एवार्थसामान्य छत्त्रादिषु न लक्ष्यते

atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ kiṃ tada evārthasāmānya chattrādiṣu na lakṣyate

हिन्दी अर्थ

मैं सावधान हो गया हूँ, इसलिये ममता और अहंकारसे रहित हो गया हूँ अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्

English

Or, if one's mind is set on the mark seeing the loosening of sorrow, why is that same common purpose not seen in the parasol and the rest?

अध्याय १२

श्लोक 308.50

आकिंचन्ये च मॊक्षॊ ऽसति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर जञानेन मुच्यते

ākiṃcanye ca mòkṣò 'sati kaiṃcanye nāsti bandhanama kaiṃcanye cetare caiva jantura jañānena mucyate

हिन्दी अर्थ

क्षेमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्

English

In having nothing there is liberation; in having something there is no bondage; a creature is freed by knowledge, whether having something or not.

अध्याय १२

श्लोक 308.51

तस्माद धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे बन्धनायतनेष्व एषु विद्ध्य अबन्धे पदे सथितम

tasmāda dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe bandhanāyataneṣva eṣu viddhya abandhe pade sathitama

हिन्दी अर्थ

निर्गुणं प्रथमं दृष्टवा तादृगू भवति मैथिल

English

Therefore in dharma, wealth and desire, and in the possession of a kingdom, these seats of bondage, know me standing in the unbound state.

अध्याय १२

श्लोक 308.52

राज्यैश्वर्यमयः पाशः सनेहायतन बन्धनः मॊक्षाश्म निशितेनेह छिन्नस तयागासिना मया

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ sanehāyatana bandhanaḥ mòkṣāśma niśiteneha chinnasa tayāgāsinā mayā

हिन्दी अर्थ

मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात् प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

English

The snare made of royal lordship, whose bond is the seat of affection, has been cut by me here with the sharp sword of renunciation on the stone of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 308.53

सॊ ऽहम एवंगतॊ मुक्तॊ जातास्थस तवयि भिक्षुकि अयथार्थॊ हि ते वर्णॊ वक्ष्यामि शृणु तन मम

sò 'hama evaṃgatò muktò jātāsthasa tavayi bhikṣuki ayathārthò hi te varṇò vakṣyāmi śṛṇu tana mama

हिन्दी अर्थ

यदेव शास्त्र सांख्योक्ते योगदर्शनमेव ततू

English

Such, I am freed, mendicant, having found faith in you; your colour is not real; I shall tell; hear it.

अध्याय १२

श्लोक 308.54

सौकुमार्यं तथारूपं वपुर अग्र्यं तथा वयः तवैतानि समस्तानि नियमश चेति संशयः

saukumāryaṃ tathārūpaṃ vapura agryaṃ tathā vayaḥ tavaitāni samastāni niyamaśa ceti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया उसका तुम्हारे निकट स्पष्टरूपसे वर्णन किया है

English

Your delicacy, such form, excellent body and age: all these are yours, and your rule is in doubt.

अध्याय १२

श्लोक 308.55

यच चाप्य अननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम मुक्तॊ ऽयं सयान न वेत्य अस्माद धर्षितॊ मत्परिग्रहः

yaca cāpya ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitama muktò 'yaṃ sayāna na vetya asmāda dharṣitò matparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अम्मिंश् शास्त्रे योगानां पुनर्वेदे पुरः:सर:

English

And your conduct, not befitting this mark: 'Is he freed or not?' By this my possession has been violated.

अध्याय १२

श्लोक 308.56

न च कामसमायुक्ते मुक्ते ऽपय अस्ति तरिदण्डकम न रक्ष्यते तवया चेदं न मुक्तस्यास्ति गॊपना

na ca kāmasamāyukte mukte 'paya asti taridaṇḍakama na rakṣyate tavayā cedaṃ na muktasyāsti gòpanā

हिन्दी अर्थ

सांख्यानां तु परं तत्त्व यथावदनुवर्णितम् दो चेतन माने गये हैं

English

For one who is freed and joined with desire there is no triple staff; this is not guarded by you; the freed one has no guarding.

अध्याय १२

श्लोक 308.57

मत पक्षसंश्रयाच चायं शृणु यस ते वयतिक्रमः आश्रयन्त्याः सवभावेन मम पूर्वपरिग्रहम

mata pakṣasaṃśrayāca cāyaṃ śṛṇu yasa te vayatikramaḥ āśrayantyāḥ savabhāvena mama pūrvaparigrahama

हिन्दी अर्थ

आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते

English

And from resorting to my side, hear what your transgression is, who by nature resort to my earlier possession:

अध्याय १२

श्लोक 308.58

परवेशस ते कृतः केन मम रास्त्रे पुरे तथा कस्य वा संनिसर्गात तवं परविष्टा हृदयं मम

paraveśasa te kṛtaḥ kena mama rāstre pure tathā kasya vā saṃnisargāta tavaṃ paraviṣṭā hṛdayaṃ mama

हिन्दी अर्थ

करके उन रूपोंको सत्य मानकर देखता रहता है गुणान् धारयते होष सृजत्याक्षिपते तदा

English

By whom was entry made by you into my kingdom and city, or by whose permission did you enter my heart?

अध्याय १२

श्लोक 308.59

वर्णप्रवर मुख्यासि बराह्मणी कषत्रियॊ हय अहम नावयॊर एकयॊगॊ ऽसति मा कृथा वर्णसंकरम

varṇapravara mukhyāsi barāhmaṇī kaṣatriyò haya ahama nāvayòra ekayògò 'sati mā kṛthā varṇasaṃkarama

हिन्दी अर्थ

लेकर रचना और संहार किया करता है

English

You are the chief of the best class, a brahmana; I am a kshatriya; there is no union of the two; do not make a mixing of classes.

अध्याय १२

श्लोक 308.60

वर्तसे मॊक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये तव अहम आश्रमे अयं चापि सुकस्तस ते दवितीयॊ ऽऽशरमसंकरः

vartase mòkṣadharmeṣu gārhasthye tava ahama āśrame ayaṃ cāpi sukastasa te davitīyò ''śaramasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

कदाचित्् त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्

English

You live in the dharmas of liberation, while I am in the householder's stage; and this is a second mixing of stages, quite clear.

अध्याय १२

श्लोक 308.61

सगॊत्रां वासगॊत्रां वा न वेद तवां न वेत्थ माम सगॊत्रम आविशन्त्यास ते तृतीयॊ गॊत्र संकरः

sagòtrāṃ vāsagòtrāṃ vā na veda tavāṃ na vettha māma sagòtrama āviśantyāsa te tṛtīyò gòtra saṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् अविकारी जीवात्माको लोग "मूढ़” कह दिया करते हैं

English

Of the same lineage or different, you do not know me, I do not know you; for you entering one of the same lineage is a third mixing of lineage.

अध्याय १२

श्लोक 308.62

अथ जीवति ते भर्ता परॊषितॊ ऽपय अथ वा कव चित अगम्या परभार्येति चतुर्थॊ धर्मसंकरः

atha jīvati te bhartā paròṣitò 'paya atha vā kava cita agamyā parabhāryeti caturthò dharmasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते

English

Or if your husband is alive, or away somewhere, a wife of another is unapproachable: the fourth mixing of dharma.

अध्याय १२

श्लोक 308.63

सा तवम एतान्य अकार्याणि कार्यापेक्षा वयवस्यसि अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्या जञानेन वा पुनः

sā tavama etānya akāryāṇi kāryāpekṣā vayavasyasi avijñānena vā yuktā mithyā jañānena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

सतुतंपज्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते वस्तुओंमें स्वभावसे ही व्याप्त है; अतः वह सबको जानता है

English

You, such, resolve these unfit acts, intent on some purpose, whether joined with ignorance or false knowledge.

अध्याय १२

श्लोक 308.64

अथ वापि सवतन्त्रास्ति सवदॊषेणेह केन चित यदि किं चिच छरुतं ते ऽसि सर्वं कृतम अनर्थकम

atha vāpi savatantrāsti savadòṣeṇeha kena cita yadi kiṃ cica charutaṃ te 'si sarvaṃ kṛtama anarthakama

हिन्दी अर्थ

बुध्यमानो यदा55त्मानमन्यो5हमिति मन्यते

English

Or if you are independent, then by some fault of yours; if you have heard anything, all is done in vain.

अध्याय १२

श्लोक 308.65

इदम अन्यत तृतीयं ते भावस्पर्श विघातकम दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं परवक्तव्यं परकाशितम

idama anyata tṛtīyaṃ te bhāvasparśa vighātakama duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ paravaktavyaṃ parakāśitama

हिन्दी अर्थ

भिन्न मानता है, तब यह प्रकृतिका अधिपति हो जाता है बुध्यते च परां बुद्धि विशुद्धाममलां यदा

English

This is another, third thing in you, destroyer of the touch of feeling: the mark of a spoiled one is seen; it has been declared and revealed.

अध्याय १२

श्लोक 308.66

न मय्य एवाभिसंधिस ते जयैषिण्या जये कृतः येयं मत्परिषत कृत्स्ना जेतुम इच्छसि ताम अपि

na mayya evābhisaṃdhisa te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ yeyaṃ matpariṣata kṛtsnā jetuma icchasi tāma api

हिन्दी अर्थ

ततस्त्यजति सोड्व्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै

English

Your purpose is not in me alone; wishing victory in victory, you wish to conquer this whole assembly of mine too.

