Katha Upanishad· Kaṭhopaniṣad
2
अध्याय 2 / 6

Adhyāya 1 · Vallī 2 — The Two Paths

प्रथम अध्याय · द्वितीय वल्ली

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २

श्लोक 1

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते

anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ | tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte

हिन्दी अर्थ

श्रेय (जो वास्तव में हितकर है) और प्रेय (जो प्रिय लगता है) — दोनों भिन्न अर्थ वाले हैं और मनुष्य को बाँधते हैं। श्रेय को अपनाने वाले का कल्याण होता है; जो प्रेय चुनता है, वह लक्ष्य से चूक जाता है।

English

The good is one thing; the pleasant is another. These two, with different aims, bind a person. Of these, well it goes for the one who takes up the good; he who chooses the pleasant falls short of the goal.

अध्याय २

श्लोक 2

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते

śreyaśca preyaśca manuṣyametastau samparītya vivinakti dhīraḥ | śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte

हिन्दी अर्थ

श्रेय और प्रेय — दोनों मनुष्य के पास आते हैं। धीर पुरुष दोनों की भली-भाँति परीक्षा करके विवेक करता है; वह प्रेय की अपेक्षा श्रेय को चुनता है। मन्द-बुद्धि — योग-क्षेम (आराम और सुरक्षा) के लिये — प्रेय को चुनता है।

English

The good and the pleasant approach a man. The wise one, examining both, discriminates between them. He chooses the good over the pleasant. The dull-witted, for the sake of comfort and security, chooses the pleasant.

अध्याय २

श्लोक 3

स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन् नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः

sa tvaṃ priyān priyarūpāṃśca kāmānabhidhyāyan naciketo'tyasrākṣīḥ | naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ

हिन्दी अर्थ

हे नचिकेता! तूने प्रिय और प्रिय-रूप कामनाओं पर विचार करके उन्हें त्याग दिया। तूने उस धन-माला को नहीं स्वीकार किया जिसमें बहुत-से मनुष्य डूब जाते हैं।

English

You, Naciketas, examining the desirable and the seemingly-desirable, have rejected them. You did not accept that wealth-garland in which many men drown.

अध्याय २

श्लोक 4

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā | vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupanta

हिन्दी अर्थ

अविद्या और विद्या — ये दोनों दूर-दूर, परस्पर विपरीत, भिन्न दिशाओं में जाने वाली हैं। मैं नचिकेता को विद्या का इच्छुक मानता हूँ — अनेक कामनाएँ तुझे लुब्ध नहीं कर सकीं।

English

These two — known as ignorance and knowledge — are far apart, opposite, leading in different directions. I consider Naciketas a seeker of knowledge: many desires did not seduce you.

अध्याय २

श्लोक 5

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ | dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ

हिन्दी अर्थ

अविद्या में रहते हुए स्वयं को धीर और पण्डित मानने वाले — ये मूढ़ बारम्बार ठोकर खाते भटकते हैं — जैसे अन्धों के द्वारा ले जाये जाने वाले अन्धे।

English

Living in the midst of ignorance, considering themselves wise and learned, the deluded wander, struck again and again — like blind men led by the blind.

अध्याय २

श्लोक 6

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे

na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham | ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me

हिन्दी अर्थ

धन-मोह से मूढ़, प्रमादी बाल-बुद्धि को पर-लोक नहीं दिखता। "केवल यह लोक है, कोई दूसरा नहीं" — ऐसा मानने वाला बार-बार मेरे (मृत्यु के) वश में पड़ता है।

English

The afterlife does not appear to the careless, foolish child deluded by wealth. He who thinks 'this world exists, no other' — again and again falls into my power.

अध्याय २

श्लोक 7

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ | āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhāścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके विषय में बहुत-से सुन भी नहीं पाते; जिसे सुनकर भी बहुत-से नहीं समझ पाते — उसका वक्ता आश्चर्यकर है, और कुशल है उसका प्राप्तकर्ता; आश्चर्य ही है उसका ज्ञाता, जिसे कुशल गुरु ने सिखाया।

English

He whom many cannot even hear of; whom, hearing, many do not understand — wonderful is the teacher of him; skillful the receiver; wonderful is the knower, taught by the skillful.

अध्याय २

श्लोक 8

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्

na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ | ananyaprokte gatiratra nāstyaṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt

हिन्दी अर्थ

अवर (साधारण) पुरुष द्वारा कहा गया — चाहे अनेक प्रकार से चिन्तन किया जाये — यह सुगमता से ज्ञात नहीं होता। अनन्य (ब्रह्म से अभिन्न) के बिना कहा गया — कोई मार्ग नहीं — क्योंकि यह अणु से भी सूक्ष्म, तर्क से परे है।

English

Taught by a lesser man, this is not well known, though pondered in many ways. Without one who is non-different (from Brahman) teaching, there is no way — for it is finer than the atom, beyond reasoning.

