Shanti Parva

[य] सर्वत्र बुद्धिः कथिता शरेष्ठा ते भरतर्षभ अनागता तथॊत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी॥ १३६.१ ॥

[ya] sarvatra buddhiḥ kathitā śareṣṭhā te bharatarṣabha anāgatā tathòtpannā dīrghasūtrā vināśinī

तद इच्छामि परां बुद्धिं शरॊतुं भरतसत्तम यथा राजन न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः॥ १३६.२ ॥

tada icchāmi parāṃ buddhiṃ śaròtuṃ bharatasattama yathā rājana na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ

धर्मार्थकुशलप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद पृच्छामि तवा कुरु कश्रेष्ठ तन मे वयाख्यातुम अर्हसि॥ १३६.३ ॥

dharmārthakuśalaprājña sarvaśāstraviśārada pṛcchāmi tavā kuru kaśreṣṭha tana me vayākhyātuma arhasi

शत्रुभिर बहुभिर गरस्तॊ यथा वर्तेत पार्थिवः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं सर्वम एव यथाविधि॥ १३६.४ ॥

śatrubhira bahubhira garastò yathā varteta pārthivaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ sarvama eva yathāvidhi

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः बहवॊ ऽपय एकम उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः॥ १३६.५ ॥

viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ bahavò 'paya ekama uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ

सर्वतः परार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः एकेनैवासहायेन शक्यं सथातुं कथं भवेत॥ १३६.६ ॥

sarvataḥ parārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ekenaivāsahāyena śakyaṃ sathātuṃ kathaṃ bhaveta

कथं मित्रम अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ चेष्टितव्यं कथं चाथ शत्रॊर मित्रस्य चान्तरे॥ १३६.७ ॥

kathaṃ mitrama ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātha śatròra mitrasya cāntare

परज्ञात लक्षणे राजन्न अमित्रे मित्रतां गते कथं नु पुरुषः कुर्यात किं वा कृत्वा सुखी भवेत॥ १३६.८ ॥

parajñāta lakṣaṇe rājanna amitre mitratāṃ gate kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāta kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta

विग्रहं केन वा कुर्यात संधिं वा केन यॊजयेत कथं वा शत्रुमध्यस्थॊ वर्तेताबलवान इति॥ १३६.९ ॥

vigrahaṃ kena vā kuryāta saṃdhiṃ vā kena yòjayeta kathaṃ vā śatrumadhyasthò vartetābalavāna iti

एतद वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप नैतस्य कश चिद वक्तास्ति शरॊता चापि सुदुर्लभः॥ १३६.१० ॥

etada vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa naitasya kaśa cida vaktāsti śaròtā cāpi sudurlabhaḥ

ऋते शांतनवाद भीष्मात सत्यसंधाज जितेन्द्रियात तद अन्विष्य महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे॥ १३६.११ ॥

ṛte śāṃtanavāda bhīṣmāta satyasaṃdhāja jitendriyāta tada anviṣya mahābāhò sarvama etada vadasva me

[भ] तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ युधिष्ठिर गुणॊदयः शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम आपत्सु भारत॥ १३६.१२ ॥

[bha] tavada yuktò 'yama anupraśnò yudhiṣṭhira guṇòdayaḥ śṛṇu me putra kārtsnyena guhyama āpatsu bhārata

अमित्रॊ मित्रतां याति मित्रं चापि परदुष्यति सामर्थ्य यॊगात कार्याणां तद्गत्या हि सदागतिः॥ १३६.१३ ॥

amitrò mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi paraduṣyati sāmarthya yògāta kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadāgatiḥ

तस्माद विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये॥ १३६.१४ ॥

tasmāda viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācareta deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye

संधातव्यं बुधैर नित्यं वयवस्यं च हितार्थिभिः अमित्रैर अपि संधेयं पराणा रक्ष्याश च भारत॥ १३६.१५ ॥

saṃdhātavyaṃ budhaira nityaṃ vayavasyaṃ ca hitārthibhiḥ amitraira api saṃdheyaṃ parāṇā rakṣyāśa ca bhārata

यॊ हय अमित्रैर नरॊ नित्यं न संदध्याद अपण्डितः न सॊ ऽरथम आप्नुयात किं चित फलान्य अपि च भारत॥ १३६.१६ ॥

yò haya amitraira narò nityaṃ na saṃdadhyāda apaṇḍitaḥ na sò 'rathama āpnuyāta kiṃ cita phalānya api ca bhārata

यस तव अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते अर्थयुक्तिं समालॊक्य सुमहद विन्दते फलम॥ १३६.१७ ॥

yasa tava amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate arthayuktiṃ samālòkya sumahada vindate phalama

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मार्जारस्य च संवादं नयग्रॊधे मूषकस्य च॥ १३६.१८ ॥

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mārjārasya ca saṃvādaṃ nayagròdhe mūṣakasya ca

वने महति कस्मिंश चिन नयग्रॊधः सुमहान अभूत लता जालपरिच्छन्नॊ नानाद्विज गणायुतः॥ १३६.१९ ॥

vane mahati kasmiṃśa cina nayagròdhaḥ sumahāna abhūta latā jālaparicchannò nānādvija gaṇāyutaḥ

सकन्धवान मेघसंकाशः शीतच छायॊ मनॊरमः वैरन्त्यम अभितॊ जातस तरुर वयालमृगाकुलः॥ १३६.२० ॥

sakandhavāna meghasaṃkāśaḥ śītaca chāyò manòramaḥ vairantyama abhitò jātasa tarura vayālamṛgākulaḥ

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम वसति सम महाप्राज्ञः पलितॊ नाम मूषकः॥ १३६.२१ ॥

tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilama vasati sama mahāprājñaḥ palitò nāma mūṣakaḥ

शाखाश च तस्य संश्रित्य वसति सम सुखं पुरः लॊमशॊ नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः॥ १३६.२२ ॥

śākhāśa ca tasya saṃśritya vasati sama sukhaṃ puraḥ lòmaśò nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ

तत्र चागत्य चाण्डालॊ वैरन्त्य कृतकेतनः अयॊजयत तम उन्माथं नित्यम अस्तं गते रवौ॥ १३६.२३ ॥

tatra cāgatya cāṇḍālò vairantya kṛtaketanaḥ ayòjayata tama unmāthaṃ nityama astaṃ gate ravau

तत्र सनायुमयान पाशान यथावत संनिधाय सः गृहं गत्वा सुखं शेते परभाताम एति शर्वरीम॥ १३६.२४ ॥

tatra sanāyumayāna pāśāna yathāvata saṃnidhāya saḥ gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete parabhātāma eti śarvarīma

तत्र सम नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः कदा चित तत्र मार्जारस तव अप्रमत्तॊ ऽपय अबध्यत॥ १३६.२५ ॥

tatra sama nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ kadā cita tatra mārjārasa tava apramattò 'paya abadhyata

तस्मिन बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि तं कालं पलितॊ जञात्वा विचचार सुनिर्भयः॥ १३६.२६ ॥

tasmina baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini taṃ kālaṃ palitò jañātvā vicacāra sunirbhayaḥ

तेनानुचरता तस्मिन वने विश्वस्तचारिणा भक्षं विचरमाणेन नचिराद दृष्टम आमिषम॥ १३६.२७ ॥

tenānucaratā tasmina vane viśvastacāriṇā bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāda dṛṣṭama āmiṣama

स तम उन्माथम आरुह्य तद आमिषम अभक्षयत तस्यॊपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन॥ १३६.२८ ॥

sa tama unmāthama āruhya tada āmiṣama abhakṣayata tasyòpari sapatnasya baddhasya manasā hasana

आमिषे तु परसक्तः स कदा चिद अवलॊकयन अपश्यद अपरं घॊरम आत्मनः शत्रुम आगतम॥ १३६.२९ ॥

āmiṣe tu parasaktaḥ sa kadā cida avalòkayana apaśyada aparaṃ ghòrama ātmanaḥ śatruma āgatama