अध्याय १२

श्लोक 308.67

तथा हय एवं पुनश च तवं दृष्टिं सवां परतिमुञ्चसि मत पक्षप्रतिघाताय सवपक्षॊद्भावनाय च

tathā haya evaṃ punaśa ca tavaṃ dṛṣṭiṃ savāṃ paratimuñcasi mata pakṣapratighātāya savapakṣòdbhāvanāya ca

हिन्दी अर्थ

ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् एतत् तु तत्त्वमित्याहुर्निस्तत््वमजरामरम्

English

Thus indeed you again press your own view, to defeat my side and to set up your own side.

अध्याय १२

श्लोक 308.68

सा सवेनामर्षजेन तवम ऋद्धिमॊहेन मॊहिता भूयः सृजसि यॊगास्त्रं विषामृतम इवैकधा

sā savenāmarṣajena tavama ṛddhimòhena mòhitā bhūyaḥ sṛjasi yògāstraṃ viṣāmṛtama ivaikadhā

हिन्दी अर्थ

तत्त्वोंसे अतीत तथा जरा-मरणसे रहित है

English

You, bewildered by impatience of your own and the delusion of prosperity, again create the weapon of yoga, like poison and nectar in one.

अध्याय १२

श्लोक 308.69

इच्छतॊर हि दवयॊर लाभः सत्रीपुंसॊर अमृतॊपमः अलाभश चाप्य अरक्तस्य सॊ ऽतर दॊषॊ विषॊपमः

icchatòra hi davayòra lābhaḥ satrīpuṃsòra amṛtòpamaḥ alābhaśa cāpya araktasya sò 'tara dòṣò viṣòpamaḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशति तत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिण: एष मुज्चति तच््व॑ हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्

English

For two who wish it, the union of woman and man is like nectar; and non-union for the unattached, there the fault is like poison.

अध्याय १२

श्लोक 308.70

मा सप्रक्षीः सधु जानीस्व सवशास्त्रम अनुपालय कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तॊ नेति तवया मम एतत सर्वं परतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम

mā saprakṣīḥ sadhu jānīsva savaśāstrama anupālaya kṛteyaṃ hi vijijñāsā muktò neti tavayā mama etata sarvaṃ paraticchannaṃ mayi nārhasi gūhituma

हिन्दी अर्थ

केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् एतन्नानात्वमित्युक्त सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्

English

Do not question, know it well, keep to your own shastra; this inquiry 'is he freed or not' was made by you for me; all this you ought not to hide from me.

अध्याय १२

श्लोक 308.71

सा यदि तवं सवकार्येण यद्य अन्यस्य महीपतेः तत्त्वं सत्त्र परतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम

sā yadi tavaṃ savakāryeṇa yadya anyasya mahīpateḥ tattvaṃ sattra paraticchannā mayi nārhasi gūhituma

हिन्दी अर्थ

श्रुतियोंद्वारा दिग्दर्शन कराया गया है

English

If you, for your own business, or for another king, are hiding your truth in a disguise, you ought not to hide it from me.

अध्याय १२

श्लोक 308.72

न राजानं मृषा गच्छेन न दविजातिं कथंचनन न सत्रियं सत्री गुणॊपेतां हन्युर हय एते मृषा गताः

na rājānaṃ mṛṣā gacchena na davijātiṃ kathaṃcanana na satriyaṃ satrī guṇòpetāṃ hanyura haya ete mṛṣā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद् विबुद्धाते एष हाप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्न॒ तेडनघ

English

One should not go falsely to a king, nor in any way to a twice-born, nor to a woman endowed with womanly virtues; those who go falsely are killed.

अध्याय १२

श्लोक 308.73

राज्ञां हि बलम ऐश्वर्यं बरह्म बरह्मविदां बलम रूपयौवन सौभाग्यं सत्रीणां बलम अनुत्तमम

rājñāṃ hi balama aiśvaryaṃ barahma barahmavidāṃ balama rūpayauvana saubhāgyaṃ satrīṇāṃ balama anuttamama

हिन्दी अर्थ

नानात्वैकत्वमेतावद् द्रष्टव्यं शास्त्रदर्शनात्

English

For kings, lordship is their strength; for knowers of Brahman, Brahman; for women, beauty, youth and good fortune are the highest strength.

अध्याय १२

श्लोक 308.74

अत एतैर बलैर एत बलिनः सवार्थम इच्छता आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय हय अनार्जवम

ata etaira balaira eta balinaḥ savārthama icchatā ārjavenābhigantavyā vināśāya haya anārjavama

हिन्दी अर्थ

मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम्

English

Therefore, one wishing his own end should approach the strong with these strengths honestly; for dishonesty leads to destruction.

अध्याय १२

श्लोक 308.75

सा तवं जातिं शरुतं वृत्तं भावं परकृतिम आत्मनः कृत्यम आगमने चैव वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः

sā tavaṃ jātiṃ śarutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ parakṛtima ātmanaḥ kṛtyama āgamane caiva vaktuma arhasi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्

English

You ought to tell truly your birth, learning, conduct, feeling, your nature, and the business of your coming."

अध्याय १२

श्लोक 308.76

इत्य एतैर असुखैर वाक्यैर अयुक्तैर असमञ्जसैः परत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न वयकम्पत

itya etaira asukhaira vākyaira ayuktaira asamañjasaiḥ paratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vayakampata

हिन्दी अर्थ

परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ

English

Thus addressed by the king with these disagreeable, unfitting and incoherent words, Sulabha did not tremble.

अध्याय १२

श्लोक 308.77

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ततश चारुतरं वाक्यं परचक्रामाथ भासितुम

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā tataśa cārutaraṃ vākyaṃ paracakrāmātha bhāsituma

हिन्दी अर्थ

सनातन ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्

English

When the king had spoken, Sulabha of lovely appearance began to speak words yet more lovely.

अध्याय १२

श्लोक 308.78

नवभिर नवभिश चैव दॊषैर वाग्बुद्धिदूसनैः अपेतम उपपन्नार्थम अस्ता दशगुणान्वितम

navabhira navabhiśa caiva dòṣaira vāgbuddhidūsanaiḥ apetama upapannārthama astā daśaguṇānvitama

हिन्दी अर्थ

प्रबोधहेतो: प्रणतस्य शासनम् आया हो, वही इस उपदेशको सुननेका अधिकारी है

English

Free of nine faults that spoil speech and intellect, and endowed with ten virtues, with fitting meaning:

अध्याय १२

श्लोक 308.79

सौक्ष्म्यं संख्या करमौ चॊभौ निर्नयः सप्रयॊजनः पञ्चैतान्य अर्थजातानि वाक्यम इत्य उच्यते नृप

saukṣmyaṃ saṃkhyā karamau còbhau nirnayaḥ saprayòjanaḥ pañcaitānya arthajātāni vākyama itya ucyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

देयं तु देयं च निबोध यादृशे

English

subtlety, number, sequence, determination and purpose: these five kinds of meaning, king, are called speech.

अध्याय १२

श्लोक 308.80

एषाम एकैकशॊ ऽरथानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः

eṣāma ekaikaśò 'rathānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇama śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषको निस्संदेह इस परम उत्तम ज्ञानका उपदेश देना तुझे उचित है

English

Hear the good marks of each of these, subtlety and the rest, as they are being unfolded by words and by phrase.

अध्याय १२

श्लोक 308.81

जञानं जञेयेषु भिन्नेषु यथा भेदेन वर्तते तत्रातिशयिनी बुद्धिस तत सौक्ष्म्यम इति वर्तते

jañānaṃ jañeyeṣu bhinneṣu yathā bhedena vartate tatrātiśayinī buddhisa tata saukṣmyama iti vartate

हिन्दी अर्थ

ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्

English

When knowledge operates in differing knowables by difference, then the surpassing understanding is called subtlety.

अध्याय १२

श्लोक 308.82

दॊषाणां च गुणानां च परमाणं परैविभागशः कं चिद अर्थम अभिप्रेत्य सा संख्येत्य उपधार्यताम

dòṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca paramāṇaṃ paraivibhāgaśaḥ kaṃ cida arthama abhipretya sā saṃkhyetya upadhāryatāma

हिन्दी अर्थ

किया है। यह मोक्ष ज्ञानियोंका परम आश्रय है

English

The measure of faults and virtues by division, in view of some purpose, is to be taken as number.

अध्याय १२

श्लोक 308.83

इदं पूर्वम इदं पश्चाद वक्तव्यं यद विवक्षितम करमयॊगं तम अप्य आहुर वाक्यं वाक्यविदॊ जनाः

idaṃ pūrvama idaṃ paścāda vaktavyaṃ yada vivakṣitama karamayògaṃ tama apya āhura vākyaṃ vākyavidò janāḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोडजरामरम्

English

'This first, this afterward': what is to be said is intended; the knowers of speech call that order.

