Katha Upanishad· Kaṭhopaniṣad
1
अध्याय 1 / 6

Adhyāya 1 · Vallī 1 — Naciketas Goes to Death

प्रथम अध्याय · प्रथम वल्ली

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस

uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau | tasya ha naciketā nāma putra āsa

हिन्दी अर्थ

फल की कामना से वाजश्रवस् ने अपनी सारी सम्पत्ति दान कर दी। उनके पुत्र का नाम नचिकेता था।

English

Desiring the fruit (of sacrifice), Vājaśravas gave away all his possessions. He had a son named Naciketas.

अध्याय १

श्लोक 2

तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत

taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata

हिन्दी अर्थ

बालक होते हुए भी जब दक्षिणाएँ ले जाई जा रही थीं, उसमें श्रद्धा प्रविष्ट हुई। उसने सोचा —

English

Though only a boy, faith entered him as the offerings were being led away. He thought:

अध्याय १

श्लोक 3

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत्

pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ | anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat

हिन्दी अर्थ

"जिन गायों ने अन्तिम जल पी लिया, अन्तिम तृण खा लिया, अन्तिम दूध दे दिया, इन्द्रियाँ क्षीण हो गईं — ऐसी गायों को दान करने वाला 'अनन्द' नामक लोकों को जाता है।"

English

'Those cows have drunk their last water, eaten their last grass, given their last milk, and have no senses left. Joyless are the worlds the giver of these reaches.'

अध्याय १

श्लोक 4

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति

sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti | dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti

हिन्दी अर्थ

उसने पिता से पूछा — "पिता, आप मुझे किसको देंगे?" दूसरी, तीसरी बार पूछने पर पिता ने क्रोध में कहा — "मृत्यु को देता हूँ तुझे!"

English

He said to his father: 'Father, to whom will you give me?' A second and a third time he asked. The father said in anger: 'To Death I give you!'

अध्याय १

श्लोक 5

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य करिष्यति

bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ | kiṃ svidyamasya kartavyaṃ yanmayādya kariṣyati

हिन्दी अर्थ

"बहुतों में मैं प्रथम (श्रेष्ठ) जाता हूँ; बहुतों में मध्य (मध्यम) जाता हूँ। मृत्यु का ऐसा कौन-सा कर्तव्य है जो आज मेरे द्वारा सिद्ध होगा?"

English

(Naciketas reflects:) 'Among many I go first; among many I go in the middle. What duty of Yama's is there which he will accomplish through me today?'

अध्याय १

श्लोक 6

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे ।सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathāpare | sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

"पूर्वजों को देखो, बाद वालों को देखो — मनुष्य धान्य की भाँति पकता है, और धान्य की भाँति फिर जन्म लेता है।"

English

(Naciketas to his father:) 'Look at how the ancestors went, look at those who came after. Like a stalk of grain a mortal ripens; like a stalk of grain he is born again.'

अध्याय १

श्लोक 7

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्

vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān | tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam

हिन्दी अर्थ

"ब्राह्मण अतिथि घर में वैश्वानर (अग्नि) की भाँति प्रवेश करता है। उसकी शान्ति के लिये जल लाओ, हे वैवस्वत!"

English

(Yama's servants:) 'A Brahmin guest enters a house like fire (Vaiśvānara). They pacify him thus: O Vaivasvata (Yama), bring water for him.'

अध्याय १

श्लोक 8

आशाप्रतीक्षे संगतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् ।एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे

āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ ceṣṭāpūrte putrapaśūṃśca sarvān | etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnan vasati brāhmaṇo gṛhe

हिन्दी अर्थ

"आशा, प्रतीक्षा, संगत्व, सूनृत वाणी, इष्टापूर्त, पुत्र, पशु — ये सब उस अल्प-मति पुरुष से छिन जाते हैं जिसके घर में ब्राह्मण भोजन के बिना रहता है।"

English

'Hope, expectation, companionship, gentle speech, sacrifices and good works, children and cattle — all these are taken away from the small-minded man in whose house a Brahmin dwells without food.'