शरप्रसून संकाशं मही विवर शायिनम नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलॊचनम॥ १३६.३० ॥

śaraprasūna saṃkāśaṃ mahī vivara śāyinama nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralòcanama

तेन मूषक गन्धेन तवरमाणम उपागतम भक्षार्थं लेलिहद वक्त्रं भूमाव ऊर्ध्वमुखं सथितम॥ १३६.३१ ॥

tena mūṣaka gandhena tavaramāṇama upāgatama bhakṣārthaṃ lelihada vaktraṃ bhūmāva ūrdhvamukhaṃ sathitama

शखा गतम अरिं चान्यद अपश्यत कॊटरालयम उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं कषपाचरम॥ १३६.३२ ॥

śakhā gatama ariṃ cānyada apaśyata kòṭarālayama ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kaṣapācarama

गतस्य विषयं तस्य नकुलॊलूकयॊस तदा अथास्यासीद इयं चिन्ता तत पराप्य सुमहद भयम॥ १३६.३३ ॥

gatasya viṣayaṃ tasya nakulòlūkayòsa tadā athāsyāsīda iyaṃ cintā tata parāpya sumahada bhayama

आपद्य अस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते समन्ताद भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा॥ १३६.३४ ॥

āpadya asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite samantāda bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā

स तथा सर्वतॊ रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः अभवद भयसंतप्तश चक्रे चेमां परां गतिम॥ १३६.३५ ॥

sa tathā sarvatò ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ abhavada bhayasaṃtaptaśa cakre cemāṃ parāṃ gatima

आपद विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम समन्त संशया चेयम अस्मान आपद उपस्थिता॥ १३६.३६ ॥

āpada vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitama samanta saṃśayā ceyama asmāna āpada upasthitā

गतं हि सहसा भूमिं नकुलॊ मां समाप्नुयात उलूकश चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात॥ १३६.३७ ॥

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulò māṃ samāpnuyāta ulūkaśa ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāta

न तव एवास्मद विधः पराज्ञः संमॊहं गन्तुम अर्हति करिष्ये जीविते यत्नं यावद उच्छ्वासनिग्रहम॥ १३६.३८ ॥

na tava evāsmada vidhaḥ parājñaḥ saṃmòhaṃ gantuma arhati kariṣye jīvite yatnaṃ yāvada ucchvāsanigrahama

न हि बुद्ध्यान्विताः पराज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः संभ्रमन्त्य आपदं पराप्य महतॊ ऽरथान अवाप्य च॥ १३६.३९ ॥

na hi buddhyānvitāḥ parājñā nītiśāstraviśāradāḥ saṃbhramantya āpadaṃ parāpya mahatò 'rathāna avāpya ca

न तव अन्याम इह मार्जाराद गतिं पश्यामि सांप्रतम विषमस्थॊ हय अयं जन्तुः कृत्यं चास्य महन मया॥ १३६.४० ॥

na tava anyāma iha mārjārāda gatiṃ paśyāmi sāṃpratama viṣamasthò haya ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahana mayā

जीवितार्थी कथं तव अद्य परार्थितः शत्रुभिस तरिभिः तस्माद इमम अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै॥ १३६.४१ ॥

jīvitārthī kathaṃ tava adya parārthitaḥ śatrubhisa taribhiḥ tasmāda imama ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai

कषत्रविद्यां समाश्रित्य हितम अस्यॊपधारये येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये॥ १३६.४२ ॥

kaṣatravidyāṃ samāśritya hitama asyòpadhāraye yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye

अयम अत्यन्तशत्रुर मे वैषम्यं परमं गतः मूढॊ गराहयितुं सवार्थं संगत्या यदि शक्यते॥ १३६.४३ ॥

ayama atyantaśatrura me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ mūḍhò garāhayituṃ savārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate

कदा चिद वयसनं पराप्य संधिं कुर्यान मया सह बलिना संनिविष्टस्य शत्रॊर अपि परिग्रहः कार्य इत्य आहुर आचार्या विषमे जीवितार्थिना॥ १३६.४४ ॥

kadā cida vayasanaṃ parāpya saṃdhiṃ kuryāna mayā saha balinā saṃniviṣṭasya śatròra api parigrahaḥ kārya itya āhura ācāryā viṣame jīvitārthinā

शरेयान हि पण्डितः शत्रुर न च मित्रम अपण्डितम मम हय अमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम॥ १३६.४५ ॥

śareyāna hi paṇḍitaḥ śatrura na ca mitrama apaṇḍitama mama haya amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitama

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुम आत्माभिरक्षणे अपीदानीम अयं शत्रुः संगत्या पण्डितॊ भवेत॥ १३६.४६ ॥

hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetuma ātmābhirakṣaṇe apīdānīma ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍitò bhaveta

ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यं मार्जारं मूषकॊ ऽबरवीत॥ १३६.४७ ॥

tatò 'rathagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavita sāntvapūrvama idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣakò 'baravīta

सौहृदेन भिभाषे तवा कच चिन मार्जारजीवसि जीवितं हि तवेच्छामि शरेयः साधारणं हि नौ॥ १३६.४८ ॥

sauhṛdena bhibhāṣe tavā kaca cina mārjārajīvasi jīvitaṃ hi tavecchāmi śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा अहं तवाम उद्धरिष्यामि पराणाञ जह्यां हि ते कृते॥ १३६.४९ ॥

na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā ahaṃ tavāma uddhariṣyāmi parāṇāña jahyāṃ hi te kṛte

अस्ति कश चिद उपायॊ ऽतर पुष्कलः परतिभाति माम येन शक्यस तवया मॊक्षः पराप्तुं शरेयॊ यथा मया॥ १३६.५० ॥

asti kaśa cida upāyò 'tara puṣkalaḥ paratibhāti māma yena śakyasa tavayā mòkṣaḥ parāptuṃ śareyò yathā mayā

मया हय उपायॊ दृष्टॊ ऽयं विचार्य मतिम आत्मनः आत्मार्थं च तवदर्थं च शरेयः साधारणं हि नौ॥ १३६.५१ ॥

mayā haya upāyò dṛṣṭò 'yaṃ vicārya matima ātmanaḥ ātmārthaṃ ca tavadarthaṃ ca śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

इदं हि नकुलॊलूकं पापबुद्ध्य अभितः सथितम न धर्षयति मार्जारतेन मे सवस्ति सांप्रतम॥ १३६.५२ ॥

idaṃ hi nakulòlūkaṃ pāpabuddhya abhitaḥ sathitama na dharṣayati mārjāratena me savasti sāṃpratama

कूजंश चपल नेत्रॊ ऽयं कौशिकॊ मां निरीक्षते नगशाखा गरहस तिष्ठंस तस्याहं भृशम उद्विजे॥ १३६.५३ ॥

kūjaṃśa capala netrò 'yaṃ kauśikò māṃ nirīkṣate nagaśākhā garahasa tiṣṭhaṃsa tasyāhaṃ bhṛśama udvije

सतां साप्तपदं सख्यं स वासॊ मे ऽसि पण्डितः सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतॊ भयम॥ १३६.५४ ॥

satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ sa vāsò me 'si paṇḍitaḥ sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyutò bhayama

न हि शक्नॊषि मार्जारपाशं छेत्तुं विना मया अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां तवं न हिंससि॥ १३६.५५ ॥

na hi śaknòṣi mārjārapāśaṃ chettuṃ vinā mayā ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tavaṃ na hiṃsasi

तवम आश्रितॊ नगस्याग्रं मूलं तव अहम उपाश्रितः चिरॊषिताव इहावां वै वृक्षे ऽसमिन विदितं हि ते॥ १३६.५६ ॥

tavama āśritò nagasyāgraṃ mūlaṃ tava ahama upāśritaḥ ciròṣitāva ihāvāṃ vai vṛkṣe 'samina viditaṃ hi te