अध्याय १२

श्लोक 308.84

धर्मार्थकाममॊक्षेषु परतिज्ञाय विशेषतः इदं तद इति वाक्यान्ते परॊच्यते स विनिर्नयः

dharmārthakāmamòkṣeṣu paratijñāya viśeṣataḥ idaṃ tada iti vākyānte paròcyate sa vinirnayaḥ

हिन्दी अर्थ

जरा-मृत्युसे रहित परब्रह्म परमात्माको प्राप्त होता है

English

Having pledged specially regarding dharma, wealth, desire and liberation, at the end of the speech 'this is that' is said; that is determination.

अध्याय १२

श्लोक 308.85

इच्छा दवेषभवैर दुःखैः परकर्षॊ यत्र जायते तत्र या नृपते वृत्तिस तत परयॊजनम इष्यते

icchā daveṣabhavaira duḥkhaiḥ parakarṣò yatra jāyate tatra yā nṛpate vṛttisa tata parayòjanama iṣyate

हिन्दी अर्थ

था। जिसे यथार्थरूपसे तुम्हें भी बताया है वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदो5वाप्तवानिदम्

English

Where the highest degree of sorrows born of wish and aversion arises, the livelihood there, king, is held to be the purpose.

अध्याय १२

श्लोक 308.86

तान्य एतानि यथॊक्तानि सैक्ष्म्यादीनि जनाधिप एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय

tānya etāni yathòktāni saikṣmyādīni janādhipa ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya

हिन्दी अर्थ

मा शुच: कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत् परमं पदम्

English

Subtlety and the rest, as told, lord of the people, are joined in one meaning; hear my speech.

अध्याय १२

श्लोक 308.87

उपेतार्थम अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव

upetārthama abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikama nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava

हिन्दी अर्थ

विद्यते तु भयं तस्य यो नैतदू वेत्ति पार्थिव योनियोंमें जन्म-मरणके कष्टका अनुभव करता है

English

I shall speak to you the highest: joined with meaning, undivided in meaning, not turned aside, not excessive, not rough, not doubtful.

अध्याय १२

श्लोक 308.88

न गुर्व अक्षरसंबद्धं पराङ्मुख मुखं न च नानृतं न तरिवर्गेण विरुद्धं नाप्य असंक्षृतम

na gurva akṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukha mukhaṃ na ca nānṛtaṃ na tarivargeṇa viruddhaṃ nāpya asaṃkṣṛtama

हिन्दी अर्थ

यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्

English

Not joined with heavy syllables, not facing away, not untrue, not opposed to the three aims, not uncollected,

अध्याय १२

श्लोक 308.89

न नयूनं कस्त शब्दं वा वयुत्क्रमाभिहितं न च न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम अहेतुकम

na nayūnaṃ kasta śabdaṃ vā vayutkramābhihitaṃ na ca na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇama ahetukama

हिन्दी अर्थ

वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भूगो: देखा; जो ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ एवं महर्षि भूगुके वंशधर थे

English

not deficient, not with a word misused, not said out of order, not with remainder, not by alternative, not causeless or reasonless.

अध्याय १२

श्लोक 308.90

कामात करॊधाद भयाल लॊभाद दैन्याद आनार्यकात तथा हरीतॊ ऽनुक्रॊशतॊ मानान न वक्ष्यामि कथं चन

kāmāta karòdhāda bhayāla lòbhāda dainyāda ānāryakāta tathā harītò 'nukròśatò mānāna na vakṣyāmi kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिन: और परलोकमें किस उपायसे कल्याण हो सकता है?

English

I shall not speak from desire, anger, fear, greed, dejection, ignobleness, shame, pity or pride in any way.

अध्याय १२

श्लोक 308.91

वक्ता शरॊता च वाक्यं च यदा तवाविकलं नृप समम एति विवक्षायां तदा सॊ ऽरथः परकाशते

vaktā śaròtā ca vākyaṃ ca yadā tavāvikalaṃ nṛpa samama eti vivakṣāyāṃ tadā sò 'rathaḥ parakāśate

हिन्दी अर्थ

निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वच:

English

When speaker, hearer and speech are perfect, king, meeting in the wish to speak, then the matter is revealed.

अध्याय १२

श्लोक 308.92

वक्तव्ये तु यदा वक्ता शरॊतारम अवमन्यते सवार्थम आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रॊहति

vaktavye tu yadā vaktā śaròtārama avamanyate savārthama āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na ròhati

हिन्दी अर्थ

कल्याणकारी वचन कहा भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रिय:

English

But when the speaker, in what is to be said, despises the hearer and speaks for his own purpose or another's, speech does not take root.

अध्याय १२

श्लोक 308.93

अथ यः सवार्थम उत्सृज्य परार्थं पराह मानवः विशङ्का जायते तस्मिन वाक्यं तद अपि दॊषवत

atha yaḥ savārthama utsṛjya parārthaṃ parāha mānavaḥ viśaṅkā jāyate tasmina vākyaṃ tada api dòṣavata

हिन्दी अर्थ

आचरणोंसे दूर हट जाओ

English

And if a man, giving up his own purpose, speaks for another's purpose, suspicion arises in him; that speech too is faulty.

अध्याय १२

श्लोक 308.94

यस तु वक्ता दवयॊर अर्थम अविरुद्धं परभासते शरॊतुश चैवात्मनश चैव स वक्ता नेतरॊ नृप

yasa tu vaktā davayòra arthama aviruddhaṃ parabhāsate śaròtuśa caivātmanaśa caiva sa vaktā netarò nṛpa

हिन्दी अर्थ

धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ता: सचराचरा: प्राणियोंसहित तीनों लोक धर्मसे ही उत्पन्न हुए हैं

English

But the speaker who speaks a meaning not opposed to both the hearer and himself is the speaker, king, not another.

अध्याय १२

श्लोक 308.95

तदर्थवद इदं वाक्यम उपेतं वाक्यसंपदा अविक्षिप्त मना राजन्न एकाग्रः शरॊतुम अर्हसि

tadarthavada idaṃ vākyama upetaṃ vākyasaṃpadā avikṣipta manā rājanna ekāgraḥ śaròtuma arhasi

हिन्दी अर्थ

मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि

English

This speech, full of meaning and joined with the wealth of speech: hear it, king, with mind undistracted and one-pointed.

अध्याय १२

श्लोक 308.96

कासि कस्य कुतॊ वेति तवयाहम अभिचॊदिता तत्रॊत्तरम इदं वाक्यं राजन्न एकमनाः शृणु

kāsi kasya kutò veti tavayāhama abhicòditā tatròttarama idaṃ vākyaṃ rājanna ekamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तथा धर्मे परिचय: कर्तव्यस्तत्फलार्थिना धर्मका फल चाहनेवाले मनुष्यको भी धर्मका परिचय प्राप्त करना चाहिए

English

"Who are you, whose, whence?" I was asked by you; to that, king, hear this answer with one mind.

अध्याय १२

श्लोक 308.97

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश चॊद बिन्दुभिः सुश्लिष्टानि तथा राजन परानिनाम इह संभवः

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaśa còda bindubhiḥ suśliṣṭāni tathā rājana parānināma iha saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्

English

As lac and wood and dust stick well together with drops of water, so, king, is the origin of creatures here.

अध्याय १२

श्लोक 308.98

शब्दः सपर्शॊ रसॊ रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च पृथग आत्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतु काष्ठवत

śabdaḥ saparśò rasò rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca pṛthaga ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatu kāṣṭhavata

हिन्दी अर्थ

ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा सम्प्रधार्य गुणागुणान्

English

Sound, touch, taste, form, smell and the five senses, and the self separate, are ten selves, joined like lac and wood.

अध्याय १२

श्लोक 308.99

न चैषां चॊदना का चिद अस्तीत्य एष विनिश्चयः एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्य आत्मनि तथा परे

na caiṣāṃ còdanā kā cida astītya eṣa viniścayaḥ ekaikasyeha vijñānaṃ nāstya ātmani tathā pare

हिन्दी अर्थ

श्रद्धापूर्वक धर्मके पालनमें लग जाओ)

English

There is no urging among them: so it is settled; knowledge in each is not in the self, nor in the others.

अध्याय १२

श्लोक 308.100

न वेद चक्षुश चक्षुस तवं शरॊत्रं नात्मनि वर्तते तथैव वयभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः

na veda cakṣuśa cakṣusa tavaṃ śaròtraṃ nātmani vartate tathaiva vayabhicāreṇa na vartante parasparama saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ

हिन्दी अर्थ

देहाद् देहलहस्नाणि तथा समभिपद्यते

English

The eye does not know the eye, you; the ear does not abide in the self; so they do not act upon one another by deviation; joined, they are not born, like dust here with water.

अध्याय १२

श्लोक 308.101

बाह्यान अन्यान अपेक्षन्ते गुणांस तान अपि मे शृणु रूपं चक्षुः परकाशश च दर्शने हेतवस तरयः यथैवात्र तथान्येषु जञानज्ञेयेषु हेतवः

bāhyāna anyāna apekṣante guṇāṃsa tāna api me śṛṇu rūpaṃ cakṣuḥ parakāśaśa ca darśane hetavasa tarayaḥ yathaivātra tathānyeṣu jañānajñeyeṣu hetavaḥ

हिन्दी अर्थ

उपपसद्यति संयोगाद् गुणै: सह गुणक्षयात् तिर्यग्योनियोंमें और कभी देवताओंमें जन्म लेता है

English

They depend on outer virtues; hear those too: form, eye and light are three causes in seeing; as here, so in other knowings and knowables.