अध्याय १

श्लोक 9

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ | namaste'stu brahman svasti me'stu tasmātprati trīn varān vṛṇīṣva

हिन्दी अर्थ

"हे ब्राह्मण! तू तीन रात्रि बिना भोजन के मेरे घर रहा — पूज्य अतिथि। तुझे नमस्कार; मेरा कल्याण हो। इसलिये तीन वर माँग।"

English

(Yama returns:) 'O Brahmin, you have lived in my house three nights without food — an honored guest. Salutations to you; may it be well with me. Therefore, ask three boons in return.'

अध्याय १

श्लोक 10

शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माभि मृत्यो ।त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे

śāntasaṅkalpaḥ sumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo | tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadetpratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe

हिन्दी अर्थ

"हे मृत्यो! मेरा पिता गौतम शान्त-सङ्कल्प हो, प्रसन्न-मन हो, क्रोध-रहित हो। तेरे द्वारा भेजे जाने पर वह मुझे पहचाने और मुझसे प्रेम-पूर्वक बात करे। यह तीनों में से पहला वर मैं माँगता हूँ।"

English

(Naciketas:) 'O Death, let Gautama (my father) be tranquil-minded, well-disposed, free of anger toward me. Let him recognize me when sent back by you and speak with me. This is the first of the three boons I ask.'

अध्याय १

श्लोक 11

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम्

yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ | sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyustvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam

हिन्दी अर्थ

"वैसा ही होगा जैसा पहले था — औद्दालकि आरुणि तुझे पहचानेगा, मेरे द्वारा भेजे जाने पर। वह क्रोध-रहित होकर रात्रियाँ सुख से सोयेगा — मृत्यु के मुख से छूटा हुआ तुझे देखकर।"

English

(Yama:) 'As before, will Auddālaki Āruṇi (your father) be — recognizing you, sent back by me. He will sleep peacefully at nights, free of anger, seeing you released from Death's mouth.'

अध्याय १

श्लोक 12

स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

svarge loke na bhayaṃ kiñcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti | ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke

हिन्दी अर्थ

"स्वर्ग-लोक में कोई भय नहीं — वहाँ तुम नहीं हो, न जरा से डर है। भूख-प्यास दोनों को पार करके, शोक-रहित होकर, मनुष्य स्वर्ग में आनन्द भोगता है।"

English

(Naciketas:) 'In heaven there is no fear of any kind; you are not there, nor is age feared. Having crossed both hunger and thirst, beyond sorrow, one rejoices in heaven.'

अध्याय १

श्लोक 13

स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम् ।स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण

sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam | svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa

हिन्दी अर्थ

"हे मृत्यो! तू उस स्वर्ग्य अग्नि को जानता है। मुझे — श्रद्धावान् को — उसकी विधि सिखा। स्वर्ग-वासी अमरत्व प्राप्त करते हैं। यह मैं दूसरा वर माँगता हूँ।"

English

'O Death, you know the fire that leads to heaven. Teach it to me — I am faithful. The heaven-dwellers attain immortality. This I ask as the second boon.'

अध्याय १

श्लोक 14

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्

pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan | anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām

हिन्दी अर्थ

"मैं तुझे बताता हूँ, हे नचिकेता, ध्यान दे — मैं स्वर्ग्य अग्नि का ज्ञाता हूँ। उसे जान — अनन्त लोक की प्राप्ति, और प्रतिष्ठा भी; हृदय-गुहा में निहित।"

English

(Yama:) 'I will tell you, Naciketas — listen well. I, the knower of the fire that leads to heaven. Know it as the attainment of the infinite world, as the foundation — hidden in the cave (of the heart).'

अध्याय १

श्लोक 15

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः

lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā | sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

यम ने उसे लोक-आदि अग्नि का उपदेश दिया — कौन-सी इष्टकाएँ, कितनी, और किस क्रम में। नचिकेता ने ज्यों-का-त्यों दोहराया। तब प्रसन्न होकर मृत्यु फिर बोला।

English

Yama taught him the world-originating fire — what bricks, how many, how arranged. The boy repeated it back exactly. Then Death, pleased, spoke again.