यस्मिन्न आश्वसते कश चिद यश च नाश्वसते कव चित न तौ धीराः परशंसन्ति नित्यम उद्विग्नचेतसौ॥ १३६.५७ ॥

yasminna āśvasate kaśa cida yaśa ca nāśvasate kava cita na tau dhīrāḥ paraśaṃsanti nityama udvignacetasau

तस्माद विवर्धतां परीतिः सत्या संगतिर अस्तु नौ कालातीतम अपार्थं हि न परशंसन्ति पण्डिताः॥ १३६.५८ ॥

tasmāda vivardhatāṃ parītiḥ satyā saṃgatira astu nau kālātītama apārthaṃ hi na paraśaṃsanti paṇḍitāḥ

अर्थयुक्तिम इमां तावद यथा भूतां निशामय तव जीवितम इच्छामि तवं ममेच्छसि जीवितम॥ १३६.५९ ॥

arthayuktima imāṃ tāvada yathā bhūtāṃ niśāmaya tava jīvitama icchāmi tavaṃ mamecchasi jīvitama

कश चित तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम स तारयति तत काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते॥ १३६.६० ॥

kaśa cita tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīma sa tārayati tata kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate

ईदृशॊ नौ समायॊगॊ भविष्यति सुनिस्तरम अहं तवां तारयिष्यामि तवं च मां तारयिष्यसि॥ १३६.६१ ॥

īdṛśò nau samāyògò bhaviṣyati sunistarama ahaṃ tavāṃ tārayiṣyāmi tavaṃ ca māṃ tārayiṣyasi

एवम उक्त्वा तु पलितस तदर्थम उभयॊर हितम हेतुमद गरहणीयं च कालाकाङ्क्षी वयपैक्षत॥ १३६.६२ ॥

evama uktvā tu palitasa tadarthama ubhayòra hitama hetumada garahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vayapaikṣata

अथ सुव्याहृतं तस्य शरुत्वा शत्रुर विचक्षणः हेतुमद गरहणीयार्थं मार्जारॊ वाक्यम अब्रवीत॥ १३६.६३ ॥

atha suvyāhṛtaṃ tasya śarutvā śatrura vicakṣaṇaḥ hetumada garahaṇīyārthaṃ mārjārò vākyama abravīta

बुद्धिमान वाक्यसंपन्नस तद वाक्यम अनुवर्णयन ताम अवस्थाम अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव परत्यपूजयत॥ १३६.६४ ॥

buddhimāna vākyasaṃpannasa tada vākyama anuvarṇayana tāma avasthāma avekṣyāntyāṃ sāmnaiva paratyapūjayata

ततस तीक्ष्णाग्रदशनॊ वैडूर्यमणिलॊचनः मूषकं मन्दम उद्वीक्ष्य मार्जारॊ लॊमशॊ ऽबरवीत॥ १३६.६५ ॥

tatasa tīkṣṇāgradaśanò vaiḍūryamaṇilòcanaḥ mūṣakaṃ mandama udvīkṣya mārjārò lòmaśò 'baravīta

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यॊ मां जीवन्तम इच्छसि शरेयश च यदि जानीषे करियतां मा विचारय॥ १३६.६६ ॥

nandāmi saumya bhadraṃ te yò māṃ jīvantama icchasi śareyaśa ca yadi jānīṣe kariyatāṃ mā vicāraya

अहं हि दृढम आपन्नस तवम आपन्नतरॊ मया दवयॊर आपन्नयॊः संधिः करियतां मा विचारय॥ १३६.६७ ॥

ahaṃ hi dṛḍhama āpannasa tavama āpannatarò mayā davayòra āpannayòḥ saṃdhiḥ kariyatāṃ mā vicāraya

विधत्स्व पराप्तकालं यत कार्यं सिध्यतु चावयॊः मयि कृच्छ्राद विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम॥ १३६.६८ ॥

vidhatsva parāptakālaṃ yata kāryaṃ sidhyatu cāvayòḥ mayi kṛcchrāda vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtama

नयस्तमानॊ ऽसमि भक्तॊ ऽसमि शिष्यस तवद्धितकृत तथा निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः॥ १३६.६९ ॥

nayastamānò 'sami bhaktò 'sami śiṣyasa tavaddhitakṛta tathā nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

इत्य एवम उक्तः पलितॊ मार्जारं वशम आगतम वाक्यं हितम उवाचेदम अभिनीतार्थम अर्थवत॥ १३६.७० ॥

itya evama uktaḥ palitò mārjāraṃ vaśama āgatama vākyaṃ hitama uvācedama abhinītārthama arthavata

उदारं यद भवान आह नैतच चित्रं भवद्विधे विदितॊ यस तु मार्गॊ मे हितार्थं शृणु तं मम॥ १३६.७१ ॥

udāraṃ yada bhavāna āha naitaca citraṃ bhavadvidhe viditò yasa tu mārgò me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama

अहं तवानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान मे महद भयम तरायस्व मां मा वधीश च शक्तॊ ऽसमि तव मॊक्षणे॥ १३६.७२ ॥

ahaṃ tavānupravekṣyāmi nakulāna me mahada bhayama tarāyasva māṃ mā vadhīśa ca śaktò 'sami tava mòkṣaṇe

उलूकाच चैव मां रक्ष कषुद्रः परार्थयते हि माम अहं छेत्स्यामि ते पाशान सखे सत्येन ते शपे॥ १३६.७३ ॥

ulūkāca caiva māṃ rakṣa kaṣudraḥ parārthayate hi māma ahaṃ chetsyāmi te pāśāna sakhe satyena te śape

तद वचः संगतं शरुत्वा लॊमशॊ युक्तम अर्थवत हर्षाद उद्वीक्ष्य पलितं सवागतेनाभ्यपूजयत॥ १३६.७४ ॥

tada vacaḥ saṃgataṃ śarutvā lòmaśò yuktama arthavata harṣāda udvīkṣya palitaṃ savāgatenābhyapūjayata

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे सथितः सुविचिन्त्याब्रवीद धीरः परीतस तवरित एव हि॥ १३६.७५ ॥

sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sathitaḥ suvicintyābravīda dhīraḥ parītasa tavarita eva hi

कषिप्रम आगच्छ भद्रं ते तवं मे पराणसमः सखा तव पराज्ञ परसादाद धि कषिप्रं पराप्स्यामि जीवितम॥ १३६.७६ ॥

kaṣiprama āgaccha bhadraṃ te tavaṃ me parāṇasamaḥ sakhā tava parājña parasādāda dhi kaṣipraṃ parāpsyāmi jīvitama

यद यद एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव तद आज्ञापय कर्ताहं संधिर एवास्तु नौ सखे॥ १३६.७७ ॥

yada yada evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava tada ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhira evāstu nau sakhe

अस्मात ते संशयान मुक्तः स मित्र गणबान्धवः सर्वकार्याणि कर्ताहं परियाणि च हितानि च॥ १३६.७८ ॥

asmāta te saṃśayāna muktaḥ sa mitra gaṇabāndhavaḥ sarvakāryāṇi kartāhaṃ pariyāṇi ca hitāni ca

मुक्तश च वयसनाद अस्मात सौम्याहम अपि नाम ते परीतिम उत्पादयेयं च परतिकर्तुं च शक्नुयाम॥ १३६.७९ ॥

muktaśa ca vayasanāda asmāta saumyāhama api nāma te parītima utpādayeyaṃ ca paratikartuṃ ca śaknuyāma

गराहयित्वा तु तं सवार्थं मार्जारं मूषकस तदा परविवेश सुविस्रब्धः सम्यग अर्थांश चचार ह॥ १३६.८० ॥

garāhayitvā tu taṃ savārthaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā paraviveśa suvisrabdhaḥ samyaga arthāṃśa cacāra ha