अध्याय १२

श्लोक 308.102

जञानज्ञेयान्तरे तस्मिन मनॊ नामापरॊ गुणः विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी

jañānajñeyāntare tasmina manò nāmāparò guṇaḥ vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī

हिन्दी अर्थ

है। मनुष्यलोकसे कभी-कभी अनन्त नरकोंमें भी पड़ता है

English

In that interval between knowledge and knowable, another quality named mind, by which one deliberates good and bad in decision.

अध्याय १२

श्लोक 308.103

दवादशस तव अपरस तत्र बुद्धिर नाम गुणः समृतः येन संशय पूर्वेषु बॊद्धव्येषु वयवस्यति

davādaśasa tava aparasa tatra buddhira nāma guṇaḥ samṛtaḥ yena saṃśaya pūrveṣu bòddhavyeṣu vayavasyati

हिन्दी अर्थ

सूत्रतन्तुगुणर्नित्यं तथायमगुणो गुणौ: शीर्षरोगेडक्षिरोगे च दन्‍तशूले गलग्रहे

English

A twelfth quality there is intellect, by which one decides, with doubt first, in things to be known.

अध्याय १२

श्लोक 308.104

अथ दवादशके तस्मिन सत्त्वं नामापरॊ गुणः महासत्त्वॊ ऽलपसत्त्वॊ वा जन्तुर येनानुमीयते

atha davādaśake tasmina sattvaṃ nāmāparò guṇaḥ mahāsattvò 'lapasattvò vā jantura yenānumīyate

हिन्दी अर्थ

व्यथा होती और कभी गलेमें घेधा निकल आता है

English

Then in the twelve there is another quality named sattva, by which a creature is inferred to be of great or little goodness.

अध्याय १२

श्लोक 308.105

कषेत्रज्ञ इति चाप्य अन्यॊ गुणस तत्र चतुर्दशः ममायम इति येनायं मन्यते न च मन्यते

kaṣetrajña iti cāpya anyò guṇasa tatra caturdaśaḥ mamāyama iti yenāyaṃ manyate na ca manyate

हिन्दी अर्थ

श्वित्रकुछे3ग्निदग्थे च सिध्मापस्मारयोरपि शिकार होता रहता है

English

Another is the fourteenth quality there, the knower of the field, by which this one thinks "this is mine" and does not think it.

अध्याय १२

श्लोक 308.106

अथ पञ्चदशॊ राजन गुणस तत्रापरः समृतः पृथक कला समूहस्य सामग्र्यं तद इहॊच्यते

atha pañcadaśò rājana guṇasa tatrāparaḥ samṛtaḥ pṛthaka kalā samūhasya sāmagryaṃ tada ihòcyate

हिन्दी अर्थ

उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो5प्यभिमन्यते

English

Then a fifteenth quality there, king: the totality of the aggregate of the several parts, so it is said here.

अध्याय १२

श्लोक 308.107

गुणस तव एवापरस तत्र संघात इति सॊदशः आकृतिर वयक्तिर इत्य एतौ गुणौ यस्मिन समाश्रितौ

guṇasa tava evāparasa tatra saṃghāta iti sòdaśaḥ ākṛtira vayaktira itya etau guṇau yasmina samāśritau

हिन्दी अर्थ

मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा वीरस्थानाम्बुपड़के च शयनं फलकेषु च

English

Another quality there is the sixteenth, the aggregate, in which these two qualities, shape and manifestation, rest.

अध्याय १२

श्लोक 308.108

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ परियाप्रिये इति चैकॊनविंशॊ ऽयं दवन्द्वयॊग इति समृतः

sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau pariyāpriye iti caikònaviṃśò 'yaṃ davandvayòga iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मुज्जमेखलनग्नत्वं क्षौीमकृष्णाजिनानि च

English

Pleasure and pain, old age and death, gain and loss, dear and undear: this is the nineteenth, held to be the conjunction of pairs.

अध्याय १२

श्लोक 308.109

ऊर्ध्वम एकॊनविंशत्याः कालॊ नामापरॊ गुणः इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां परभवाप्ययम

ūrdhvama ekònaviṃśatyāḥ kālò nāmāparò guṇaḥ itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ parabhavāpyayama

हिन्दी अर्थ

अंगोंको ढँक लेता है। कभी रेशमी पीताम्बर पहनता है कीटकावसनश्लैव चीरवासास्तथैव च

English

Beyond the nineteen, another quality named time; by these twenty know the origin and dissolution of beings.

अध्याय १२

श्लोक 308.110

विश्मकश चैष संघातॊ महाभूतानि पञ्च च सदसद भावयॊगौ च गुणाव अन्यौ परकाशकौ

viśmakaśa caiṣa saṃghātò mahābhūtāni pañca ca sadasada bhāvayògau ca guṇāva anyau parakāśakau

हिन्दी अर्थ

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च करता है और कभी दिनके चौथे, छठे या आठवें पहरमें भोजन करता है

English

And this aggregate is wonderful; the five great elements, and being and non-being, the two other qualities that illuminate.

अध्याय १२

श्लोक 308.111

इत्य एवं विंशतिश चैव गुणाः सप्त च ये समृताः विधिः शुक्रं बलं चेति तरय एते गुणाः परे

itya evaṃ viṃśatiśa caiva guṇāḥ sapta ca ye samṛtāḥ vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti taraya ete guṇāḥ pare

हिन्दी अर्थ

वायुभक्षोम्बुपिण्याकदधिगोमय भोजन:

English

So the twenty qualities and the seven that are remembered: the rule, semen and strength are three other qualities.

अध्याय १२

श्लोक 308.112

एकविंशश च दश च कलाः संख्यानतः समृताः समग्रा यत्र वर्तन्ते तच छरीरम इति समृतम

ekaviṃśaśa ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ samṛtāḥ samagrā yatra vartante taca charīrama iti samṛtama

हिन्दी अर्थ

खली, कभी दही और कभी गोबर खाकर ही रहता है शैवालभोजननश्चैव तथा5चामेन वर्तयन्

English

The twenty-first and the ten are held to be parts by count; where all are present together, that is called the body.

अध्याय १२

श्लोक 308.113

अव्यक्तं परकृतिं तव आसां कलानां कश चिद इच्छति वयक्तं चासां तथैवान्यः सथूलदर्शी परपश्यति

avyaktaṃ parakṛtiṃ tava āsāṃ kalānāṃ kaśa cida icchati vayaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sathūladarśī parapaśyati

हिन्दी अर्थ

विविधानि च कृच्छाणि सेवते सिद्धिकाड्क्षया

English

Of these parts some want the unmanifest, nature; another, seeing grossly, sees the manifest.

अध्याय १२

श्लोक 308.114

अव्यक्तं यदि वा वयक्तं दवयीम अथ चतुष्टयीम परकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्य अध्यात्मचिन्तकाः

avyaktaṃ yadi vā vayaktaṃ davayīma atha catuṣṭayīma parakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantya adhyātmacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि विविक्ताश्न शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च

English

Whether unmanifest or manifest, twofold or fourfold, those who think on the self see the nature of all beings.

अध्याय १२

श्लोक 308.115

सेयं परकृतिर अव्यक्ता कलाभिर वयक्ततां गता अहं च तवं च राजेन्द्र ये चाप्य अन्ये शरीरिणः

seyaṃ parakṛtira avyaktā kalābhira vayaktatāṃ gatā ahaṃ ca tavaṃ ca rājendra ye cāpya anye śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च

English

This unmanifest nature has become manifest through the parts: I, you, king of kings, and the other embodied beings.

अध्याय १२

श्लोक 308.116

बिन्दुन्यासादयॊ ऽवस्थाः शुक्रशॊनित संभवाः यासाम एव निपातेन कललं नाम जायते

bindunyāsādayò 'vasthāḥ śukraśònita saṃbhavāḥ yāsāma eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate

हिन्दी अर्थ

विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च यज्ञांश्न विविधाकारान् विधींश्व विविधांस्तथा

English

States beginning with the placing of a drop, arisen from semen and blood, by whose falling alone the embryo is formed.

अध्याय १२

श्लोक 308.117

कललाद अर्बुदॊत्पत्तिः पेशी चाप्य अर्बुदॊद्भवा पेश्यास तव अङ्गाभिनिर्वृत्तिर नखरॊमाणि चाङ्गतः

kalalāda arbudòtpattiḥ peśī cāpya arbudòdbhavā peśyāsa tava aṅgābhinirvṛttira nakharòmāṇi cāṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु

English

From the embryo the swelling arises, from the swelling the flesh-mass, from the flesh-mass the formation of the limbs, and nails and hair from the limbs.

अध्याय १२

श्लोक 308.118

संपूर्णे नवमे मासे जन्तॊर जातस्य मैथिल जायते नाम रूपत्वं सत्री पुमान वेति लिङ्गतः

saṃpūrṇe navame māse jantòra jātasya maithila jāyate nāma rūpatvaṃ satrī pumāna veti liṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया: शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहु: क्रियापथम्

English

In the ninth month complete, Maithila, of the born creature, name and form arise, woman or man by the mark.