अध्याय १

श्लोक 16

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण

tamabravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ | tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होकर महात्मा (यम) ने कहा — "तुझे एक और वर देता हूँ: यह अग्नि तेरे ही नाम से जानी जायेगी। और यह अनेक रूपों वाली सृङ्का (माला) भी ग्रहण कर।"

English

Pleased, the great-souled (Yama) said: 'I give you yet another boon: this fire will be known by your very name. Accept also this many-formed garland (chain).'

अध्याय १

श्लोक 17

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति

triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū | brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti

हिन्दी अर्थ

जो "त्रिणाचिकेत" है — तीन (माता-पिता-गुरु) के साथ संगत, तीन कर्म करने वाला — वह जन्म-मृत्यु को पार करता है। ब्रह्म से उत्पन्न पूज्य देव को जानकर, और निरन्तर देखकर, परम शान्ति प्राप्त करता है।

English

The 'thrice-Naciketas' — having joined with the three (mother, father, teacher), performing the three duties — crosses birth and death. Knowing the praiseworthy god born of Brahman, ever-seeing, he attains supreme peace.

अध्याय १

श्लोक 18

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvāṃścinute nāciketam | sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke

हिन्दी अर्थ

जो इन तीनों को जानकर — विद्वान् होकर — नाचिकेत अग्नि का चयन करता है, वह मृत्यु के पाशों को आगे से हटाकर, शोक-पार होकर, स्वर्ग में आनन्द भोगता है।

English

He who, knowing the three (mother, father, teacher), thus learned, builds up the Nāciketa fire — pushing the noose of Death far away, beyond sorrow, rejoices in heaven.

अध्याय १

श्लोक 19

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व

eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa | etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsastṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva

हिन्दी अर्थ

"हे नचिकेता! यही स्वर्ग्य अग्नि है जिसे तूने दूसरे वर में माँगा था। लोग इस अग्नि को तेरे नाम से ही पुकारेंगे। अब, हे नचिकेता, तीसरा वर माँग।"

English

(Yama:) 'Naciketas, this is the heaven-leading fire which you chose as your second boon. People will speak of this fire by your name. Now, Naciketas, ask the third boon.'

अध्याय १

श्लोक 20

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः

yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike | etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ

हिन्दी अर्थ

"मरे हुए मनुष्य के विषय में यह संशय है — कुछ कहते हैं वह "है", कुछ कहते हैं "नहीं है"। यही मैं तुमसे सीखना चाहता हूँ। यह तीनों में तीसरा वर है।"

English

'There is this doubt about a man who has departed: some say he exists, others that he does not. I would learn this, taught by you. This is the third of the boons.'

अध्याय १

श्लोक 21

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्

devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ | anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam

हिन्दी अर्थ

"इस विषय में पुरातन देवों को भी संशय था; यह सुगमता से ज्ञेय नहीं है — यह धर्म अत्यन्त सूक्ष्म है। हे नचिकेता! दूसरा कोई वर माँग। मुझे मत बाँधो; इसे छोड़ दो।"

English

(Yama:) 'On this point even the gods of old had doubts. This is not easily known — the dharma is subtle. Ask another boon, Naciketas. Do not press me. Release me from this one.'

अध्याय १

श्लोक 22

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्

devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha | vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit

हिन्दी अर्थ

"देवों को भी संशय था — तुम स्वयं कहते हो कि यह सुज्ञेय नहीं है। परन्तु तुम्हारे जैसा वक्ता कोई और नहीं मिलेगा; इसके समान दूसरा वर भी कोई नहीं।"

English

(Naciketas:) 'Even gods had doubts, you say; and you yourself say it is not easily known. But another teacher like you cannot be found. No other boon is equal to this.'