एवम आश्वसितॊ विद्वान मार्जारेण स मूषकः मार्जारॊरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत॥ १३६.८१ ॥

evama āśvasitò vidvāna mārjāreṇa sa mūṣakaḥ mārjāròrasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvata

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम तौ दृष्ट्वा नकुलॊलूकौ निराशौ जग्मतुर गृहान॥ १३६.८२ ॥

līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakama tau dṛṣṭvā nakulòlūkau nirāśau jagmatura gṛhāna

लीनस तु तस्य गात्रेषु पलितॊ देशकालवित चिच्छेद पाशान नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः॥ १३६.८३ ॥

līnasa tu tasya gātreṣu palitò deśakālavita ciccheda pāśāna nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ

अथ बन्धपरिक्लिष्टॊ मार्जारॊ वीक्ष्य मूषकम छिन्दन्तं वै तदा पाशान अत्वरन्तं तवरान्वितः॥ १३६.८४ ॥

atha bandhaparikliṣṭò mārjārò vīkṣya mūṣakama chindantaṃ vai tadā pāśāna atvarantaṃ tavarānvitaḥ

तम अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा संचॊदयितुम आरेभे मार्जारॊ मूषकं तदा॥ १३६.८५ ॥

tama atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā saṃcòdayituma ārebhe mārjārò mūṣakaṃ tadā

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थॊ ऽवमन्यसे छिन्धि पाशान अमित्रघ्न पुरा शवपच एति सः॥ १३६.८६ ॥

kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārthò 'vamanyase chindhi pāśāna amitraghna purā śavapaca eti saḥ

इत्य उक्तस तवरता तेन मतिमान पलितॊ ऽबरवीत मार्जारम अकृतप्रज्ञं वश्यम आत्महितं वचः॥ १३६.८७ ॥

itya uktasa tavaratā tena matimāna palitò 'baravīta mārjārama akṛtaprajñaṃ vaśyama ātmahitaṃ vacaḥ

तूष्णीं भव न ते सौम्य तवरा कार्या न संभ्रमः वयम एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते॥ १३६.८८ ॥

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tavarā kāryā na saṃbhramaḥ vayama evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate

अकाले कृत्यम आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते तद एव काल आरब्धं महते ऽरथाय कल्पते॥ १३६.८९ ॥

akāle kṛtyama ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate tada eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rathāya kalpate

अकालविप्रमुक्तान मे तवत्त एव भयं भवेत तस्मात कालं परतीक्षस्व किम इति तवरसे सखे॥ १३६.९० ॥

akālavipramuktāna me tavatta eva bhayaṃ bhaveta tasmāta kālaṃ paratīkṣasva kima iti tavarase sakhe

यावत पश्यामि चण्डालम आयान्तं शस्त्रपाणिनम ततश छेत्स्यामि ते पाशं पराप्ते साधारणे भये॥ १३६.९१ ॥

yāvata paśyāmi caṇḍālama āyāntaṃ śastrapāṇinama tataśa chetsyāmi te pāśaṃ parāpte sādhāraṇe bhaye

तस्मिन काले परमुक्तस तवं तरुम एवाधिरॊहसि न हि ते जीविताद अन्यत किं चित कृत्यं भविष्यति॥ १३६.९२ ॥

tasmina kāle paramuktasa tavaṃ taruma evādhiròhasi na hi te jīvitāda anyata kiṃ cita kṛtyaṃ bhaviṣyati

ततॊ भवत्य अतिक्रान्ते तरस्ते भीते च लॊमश अहं बिलं परवेक्ष्यामि भवाट शाखां गमिष्यति॥ १३६.९३ ॥

tatò bhavatya atikrānte taraste bhīte ca lòmaśa ahaṃ bilaṃ paravekṣyāmi bhavāṭa śākhāṃ gamiṣyati

एवम उक्तस तु मार्जारॊ मूषकेणात्मनॊ हितम वचनं वाक्यतत्त्वज्ञॊ जीवितार्थी महामतिः॥ १३६.९४ ॥

evama uktasa tu mārjārò mūṣakeṇātmanò hitama vacanaṃ vākyatattvajñò jīvitārthī mahāmatiḥ

अथात्मकृत्य तवरितः सम्यक परश्रयम आचरन उवाच लॊमशॊ वाक्यं मूषकं चिरकारिणम॥ १३६.९५ ॥

athātmakṛtya tavaritaḥ samyaka paraśrayama ācarana uvāca lòmaśò vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇama

न हय एवं मित्रकार्याणि परीत्या कुर्वन्ति साधवः यथा तवं मॊक्षितः कृच्छ्रात तवरमाणेन वै मया॥ १३६.९६ ॥

na haya evaṃ mitrakāryāṇi parītyā kurvanti sādhavaḥ yathā tavaṃ mòkṣitaḥ kṛcchrāta tavaramāṇena vai mayā

ताथैव तवरमाणेन तवया कार्यं हितं मम यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा सवस्त्य आवयॊर भवेत॥ १३६.९७ ॥

tāthaiva tavaramāṇena tavayā kāryaṃ hitaṃ mama yatnaṃ kuru mahāprājña yathā savastya āvayòra bhaveta

अथ वा पूर्ववैरं तवं समरन कालं विकर्षसि पश्य दुष्कृतकर्मत्वं वयक्तम आयुः कषयॊ मम॥ १३६.९८ ॥

atha vā pūrvavairaṃ tavaṃ samarana kālaṃ vikarṣasi paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vayaktama āyuḥ kaṣayò mama

यच च किं चिन मयाज्ञानात पुरस्ताद विप्रियं कृतम न तन मनसि कर्तव्यं कषमये तवां परसीद मे॥ १३६.९९ ॥

yaca ca kiṃ cina mayājñānāta purastāda vipriyaṃ kṛtama na tana manasi kartavyaṃ kaṣamaye tavāṃ parasīda me

तम एवं वादिनं पराज्ञः शास्त्रविद बुद्धिसंमतः उवाचेदं वचः शरेष्ठं मार्जारं मूषकस तदा॥ १३६.१०० ॥

tama evaṃ vādinaṃ parājñaḥ śāstravida buddhisaṃmataḥ uvācedaṃ vacaḥ śareṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā

शरुतं मे तव मार्जारस्वम अर्थं परिगृह्णतः ममापि तवं विजानीहि सवम अर्थं परिगृह्णतः॥ १३६.१०१ ॥

śarutaṃ me tava mārjārasvama arthaṃ parigṛhṇataḥ mamāpi tavaṃ vijānīhi savama arthaṃ parigṛhṇataḥ

यन मित्रं भीतवत साध्यं यन मित्र भयसंहितम सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद इव॥ १३६.१०२ ॥

yana mitraṃ bhītavata sādhyaṃ yana mitra bhayasaṃhitama surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhāda iva

कृत्वा बलवता संधिम आत्मानं यॊ न रक्षति अपथ्यम इव तद भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते॥ १३६.१०३ ॥

kṛtvā balavatā saṃdhima ātmānaṃ yò na rakṣati apathyama iva tada bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate

न कश चित कस्य चिन मित्रं न कश चित कस्य चित सुहृत अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर वनगजा इव॥ १३६.१०४ ॥

na kaśa cita kasya cina mitraṃ na kaśa cita kasya cita suhṛta arthaira arthā nibadhyante gajaira vanagajā iva

न हि कश चित कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत॥ १३६.१०५ ॥

na hi kaśa cita kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate tasmāta sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayeta

तस्मिन काले ऽपि च भवान दिवा कीर्तिभयान्वितः मम न गरहणे शक्तः पलायनपरायणः॥ १३६.१०६ ॥

tasmina kāle 'pi ca bhavāna divā kīrtibhayānvitaḥ mama na garahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ

छिन्नं तु तन्तु बाहुल्यं तन्तुर एकॊ ऽवशेषितः छेत्स्याम्य अहं तद अप्य आशु निर्वृतॊ भव लॊमश॥ १३६.१०७ ॥

chinnaṃ tu tantu bāhulyaṃ tantura ekò 'vaśeṣitaḥ chetsyāmya ahaṃ tada apya āśu nirvṛtò bhava lòmaśa

तयॊः संवदतॊर एवं तथैवापन्नयॊर दवयॊः कषयं जगाम सा रात्रिर लॊमशं चाविशद भयम॥ १३६.१०८ ॥

tayòḥ saṃvadatòra evaṃ tathaivāpannayòra davayòḥ kaṣayaṃ jagāma sā rātrira lòmaśaṃ cāviśada bhayama

ततः परभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः सथूलस्फिग विकचॊ रूक्षः शवचक्रपरिवारितः॥ १३६.१०९ ॥

tataḥ parabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ sathūlasphiga vikacò rūkṣaḥ śavacakraparivāritaḥ

शङ्कुकर्णॊ महावक्त्रः पलितॊ घॊरदर्शनः परिघॊ नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर अदृश्यत॥ १३६.११० ॥

śaṅkukarṇò mahāvaktraḥ palitò ghòradarśanaḥ parighò nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇira adṛśyata

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस तरस्तचेतनः उवाच पलितं भीतः किम इदानीं करिष्यसि॥ १३६.१११ ॥

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārasa tarastacetanaḥ uvāca palitaṃ bhītaḥ kima idānīṃ kariṣyasi

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घॊरदर्शनम कषणेन नकुलॊलूकौ नैराश्यं जग्मतुस तदा॥ १३६.११२ ॥

atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghòradarśanama kaṣaṇena nakulòlūkau nairāśyaṃ jagmatusa tadā

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्य उपागतौ अशक्यौ सुनयात तस्मात संप्रधर्षयितुं बलात॥ १३६.११३ ॥

balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpya upāgatau aśakyau sunayāta tasmāta saṃpradharṣayituṃ balāta

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ उलूक नकुलौ तूर्णं जग्मतुः सवं सवम आलयम॥ १३६.११४ ॥

kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau ulūka nakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ savaṃ savama ālayama

ततश चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः विप्रमुक्तॊ ऽथ मार्जारस तम एवाभ्यपतद दरुमम॥ १३६.११५ ॥

tataśa ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ vipramuktò 'tha mārjārasa tama evābhyapatada darumama

स च तस्माद भयान मुक्तॊ मुक्तॊ घॊरेण शत्रुणा बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लॊमशः॥ १३६.११६ ॥

sa ca tasmāda bhayāna muktò muktò ghòreṇa śatruṇā bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lòmaśaḥ

उन्माथम अप्य अथादाय चण्डालॊ वीक्ष्य सर्वशः विहताशः कषणेनाथ तस्माद देशाद अपाक्रमत जगाम च सवभवनं चण्डालॊ भरतर्षभ॥ १३६.११७ ॥

unmāthama apya athādāya caṇḍālò vīkṣya sarvaśaḥ vihatāśaḥ kaṣaṇenātha tasmāda deśāda apākramata jagāma ca savabhavanaṃ caṇḍālò bharatarṣabha

ततस तस्माद भयान मुक्तॊ दुर्लभं पराप्य जीवितम बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लॊमशॊ ऽबरवीत॥ १३६.११८ ॥

tatasa tasmāda bhayāna muktò durlabhaṃ parāpya jīvitama bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lòmaśò 'baravīta

अकृत्वा संविदं कां चित सहसाहम उपप्लुतः कृतज्ञं कृतकल्याणं कच चिन मां नाभिशङ्कसे॥ १३६.११९ ॥

akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cita sahasāhama upaplutaḥ kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaca cina māṃ nābhiśaṅkase

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम मित्रॊपभॊग समये किं तवं नैवॊपसर्पसि॥ १३६.१२० ॥

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitama mitròpabhòga samaye kiṃ tavaṃ naivòpasarpasi

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान नानुतिष्ठति न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्व आपत्सु दुर्मतिः॥ १३६.१२१ ॥

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścāna nānutiṣṭhati na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsva āpatsu durmatiḥ

तत कृतॊ ऽहं तवया मित्रं सामर्थ्याद आत्मनः सखे स मां मित्रत्वम आपन्नम उपभॊक्तुं तवम अर्हसि॥ १३६.१२२ ॥

tata kṛtò 'haṃ tavayā mitraṃ sāmarthyāda ātmanaḥ sakhe sa māṃ mitratvama āpannama upabhòktuṃ tavama arhasi

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः सर्वे तवां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुम इव परियम॥ १३६.१२३ ॥

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ sarve tavāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā guruma iva pariyama

अहं च पूजयिष्ये तवां समित्रगणबान्धवम जीवितस्य परदातारं कृतज्ञः कॊ न पूजयेत॥ १३६.१२४ ॥

ahaṃ ca pūjayiṣye tavāṃ samitragaṇabāndhavama jīvitasya paradātāraṃ kṛtajñaḥ kò na pūjayeta

ईश्रवॊ मे भवान अस्तु शरीरस्य गृहस्य च अर्थानां चैव सर्वेषाम अनुशास्ता च मे भव॥ १३६.१२५ ॥

īśravò me bhavāna astu śarīrasya gṛhasya ca arthānāṃ caiva sarveṣāma anuśāstā ca me bhava

अमात्यॊ मे भव पराज्ञ पितेव हि परशाधि माम न ते ऽसति भयम अस्मत्तॊ जीवितेनात्मनः शपे॥ १३६.१२६ ॥

amātyò me bhava parājña piteva hi paraśādhi māma na te 'sati bhayama asmattò jīvitenātmanaḥ śape

बुद्ध्या तवम उशनाः साक्षाद बले तव अधिकृता वयम तवन्मन्त्रबलयुक्तॊ हि विन्देत जयम एव ह॥ १३६.१२७ ॥

buddhyā tavama uśanāḥ sākṣāda bale tava adhikṛtā vayama tavanmantrabalayuktò hi vindeta jayama eva ha

एवम उक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः उवाच परमार्थज्ञः शलक्ष्णम आत्महितं वचः॥ १३६.१२८ ॥

evama uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ uvāca paramārthajñaḥ śalakṣṇama ātmahitaṃ vacaḥ

यद भवान आह तत सर्वं मया ते लॊमश शरुतम ममापि तावद बरुवतः शृणु यत परतिभाति माम॥ १३६.१२९ ॥

yada bhavāna āha tata sarvaṃ mayā te lòmaśa śarutama mamāpi tāvada baruvataḥ śṛṇu yata paratibhāti māma

वेदितव्यानि मित्राणि बॊद्धव्याश चापि शत्रवः एतत सुसूक्ष्मं लॊके ऽसमिन दृश्यते पराज्ञसंमतम॥ १३६.१३० ॥

veditavyāni mitrāṇi bòddhavyāśa cāpi śatravaḥ etata susūkṣmaṃ lòke 'samina dṛśyate parājñasaṃmatama

शत्रुरूपाश च सुहृदॊ मित्ररूपाश च शत्रवः सान्त्वितास ते न बुध्यन्ते रागलॊभ वशंगताः॥ १३६.१३१ ॥

śatrurūpāśa ca suhṛdò mitrarūpāśa ca śatravaḥ sāntvitāsa te na budhyante rāgalòbha vaśaṃgatāḥ

नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा॥ १३६.१३२ ॥

nāsti jātyā ripura nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yògāja jāyante mitrāṇi ripavasa tathā

यॊ यस्मिञ जीवति सवार्थं पश्येत तावत स जीवति स तस्य तावन मित्रं सयाद यावन न सयाद विपर्ययः॥ १३६.१३३ ॥

yò yasmiña jīvati savārthaṃ paśyeta tāvata sa jīvati sa tasya tāvana mitraṃ sayāda yāvana na sayāda viparyayaḥ