अध्याय १२

श्लोक 308.119

जातमात्रं तु तद रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि कौमार रूपम आपन्नं रूपतॊ न पलभ्यते

jātamātraṃ tu tada rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli kaumāra rūpama āpannaṃ rūpatò na palabhyate

हिन्दी अर्थ

सबको समेटकर अकेला ही रह जाता है

English

Seeing a form newly born, with copper-red nails and fingers, then it becomes the form of a child, and the earlier is not found in the form.

अध्याय १२

श्लोक 308.120

कौमाराद यौवनं चापि सथाविर्यं चापि यौवनात अनेन करमयॊगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते

kaumārāda yauvanaṃ cāpi sathāviryaṃ cāpi yauvanāta anena karamayògena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate

हिन्दी अर्थ

क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते

English

From childhood to youth and from youth to old age; by this sequence the earlier is not found.

अध्याय १२

श्लोक 308.121

कलानां पृथग अर्थानां परतिभेदः कषणे कषणे वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात तु न विभाव्यते

kalānāṃ pṛthaga arthānāṃ paratibhedaḥ kaṣaṇe kaṣaṇe vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāta tu na vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकथा ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति

English

The separation of the parts, of different purposes, goes on moment by moment in all beings, but from subtlety it is not perceived.

अध्याय १२

श्लोक 308.122

न चैषाम अप्ययॊ राजँल लक्ष्यते परभवॊ न च अवस्थायाम अवस्थायां दीपस्येवार्चिषॊ गतिः

na caiṣāma apyayò rāja~la lakṣyate parabhavò na ca avasthāyāma avasthāyāṃ dīpasyevārciṣò gatiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्यतेयं हाबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि

English

Neither their dissolution nor their origin is seen, king; the course of state to state is like the flame of a lamp.

अध्याय १२

श्लोक 308.123

तस्याप्य एवं परभावस्य सदश्वस्येव धावतः अजस्रं सर्वलॊकस्य कः कुतॊ वा न वा कुतः

tasyāpya evaṃ parabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ ajasraṃ sarvalòkasya kaḥ kutò vā na vā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति

English

And with its origin so, running like a good horse constantly, who is this of the whole world, whence, or whence not?

अध्याय १२

श्लोक 308.124

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतॊ वेदं न वा कुतः संबन्धः कॊ ऽसति भूतानां सवैर अप्य अवयवैर इह

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kutò vedaṃ na vā kutaḥ saṃbandhaḥ kò 'sati bhūtānāṃ savaira apya avayavaira iha

हिन्दी अर्थ

महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्

English

Whose is this, or whose not? Whence is this, or not? What relation is there among beings even with their own members here?

अध्याय १२

श्लोक 308.125

यथादित्यान मणेश चैव वीरुद्भ्यश चैव पावकः भवेत्य एवं समुदयात कलानाम अपि जन्तवः

yathādityāna maṇeśa caiva vīrudbhyaśa caiva pāvakaḥ bhavetya evaṃ samudayāta kalānāma api jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुन: य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मा55त्मगुणैवुत:

English

As fire arises from the sun, from the jewel and from the plants, so beings arise from the combination of parts.

अध्याय १२

श्लोक 308.126

आत्मन्य एवात्मनात्मानं यथा तवम अनुपश्यसि एवम एवात्मनात्मानम अन्यस्मिन किं न पश्यसि यद्य आत्मनि परस्मिंश च समताम अध्यवस्यसि

ātmanya evātmanātmānaṃ yathā tavama anupaśyasi evama evātmanātmānama anyasmina kiṃ na paśyasi yadya ātmani parasmiṃśa ca samatāma adhyavasyasi

हिन्दी अर्थ

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते

English

As you see the self in the self by the self, so why do you not see the self in another by the self? If you resolve upon equality of self and other...

अध्याय १२

श्लोक 308.127

अथ मां कासि कस्येति किमर्थम अनुपृच्छसि इदं मे सयाद इदं नेति दवन्द्वैर मुक्तस्य मैथिल कासि कस्य कुतॊ वेति वचने किं परयॊजनम

atha māṃ kāsi kasyeti kimarthama anupṛcchasi idaṃ me sayāda idaṃ neti davandvaira muktasya maithila kāsi kasya kutò veti vacane kiṃ parayòjanama

हिन्दी अर्थ

कोटि सृष्टिपर्यन्त नश्वर शरीरोंमें ही सदा चक्कर लगाता रहता है य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्

English

then why do you ask me 'who are you, whose?' For one freed from the pairs, 'this is mine, this is not,' what purpose is there in asking 'who are you, whose, whence?'

अध्याय १२

श्लोक 308.128

रिपौ मित्रे ऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे कृतवान यॊ महीपाल किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

ripau mitre 'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe kṛtavāna yò mahīpāla kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा

English

He who has made enemy, friend and neutral, victory, peace and war, lord of the earth, what mark of the freed is in him?

अध्याय १२

श्लोक 308.129

तरिवर्गे सप्तधा वयक्तं यॊ न वेदेह कर्मसु सङ्गवान यस तरिवर्गे च किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

tarivarge saptadhā vayaktaṃ yò na vedeha karmasu saṅgavāna yasa tarivarge ca kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

पुरुष अज्ञानके कारण कर्ता-भोक्ता बन जाता है) त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्रकृतानि ह

English

He who does not know the sevenfold manifest in the three aims in actions, and who is attached to the three aims, what mark of the freed is in him?

अध्याय १२

श्लोक 308.130

परिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्य अपि यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

pariye caivāpriye caiva durbale balavatya api yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्‍्यते व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते

English

He who has no equal eye in the dear and undear, the weak and strong, what mark of the freed is in him?

अध्याय १२

श्लोक 308.131

तद अमुक्तस्य ते मॊक्षे यॊ ऽभिमानॊ भवेन नृप सुहृद्भिः स निवार्यस ते विचित्तस्येव भेषजैः

tada amuktasya te mòkṣe yò 'bhimānò bhavena nṛpa suhṛdbhiḥ sa nivāryasa te vicittasyeva bheṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

अपनेमें मान लेता है

English

The conceit you have in your liberation, while unfreed, king, should be turned aside by friends, as a deranged man by physicians.

अध्याय १२

श्लोक 308.132

तानि तान्य अनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्य अरिंदम आत्मनात्मनि संपश्येत किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

tāni tānya anusaṃdṛśya saṅgasthānānya ariṃdama ātmanātmani saṃpaśyeta kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणा: सह सृष्टिसे उसका कोई सम्बन्ध नहीं होनेपर भी सृष्टिको अपनी ही समझता है

English

Looking at those and those places of attachment, scourge of foes, he should see in the self by the self; what mark of the freed is in him?

अध्याय १२

श्लोक 308.133

इमान्य अन्यानि सूक्ष्माणि मॊक्षम आश्रित्य कानि चित चतुरङ्ग परवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु

imānya anyāni sūkṣmāṇi mòkṣama āśritya kāni cita caturaṅga paravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

अक्षर: क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते

English

Hear from me these other subtle seats of attachment, resorting to liberation, that go on in four limbs.

अध्याय १२

श्लोक 308.134

य इमां पृथिवीं कृत्स्नाम एकछत्त्रां परशास्ति ह एकम एव स वै राजा पुरम अध्यावसत्य उत

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāma ekachattrāṃ paraśāsti ha ekama eva sa vai rājā purama adhyāvasatya uta

हिन्दी अर्थ

सर्गकोटि सहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जीवका निरन्तर पतन होता है तथा उसे हजारों-करोड़ बार जन्म लेने पड़ते हैं

English

The king who rules this whole earth under one parasol dwells in just one city.

अध्याय १२

श्लोक 308.135

तत पुरे चैकम एवास्य गृहं यद अधितिष्ठति गृहे शयनम अप्य एकं निशायां यत्र लीयते

tata pure caikama evāsya gṛhaṃ yada adhitiṣṭhati gṛhe śayanama apya ekaṃ niśāyāṃ yatra līyate

हिन्दी अर्थ

लीयतेडप्रतिबुद्धत्वादेवमेष हाबुद्धिमान्

English

In that city he occupies just one house; in the house, one bed in which he lies at night.

अध्याय १२

श्लोक 308.136

शय्यार्धं तस्य चाप्य अत्र सत्रीपूर्वम अधितिष्ठति तद अनेन परसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते

śayyārdhaṃ tasya cāpya atra satrīpūrvama adhitiṣṭhati tada anena parasaṅgena phalenaiveha yujyate

हिन्दी अर्थ

नित्यमेतद् विजानीहि सोम॑ वै षोडशीं कलाम् उसको तुम नित्य समझो। वह चन्द्रमाकी अमा नामक सोलहवीं कलाके समान है

English

Half the bed, too, a woman occupies first; so by this connection he is joined with its fruit.

अध्याय १२

श्लोक 308.137

एवम एवॊपभॊगेषु भॊजनाच छादनेषु च गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ परति

evama evòpabhògeṣu bhòjanāca chādaneṣu ca guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau parati

हिन्दी अर्थ

धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते

English

So too in enjoyments, in food and clothing, in measured virtues, regarding restraint and favour:

अध्याय १२

श्लोक 308.138

परतन्त्रः सदा राजा सवल्पे सॊ ऽपि परसज्यते संधिविग्रहयॊगे च कुतॊ राज्ञः सवतन्त्रता

paratantraḥ sadā rājā savalpe sò 'pi parasajyate saṃdhivigrahayòge ca kutò rājñaḥ savatantratā

हिन्दी अर्थ

न तूपयुज्यते देवै्देवानुपयुनक्ति सा सोलहवीं कला अर्थात् उन सबकी कारणभूता प्रकृति ही उनका उपयोग करती है

English

a king is ever dependent, and engaged in small things; in peace and war where is the king's independence?