अध्याय १

श्लोक 23

शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि

śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hastihiraṇyamaśvān | bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi

हिन्दी अर्थ

"सौ वर्ष की आयु वाले पुत्र-पौत्र माँग; बहुत-से पशु, हाथी, सोना, और घोड़े। पृथ्वी का विशाल साम्राज्य माँग। और तू स्वयं भी जितने वर्ष जीना चाहे, जी।"

English

(Yama:) 'Ask for sons and grandsons of a hundred years; many cattle, elephants, gold, and horses. Ask for a great expanse of earth. Live yourself as many years as you wish.'

अध्याय १

श्लोक 24

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि

etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca | mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi

हिन्दी अर्थ

"यदि तू इसके समान कोई वर मानता है, तो उसे माँग — धन और दीर्घ जीवन। हे नचिकेता! बड़ी भूमि पर निवास कर — मैं तुझे सब कामनाओं का स्वामी बना दूँगा।"

English

'If you think any boon is equal to (your question), ask it — wealth and long life. Be on the great earth, Naciketas; I will make you a master of all desires.'

अध्याय १

श्लोक 25

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः

ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva | imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ | ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ

हिन्दी अर्थ

"मर्त्यलोक में जो भी कामनाएँ दुर्लभ हैं — सब अपनी इच्छा से माँग। ये अप्सराएँ, रथों और संगीत के साथ — मनुष्य ऐसी नहीं पा सकते। ये मेरी दी हुई हैं — इनसे सेवा करा। परन्तु, नचिकेता, मृत्यु के विषय में मत पूछ।"

English

'Whatever desires are hard to attain in the mortal world — ask all of them at will. These beauties with chariots and music — humans cannot obtain such. Be served by them, my gift. But, Naciketas, do not ask about death.'

अध्याय १

श्लोक 26

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते

śvobhāvā martyasya yadantakaitat sarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ | api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte

हिन्दी अर्थ

"हे अन्तक! ये कल तक रहने वाली हैं — इन्द्रियों के तेज को क्षीण करती हैं। पूरा जीवन ही अल्प है। तेरे रथ तेरे रहें, तेरे नृत्य-गीत भी।"

English

(Naciketas:) 'O Death, these things last only until tomorrow — they wear out the splendor of all senses. Even the longest life is short. Keep your chariots, your dance and song.'

अध्याय १

श्लोक 27

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव

na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā | jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varastu me varaṇīyaḥ sa eva

हिन्दी अर्थ

"मनुष्य को धन से तृप्ति नहीं होती। तुझे देखकर क्या मैं धन प्राप्त कर लूँगा? मैं उतना ही जीऊँगा जितना तू रहने देगा। मेरा माँगा हुआ वर वही है।"

English

'A man cannot be satisfied by wealth. Shall I get wealth merely because I have seen you? I will live only as long as you let me. The boon I want is the one already named.'

अध्याय १

श्लोक 28

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन् मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत

ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryan martyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan | abhidhyāyan varṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta

हिन्दी अर्थ

"अजर अमरों के पास पहुँचकर, जरा-शील मर्त्य — जानने वाला — पता है निम्न पद पर बैठा — रंग, रति, और प्रमोद के विचार में पड़कर अति-दीर्घ जीवन में कौन रमेगा?"

English

'Having approached the undecaying immortals, what perishing mortal — knowing what he knows — would delight in a long life of pleasures, color, and joys?'

अध्याय १

श्लोक 29

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत् साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते

yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo yat sāmparāye mahati brūhi nastat | yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte

हिन्दी अर्थ

"हे मृत्यो! उस महान् साम्पराय (मृत्यु के बाद की स्थिति) के विषय में जिसमें लोगों को संशय है — हमें वही बता। यही वर है — जो छिपे हुए में प्रवेश करता है। नचिकेता दूसरा नहीं माँगता।"

English

'O Death, tell us about that great after-life concerning which men are in doubt. This is the boon — entering into the hidden. Naciketas chooses no other.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Katha Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Krishna Yajurveda Kathaka Shakha Recension

Ten Principal Upanishads, Adyar Library and Research Centre, Chennai.

पुरालेखागार / स्रोत:Adyar Library / SanskritDocuments
गणना पद्धति:

Two Adhyayas, each divided into three Vallis (total 6 sections, 119 verses).