अध्याय २

श्लोक 9

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktā'nyenaiva sujñānāya preṣṭha | yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅ no bhūyānnaciketaḥ praṣṭā

हिन्दी अर्थ

यह बुद्धि तर्क से प्राप्य नहीं — किसी अन्य (अनुभवी ज्ञाता) के द्वारा कही जाने पर ही सुगम होती है। तूने इसे प्राप्त किया है, हे प्रिय — तू सत्य-धृति वाला है। हे नचिकेता! तेरे जैसा प्रश्न-कर्ता हमें बहुत मिले।

English

This understanding cannot be reached by reasoning. Taught by another (an immediate knower), it is then easily known. You have reached it, dear one — you of true resolve. May we have many questioners like you, Naciketas!

अध्याय २

श्लोक 10

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्

jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat | tato mayā nāciketaścito'gniranityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam

हिन्दी अर्थ

"मैं जानता हूँ — शेवधि (स्वर्ग-कोष) अनित्य है; क्योंकि अध्रुव (अनित्य) से ध्रुव (नित्य) नहीं मिलता। इसलिये मैंने अनित्य द्रव्यों से नाचिकेत-अग्नि का चयन किया, और नित्य को प्राप्त किया।"

English

(Yama:) 'I know: the treasure (of heaven) is impermanent — for the eternal is not gained by the non-eternal. Therefore I built the Nāciketa fire with impermanent things and gained the eternal.'

अध्याय २

श्लोक 11

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः

kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratorānantyamabhayasya pāram | stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ

हिन्दी अर्थ

कामना की पूर्ति, जगत् की प्रतिष्ठा, यज्ञ का अनन्त फल, अभय का पार, स्तुत-योग्य महान् उरुगाय प्रतिष्ठा — इन सबको देखकर भी, हे धीर नचिकेता! तूने धैर्य से अस्वीकार कर दिया।

English

The fulfillment of desire, the foundation of the world, the infinite fruit of sacrifice, the further shore of fearlessness, the greatly praised wide-going abode — seeing this, you, wise Naciketas, with steadiness, rejected it!

अध्याय २

श्लोक 12

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam | adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti

हिन्दी अर्थ

दुर्दर्श, गूढ़ रूप से प्रविष्ट, हृदय-गुहा में स्थित, गहरे में निवास करने वाला, पुराण — उस देव को अध्यात्म-योग से जानकर धीर पुरुष हर्ष और शोक को त्याग देता है।

English

Hard to see, deeply hidden, set in the cave, abiding in the depth, primordial — knowing him through inward yoga, the wise one leaves joy and sorrow behind.

अध्याय २

श्लोक 13

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये

etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya | sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye

हिन्दी अर्थ

इसको सुनकर, ग्रहण करके, धर्म रूप अणु को अलग करके, उसे प्राप्त करके — मनुष्य आनन्दित होता है; क्योंकि उसने आनन्दनीय को पाया है। मैं समझता हूँ कि नचिकेता के लिये वह सद्म (ब्रह्म-धाम) खुला है।

English

Having heard this, embraced it, taken hold of the dharma — having attained this subtle one — a mortal rejoices, for he has gained what is worthy of rejoicing. I think the abode is wide open for Naciketas.

अध्याय २

श्लोक 14

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद

anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt | anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada

हिन्दी अर्थ

"जो धर्म से अन्य, अधर्म से अन्य, कृत-अकृत से अन्य, भूत-भव्य से अन्य है — जो तू देखता है, वह मुझे बता।"

English

(Naciketas:) 'That which is other than dharma and other than adharma, other than the done and the undone, other than what has been and what will be — tell me what you see of that.'

अध्याय २

श्लोक 15

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat

हिन्दी अर्थ

"जिस पद को सब वेद कहते हैं, जिसे सब तप घोषित करते हैं, जिसकी इच्छा से मनुष्य ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं — वह पद मैं तुझे संक्षेप में बताता हूँ — वह "ॐ" है।"

English

(Yama:) 'That abode which all the Vedas extol, which all austerities declare, desiring which men practice celibacy — that abode I declare to you in brief: it is OM.'

अध्याय २

श्लोक 16

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param | etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat

हिन्दी अर्थ

यही अक्षर ब्रह्म है; यही अक्षर परम है। इसी अक्षर को जानकर, जो जिसकी इच्छा करता है — वह उसे प्राप्त होता है।

English

This syllable is verily Brahman; this syllable is verily the highest. Knowing this syllable, whatever one desires — that is his.