अध्याय १२

श्लोक 308.139

सत्रीषु करीदा विहारेषु नित्यम अस्यास्वतन्त्रता मन्त्रे चामात्य समितौ कुत एव सवतन्त्रता

satrīṣu karīdā vihāreṣu nityama asyāsvatantratā mantre cāmātya samitau kuta eva savatantratā

हिन्दी अर्थ

उसीमें भटकता रहता है

English

In pleasures of women and recreation, he is always unfree; in counsel and in the assembly of ministers how is he independent?

अध्याय १२

श्लोक 308.140

यदा तव आज्ञापयत्य अन्यांस तदास्यॊक्ता सवतन्त्रता अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस तस्मिन गुणे सथितः

yadā tava ājñāpayatya anyāṃsa tadāsyòktā savatantratā avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃsa tasmina guṇe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन् सम्बन्धस्तद्वदुच्यते

English

When he commands others, then his independence is said; but he is made helplessly to do things in this and that quality.

अध्याय १२

श्लोक 308.141

सवप्तु कामॊ न लभते सवप्तुं कार्यार्थिभिर जनैः शयने चाप्य अनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यते ऽवशः

savaptu kāmò na labhate savaptuṃ kāryārthibhira janaiḥ śayane cāpya anujñātaḥ supta utthāpyate 'vaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूप॑ निर्वर्त येत् तथा पुरुष ही किसी शरीरको उत्पन्न कर सकता है

English

Wanting to sleep, he cannot sleep because of people seeking business; even permitted to sleep in bed, he is woken helplessly.

अध्याय १२

श्लोक 308.142

सनाह्य आलभ पिब पराश जुहुध्य अग्नीन यजेति च वदस्य शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः

sanāhya ālabha piba parāśa juhudhya agnīna yajeti ca vadasya śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्माण होता है। प्रायः सभी योनियोंमें ऐसी ही स्थिति है

English

"Bathe, anoint, drink, eat, offer to the fires, sacrifice, speak, listen": thus he is made helplessly to act by others.

अध्याय १२

श्लोक 308.143

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः न चाप्य उत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात

abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ na cāpya utsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāta

हिन्दी अर्थ

अस्थि स्नायुश्न मज्जा च जानीम: पितृतो गुणा: एवमेतद् द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते

English

Men approach and approach him begging always, and, guarding his wealth, he cannot bring himself to give to a great multitude.

अध्याय १२

श्लोक 308.144

दाने कॊशक्षयॊ हय अस्य वैरं चाप्य अरयच्छतः कषणेनास्यॊपवर्तन्ते दॊषा वैराग्य कारकाः

dāne kòśakṣayò haya asya vairaṃ cāpya arayacchataḥ kaṣaṇenāsyòpavartante dòṣā vairāgya kārakāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदशास्त्रद्धयं चैव प्रमाणं तत् सनातनम्

English

In giving, his treasury is lost; if he refuses, enmity; in a moment faults that cause detachment arise in him.

अध्याय १२

श्लोक 308.145

पराज्ञाञ शूरांस तथैवाध्यान एकस्थाने ऽपि शङ्कते भयम अप्य अभये राज्ञॊ यैश च नित्यम उपास्यते

parājñāña śūrāṃsa tathaivādhyāna ekasthāne 'pi śaṅkate bhayama apya abhaye rājñò yaiśa ca nityama upāsyate

हिन्दी अर्थ

जाता है, वह सब ठीक है; क्योंकि वेद और शास्त्र दोनों ही सनातन प्रमाण हैं एवमेवाभिसम्बद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषी

English

He fears the wise, the brave and the rich even in one place; in safety there is fear for a king from those who always attend him.

अध्याय १२

श्लोक 308.146

यदा चैते परदुष्यन्ति राजन ये कीर्तिता मया तदैवास्य भयं तेभ्यॊ जायते पश्य यादृशम

yadā caite paraduṣyanti rājana ye kīrtitā mayā tadaivāsya bhayaṃ tebhyò jāyate paśya yādṛśama

हिन्दी अर्थ

अथवानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्

English

When these whom I have named turn bad, king, from them fear arises in him, see what kind.

अध्याय १२

श्लोक 308.147

सर्वः सवे सवे गृहे राजा सर्वः सवे सवे गृहे गृही निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस तुल्यॊ जनकराजभिः

sarvaḥ save save gṛhe rājā sarvaḥ save save gṛhe gṛhī nigrahānugrahau kurvaṃsa tulyò janakarājabhiḥ

हिन्दी अर्थ

और मुझे ठीक-ठीक समझा दीजिये; क्योंकि आपको सदा सब कुछ प्रत्यक्ष है कोई शासक नहीं रहता

English

Each king in his own house, each householder in his own house, doing restraint and favour, is equal to King Janaka.

अध्याय १२

श्लोक 308.148

पुत्रा दारास तथैवात्मा कॊशॊ मित्राणि संचयः परैः साधारणा हय एते तैस तैर एवास्य हेतुभिः

putrā dārāsa tathaivātmā kòśò mitrāṇi saṃcayaḥ paraiḥ sādhāraṇā haya ete taisa taira evāsya hetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह ठीक है। तुम जैसा समझते हो, वैसी ही बात है

English

Sons, wives, the self, treasury, friends and hoard are shared with others; by those and those causes they are his.

अध्याय १२

श्लोक 308.149

हतॊ देशः पुरं दग्धं परधानः कुञ्जरॊ मृतः लॊकसाधारणेष्व एषु मिथ्या जञानेन तप्यते

hatò deśaḥ puraṃ dagdhaṃ paradhānaḥ kuñjarò mṛtaḥ lòkasādhāraṇeṣva eṣu mithyā jañānena tapyate

हिन्दी अर्थ

नच ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्व॑ नरेश्वर नच ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा

English

If a country is destroyed, a city burnt, the chief elephant dead, he is tormented by false knowledge in these common things of the world.

अध्याय १२

श्लोक 308.150

अमुक्तॊ मानसैर दुःखैर इछा दवेषप्रियॊद्भवैः शिरॊ रॊगादिभी रॊगैस तथैव विनिपातिभिः

amuktò mānasaira duḥkhaira ichā daveṣapriyòdbhavaiḥ śirò rògādibhī rògaisa tathaiva vinipātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा यथा तत्त्वाभिगमनादर्थ तस्य स विन्दति

English

Unfreed from mental sorrows born of wish, aversion and love, by diseases like headache, and by the falling kind,

अध्याय १२

श्लोक 308.151

दवन्द्वैस तैस तैर उपहतः सर्वतः परिशङ्कितः बहु परत्यर्थिकं राज्यम उपास्ते गणयन निशाः

davandvaisa taisa taira upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ bahu paratyarthikaṃ rājyama upāste gaṇayana niśāḥ

हिन्दी अर्थ

स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

English

struck by those and those pairs, suspicious on every side, he serves a kingdom with many foes, counting the nights.

अध्याय १२

श्लोक 308.152

तद अल्पसुखम अत्यर्थं बहुदुःखम असारवत कॊ राज्यम अभिपद्येत पराप्य चॊपशमं लभेत

tada alpasukhama atyarthaṃ bahuduḥkhama asāravata kò rājyama abhipadyeta parāpya còpaśamaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

नहीं बता सकता, वह निर्णयपूर्वक उस ग्रन्थका तात्पर्य कैसे कह सकता है? सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि

English

That is very little happiness, much sorrow, without essence; who would take a kingdom, and having taken it, find peace?

अध्याय १२

श्लोक 308.153

ममेदम इति यच चेदं पुरं रास्त्रं च मन्यसे बलं कॊशम अमात्यांश च कस्यैतानि न वा नृप

mamedama iti yaca cedaṃ puraṃ rāstraṃ ca manyase balaṃ kòśama amātyāṃśa ca kasyaitāni na vā nṛpa

हिन्दी अर्थ

याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु

English

This city and kingdom, army, treasury and ministers which you think 'mine': whose are they, or not, king?

अध्याय १२

श्लोक 308.154

मित्रामात्यं पुरं रास्त्रं दन्दः कॊशॊ महीपतिः सप्ताङ्गश चक्रसंघातॊ राज्यम इत्य उच्यते नृप

mitrāmātyaṃ puraṃ rāstraṃ dandaḥ kòśò mahīpatiḥ saptāṅgaśa cakrasaṃghātò rājyama itya ucyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

एकं सांख्यं च योगं च य: पश्यति स बुद्धिमान् देहाद् देहमवाप्रोति बीजाद बीज॑ तथैव च

English

Ally, minister, city, realm, rod, treasury and the king: this sevenfold wheel-aggregate is called a kingdom, king.