नास्ति मैत्री सथिरा नाम न च धरुवम असौहृदम अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा॥ १३६.१३४ ॥

nāsti maitrī sathirā nāma na ca dharuvama asauhṛdama arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavasa tathā

मित्रं च शत्रुताम एति कस्मिंश चित कालपर्यये शत्रुश च मित्रताम एति सवार्थॊ हि बलवत्तरः॥ १३६.१३५ ॥

mitraṃ ca śatrutāma eti kasmiṃśa cita kālaparyaye śatruśa ca mitratāma eti savārthò hi balavattaraḥ

यॊ विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु अर्थयुक्तिम अविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम॥ १३६.१३६ ॥

yò viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu arthayuktima avijñāya calitaṃ tasya jīvitama

अर्थयुक्तिम अविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः॥ १३६.१३७ ॥

arthayuktima avijñāya yaḥ śubhe kurute matima mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ

न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति॥ १३६.१३८ ॥

na viśvaseda aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaseta viśvāsāda bhayama utpannaṃ mūlānya api nikṛntati

अर्थयुक्त्या हि देश्यन्ते पिता माता सुतास तथा मातुला भागिनेयाश च तथा संबन्धिबान्धवाः॥ १३६.१३९ ॥

arthayuktyā hi deśyante pitā mātā sutāsa tathā mātulā bhāgineyāśa ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ

पुत्रं हि माता पितरु तयजतः पतितं परियम लॊकॊ रक्षति चात्मानं पश्य सवार्थस्य सारताम॥ १३६.१४० ॥

putraṃ hi mātā pitaru tayajataḥ patitaṃ pariyama lòkò rakṣati cātmānaṃ paśya savārthasya sāratāma

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यॊ मॊक्षं परत्यनन्तरम कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखॊपायम असंशयम॥ १३६.१४१ ॥

taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yò mòkṣaṃ paratyanantarama kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhòpāyama asaṃśayama

अस्मिन निलय एव तवं नयग्रॊधाद अवतारितः पूर्वं निविष्टम उन्माथं चपलत्वान न बुद्धिवान॥ १३६.१४२ ॥

asmina nilaya eva tavaṃ nayagròdhāda avatāritaḥ pūrvaṃ niviṣṭama unmāthaṃ capalatvāna na buddhivāna

आत्मनश चपलॊ नास्ति कुतॊ ऽनयेषां भविष्यति तस्मात सर्वाणि कार्याणि चपलॊ हन्त्य असंशयम॥ १३६.१४३ ॥

ātmanaśa capalò nāsti kutò 'nayeṣāṃ bhaviṣyati tasmāta sarvāṇi kāryāṇi capalò hantya asaṃśayama

बरवीति मधुरं कं चित परियॊ मे ह भवान इति तन मिथ्या करणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु॥ १३६.१४४ ॥

baravīti madhuraṃ kaṃ cita pariyò me ha bhavāna iti tana mithyā karaṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu

कारणात परियताम एति दवेष्यॊ भवति कारणात अर्थार्थी जीवलॊकॊ ऽयं न कश चित कस्य चित परियः॥ १३६.१४५ ॥

kāraṇāta pariyatāma eti daveṣyò bhavati kāraṇāta arthārthī jīvalòkò 'yaṃ na kaśa cita kasya cita pariyaḥ

सख्यं सॊदरयॊर भरात्रॊर दम्पत्यॊर वा परस्परम कस्य चिन नाभिजानामि परीतिं निष्कारणाम इह॥ १३६.१४६ ॥

sakhyaṃ sòdarayòra bharātròra dampatyòra vā parasparama kasya cina nābhijānāmi parītiṃ niṣkāraṇāma iha

यद्य अपि भरातरः करुद्धा मार्या वा कारणान्तरे सवभावतस ते परीयन्ते नेतरः परीयते जनः॥ १३६.१४७ ॥

yadya api bharātaraḥ karuddhā māryā vā kāraṇāntare savabhāvatasa te parīyante netaraḥ parīyate janaḥ

परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रहॊम जपैर अन्यः कार्यार्थं परीयते जनः॥ १३६.१४८ ॥

pariyò bhavati dānena pariyavādena cāparaḥ mantrahòma japaira anyaḥ kāryārthaṃ parīyate janaḥ

उत्पन्ने कारणे परीतिर नास्ति नौ कारणान्तरे परध्वस्ते कारणस्थाने सा परीतिर विनिवर्तते॥ १३६.१४९ ॥

utpanne kāraṇe parītira nāsti nau kāraṇāntare paradhvaste kāraṇasthāne sā parītira vinivartate

किं नु तत कारणं मन्ये यनाहं भवतः परियः अन्यत्राभ्यवहारार्थात तत्रापि च बुधा वयम॥ १३६.१५० ॥

kiṃ nu tata kāraṇaṃ manye yanāhaṃ bhavataḥ pariyaḥ anyatrābhyavahārārthāta tatrāpi ca budhā vayama

कालॊ हेतुं विकुरुते सवार्थस तम अनुवर्तते सवार्थं पराज्ञॊ ऽभिजानाति पराज्ञं लॊकॊ ऽनुवर्तते॥ १३६.१५१ ॥

kālò hetuṃ vikurute savārthasa tama anuvartate savārthaṃ parājñò 'bhijānāti parājñaṃ lòkò 'nuvartate

न तव ईदृशं तवया वाच्यं विदुषि सवार्थपण्डिते अकाले ऽविषमस्थस्य सवार्थहेतुर अयं तव॥ १३६.१५२ ॥

na tava īdṛśaṃ tavayā vācyaṃ viduṣi savārthapaṇḍite akāle 'viṣamasthasya savārthahetura ayaṃ tava

तस्मान नाहं चले सवार्थात सुस्थितः संधिविग्रहे अभ्राणाम इव रूपाणि विकुर्वन्ति कषणे कषणे॥ १३६.१५३ ॥

tasmāna nāhaṃ cale savārthāta susthitaḥ saṃdhivigrahe abhrāṇāma iva rūpāṇi vikurvanti kaṣaṇe kaṣaṇe

अद्यैव हि रिपुर भूत्वा पुनर अद्यैव सौहृदम पुनश च रिपुर अद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम॥ १३६.१५४ ॥

adyaiva hi ripura bhūtvā punara adyaiva sauhṛdama punaśa ca ripura adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalama

आसीत तावत तु मैत्री नौ यावद धेतुर अभूत पुरा सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना॥ १३६.१५५ ॥

āsīta tāvata tu maitrī nau yāvada dhetura abhūta purā sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā

तवं हि मे ऽतयन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान मित्रतां गतः तत कृत्यम अभिनिर्वृत्तं परकृतिः शत्रुतां गता॥ १३६.१५६ ॥

tavaṃ hi me 'tayantataḥ śatruḥ sāmarthyāna mitratāṃ gataḥ tata kṛtyama abhinirvṛttaṃ parakṛtiḥ śatrutāṃ gatā

सॊ ऽहम एवं परणीतानि जञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः परविशेयं कथं पाशं तवत्कृतं तद वदस्व मे॥ १३६.१५७ ॥

sò 'hama evaṃ paraṇītāni jañātvā śāstrāṇi tattvataḥ paraviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tavatkṛtaṃ tada vadasva me

तवद्वीर्येण विमुक्तॊ ऽहं मद्वीर्येण तथा भवान अन्यॊन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः॥ १३६.१५८ ॥

tavadvīryeṇa vimuktò 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavāna anyònyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ

तवं हि सौम्य कृतार्थॊ ऽदय निर्वृत्तार्थास तथा वयम न ते ऽसत्य अन्यन मया कृत्यं किं चिद अन्यत्र भक्षणात॥ १३६.१५९ ॥

tavaṃ hi saumya kṛtārthò 'daya nirvṛttārthāsa tathā vayama na te 'satya anyana mayā kṛtyaṃ kiṃ cida anyatra bhakṣaṇāta