अध्याय २

श्लोक 17

एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते

etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param | etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

यही आलम्बन (आश्रय) श्रेष्ठ है; यही परम। इसी आलम्बन को जानकर मनुष्य ब्रह्म-लोक में महिमा को प्राप्त होता है।

English

This support is the highest; this support is the supreme. Knowing this support, one is exalted in the world of Brahman.

अध्याय २

श्लोक 18

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre

हिन्दी अर्थ

विपश्चित् (आत्मा) न जन्म लेता है, न मरता है। न वह किसी से आया है, न कोई उससे उत्पन्न हुआ। वह अज, नित्य, शाश्वत, पुराण है; शरीर के मारे जाने पर भी वह नहीं मारा जाता।

English

The wise (Self) is not born and does not die. He has not come from anywhere; nothing has come from him. Unborn, eternal, everlasting, primordial — he is not killed when the body is killed.

अध्याय २

श्लोक 19

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

हिन्दी अर्थ

यदि मारने वाला सोचे "मैंने मारा", और मारा गया सोचे "मैं मारा गया" — दोनों ही नहीं समझते। यह आत्मा न तो मारता है, न मारा जाता है।

English

If the killer thinks he kills, and the killed thinks he is killed — both do not understand. This (Self) neither kills nor is killed.

अध्याय २

श्लोक 20

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmāsya jantornihito guhāyām | tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अणु से अणु, महान् से महान् — यह आत्मा प्राणी के हृदय-गुहा में स्थित है। निष्काम, शोक-रहित पुरुष — धातु (सृष्टा) की कृपा से आत्मा की महिमा को देखता है।

English

Smaller than the smallest, greater than the greatest — the Self is set in the heart of every creature. The desireless one, free of sorrow, by the grace of the Maker, sees the majesty of the Self.

अध्याय २

श्लोक 21

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति

āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ | kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati

हिन्दी अर्थ

बैठा हुआ वह दूर जाता है; लेटा हुआ वह सब ओर पहुँचता है। उस मद-अमद (आनन्द-रूप परन्तु मद-रहित) देव को मेरे (मृत्यु के) अतिरिक्त कौन जान सकता है?

English

Sitting, he travels far; lying, he goes everywhere. Who but I can know that joyful-and-not-joyful god?

अध्याय २

श्लोक 22

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam | mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati

हिन्दी अर्थ

अशरीर — परन्तु शरीरों में निवास करने वाला; अनवस्थ (नश्वर) के बीच स्थित (नित्य); महान्, विभु — ऐसे आत्मा को जानकर धीर पुरुष शोक नहीं करता।

English

Bodiless among bodies; stable among the unstable; great, all-pervading — knowing the Self thus, the wise one does not grieve.

अध्याय २

श्लोक 23

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्

nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām

हिन्दी अर्थ

यह आत्मा न प्रवचन से, न मेधा से, न बहुश्रुति से प्राप्त होता है। जिसको यह स्वयं वरण कर लेता है — उसी को प्राप्त होता है; उसी के सामने यह आत्मा अपना तनु (रूप) प्रकट करता है।

English

This Self is not attained by discourse, nor by intellect, nor by much hearing. Whom the Self itself chooses — by him alone is it attained; to him this Self reveals its own form.

अध्याय २

श्लोक 24

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जो दुश्चरित से विरत नहीं, जो शान्त नहीं, जो समाहित नहीं, जिसका मानस अशान्त है — ऐसा कोई भी, प्रज्ञान के द्वारा भी, इसे प्राप्त नहीं कर सकता।

English

Not he who has not desisted from wrong conduct, not he who is restless, not he whose mind is not collected — even by knowledge — none of these can attain this Self.

अध्याय २

श्लोक 25

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ | mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ

हिन्दी अर्थ

जिसका भोजन ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनों हैं, और जिसका उपसेचन (व्यञ्जन) मृत्यु है — वह कहाँ है, यह कौन जानता है?

English

He whose food is both brāhmaṇa and kṣatriya, and whose seasoning is death — who indeed knows where he is?

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Katha Upanishad — Chapter 2
संस्कृत संस्करण:Krishna Yajurveda Kathaka Shakha Recension

Ten Principal Upanishads, Adyar Library and Research Centre, Chennai.

पुरालेखागार / स्रोत:Adyar Library / SanskritDocuments
गणना पद्धति:

Two Adhyayas, each divided into three Vallis (total 6 sections, 119 verses).