अध्याय १२

श्लोक 308.155

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य तरिदण्डस्येव तिष्ठतः अन्यॊन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतॊ ऽधिकः

saptāṅgasyāsya rājyasya taridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ anyònyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇatò 'dhikaḥ

हिन्दी अर्थ

देहसे देहकी प्राप्ति होती है

English

In this sevenfold kingdom, standing like a triple staff, joined to each other's qualities, which is greater than which by quality?

अध्याय १२

श्लोक 308.156

तेषु तेषु हि कालेषु तत तद अङ्गं विशिष्यते येन यत सिध्यते कार्यं तत पराधान्याय कल्पते

teṣu teṣu hi kāleṣu tata tada aṅgaṃ viśiṣyate yena yata sidhyate kāryaṃ tata parādhānyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

एवं गुणा: प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै

English

At those and those times that member is the more distinguished; by which a work is accomplished, it becomes chief.

अध्याय १२

श्लोक 308.157

सप्ताङ्गश चापि संघातस तरयश चान्ये नृपॊत्तम संभूय दशवर्गॊ ऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत

saptāṅgaśa cāpi saṃghātasa tarayaśa cānye nṛpòttama saṃbhūya daśavargò 'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavata

हिन्दी अर्थ

न वापुमान् पुमांश्चैव स लिज्लीत्यभिधीयते

English

The sevenfold aggregate and three others, best of kings, together are the tenfold group, and enjoy the kingdom as a king.

अध्याय १२

श्लोक 308.158

यश च राजा महॊत्साहः कषत्रधर्मरतॊ भवेत स तुष्येद दश भागेन ततस तव अन्यॊ दशावरैः

yaśa ca rājā mahòtsāhaḥ kaṣatradharmaratò bhaveta sa tuṣyeda daśa bhāgena tatasa tava anyò daśāvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो 5मूर्तयस्तथा रखता है। तात! वही पचीसवाँ तत्त्व है, जो सभी लिंगोंमें नियतरूपसे व्याप्त है

English

The king who is of great energy and devoted to kshatriya dharma should be content with a tenth part, and the others with a tenth less.

अध्याय १२

श्लोक 308.159

नास्त्य असाधारणॊ राजा नास्ति राज्यम अराजकम राज्ये ऽसति कुतॊ धर्मॊ धर्मे ऽसति कुतः परम

nāstya asādhāraṇò rājā nāsti rājyama arājakama rājye 'sati kutò dharmò dharme 'sati kutaḥ parama

हिन्दी अर्थ

केवल त्वभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते

English

There is no king not shared; there is no kingdom without a king; where there is no kingdom, how dharma? Where there is no dharma, how the supreme?

अध्याय १२

श्लोक 308.160

यॊ ऽपय अत्र परमॊ धर्मः पवित्रं राजराज्ययॊः पृथिवी दक्षिणा यस्य सॊ ऽशवमेधॊ न विद्यते

yò 'paya atra paramò dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayòḥ pṛthivī dakṣiṇā yasya sò 'śavamedhò na vidyate

हिन्दी अर्थ

बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्

English

The supreme dharma here, the purifier of king and kingdom, is that of which the earth is the fee: there is no horse sacrifice like it.

अध्याय १२

श्लोक 308.161

साहम एतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल समर्था शतशॊ वक्तुम अथ वापि सहस्रशः

sāhama etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila samarthā śataśò vaktuma atha vāpi sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्गुणं चेश्वर॑ नित्यमधिष्ठातारमेव च सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिण:

English

I, Maithila, can tell these actions and sorrows of kingship by hundreds or even thousands.

अध्याय १२

श्लोक 308.162

सवदेहे नाभिषङ्गॊ मे कुतः परपरिग्रहे न माम एवंविधां मुक्ताम ईदृशं वक्तुम अर्हसि

savadehe nābhiṣaṅgò me kutaḥ paraparigrahe na māma evaṃvidhāṃ muktāma īdṛśaṃ vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

बुध्यमान प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा

English

I have no attachment even to my own body; how to another's possession? You ought not to speak so to one such as me, freed.

अध्याय १२

श्लोक 308.163

ननु नाम तवया मॊक्षः कृत्स्नः पञ्च शिखाच छरुतः सॊपायः सॊपनिषदः सॊपासङ्गः सनिश्चयः

nanu nāma tavayā mòkṣaḥ kṛtsnaḥ pañca śikhāca charutaḥ sòpāyaḥ sòpaniṣadaḥ sòpāsaṅgaḥ saniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

परब्रह्म परमात्माके स्वरूपकी प्राप्ति हो जाती है बुध्यमानाप्रबुद्धानां पृथग्पृथगरिंदम

English

Surely you heard whole liberation from Panchashikha, with its means, with the Upanishad, with its appendages and its settlement?

अध्याय १२

श्लोक 308.164

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशान आक्रम्य तिष्ठतः छत्त्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर नृप

tasya te muktasaṅgasya pāśāna ākramya tiṣṭhataḥ chattrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punara nṛpa

हिन्दी अर्थ

एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्

English

How then, king, is there attachment again in parasols and the like, for you freed from attachment, standing over the snares?

अध्याय १२

श्लोक 308.165

शरुतं ते न शरुतं मन्ये मिथ्या वापि शरुतं शरुतम अथ वा शरुतसंकाशं शरुतम अन्यच छरुतं तवया

śarutaṃ te na śarutaṃ manye mithyā vāpi śarutaṃ śarutama atha vā śarutasaṃkāśaṃ śarutama anyaca charutaṃ tavayā

हिन्दी अर्थ

पञ्चविंशतिसर्ग तु तत्त्वमाहुर्मनीषिण: पश्याम्येतद्धि संदिग्धमेतयोर्व निदर्शनम्

English

I think what you heard was not heard; or what you heard was falsely heard; or it was heard like heard, and what you heard was another heard.

अध्याय १२

श्लोक 308.166

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु परतिष्ठसि अभिषङ्गावरॊधाभ्यां बद्धस तवं पराकृतॊ मया

athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu paratiṣṭhasi abhiṣaṅgāvaròdhābhyāṃ baddhasa tavaṃ parākṛtò mayā

हिन्दी अर्थ

स्थूलबुद्धया न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशय:

English

And yet you stand in these worldly designations; bound by attachment and obstruction, you are, to me, common.

अध्याय १२

श्लोक 308.167

सत्त्वेनानुप्रवेशॊ हि यॊ ऽयं तवयि कृतॊ मया किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तॊ ऽसि सर्वतः

sattvenānupraveśò hi yò 'yaṃ tavayi kṛtò mayā kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi muktò 'si sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

कथनमें तनिक भी संशय नहीं है तदप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रणष्टमिव मेडनघ

English

The entry I made into you by goodness: what harm was done to you by it, if you are wholly freed?

अध्याय १२

श्लोक 308.168

नियमॊ हय एष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता शून्यम आवासयन्त्या च मया किं कस्य दूसितम

niyamò haya eṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā śūnyama āvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūsitama

हिन्दी अर्थ

बुद्ध चाप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः

English

This is the rule in the dharmas of ascetics: dwelling in empty places; in occupying an empty place what is spoiled, and of whom?

अध्याय १२

श्लोक 308.169

न पानिभ्यां न बाहुभ्यां पादॊरुभ्यां न चानघ न गात्रावयवैर अन्यैः सपृशामि तवा नराधिप

na pānibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādòrubhyāṃ na cānagha na gātrāvayavaira anyaiḥ sapṛśāmi tavā narādhipa

हिन्दी अर्थ

पूर्णरूपसे समझना चाहता हूँ योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे

English

Not with hands, not with arms, not with feet and thighs, sinless one, not with any other limbs do I touch you, lord of men.

अध्याय १२

श्लोक 308.170

कुले महति जातेन हरीमता दीर्घदर्शिना नैतत सदसि वक्तव्यं सद वासद वा मिथः कृतम

kule mahati jātena harīmatā dīrghadarśinā naitata sadasi vaktavyaṃ sada vāsada vā mithaḥ kṛtama

हिन्दी अर्थ

योगका अभ्यास न करे। शेष समयमें तत्परतापूर्वक योगका अभ्यास करना चाहिए तिष्ठन्तमजरं तं तु यत् तदुक्तं मनीषिभि:

English

By one born in a great family, modest, far-sighted, this should not be said in an assembly: what is done between two, whether good or bad.

अध्याय १२

श्लोक 308.171

बराह्मणा गुरवश चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः तवं चाथ गुरुर अप्य एषाम एवम अन्यॊन्यगौरवम

barāhmaṇā guravaśa ceme tathāmātyā gurūttamāḥ tavaṃ cātha gurura apya eṣāma evama anyònyagauravama

हिन्दी अर्थ

निश्चितरूपसे जानना चाहिए

English

These brahmanas are teachers and these ministers are the best teachers; you too are a teacher of them; so is mutual respect.

अध्याय १२

श्लोक 308.172

तद एवम अनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता सत्रीपुंसॊ समवायॊ ऽयं तवया वाच्यॊ न संसदि

tada evama anusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā satrīpuṃsò samavāyò 'yaṃ tavayā vācyò na saṃsadi

हिन्दी अर्थ

पूर्वरात्रेडपररात्रे धारयीत मनो55त्मनि पहले और पिछले भागमें मनको आत्मामें एकाग्र करे

English

So, having considered this and testing what is to be said and not said, this union of woman and man should not be spoken by you in the assembly.

अध्याय १२

श्लोक 308.173

यथा पुष्कर पर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम तिष्ठत्य अस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल

yathā puṣkara parṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitama tiṣṭhatya aspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila

हिन्दी अर्थ

मनो बुद्धया स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चल:

English

As water standing on a lotus leaf stays on the leaf without touching it, so I shall dwell in you, Maithila.

अध्याय १२

श्लोक 308.174

यदि वाप्य अस्पृशन्त्या मे सपर्शं जानासि कं चन जञानं कृतम अबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा

yadi vāpya aspṛśantyā me saparśaṃ jānāsi kaṃ cana jañānaṃ kṛtama abījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā

हिन्दी अर्थ

न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन: तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिण:

English

And if, though I do not touch, you know some touch of mine, how did that mendicant make your knowledge seedless?

अध्याय १२

श्लोक 308.175

स गार्हस्थ्याच चयुतश च तवं मॊक्षं नावाप्य दुर्विदम उभयॊर अन्तराले च वर्तसे मॊक्षवातिकः

sa gārhasthyāca cayutaśa ca tavaṃ mòkṣaṃ nāvāpya durvidama ubhayòra antarāle ca vartase mòkṣavātikaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्लिड्रोडविचलश्नोर्ध्व न तिर्यग् गतिमाप्रुयात्

English

You, fallen from the household life and not having gained liberation hard to know, live in the middle of both, a wind-bag of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 308.176

न हि मुक्तस्य मुक्तेन जञस्यैकत्व पृथक्त्वयॊः भावाभाव समायॊगे जायते वर्णसंकरः

na hi muktasya muktena jañasyaikatva pṛthaktvayòḥ bhāvābhāva samāyòge jāyate varṇasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयस्थो न्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्धिधै: अन्तरात्माका ही ज्ञान प्राप्त करना उचित है

English

For one freed, knowing, with the freed, in oneness and separateness, in the meeting of being and non-being, there arises no mixing of classes.

अध्याय १२

श्लोक 308.177

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः नान्यद अन्यद इति जञात्वा नान्यद अन्यत परवर्तते

varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ nānyada anyada iti jañātvā nānyada anyata paravartate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा ब्रह्म॒योनिस्था हयोनिममृतात्मकम्

English

In the separateness of classes and stages, for one who has seen the purpose and does not see separateness, knowing 'not one thing and another,' nothing goes on as one thing and another.

अध्याय १२

श्लोक 308.178

पानौ कुन्दं तथा कुन्दे पयः पयसि मक्षिकाः आश्रिताश्रय यॊगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम

pānau kundaṃ tathā kunde payaḥ payasi makṣikāḥ āśritāśraya yògena pṛthaktvenāśrayā vayama

हिन्दी अर्थ

विमलो वितमस्कक्न निर्लिड्रोडलिड्गसंज्ञित: एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम्

English

As a jasmine in the hand, milk in the jasmine, flies in the milk, we are separate supports by union of support and supported.

अध्याय १२

श्लोक 308.179

न तु कुन्दे पयॊ भावः पयश चापि न मक्षिकाः सवयम एवाश्रयन्त्य एते भावा न तु पराश्रयम

na tu kunde payò bhāvaḥ payaśa cāpi na makṣikāḥ savayama evāśrayantya ete bhāvā na tu parāśrayama

हिन्दी अर्थ

सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम्

English

There is no being of milk in the jasmine, nor of flies in the milk; these states themselves resort, not to another's support.

अध्याय १२

श्लोक 308.180

पृथक्त्वाद आश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च परस्परपृथक्त्वाच च कथं ते वर्णसंकरः

pṛthaktvāda āśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca parasparapṛthaktvāca ca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चभूतान्यहड्कारादाहु: सांख्यात्मदर्शिन:

English

By the separateness of stages and the difference of classes and mutual separateness, how is there mixing of classes for you?

अध्याय १२

श्लोक 308.181

नास्मि वर्णॊत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा तव राजन सवर्णास्मि शुद्धयॊनिर अविप्लुता

nāsmi varṇòttamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā tava rājana savarṇāsmi śuddhayònira aviplutā

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंका कथन है पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च

English

I am not of the highest class by birth, nor a vaishya, nor lower; I am of your own class, king, of pure womb, unfallen.

अध्याय १२

श्लोक 308.182

परधानॊ नाम राजर्षिर वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम

paradhānò nāma rājarṣira vayaktaṃ te śaròtrama āgataḥ kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi māma

हिन्दी अर्थ

सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रता:

English

There was a royal sage named Pradhana; it has come plainly to your ear; know me, born in his family, as Sulabha by name.

अध्याय १२

श्लोक 308.183

दरॊणश च शतशृङ्गश च वक्रद्वारश च पर्वतः मम सत्त्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह

daròṇaśa ca śataśṛṅgaśa ca vakradvāraśa ca parvataḥ mama sattreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha

हिन्दी अर्थ

लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा

English

Drona, Shatashringa and Vakradvara the mountain, in my ancestors' sacrifices, were piled with Maghavan.

अध्याय १२

श्लोक 308.184

साहं तस्मिन कुले जाता भर्तर्य असति मद्विधे विनीता मॊक्षधर्मेषु चराम्य एका मुनिव्रतम

sāhaṃ tasmina kule jātā bhartarya asati madvidhe vinītā mòkṣadharmeṣu carāmya ekā munivratama

हिन्दी अर्थ

एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्

English

Born in that family, I have no husband like me; trained in the dharmas of liberation, I roam alone, keeping the sage's vow.

अध्याय १२

श्लोक 308.185

नास्मि सत्त्र परतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी न धर्मसंकरकरी सवधर्मे ऽसमि धृतव्रता

nāsmi sattra paraticchannā na parasvābhimāninī na dharmasaṃkarakarī savadharme 'sami dhṛtavratā

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्

English

I am not disguised in a guise, not proud of another's wealth, not a maker of mixing of dharma; I keep my vow in my own dharma.

अध्याय १२

श्लोक 308.186

नास्थिरा सवप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य परवादिनी नासमीक्ष्यागता चाहं तवत्सकाशं जनाधिप

nāsthirā savapratijñāyāṃ nāsamīkṣya paravādinī nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tavatsakāśaṃ janādhipa

हिन्दी अर्थ

तच्च क्षेत्र महानात्मा पठचविंशोडथधितिछति

English

I am not unsteady in my own promise, not speaking without consideration; I have not come to you without consideration, lord of the people.

अध्याय १२

श्लोक 308.187

मॊक्षे ते भवितां बुद्धिं शरुत्वाहं कुशलैषिणी तव मॊक्षस्य चाप्य अस्य जिज्ञासार्थम इहागता

mòkṣe te bhavitāṃ buddhiṃ śarutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī tava mòkṣasya cāpya asya jijñāsārthama ihāgatā

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति न: श्रुतम् क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्त ज्ञाता वै पजचविंशक:

English

Hearing of your mind turning to liberation, I, wishing good, came here to inquire about this liberation of yours.

अध्याय १२

श्लोक 308.188

न वर्गस्था बरवीम्य एतत सवपक्ष परपक्षयॊः मुक्तॊ न मुच्यते यश च शान्तॊ यश च न शाम्यति

na vargasthā baravīmya etata savapakṣa parapakṣayòḥ muktò na mucyate yaśa ca śāntò yaśa ca na śāmyati

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्त ज्ञेयो वै पजचविंशक:

English

I do not say this as belonging to a party, neither of my side nor of another's; one freed is not freed, and one calm is not calm.

अध्याय १२

श्लोक 308.189

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुर एकां निशां वसेत तथा हि तवच छरीरे ऽसमिन्न इमां वत्स्यामि शर्वतीम

yathā śūnye purāgāre bhikṣura ekāṃ niśāṃ vaseta tathā hi tavaca charīre 'saminna imāṃ vatsyāmi śarvatīma

हिन्दी अर्थ

अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्व तत् पजचविंशकम् सांख्या: प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते

English

As a mendicant would stay a night in an empty city house, so I shall stay this night in this body of yours.

अध्याय १२

श्लोक 308.190

साहम आसनदानेन वाग आतिथ्येन चार्चिता सुप्ता सुशरणा परीता शवॊ गमिष्यामिमैथिल

sāhama āsanadānena vāga ātithyena cārcitā suptā suśaraṇā parītā śavò gamiṣyāmimaithila

हिन्दी अर्थ

यदा तु बुध्यते55त्मानं तदा भवति केवल: अर्थात् अपने विशुद्ध परब्रह्मरूपमें स्थित हो जाता है

English

Honoured by the gift of a seat and the hospitality of speech, I shall sleep well and, pleased, go tomorrow, Maithila."

अध्याय १२

श्लोक 308.191

इत्य एतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्य अर्थवन्ति च शरुत्वा नाधिजगौ राजा किं चिद अन्यद अतः परम

itya etāni sa vākyāni hetumantya arthavanti ca śarutvā nādhijagau rājā kiṃ cida anyada ataḥ parama

हिन्दी अर्थ

एवमेतद् विजानन्त:ः साम्यतां प्रति यान्त्युत

English

Hearing these words, reasoned and meaningful, the king found nothing more to say after that.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.