अहम अन्नं भवान भॊक्ता दुर्बलॊ ऽहं भवान बली नावयॊर विद्यते संधिर नियुक्ते विषमे बले॥ १३६.१६० ॥

ahama annaṃ bhavāna bhòktā durbalò 'haṃ bhavāna balī nāvayòra vidyate saṃdhira niyukte viṣame bale

संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यन मॊक्षात परत्यनन्तरम भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखॊपायम असंशयम॥ १३६.१६१ ॥

saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yana mòkṣāta paratyanantarama bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhòpāyama asaṃśayama

भक्ष्यार्थम एव बद्धस तवं स मुक्तः परसृतः कषुधा शास्त्रज्ञम अभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम॥ १३६.१६२ ॥

bhakṣyārthama eva baddhasa tavaṃ sa muktaḥ parasṛtaḥ kaṣudhā śāstrajñama abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya māma

जानामि कषुधितं हि तवाम आहारसमयश च ते स तवं माम अभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः॥ १३६.१६३ ॥

jānāmi kaṣudhitaṃ hi tavāma āhārasamayaśa ca te sa tavaṃ māma abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ

यच चापि पुत्रदारं सवं तत संनिसृजसे मयि शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम॥ १३६.१६४ ॥

yaca cāpi putradāraṃ savaṃ tata saṃnisṛjase mayi śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamama

तवया मां सहितं दृष्ट्वा परिया भार्या सुताश च ये कस्मान मां ते न खादेयुर हृष्टाः परणयिनस तवयि॥ १३६.१६५ ॥

tavayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā pariyā bhāryā sutāśa ca ye kasmāna māṃ te na khādeyura hṛṣṭāḥ paraṇayinasa tavayi

नाहं तवया समेष्यामि वृत्तॊ हेतुः समागमे शिवं धयायस्व मे ऽतरस्थः सुकृतं समर्यते यदि॥ १३६.१६६ ॥

nāhaṃ tavayā sameṣyāmi vṛttò hetuḥ samāgame śivaṃ dhayāyasva me 'tarasthaḥ sukṛtaṃ samaryate yadi

शत्रॊर अन्नाद्य भूतः सन कलिष्टस्य कषुधितस्य च भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः पराज्ञॊ विषयं वरजेत॥ १३६.१६७ ॥

śatròra annādya bhūtaḥ sana kaliṣṭasya kaṣudhitasya ca bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ parājñò viṣayaṃ varajeta

सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि दूराद अपि तवॊद्विजे नाहं तवया समेष्यामि निर्वृतॊ भव लॊमश॥ १३६.१६८ ॥

savasti te 'satu gamiṣyāmi dūrāda api tavòdvije nāhaṃ tavayā sameṣyāmi nirvṛtò bhava lòmaśa

बलवत संनिकर्षॊ हि न कदा चित परशस्यते परशान्ताद अपि मे पराज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा॥ १३६.१६९ ॥

balavata saṃnikarṣò hi na kadā cita paraśasyate paraśāntāda api me parājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā

यदि तव अर्थेन मे कार्यं बरूहि किं करवाणि ते कामं सर्वं परदास्यामि न तव आत्मानं कदा चन॥ १३६.१७० ॥

yadi tava arthena me kāryaṃ barūhi kiṃ karavāṇi te kāmaṃ sarvaṃ paradāsyāmi na tava ātmānaṃ kadā cana

आत्मार्थे संततिस तयाज्या राज्यं रत्नं धनं तथा अपि सर्वस्वम उत्सृज्य रक्षेद आत्मानम आत्मना॥ १३६.१७१ ॥

ātmārthe saṃtatisa tayājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā api sarvasvama utsṛjya rakṣeda ātmānama ātmanā

ऐश्वर्यधनरत्नानां परत्यमित्रे ऽपि तिष्ठताम दृष्टा हि पुनर आवृत्तिर जीविताम इति नः शरुतम॥ १३६.१७२ ॥

aiśvaryadhanaratnānāṃ paratyamitre 'pi tiṣṭhatāma dṛṣṭā hi punara āvṛttira jīvitāma iti naḥ śarutama

न तव आत्मनः संप्रदानं धनरत्नवद इष्यते आत्मा तु सर्वतॊ रक्ष्यॊ दारैर अपि धनैर अपि॥ १३६.१७३ ॥

na tava ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavada iṣyate ātmā tu sarvatò rakṣyò dāraira api dhanaira api

आत्मरक्षित तन्त्राणां सुपरीक्षित कारिणाम आपदॊ नॊपपद्यन्ते पुरुषाणां सवदॊषजाः॥ १३६.१७४ ॥

ātmarakṣita tantrāṇāṃ suparīkṣita kāriṇāma āpadò nòpapadyante puruṣāṇāṃ savadòṣajāḥ

शत्रून सम्यग विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः तेषां न चाल्यते बुद्धिर आत्मार्थं कृतनिश्चया॥ १३६.१७५ ॥

śatrūna samyaga vijānanti durbalā ye balīyasaḥ teṣāṃ na cālyate buddhira ātmārthaṃ kṛtaniścayā

इत्य अभिव्यक्तम एवासौ पलितेनावभर्त्सितः मार्जारॊ वरीडितॊ भूत्वा मूषकं वाक्यम अब्रवीत॥ १३६.१७६ ॥

itya abhivyaktama evāsau palitenāvabhartsitaḥ mārjārò varīḍitò bhūtvā mūṣakaṃ vākyama abravīta

संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यस तवं मम हिते रतः उक्तवान अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः॥ १३६.१७७ ॥

saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yasa tavaṃ mama hite rataḥ uktavāna arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ

न तु माम अन्यथा साधॊ तवं विज्ञातुम इहार्हसि पराणप्रदानजं तवत्तॊ मम सौहृदम आगतम॥ १३६.१७८ ॥

na tu māma anyathā sādhò tavaṃ vijñātuma ihārhasi parāṇapradānajaṃ tavattò mama sauhṛdama āgatama

धर्मज्ञॊ ऽसमि गुणज्ञॊ ऽसमि कृतज्ञॊ ऽसमि विशेषतः मित्रेषु वत्सलश चास्मि तवद्विधेषु विशेषतः॥ १३६.१७९ ॥

dharmajñò 'sami guṇajñò 'sami kṛtajñò 'sami viśeṣataḥ mitreṣu vatsalaśa cāsmi tavadvidheṣu viśeṣataḥ

तन माम एवंगते साधॊ न यावयितुम अर्हसि तवया हि याव्यमानॊ ऽहं पराणाञ जह्यां सबान्धवः॥ १३६.१८० ॥

tana māma evaṃgate sādhò na yāvayituma arhasi tavayā hi yāvyamānò 'haṃ parāṇāña jahyāṃ sabāndhavaḥ

धिक शब्दॊ हि बुधैर दृष्टॊ मद्विधेषु मनस्विषु मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम अर्हसि॥ १३६.१८१ ॥

dhika śabdò hi budhaira dṛṣṭò madvidheṣu manasviṣu maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkituma arhasi

इति संस्तूयमानॊ हि मार्जारेण स मूषकः मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम अब्रवीत॥ १३६.१८२ ॥

iti saṃstūyamānò hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyama abravīta

साधुर भवाञ शरुतार्थॊ ऽसमि परीयते न च विश्वसे संस्तवैर वा धनौघैर वा नाहं शक्यः पुनस तवया॥ १३६.१८३ ॥

sādhura bhavāña śarutārthò 'sami parīyate na ca viśvase saṃstavaira vā dhanaughaira vā nāhaṃ śakyaḥ punasa tavayā

न हय अमित्रवशं यान्ति पराज्ञा निष्करणं सखे अस्मिन्न अर्थे च गाथे दवे निबॊधॊशनसा कृते॥ १३६.१८४ ॥

na haya amitravaśaṃ yānti parājñā niṣkaraṇaṃ sakhe asminna arthe ca gāthe dave nibòdhòśanasā kṛte

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समाहितश चरेद युक्त्या कृतार्थश च न विश्वसेत॥ १३६.१८५ ॥

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāhitaśa careda yuktyā kṛtārthaśa ca na viśvaseta

तस्मात सर्वास्व अवस्थासु रक्षेञ जीवितम आत्मनः दरव्याणि संततिश चैव सर्वं भवति जीवतः॥ १३६.१८६ ॥

tasmāta sarvāsva avasthāsu rakṣeña jīvitama ātmanaḥ daravyāṇi saṃtatiśa caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ

संक्षेपॊ नीतिशास्त्राणाम अविश्वासः परॊ मतः नृषु तस्माद अविश्वासः पुष्कलं हितम आत्मनः॥ १३६.१८७ ॥

saṃkṣepò nītiśāstrāṇāma aviśvāsaḥ parò mataḥ nṛṣu tasmāda aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitama ātmanaḥ

वध्यन्ते न हय अविश्वस्ताः शत्रुभिर दुर्बला अपि विश्वस्तास तव आशु वध्यन्ते बलवन्तॊ ऽपि दुर्बलैः॥ १३६.१८८ ॥

vadhyante na haya aviśvastāḥ śatrubhira durbalā api viśvastāsa tava āśu vadhyante balavantò 'pi durbalaiḥ

तवद्विधेभ्यॊ मया हय आत्मा रक्ष्यॊ मार्जारसर्वदा रक्ष तवम अपि चात्मानं चण्डालाञ जातिकिल्बिषात॥ १३६.१८९ ॥

tavadvidhebhyò mayā haya ātmā rakṣyò mārjārasarvadā rakṣa tavama api cātmānaṃ caṇḍālāña jātikilbiṣāta

स तस्य बरुवतस तव एवं संत्रासाञ जातसाध्वसः सवबलिं हि जवेनाशु मार्जारः परययौ ततः॥ १३६.१९० ॥

sa tasya baruvatasa tava evaṃ saṃtrāsāña jātasādhvasaḥ savabaliṃ hi javenāśu mārjāraḥ parayayau tataḥ

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञॊ बुद्धिसामर्थ्यम आत्मनः विश्राव्य पलितः पराज्ञॊ बिलम अन्यञ जगाम ह॥ १३६.१९१ ॥

tataḥ śāstrārthatattvajñò buddhisāmarthyama ātmanaḥ viśrāvya palitaḥ parājñò bilama anyaña jagāma ha

एवं परज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः एकेन बहवॊ ऽमित्राः संधिं कुर्वीत पण्डितः॥ १३६.१९२ ॥

evaṃ parajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ ekena bahavò 'mitrāḥ saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः मूषकश च विडालश च मुक्ताव अन्यॊन्यसंश्रयात॥ १३६.१९३ ॥

ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ mūṣakaśa ca viḍālaśa ca muktāva anyònyasaṃśrayāta

इत्य एष कषत्रधर्मस्य मया मार्गॊ ऽनुदर्शितः विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु॥ १३६.१९४ ॥

itya eṣa kaṣatradharmasya mayā mārgò 'nudarśitaḥ vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu

अन्यॊन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः परीतिम उत्तमाम अन्यॊन्यम अभिसंधातुम अभूच चैव तयॊर मतिः॥ १३६.१९५ ॥

anyònyakṛtavairau tu cakratuḥ parītima uttamāma anyònyama abhisaṃdhātuma abhūca caiva tayòra matiḥ

तत्र पराज्ञॊ ऽभिसंधत्ते सम्यग बुद्धिबलाश्रयात अभिसंधीयते पराज्ञः परमादाद अपि चाबुधैः॥ १३६.१९६ ॥

tatra parājñò 'bhisaṃdhatte samyaga buddhibalāśrayāta abhisaṃdhīyate parājñaḥ paramādāda api cābudhaiḥ

तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन न हय अप्रमत्तश चलति चलितॊ वा विनश्यति॥ १३६.१९७ ॥

tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana na haya apramattaśa calati calitò vā vinaśyati

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः कार्य इत्य एव तत्त्वज्ञाः पराजुर नित्यं युधिष्ठिर॥ १३६.१९८ ॥

kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ kārya itya eva tattvajñāḥ parājura nityaṃ yudhiṣṭhira

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थम अभिगम्य च अभियुक्तॊ ऽपरमत्तश च पराग भयाद भीतवच चरेत॥ १३६.१९९ ॥

evaṃ matvā mahārāja śāstrārthama abhigamya ca abhiyuktò 'paramattaśa ca parāga bhayāda bhītavaca careta

भीतवत संविधिः कार्यः परतिसंधिस तथैव च भयाद उत्पद्यते बुद्धिर अप्रमत्ताभियॊगजा॥ १३६.२०० ॥

bhītavata saṃvidhiḥ kāryaḥ paratisaṃdhisa tathaiva ca bhayāda utpadyate buddhira apramattābhiyògajā

न भयं विद्यते राजन भीतस्यानागते भये अभीतस्य तु विस्रम्भात सुमहाञ जायते भयम॥ १३६.२०१ ॥

na bhayaṃ vidyate rājana bhītasyānāgate bhaye abhītasya tu visrambhāta sumahāña jāyate bhayama

न भीरुर इति चात्यन्तं मन्त्रॊ ऽदेयः कथं चन अविज्ञानाद धि विज्ञाते गच्छेद आस्पद दर्शिषु॥ १३६.२०२ ॥

na bhīrura iti cātyantaṃ mantrò 'deyaḥ kathaṃ cana avijñānāda dhi vijñāte gaccheda āspada darśiṣu

तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किं चिद आचरेत॥ १३६.२०३ ॥

tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cida ācareta

एवम एतन मया परॊक्तम इतिहासं युधिष्ठिर शरुत्वा तवं सुहृदां मध्ये यथावत समुपाचर॥ १३६.२०४ ॥

evama etana mayā paròktama itihāsaṃ yudhiṣṭhira śarutvā tavaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvata samupācara

उपलभ्य मतिं चाग्र्याम अरिमित्रान्तरं तथा संधिविग्रहकालं च मॊक्षॊपायं तथापदि॥ १३६.२०५ ॥

upalabhya matiṃ cāgryāma arimitrāntaraṃ tathā saṃdhivigrahakālaṃ ca mòkṣòpāyaṃ tathāpadi

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समागमं चरेद युक्त्या कृतार्थॊ न च विश्वसेत॥ १३६.२०६ ॥

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāgamaṃ careda yuktyā kṛtārthò na ca viśvaseta

अविरुद्धां तरिवर्गेण नीतिम एतां युधिष्ठिर अभ्युत्तिष्ठ शरुताद अस्माद भूयस तवं रञ्जयन परजाः॥ १३६.२०७ ॥

aviruddhāṃ tarivargeṇa nītima etāṃ yudhiṣṭhira abhyuttiṣṭha śarutāda asmāda bhūyasa tavaṃ rañjayana parajāḥ

बराह्मणैश चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव बराह्मणा हि परं शरेयॊ दिवि चेह च भारत॥ १३६.२०८ ॥

barāhmaṇaiśa cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava barāhmaṇā hi paraṃ śareyò divi ceha ca bhārata

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं परभॊ पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप॥ १३६.२०९ ॥

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ parabhò pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa

राज्यं शरेयः परं राजन यशः कीर्तिं च लप्स्यसे कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम॥ १३६.२१० ॥

rājyaṃ śareyaḥ paraṃ rājana yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramama

दवयॊर इमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम तथान्ववेक्ष्य कषितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले॥ १३६.२११ ॥

davayòra imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritama tathānvavekṣya kaṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale