Anushasana Parva

[कृस्न] मूर्ध्ना निपत्यनियतस तेजः संनिचये ततः परमं हर्षम आगम्य भगवन्तम अथाब्रुवम॥ १६.१ ॥

[kṛsna] mūrdhnā nipatyaniyatasa tejaḥ saṃnicaye tataḥ paramaṃ harṣama āgamya bhagavantama athābruvama

धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं; यशस तथाग्र्यं परमं बलं च यॊगप्रियत्वं तव संनिकर्षं; वृणे सुतानां च शतं शतानि॥ १६.२ ॥

dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ; yaśasa tathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca yògapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ; vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni

एवम अस्त्व इति तद वाक्यं मयॊक्तः पराह शंकरः॥ १६.३ ॥

evama astva iti tada vākyaṃ mayòktaḥ parāha śaṃkaraḥ

ततॊ मां जगतॊ माता धरणी सर्वपावनी उवाचॊमा परणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः॥ १६.४ ॥

tatò māṃ jagatò mātā dharaṇī sarvapāvanī uvācòmā paraṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ

दतॊद भगवता पुत्रः साम्बॊ नाम तवानघ मत्तॊ ऽपय अष्टौ वरान इष्टान गृहाण तवं ददामि ते परणम्य शिरसा सा च मयॊक्ता पाण्डुनन्दन॥ १६.५ ॥

datòda bhagavatā putraḥ sāmbò nāma tavānagha mattò 'paya aṣṭau varāna iṣṭāna gṛhāṇa tavaṃ dadāmi te paraṇamya śirasā sā ca mayòktā pāṇḍunandana

दविजेष्व अकॊपं पितृतः परसादं; शतं सुतानाम उपभॊगं परं च कुले परीतिं मातृतश च परसादं; शम पराप्तिं परवृणे चापि दाक्ष्यम॥ १६.६ ॥

davijeṣva akòpaṃ pitṛtaḥ parasādaṃ; śataṃ sutānāma upabhògaṃ paraṃ ca kule parītiṃ mātṛtaśa ca parasādaṃ; śama parāptiṃ paravṛṇe cāpi dākṣyama

[देवी] एवं भविष्यत्य अमरप्रभाव; नाहं मृषा जातु वदे कदा चित भार्या सहस्राणि च षॊडशैव; तासु परियत्वं च तथाक्षयत्वम॥ १६.७ ॥

[devī] evaṃ bhaviṣyatya amaraprabhāva; nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadā cita bhāryā sahasrāṇi ca ṣòḍaśaiva; tāsu pariyatvaṃ ca tathākṣayatvama

परीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाद; ददामि ते वपुषः काम्यतां च भॊक्ष्यन्ते वै सप्ततिर वै शतानि; गृहे तुभ्यम अतिथीनां च नित्यम॥ १६.८ ॥

parītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśāda; dadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca bhòkṣyante vai saptatira vai śatāni; gṛhe tubhyama atithīnāṃ ca nityama

[वासुदेव] एवं दत्त्वा वरान देवॊ मम देवी च भारत अन्तर्हितः कषणे तस्मिन सगणॊ भीम पूर्वज॥ १६.९ ॥

[vāsudeva] evaṃ dattvā varāna devò mama devī ca bhārata antarhitaḥ kaṣaṇe tasmina sagaṇò bhīma pūrvaja

एतद अत्यद्भुतं सर्वं बराह्मणायातितेजसे उपमन्यवे मया कृत्स्नम आख्यातं कौरवॊत्तम॥ १६.१० ॥

etada atyadbhutaṃ sarvaṃ barāhmaṇāyātitejase upamanyave mayā kṛtsnama ākhyātaṃ kauravòttama

नमस्कृत्वा तु स पराह देवदेवाय सुव्रत नास्ति शर्व समॊ दाने नास्ति शर्व समॊ रणे नास्ति शर्व समॊ देवॊ नास्ति शर्व समा गतिः॥ १६.११ ॥

namaskṛtvā tu sa parāha devadevāya suvrata nāsti śarva samò dāne nāsti śarva samò raṇe nāsti śarva samò devò nāsti śarva samā gatiḥ

ऋषिर आसीत कृते तात तण्डिर इत्य एव विश्रुतः दशवर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना आराधितॊ ऽभूद भक्तेन तस्यॊदर्कं निशामय॥ १६.१२ ॥

ṛṣira āsīta kṛte tāta taṇḍira itya eva viśrutaḥ daśavarṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā ārādhitò 'bhūda bhaktena tasyòdarkaṃ niśāmaya

स दृष्ट्ववान महादेवम अस्तौषीच च सतवैर विभुम पवित्राणां पवित्रस तवं गतिर गतिमतां वर अत्युग्रं तेजसां तेजस तपसां परमं तपः॥ १६.१३ ॥

sa dṛṣṭvavāna mahādevama astauṣīca ca satavaira vibhuma pavitrāṇāṃ pavitrasa tavaṃ gatira gatimatāṃ vara atyugraṃ tejasāṃ tejasa tapasāṃ paramaṃ tapaḥ

विश्वावसुहिरण्याक्ष पुरुहूत नमस्कृत भूरि कल्याणद विभॊ पुरु सत्यनमॊ ऽसतु ते॥ १६.१४ ॥

viśvāvasuhiraṇyākṣa puruhūta namaskṛta bhūri kalyāṇada vibhò puru satyanamò 'satu te

जाती मरणभीरूणां यतीनां यततां विभॊ निर्वाणद सहस्रांशॊ नमस ते ऽसतु सुखाश्रय॥ १६.१५ ॥

jātī maraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibhò nirvāṇada sahasrāṃśò namasa te 'satu sukhāśraya

बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवां तु तत्त्वेन कुतॊ वेत्स्यामहे वयम॥ १६.१६ ॥

barahmā śatakratura viṣṇura viśve devā maharṣayaḥ na vidusa tavāṃ tu tattvena kutò vetsyāmahe vayama

तवत्तः परवर्तते कालस तवयि कालश च लीयते कालाख्यः पुरुषाख्यश च बरह्माख्यश च तवम एव हि॥ १६.१७ ॥

tavattaḥ paravartate kālasa tavayi kālaśa ca līyate kālākhyaḥ puruṣākhyaśa ca barahmākhyaśa ca tavama eva hi

तनवस ते समृतास तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः अधिपौरुषम अध्यात्मम अधिभूताधिदैवतम अधिलॊक्याधिविज्ञानम अधियज्ञस तवम एव हि॥ १६.१८ ॥

tanavasa te samṛtāsa tisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ adhipauruṣama adhyātmama adhibhūtādhidaivatama adhilòkyādhivijñānama adhiyajñasa tavama eva hi

तवां विदित्वात्म देहस्थं दुर्विदं दैवतैर अपि विद्वांसॊ यान्ति निर्मुक्ताः परं भावम अनामयम॥ १६.१९ ॥

tavāṃ viditvātma dehasthaṃ durvidaṃ daivataira api vidvāṃsò yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvama anāmayama

अनिच्छतस तव विभॊ जन्ममृत्युर अनेकतः दवारं तवं सवर्गमॊक्षाणाम आक्षेप्ता तवं ददासि च॥ १६.२० ॥

anicchatasa tava vibhò janmamṛtyura anekataḥ davāraṃ tavaṃ savargamòkṣāṇāma ākṣeptā tavaṃ dadāsi ca

तवम एव मॊक्षः सवर्गश च कामः करॊधस तवम एव हि सत्त्वं रजस तमश चैव अधश चॊर्ध्वं तवम एव हि॥ १६.२१ ॥

tavama eva mòkṣaḥ savargaśa ca kāmaḥ karòdhasa tavama eva hi sattvaṃ rajasa tamaśa caiva adhaśa còrdhvaṃ tavama eva hi

बरह्मा विष्णुश च रुद्रश च सकन्देन्द्रौ सविता यमः वरुणेन्दू मनुर धाता विधाता तवं धनेश्वरः॥ १६.२२ ॥

barahmā viṣṇuśa ca rudraśa ca sakandendrau savitā yamaḥ varuṇendū manura dhātā vidhātā tavaṃ dhaneśvaraḥ

भूर वायुर जयॊतिर आपश च वाग्बुद्धिस तवं मतिर मनः कर्म सत्यानृते चॊभे तवम एवास्ति च नास्ति च॥ १६.२३ ॥

bhūra vāyura jayòtira āpaśa ca vāgbuddhisa tavaṃ matira manaḥ karma satyānṛte còbhe tavama evāsti ca nāsti ca

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च तत्परं परकृतेर धरुवम विश्वाविश्व परॊ भावश चिन्त्याचिन्त्यस तवम एव हि॥ १६.२४ ॥

indriyāṇīndriyārthāśa ca tatparaṃ parakṛtera dharuvama viśvāviśva parò bhāvaśa cintyācintyasa tavama eva hi

यच चैतत परमं बरह्म यच च तत्परमं पदम या गतिः सांख्ययॊगानां स भवान नात्र संशयः॥ १६.२५ ॥

yaca caitata paramaṃ barahma yaca ca tatparamaṃ padama yā gatiḥ sāṃkhyayògānāṃ sa bhavāna nātra saṃśayaḥ

नूनम अद्य कृतार्थाः सम नूनं पराप्ताः सतां गतिम यां गतिं पराप्नुवन्तीह जञाननिर्मल बुद्धयः॥ १६.२६ ॥

nūnama adya kṛtārthāḥ sama nūnaṃ parāptāḥ satāṃ gatima yāṃ gatiṃ parāpnuvantīha jañānanirmala buddhayaḥ

अहॊ मूढाः सम सुचिरम इमं कालम अचेतसः यन न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर बुधाः॥ १६.२७ ॥

ahò mūḍhāḥ sama sucirama imaṃ kālama acetasaḥ yana na vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidura budhāḥ

सॊ ऽयम आसादितः साक्षाद बहुभिर जन्मभिर मया भक्तानुग्रह कृद देवॊ यं जञात्वामृतम अश्नुते॥ १६.२८ ॥

sò 'yama āsāditaḥ sākṣāda bahubhira janmabhira mayā bhaktānugraha kṛda devò yaṃ jañātvāmṛtama aśnute

देवासुरमनुष्याणां यच च गुह्यं सनातनम गुहायां निहितं बरह्म दुर्विज्ञेयं सुरैर अपि॥ १६.२९ ॥

devāsuramanuṣyāṇāṃ yaca ca guhyaṃ sanātanama guhāyāṃ nihitaṃ barahma durvijñeyaṃ suraira api

स एष भगवान्द देवः सर्वकृत सर्वतॊ मुखः सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता॥ १६.३० ॥

sa eṣa bhagavānda devaḥ sarvakṛta sarvatò mukhaḥ sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā

पराणकृत पराणभृत पराणी पराणदः पराणिनां गतिः देहकृद देहभृद देही देहभुग देहिनां गतिः॥ १६.३१ ॥

parāṇakṛta parāṇabhṛta parāṇī parāṇadaḥ parāṇināṃ gatiḥ dehakṛda dehabhṛda dehī dehabhuga dehināṃ gatiḥ

अध्यात्मगतिनिष्ठानां धयानिनाम आत्मवेदिनाम अपुनर्मार कामानां या गतिः सॊ ऽयम ईश्वरः॥ १६.३२ ॥

adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhayānināma ātmavedināma apunarmāra kāmānāṃ yā gatiḥ sò 'yama īśvaraḥ

अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः अयं च जन्म मरणे विदध्यात सर्वजन्तुषु॥ १६.३३ ॥

ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ ayaṃ ca janma maraṇe vidadhyāta sarvajantuṣu

अयं च सिद्धिकामानाम ऋषीणां सिद्धिदः परभुः अयं च मॊक्षकामानां दविजानां मॊक्षदः परभुः॥ १६.३४ ॥

ayaṃ ca siddhikāmānāma ṛṣīṇāṃ siddhidaḥ parabhuḥ ayaṃ ca mòkṣakāmānāṃ davijānāṃ mòkṣadaḥ parabhuḥ

भूर आद्यान सर्वभुवनान उत्पाद्य स दिवौकसः विभर्ति देवस तनुभिर अष्टाभिश च ददाति च॥ १६.३५ ॥

bhūra ādyāna sarvabhuvanāna utpādya sa divaukasaḥ vibharti devasa tanubhira aṣṭābhiśa ca dadāti ca

अतः परवर्तते सर्वम अस्मिन सर्वं परतिष्ठितम अस्मिंश च परलयं याति अयम एकः सनातनः॥ १६.३६ ॥

ataḥ paravartate sarvama asmina sarvaṃ paratiṣṭhitama asmiṃśa ca paralayaṃ yāti ayama ekaḥ sanātanaḥ

अयं स सत्यकामानां सत्यलॊकः परः सताम अपवर्गश च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम॥ १६.३७ ॥

ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalòkaḥ paraḥ satāma apavargaśa ca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādināma

अयं बरह्मादिभिः सिद्धैर गुहायां गॊपितः परभुः देवासुरमनुष्याणां न परकाशॊ भवेद इति॥ १६.३८ ॥

ayaṃ barahmādibhiḥ siddhaira guhāyāṃ gòpitaḥ parabhuḥ devāsuramanuṣyāṇāṃ na parakāśò bhaveda iti

तं तवां देवासुरनरास तत्त्वेन न विदुर भवम मॊहिताः खल्व अनेनैव हृच्छयेन परवेशिताः॥ १६.३९ ॥

taṃ tavāṃ devāsuranarāsa tattvena na vidura bhavama mòhitāḥ khalva anenaiva hṛcchayena paraveśitāḥ

ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियॊगेन भारत तेषाम एवात्मनात्मानं दर्शयत्य एष हृच्छयः॥ १६.४० ॥

ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyògena bhārata teṣāma evātmanātmānaṃ darśayatya eṣa hṛcchayaḥ

यं जञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते॥ १६.४१ ॥

yaṃ jañātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate

यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः पराणसूक्ष्मां परां पराप्तिम आगच्छत्य अक्षयावहाम॥ १६.४२ ॥

yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ parāṇasūkṣmāṃ parāṃ parāptima āgacchatya akṣayāvahāma

यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं जञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः॥ १६.४३ ॥

yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jañātvā mucyanti bandhanaiḥ

यं च वेद विदॊ वेद्यं वेदान्तेषु परतिष्ठितम पराणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च॥ १६.४४ ॥

yaṃ ca veda vidò vedyaṃ vedānteṣu paratiṣṭhitama parāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca

अयं स देव यानानाम आदित्यॊ दवारम उच्यते अयं च पितृयानानां चन्द्रमा दवारम उच्यते॥ १६.४५ ॥

ayaṃ sa deva yānānāma ādityò davārama ucyate ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā davārama ucyate

एष कालगतिश चैत्रा संवत्सरयुगादिषु भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणॊत्तरे॥ १६.४६ ॥

eṣa kālagatiśa caitrā saṃvatsarayugādiṣu bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇòttare

एवं परजापतिः पूर्वम आराध्य बहुभिः सतवैः वरयाम आस पुत्रत्वे नीललॊहित संज्ञितम॥ १६.४७ ॥

evaṃ parajāpatiḥ pūrvama ārādhya bahubhiḥ satavaiḥ varayāma āsa putratve nīlalòhita saṃjñitama

ऋग्भिर यम अनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्व ऋचः यजुर्भिर यं तरिधा वेद्यं जुह्वत्य अध्वर्यवॊ ऽधवरे॥ १६.४८ ॥

ṛgbhira yama anuśaṃsanti tantre karmaṇi bahva ṛcaḥ yajurbhira yaṃ taridhā vedyaṃ juhvatya adhvaryavò 'dhavare

सामभिर यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः यज्ञस्य परमा यॊनिः पतिश चायं परः समृतः॥ १६.४९ ॥

sāmabhira yaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ yajñasya paramā yòniḥ patiśa cāyaṃ paraḥ samṛtaḥ

रात्र्यहः शरॊत्रनयनः पक्षमास शिरॊ भुजः ऋतुवीर्यस तपॊ धैर्यॊ हय अब्द गुह्यॊरु पादवान॥ १६.५० ॥

rātryahaḥ śaròtranayanaḥ pakṣamāsa śirò bhujaḥ ṛtuvīryasa tapò dhairyò haya abda guhyòru pādavāna

मृत्युर यमॊ हुताशश च कालः संहार वेगवान कालस्य परमा यॊनिः कालश चायं सनातनः॥ १६.५१ ॥

mṛtyura yamò hutāśaśa ca kālaḥ saṃhāra vegavāna kālasya paramā yòniḥ kālaśa cāyaṃ sanātanaḥ

चन्द्रादित्यौ स नक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना धरुवः सप्तर्षयश चैव भुवनाः सप्त एव च॥ १६.५२ ॥

candrādityau sa nakṣatrau sagrahau saha vāyunā dharuvaḥ saptarṣayaśa caiva bhuvanāḥ sapta eva ca

परधानं महद अव्यक्तं विशेषान्तं स वैकृतम बरह्मादि सतम्ब पर्यन्तं भूतादि सद असच च यत॥ १६.५३ ॥

paradhānaṃ mahada avyaktaṃ viśeṣāntaṃ sa vaikṛtama barahmādi satamba paryantaṃ bhūtādi sada asaca ca yata

अष्टौ परकृतयश चैव परकृतिभ्यश च यत परम अस्य देवस्य यद भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते॥ १६.५४ ॥

aṣṭau parakṛtayaśa caiva parakṛtibhyaśa ca yata parama asya devasya yada bhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate

एतत परमम आनन्दं यत तच छाश्वतम एव च एषा गतिर विरक्तानाम एष भावः परः सताम॥ १६.५५ ॥

etata paramama ānandaṃ yata taca chāśvatama eva ca eṣā gatira viraktānāma eṣa bhāvaḥ paraḥ satāma

एतत पदम अनुद्विग्नम एतद बरह्म सनातनम शास्त्रवेदाङ्गविदुषाम एतद धयानं परं पदम॥ १६.५६ ॥

etata padama anudvignama etada barahma sanātanama śāstravedāṅgaviduṣāma etada dhayānaṃ paraṃ padama

इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला इयं सा परमा सिद्धिर इयं सा परमा गतिः॥ १६.५७ ॥

iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā iyaṃ sā paramā siddhira iyaṃ sā paramā gatiḥ

इयं सा परमा शान्तिर इयं सा निर्वृतिः परा यं पराप्य कृतकृत्याः सम इत्य अमन्यन्त वेधसः॥ १६.५८ ॥

iyaṃ sā paramā śāntira iyaṃ sā nirvṛtiḥ parā yaṃ parāpya kṛtakṛtyāḥ sama itya amanyanta vedhasaḥ

इयं तुष्टिर इयं सिद्धिर इयं शरुतिर इयं समृतिः अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां पराप्तिर अव्यया॥ १६.५९ ॥

iyaṃ tuṣṭira iyaṃ siddhira iyaṃ śarutira iyaṃ samṛtiḥ adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ parāptira avyayā

यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर विपुलदक्षिणैः या गतिर देवतैर दिव्या सा गतिस तवं सनातन॥ १६.६० ॥

yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñaira vipuladakṣiṇaiḥ yā gatira devataira divyā sā gatisa tavaṃ sanātana

जप्यहॊमव्रतैः कृच्छ्रैर नियमैर देहपातनैः तप्यतां या गतिर देव वैरजे सा गतिर भवान॥ १६.६१ ॥

japyahòmavrataiḥ kṛcchraira niyamaira dehapātanaiḥ tapyatāṃ yā gatira deva vairaje sā gatira bhavāna

कर्म नयासकृतानां च विरक्तानां ततस ततः या गतिर बरह्मभवने सा गतिस तवं सनातन॥ १६.६२ ॥

karma nayāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatasa tataḥ yā gatira barahmabhavane sā gatisa tavaṃ sanātana

अपुनर्मार कामानां वैराग्ये वर्ततां परे विकृतीनां लयानां च सा गतिस तवं सनातन॥ १६.६३ ॥

apunarmāra kāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatisa tavaṃ sanātana

जञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना कैवल्या या गतिर देव परमा सा गतिर भवान॥ १६.६४ ॥

jañānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā kaivalyā yā gatira deva paramā sā gatira bhavāna

वेद शास्त्रपुराणॊक्ताः पञ्चैता गतयः समृताः तवत्प्रसादाद धि लभ्यन्ते न लभ्यन्ते ऽनयथा विभॊ॥ १६.६५ ॥

veda śāstrapurāṇòktāḥ pañcaitā gatayaḥ samṛtāḥ tavatprasādāda dhi labhyante na labhyante 'nayathā vibhò

इति तण्डिस तपॊयॊगात तुष्टावेशानम अव्ययम जगौ च परमं बरह्म यत पुरा लॊककृज जगौ॥ १६.६६ ॥

iti taṇḍisa tapòyògāta tuṣṭāveśānama avyayama jagau ca paramaṃ barahma yata purā lòkakṛja jagau

बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवाम इति ततस तुष्टः परॊवाच तं शिवः॥ १६.६७ ॥

barahmā śatakratura viṣṇura viśve devā maharṣayaḥ na vidusa tavāma iti tatasa tuṣṭaḥ paròvāca taṃ śivaḥ

अक्षयश चाव्ययश चैव भविता दुःखवर्जितः यशस्वी तेजसा युक्तॊ दिव्यज्ञानसमन्वितः॥ १६.६८ ॥

akṣayaśa cāvyayaśa caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ yaśasvī tejasā yuktò divyajñānasamanvitaḥ

ऋषीणाम अभिगम्यश च सूत्रकर्ता सुतस तव मत्प्रसादाद दविजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः॥ १६.६९ ॥

ṛṣīṇāma abhigamyaśa ca sūtrakartā sutasa tava matprasādāda davijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ

कं वा कामं ददाम्य अद्य बरूहि यद वत्स काङ्क्षसे पराञ्जलिः स उवाचेदं तवयि भक्तिर दृढास्तु मे॥ १६.७० ॥

kaṃ vā kāmaṃ dadāmya adya barūhi yada vatsa kāṅkṣase parāñjaliḥ sa uvācedaṃ tavayi bhaktira dṛḍhāstu me

एवं दत्त्वा वरं देवॊ वन्द्यमानः सुरर्षिभिः सतूयमानश च विबुधैस तत्रैवान्तरधीयत॥ १६.७१ ॥

evaṃ dattvā varaṃ devò vandyamānaḥ surarṣibhiḥ satūyamānaśa ca vibudhaisa tatraivāntaradhīyata

अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर ऋषिर आश्रमम आगम्य ममैतत परॊक्तवान इह॥ १६.७२ ॥

antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara ṛṣira āśramama āgamya mamaitata paròktavāna iha

यानि च परथितान्य आदौ तण्डिर आख्यातवान मम नामानि मानवश्रेष्ठ तानि तवं शृणु सिद्धये॥ १६.७३ ॥

yāni ca parathitānya ādau taṇḍira ākhyātavāna mama nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tavaṃ śṛṇu siddhaye

दश नाम सहस्राणि वेदेष्व आह पितामहः शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नाम शतानि वै॥ १६.७४ ॥

daśa nāma sahasrāṇi vedeṣva āha pitāmahaḥ śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāma śatāni vai

गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर भगवतॊ ऽचयुत देवप्रसादाद देवेश पुरा पराह महात्मने॥ १६.७५ ॥

guhyānīmāni nāmāni taṇḍira bhagavatò 'cayuta devaprasādāda deveśa purā parāha mahātmane

[वासुदेव] ततः स परयतॊ भूत्वा मम तात युधिष्ठिर पराञ्जलिः पराह विप्रर्षिर नाम संहारम आदितः॥ १७.१ ॥

[vāsudeva] tataḥ sa parayatò bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira parāñjaliḥ parāha viprarṣira nāma saṃhārama āditaḥ

[उ] बरह्म परॊक्तैर ऋषिप्रॊक्तैर वेदवेदाङ्गसंभवैः सर्वलॊकेषु विख्यातैः सथाणुं सतॊष्यामि नामभिः॥ १७.२ ॥

[u] barahma paròktaira ṛṣipròktaira vedavedāṅgasaṃbhavaiḥ sarvalòkeṣu vikhyātaiḥ sathāṇuṃ satòṣyāmi nāmabhiḥ

महद्भिर विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर देवकृतात्मना॥ १७.३ ॥

mahadbhira vihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtaira devakṛtātmanā

यथॊक्तैर लॊकविख्यातैर मुनिभिस तत्त्वदर्शिभिः परवरं परथमं सवर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम शरुतैः सर्वत्र जगति बरह्मलॊकावतारितैः॥ १७.४ ॥

yathòktaira lòkavikhyātaira munibhisa tattvadarśibhiḥ paravaraṃ parathamaṃ savargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubhama śarutaiḥ sarvatra jagati barahmalòkāvatāritaiḥ

यत तद रहस्यं परमं बरह्म परॊक्तं सनातनम वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितॊ मम॥ १७.५ ॥

yata tada rahasyaṃ paramaṃ barahma paròktaṃ sanātanama vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahitò mama

परत्वेन भवं देवं भक्तस तवं परमेश्वरम तेन ते शरावयिष्यामि यत तद बरह्म सनातनम॥ १७.६ ॥

paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktasa tavaṃ parameśvarama tena te śarāvayiṣyāmi yata tada barahma sanātanama

न शक्यं विस्तरात कृत्स्नं वक्तुं शर्वस्य केन चित युक्तेनापि विभूतीनाम अपि वर्षशतैर अपि॥ १७.७ ॥

na śakyaṃ vistarāta kṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kena cita yuktenāpi vibhūtīnāma api varṣaśataira api

यस्यादिर मध्यम अन्तश च सुरैर अपि न गम्यते कस तस्य शक्नुयाद वक्तुं गुणान कार्त्स्न्येन माधव॥ १७.८ ॥

yasyādira madhyama antaśa ca suraira api na gamyate kasa tasya śaknuyāda vaktuṃ guṇāna kārtsnyena mādhava

किं तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थ पदाक्षरम शक्तितश चरितं वक्ष्ये परसादात तस्य चैव हि॥ १७.९ ॥

kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārtha padākṣarama śaktitaśa caritaṃ vakṣye parasādāta tasya caiva hi

अप्राप्येह ततॊ ऽनुज्ञां न शक्यः सतॊतुम ईश्वरः यदा तेनाभ्यनुज्ञातः सतुवत्य एव सदा भवम॥ १७.१० ॥

aprāpyeha tatò 'nujñāṃ na śakyaḥ satòtuma īśvaraḥ yadā tenābhyanujñātaḥ satuvatya eva sadā bhavama

अनादि निधनस्याहं सर्वयॊनेर महात्मनः नाम्नां कं चित समुद्देशं वक्ष्ये हय अव्यक्तयॊनिनः॥ १७.११ ॥

anādi nidhanasyāhaṃ sarvayònera mahātmanaḥ nāmnāṃ kaṃ cita samuddeśaṃ vakṣye haya avyaktayòninaḥ

वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः शृणु नाम समुद्देशं यद उक्तं पद्मयॊनिना॥ १७.१२ ॥

varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ śṛṇu nāma samuddeśaṃ yada uktaṃ padmayòninā

दश नाम सहस्राणि यान्य आह परपितामहः तानि निर्मथ्य मनसा दध्नॊ घृतम इवॊद्धृतम॥ १७.१३ ॥

daśa nāma sahasrāṇi yānya āha parapitāmahaḥ tāni nirmathya manasā dadhnò ghṛtama ivòddhṛtama

गिरेः सारं यथा हेमपुष्पात सारं यथा मधु घृतात सारं यथा मण्डस तथैतत सारम उद्धृतम॥ १७.१४ ॥

gireḥ sāraṃ yathā hemapuṣpāta sāraṃ yathā madhu ghṛtāta sāraṃ yathā maṇḍasa tathaitata sārama uddhṛtama

सर्वपाप्मापहम इदं चतुर्वेद समन्वितम परयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च परयतात्मना शान्तिकं पौष्टिकं चैव रक्षॊघ्नं पावनं महत॥ १७.१५ ॥

sarvapāpmāpahama idaṃ caturveda samanvitama parayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca parayatātmanā śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣòghnaṃ pāvanaṃ mahata

इदं भक्ताय दातव्यं शरद्दधानास्तिकाय च नाश्रद्दधान रूपाय नास्तिकायाजितात्मने॥ १७.१६ ॥

idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śaraddadhānāstikāya ca nāśraddadhāna rūpāya nāstikāyājitātmane

यश चाभ्यसूयते देवं भूतात्मानं पिनाकिनम स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहानुगैः॥ १७.१७ ॥

yaśa cābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinama sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ

इदं धयानम इदं यॊगम इदं धयेयम अनुत्तमम इदं जप्यम इदं जञानं रहस्यम इदम उत्तमम इदं जञात्वान्त काके ऽपि गच्छेद धि परमां गतिम॥ १७.१८ ॥

idaṃ dhayānama idaṃ yògama idaṃ dhayeyama anuttamama idaṃ japyama idaṃ jañānaṃ rahasyama idama uttamama idaṃ jañātvānta kāke 'pi gaccheda dhi paramāṃ gatima

पवित्रं मङ्गलं पुण्यं कल्याणम इदम उत्तमम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम॥ १७.१९ ॥

pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇama idama uttamama nigadiṣye mahābāhò satavānāma uttamaṃ satavama

इदं बरह्मा पुरा कृत्वा सर्वलॊकपितामहः सर्वस्तवानां दिव्यानां राजत्वे समकल्पयत॥ १७.२० ॥

idaṃ barahmā purā kṛtvā sarvalòkapitāmahaḥ sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayata

तदा परभृति चैवायम ईश्वरस्य महात्मनः सतवराजेति विख्यातॊ जगत्य अमरपूजितः बरह्मलॊकाद अयं चैव सतवराजॊ ऽवतारितः॥ १७.२१ ॥

tadā parabhṛti caivāyama īśvarasya mahātmanaḥ satavarājeti vikhyātò jagatya amarapūjitaḥ barahmalòkāda ayaṃ caiva satavarājò 'vatāritaḥ

यस्मात तण्डिः पुरा पराह तेन तण्डि कृतॊ ऽभवत सवर्गाच चैवात्र भूलॊकं तण्डिना हय अवतारितः॥ १७.२२ ॥

yasmāta taṇḍiḥ purā parāha tena taṇḍi kṛtò 'bhavata savargāca caivātra bhūlòkaṃ taṇḍinā haya avatāritaḥ

सर्वमङ्गल मङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम॥ १७.२३ ॥

sarvamaṅgala maṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanama nigadiṣye mahābāhò satavānāma uttamaṃ satavama

बरह्मणाम अपि यद बरह्म पराणाम अपि यत परम तेजसाम अपि यत तेजस तपसाम अपि यत तपः॥ १७.२४ ॥

barahmaṇāma api yada barahma parāṇāma api yata parama tejasāma api yata tejasa tapasāma api yata tapaḥ

शान्तीनाम अपि या शान्तिर दयुतीनाम अपि या दयुतिः दान्तानाम अपि यॊ दान्तॊ धीमताम अपि या च धीः॥ १७.२५ ॥

śāntīnāma api yā śāntira dayutīnāma api yā dayutiḥ dāntānāma api yò dāntò dhīmatāma api yā ca dhīḥ

देवानाम अपि यॊ देवॊ मुनीनाम अपि यॊ मुनिः यज्ञानाम अपि यॊ यज्ञः शिवानाम अपि यः शिवः॥ १७.२६ ॥

devānāma api yò devò munīnāma api yò muniḥ yajñānāma api yò yajñaḥ śivānāma api yaḥ śivaḥ

रुद्राणाम अपि यॊ रुद्रः परभुः परभवताम अपि यॊगिनाम अपि यॊ यॊगी कारणानां च कारणम॥ १७.२७ ॥

rudrāṇāma api yò rudraḥ parabhuḥ parabhavatāma api yògināma api yò yògī kāraṇānāṃ ca kāraṇama

यतॊ लॊकाः संभवन्ति न भवन्ति यतः पुनः सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामित तेजसः॥ १७.२८ ॥

yatò lòkāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmita tejasaḥ

अष्टॊत्तर सहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु यच छरुत्वा मनुजश्रेष्ठ सर्वान कामान अवाप्स्यसि॥ १७.२९ ॥

aṣṭòttara sahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu yaca charutvā manujaśreṣṭha sarvāna kāmāna avāpsyasi

सथिरः सथाणुः पभुर भानुः परवरॊ वरदॊ वरः सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरॊ भवः॥ १७.३० ॥

sathiraḥ sathāṇuḥ pabhura bhānuḥ paravarò varadò varaḥ sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakarò bhavaḥ

जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः हरिश च हरिणाक्षश च सर्वभूतहरः परभुः॥ १७.३१ ॥

jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ hariśa ca hariṇākṣaśa ca sarvabhūtaharaḥ parabhuḥ

परवृत्तिश च निवृत्तिश च नियतः शाश्वतॊ धरुवः शमशानचारी भगवान खचरॊ गॊचरॊ ऽरदनः॥ १७.३२ ॥

paravṛttiśa ca nivṛttiśa ca niyataḥ śāśvatò dharuvaḥ śamaśānacārī bhagavāna khacarò gòcarò 'radanaḥ

अभिवाद्यॊ महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेश परच्छन्नः सर्वलॊकप्रजापतिः॥ १७.३३ ॥

abhivādyò mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ unmattaveśa paracchannaḥ sarvalòkaprajāpatiḥ

महारूपॊ महाकायः सर्वरूपॊ महायशाः महात्मा सर्वभूतश च विरूपॊ वामनॊ मनुः॥ १७.३४ ॥

mahārūpò mahākāyaḥ sarvarūpò mahāyaśāḥ mahātmā sarvabhūtaśa ca virūpò vāmanò manuḥ

लॊकपालॊ ऽनतर्हितात्मा परसादॊ हयगर्दभिः पवित्रश च महांश चैव नियमॊ नियमाश्रयः॥ १७.३५ ॥

lòkapālò 'natarhitātmā parasādò hayagardabhiḥ pavitraśa ca mahāṃśa caiva niyamò niyamāśrayaḥ

सर्वकर्मा सवयम्भूश च आदिर आदि करॊ निधिः सहस्राक्षॊ विरूपाक्शः सॊमॊ नक्षत्रसाधकः॥ १७.३६ ॥

sarvakarmā savayambhūśa ca ādira ādi karò nidhiḥ sahasrākṣò virūpākśaḥ sòmò nakṣatrasādhakaḥ

चन्द्रसूर्यगतिः केतुर गरहॊ गरहपतिर वरः अद्रिर अद्र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणॊ ऽनघः॥ १७.३७ ॥

candrasūryagatiḥ ketura garahò garahapatira varaḥ adrira adryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇò 'naghaḥ

महातपा घॊरतपा अदीनॊ दीनसाधकः संवत्सरकरॊ मन्त्रः परमाणं परमं तपः॥ १७.३८ ॥

mahātapā ghòratapā adīnò dīnasādhakaḥ saṃvatsarakarò mantraḥ paramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ

यॊगी यॊज्यॊ महाबीजॊ महारेता महातपाः सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजॊ वृषवाहनः॥ १७.३९ ॥

yògī yòjyò mahābījò mahāretā mahātapāḥ suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījò vṛṣavāhanaḥ

दश बाहुस तव अनिमिषॊ नीलकण्ठ उमापतिः विश्वरूपः सवयं शरेष्ठॊ बलवीरॊ बलॊ गणः॥ १७.४० ॥

daśa bāhusa tava animiṣò nīlakaṇṭha umāpatiḥ viśvarūpaḥ savayaṃ śareṣṭhò balavīrò balò gaṇaḥ

गणकर्ता गणपतिर दिग्वासाः काम्य एव च पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभावकरॊ हरः॥ १७.४१ ॥

gaṇakartā gaṇapatira digvāsāḥ kāmya eva ca pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakarò haraḥ

कमण्डलुधरॊ धन्वी बाणहस्तः कपालवान अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान॥ १७.४२ ॥

kamaṇḍaludharò dhanvī bāṇahastaḥ kapālavāna aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahāna

सरुव हस्तः सुरूपश च तेजस तेजः करॊ निधिः उष्णीषी च सुवक्त्रश च उदग्रॊ विनतस तथा॥ १७.४३ ॥

saruva hastaḥ surūpaśa ca tejasa tejaḥ karò nidhiḥ uṣṇīṣī ca suvaktraśa ca udagrò vinatasa tathā

दीर्घश च हरि केशश च सुतीर्थः कृष्ण एव च सृगालरूपः सर्वार्थॊ मण्डः कुण्डी कमण्डलुः॥ १७.४४ ॥

dīrghaśa ca hari keśaśa ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca sṛgālarūpaḥ sarvārthò maṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ

अजश च मृगरूपश च गन्धधारी कपर्द्य अपि उर्ध्व रेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्व शायी नभस्तलः॥ १७.४५ ॥

ajaśa ca mṛgarūpaśa ca gandhadhārī kapardya api urdhva retā ūrdhvaliṅga ūrdhva śāyī nabhastalaḥ

तरिजटश चीरवासाश च रुद्रः सेनापतिर विभुः अहश चरॊ ऽथ नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः॥ १७.४६ ॥

tarijaṭaśa cīravāsāśa ca rudraḥ senāpatira vibhuḥ ahaśa carò 'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ

गजहा दैत्यहा लॊकॊ लॊकधाता गुणाकरः सिंहशार्दूलरूपश च आर्द्र चर्माम्बरावृतः॥ १७.४७ ॥

gajahā daityahā lòkò lòkadhātā guṇākaraḥ siṃhaśārdūlarūpaśa ca ārdra carmāmbarāvṛtaḥ

कालयॊगी महानादः सर्ववासश चतुष्पथः निशाचरः परेतचारी भूतचारी महेश्वरः॥ १७.४८ ॥

kālayògī mahānādaḥ sarvavāsaśa catuṣpathaḥ niśācaraḥ paretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ

बहुभूतॊ बहुधनः सर्वाधारॊ ऽमितॊ गतिः नृत्यप्रियॊ नित्यनर्तॊ नर्तकः सर्वलासकः॥ १७.४९ ॥

bahubhūtò bahudhanaḥ sarvādhārò 'mitò gatiḥ nṛtyapriyò nityanartò nartakaḥ sarvalāsakaḥ

घॊरॊ महातपाः पाशॊ नित्यॊ गिरिचरॊ नभः सहस्रहस्तॊ विजयॊ वयवसायॊ हय अनिन्दितः॥ १७.५० ॥

ghòrò mahātapāḥ pāśò nityò giricarò nabhaḥ sahasrahastò vijayò vayavasāyò haya aninditaḥ

अमर्षणॊ मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षयज्ञापहारी च सुसहॊ मध्यमस तथा॥ १७.५१ ॥

amarṣaṇò marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ dakṣayajñāpahārī ca susahò madhyamasa tathā

तेजॊ ऽपहारी बलहा मुदितॊ ऽरथॊ जितॊ वरः गम्भीरघॊषॊ गम्भीरॊ गम्भीरबलवाहनः॥ १७.५२ ॥

tejò 'pahārī balahā muditò 'rathò jitò varaḥ gambhīraghòṣò gambhīrò gambhīrabalavāhanaḥ

नयग्रॊधरूपॊ नयग्रॊधॊ वृक्षकर्ण सथितिर विभुः तीक्ष्णतापश च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित॥ १७.५३ ॥

nayagròdharūpò nayagròdhò vṛkṣakarṇa sathitira vibhuḥ tīkṣṇatāpaśa ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavita

विष्णुप्रसादितॊ यज्ञः समुद्रॊ वडवामुखः हुताशनसहायश च परशान्तात्मा हुताशनः॥ १७.५४ ॥

viṣṇuprasāditò yajñaḥ samudrò vaḍavāmukhaḥ hutāśanasahāyaśa ca paraśāntātmā hutāśanaḥ

उग्रतेजा महातेजा जयॊ विजयकालवित जयॊतिषाम अयनं सिद्धिः संधिर विग्रह एव च॥ १७.५५ ॥

ugratejā mahātejā jayò vijayakālavita jayòtiṣāma ayanaṃ siddhiḥ saṃdhira vigraha eva ca

शिखी दण्डी जटी जवाली मूर्तिजॊ मूर्धगॊ बली वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः॥ १७.५६ ॥

śikhī daṇḍī jaṭī javālī mūrtijò mūrdhagò balī vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ

नक्षत्रविग्रह विधिर गुणवृद्धिर लयॊ ऽगमः परजापतिर दिशा बाहुर विभागः सर्वतॊ मुखः॥ १७.५७ ॥

nakṣatravigraha vidhira guṇavṛddhira layò 'gamaḥ parajāpatira diśā bāhura vibhāgaḥ sarvatò mukhaḥ

विमॊचनः सुरगणॊ हिरण्यकवचॊद्भवः मेढ्रजॊ बलचारी च महाचारी सतुतस तथा॥ १७.५८ ॥

vimòcanaḥ suragaṇò hiraṇyakavacòdbhavaḥ meḍhrajò balacārī ca mahācārī satutasa tathā

सर्वतूर्य निनादी च सर्ववाद्य परिग्रहः वयालरूपॊ बिलावासी हेममाली तरंगवित॥ १७.५९ ॥

sarvatūrya ninādī ca sarvavādya parigrahaḥ vayālarūpò bilāvāsī hemamālī taraṃgavita

तरिदशस तरिकालधृक कर्म सर्वबन्धविमॊचनः बन्धनस तवासुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः॥ १७.६० ॥

taridaśasa tarikāladhṛka karma sarvabandhavimòcanaḥ bandhanasa tavāsurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ

सांख्यप्रसादॊ सुर्वासाः सर्वसाधु निषेवितः परस्कन्दनॊ विभागश च अतुल्यॊ यज्ञभागवित॥ १७.६१ ॥

sāṃkhyaprasādò survāsāḥ sarvasādhu niṣevitaḥ paraskandanò vibhāgaśa ca atulyò yajñabhāgavita

सर्वावासः सर्वचारी दुर्वासा वासवॊ ऽमरः हेमॊ हेमकरॊ यज्ञः सर्वधारी धरॊत्तमः॥ १७.६२ ॥

sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavò 'maraḥ hemò hemakarò yajñaḥ sarvadhārī dharòttamaḥ

लॊहिताक्षॊ महाक्षश च विजयाक्षॊ विशारदः संग्रहॊ निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः॥ १७.६३ ॥

lòhitākṣò mahākṣaśa ca vijayākṣò viśāradaḥ saṃgrahò nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ

मुख्यॊ ऽमुख्यश च देहश च देहर्द्धिः सर्वकामदः सर्वकामप्रसादश च सुबलॊ बलरूपधृक॥ १७.६४ ॥

mukhyò 'mukhyaśa ca dehaśa ca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ sarvakāmaprasādaśa ca subalò balarūpadhṛka

आकाशनिधि रूपश च निपाती उरगः खगः रौद्ररूपॊ ऽंशुर आदित्यॊ वसु रश्मिः सुवर्चसी॥ १७.६५ ॥

ākāśanidhi rūpaśa ca nipātī uragaḥ khagaḥ raudrarūpò 'ṃśura ādityò vasu raśmiḥ suvarcasī

वसु वेगॊ महावेगॊ मनॊ वेगॊ निशाचरः सर्वावासी शरियावासी उपदेश करॊ हरः॥ १७.६६ ॥

vasu vegò mahāvegò manò vegò niśācaraḥ sarvāvāsī śariyāvāsī upadeśa karò haraḥ

मुनिर आत्मपतिर लॊके संभॊज्यश च सहस्रदः पक्षी च पक्षिरूपी च अतिदीप्तॊ विशां पतिः॥ १७.६७ ॥

munira ātmapatira lòke saṃbhòjyaśa ca sahasradaḥ pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīptò viśāṃ patiḥ

उन्मादॊ मदनाकारॊ अर्थार्थकर रॊमशः वामदेवश च वामश च पराग्दक्षिण्यश च वामनः॥ १७.६८ ॥

unmādò madanākārò arthārthakara ròmaśaḥ vāmadevaśa ca vāmaśa ca parāgdakṣiṇyaśa ca vāmanaḥ

सिद्धयॊगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः भिक्षुश च भिक्षुरूपश च विषाणी मृदुर अव्ययः॥ १७.६९ ॥

siddhayògāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ bhikṣuśa ca bhikṣurūpaśa ca viṣāṇī mṛdura avyayaḥ

महासेनॊ विशाखश च षष्टिभागॊ गवां पतिः वज्रहस्तश च विष्कम्भी चमू सतम्भन एव च॥ १७.७० ॥

mahāsenò viśākhaśa ca ṣaṣṭibhāgò gavāṃ patiḥ vajrahastaśa ca viṣkambhī camū satambhana eva ca

ऋतुर ऋतुकरः कालॊ मधुर मधुकरॊ ऽचलः वानस्पत्यॊ वाजसेनॊ नित्यम आश्रमपूजितः॥ १७.७१ ॥

ṛtura ṛtukaraḥ kālò madhura madhukarò 'calaḥ vānaspatyò vājasenò nityama āśramapūjitaḥ

बरह्म चारी लॊकचारी सर्वचारी सुचारवित ईशान ईश्वरः कालॊ निशा चारी पिनाक धृक॥ १७.७२ ॥

barahma cārī lòkacārī sarvacārī sucāravita īśāna īśvaraḥ kālò niśā cārī pināka dhṛka

नन्दीश्वरश च नन्दी च नन्दनॊ नन्दिवर्धनः भगस्याक्षि निहन्ता च कालॊ बरह्मविदां वरः॥ १७.७३ ॥

nandīśvaraśa ca nandī ca nandanò nandivardhanaḥ bhagasyākṣi nihantā ca kālò barahmavidāṃ varaḥ

चतुर्मुखॊ महालिङ्गश चारु लिङ्गस तथैव च लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ लॊकाध्यक्षॊ युगावहः॥ १७.७४ ॥

caturmukhò mahāliṅgaśa cāru liṅgasa tathaiva ca liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣò lòkādhyakṣò yugāvahaḥ

बीजाध्यक्षॊ बीजकर्ता अध्यात्मानुगतॊ बलः इतिहास करः कल्पॊ गौतमॊ ऽथ जलेश्वरः॥ १७.७५ ॥

bījādhyakṣò bījakartā adhyātmānugatò balaḥ itihāsa karaḥ kalpò gautamò 'tha jaleśvaraḥ

दम्भॊ हय अदम्भॊ वैदम्भॊ वैश्यॊ वश्य करः कविः लॊककर्ता पशुपतिर महाकर्ता महौषधिः॥ १७.७६ ॥

dambhò haya adambhò vaidambhò vaiśyò vaśya karaḥ kaviḥ lòkakartā paśupatira mahākartā mahauṣadhiḥ

अक्षरं परमं बरह्मबलवाञ शक्र एव च नीतिर हय अनीतिः शुद्धात्मा शुद्धॊ मान्यॊ मनॊगतिः॥ १७.७७ ॥

akṣaraṃ paramaṃ barahmabalavāña śakra eva ca nītira haya anītiḥ śuddhātmā śuddhò mānyò manògatiḥ

बहु परसादः सवपनॊ दर्पणॊ ऽथ तव अमित्रजित वेदकारः सूत्रकारॊ विद्वान समरमर्दनः॥ १७.७८ ॥

bahu parasādaḥ savapanò darpaṇò 'tha tava amitrajita vedakāraḥ sūtrakārò vidvāna samaramardanaḥ

महामेघनिवासी च महाघॊरॊ वशीकरः अग्निज्वालॊ महाज्वालॊ अतिधूम्रॊ हुतॊ हविः॥ १७.७९ ॥

mahāmeghanivāsī ca mahāghòrò vaśīkaraḥ agnijvālò mahājvālò atidhūmrò hutò haviḥ

वृषणः शंकरॊ नित्यॊ वर्चस्वी धूमकेतनः नीलस तथाङ्गलुब्धश च शॊभनॊ निरवग्रहः॥ १७.८० ॥

vṛṣaṇaḥ śaṃkarò nityò varcasvī dhūmaketanaḥ nīlasa tathāṅgalubdhaśa ca śòbhanò niravagrahaḥ

सवस्तिदः सवस्ति भावश च भागी भागकरॊ लघुः उत्सङ्गश च महाङ्गश च महागर्भः परॊ युवा॥ १७.८१ ॥

savastidaḥ savasti bhāvaśa ca bhāgī bhāgakarò laghuḥ utsaṅgaśa ca mahāṅgaśa ca mahāgarbhaḥ parò yuvā

कृष्ण वर्णः सुवर्णश च इन्द्रियः सर्वदेहिनाम महापादॊ महाहस्तॊ महाकायॊ महायशाः॥ १७.८२ ॥

kṛṣṇa varṇaḥ suvarṇaśa ca indriyaḥ sarvadehināma mahāpādò mahāhastò mahākāyò mahāyaśāḥ

महामूर्धा महामात्रॊ महानेत्रॊ दिग आलयः महादन्तॊ महाकर्णॊ महामेढ्रॊ महाहनुः॥ १७.८३ ॥

mahāmūrdhā mahāmātrò mahānetrò diga ālayaḥ mahādantò mahākarṇò mahāmeḍhrò mahāhanuḥ

महानासॊ महाकम्बुर महाग्रीवः शमशानधृक महावक्षा महॊरस्कॊ अन्तरात्मा मृगालयः॥ १७.८४ ॥

mahānāsò mahākambura mahāgrīvaḥ śamaśānadhṛka mahāvakṣā mahòraskò antarātmā mṛgālayaḥ

लम्बनॊ लम्बितौष्ठश च महामायः पयॊ निधिः महादन्तॊ महादंष्ट्रॊ महाजिह्वॊ महामुखः॥ १७.८५ ॥

lambanò lambitauṣṭhaśa ca mahāmāyaḥ payò nidhiḥ mahādantò mahādaṃṣṭrò mahājihvò mahāmukhaḥ

महानखॊ महारॊमा महाकेशॊ महाजटः असपत्नः परसादश च परत्ययॊ गिरिसाधनः॥ १७.८६ ॥

mahānakhò mahāròmā mahākeśò mahājaṭaḥ asapatnaḥ parasādaśa ca paratyayò girisādhanaḥ

सनेहनॊ ऽसनेहनश चैव अजितश च महामुनिः वृक्षाकारॊ वृक्षकेतुर अनलॊ वायुवाहनः॥ १७.८७ ॥

sanehanò 'sanehanaśa caiva ajitaśa ca mahāmuniḥ vṛkṣākārò vṛkṣaketura analò vāyuvāhanaḥ

मण्डलीमेरुधामा च देवदानव दर्पहा अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक सहस्रामितेक्षणः॥ १७.८८ ॥

maṇḍalīmerudhāmā ca devadānava darpahā atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛka sahasrāmitekṣaṇaḥ

यजुः पादभुजॊ गुह्यः परकाशॊ जङ्गमस तथा अमॊघार्थः परसादश च अभिगम्यः सुदर्शनः॥ १७.८९ ॥

yajuḥ pādabhujò guhyaḥ parakāśò jaṅgamasa tathā amòghārthaḥ parasādaśa ca abhigamyaḥ sudarśanaḥ

उपहार परियः शर्वः कनकः काञ्चनः सथिरः नाभिर नन्दिकरॊ भाव्यः पुष्करस्थ पतिः सथिरः॥ १७.९० ॥

upahāra pariyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sathiraḥ nābhira nandikarò bhāvyaḥ puṣkarastha patiḥ sathiraḥ

दवादशस तरासनश चाद्यॊ यज्ञॊ यज्ञसमाहितः नक्तं कलिश च कालश च मकरः कालपूजितः॥ १७.९१ ॥

davādaśasa tarāsanaśa cādyò yajñò yajñasamāhitaḥ naktaṃ kaliśa ca kālaśa ca makaraḥ kālapūjitaḥ

सगणॊ गणकारश च भूतभावन सारथिः भस्म शायी भस्म गॊप्ता भस्मभूतस तरुर गणः॥ १७.९२ ॥

sagaṇò gaṇakāraśa ca bhūtabhāvana sārathiḥ bhasma śāyī bhasma gòptā bhasmabhūtasa tarura gaṇaḥ

अगणश चैव लॊपश च महात्मा सर्वपूजितः शङ्कुस तरिशङ्कुः संपन्नः शुचिर भूतनिषेवितः॥ १७.९३ ॥

agaṇaśa caiva lòpaśa ca mahātmā sarvapūjitaḥ śaṅkusa tariśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucira bhūtaniṣevitaḥ

आश्रमस्थः कपॊतस्थॊ विश्वकर्मा पतिर वरः शाखॊ विशाखस ताम्रौष्ठॊ हय अम्बुजालः सुनिश्चयः॥ १७.९४ ॥

āśramasthaḥ kapòtasthò viśvakarmā patira varaḥ śākhò viśākhasa tāmrauṣṭhò haya ambujālaḥ suniścayaḥ

कपिलॊ ऽकपिलः शूर आयुश चैव परॊ ऽपरः गन्धर्वॊ हय अदितिस तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुसारथिः॥ १७.९५ ॥

kapilò 'kapilaḥ śūra āyuśa caiva parò 'paraḥ gandharvò haya aditisa tārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ

परश्वधायुधॊ देव अर्थकारी सुबान्धवः तुम्बवीणी महाकॊप ऊर्ध्वरेता जले शयः॥ १७.९६ ॥

paraśvadhāyudhò deva arthakārī subāndhavaḥ tumbavīṇī mahākòpa ūrdhvaretā jale śayaḥ

उग्रॊ वंशकरॊ वंशॊ वंशनादॊ हय अनिन्दितः सर्वाङ्गरूपॊ मायावी सुहृदॊ हय अनिलॊ ऽनलः॥ १७.९७ ॥

ugrò vaṃśakarò vaṃśò vaṃśanādò haya aninditaḥ sarvāṅgarūpò māyāvī suhṛdò haya anilò 'nalaḥ

बन्धनॊ बन्धकर्ता च सुबन्धन विमॊचनः स यज्ञारिः स कामारिर महादंष्ट्रॊ महायुधः॥ १७.९८ ॥

bandhanò bandhakartā ca subandhana vimòcanaḥ sa yajñāriḥ sa kāmārira mahādaṃṣṭrò mahāyudhaḥ

बाहुस तव अनिन्दितः शर्वः शंकरः शंकरॊ ऽधनः अमरेशॊ महादेवॊ विश्वदेवः सुरारिहा॥ १७.९९ ॥

bāhusa tava aninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkarò 'dhanaḥ amareśò mahādevò viśvadevaḥ surārihā

अहिर्बुध्नॊ निरृतिश च चेकितानॊ हरिस तथा अजैकपाच च कापाली तरिशङ्कुर अजितः शिवः॥ १७.१०० ॥

ahirbudhnò nirṛtiśa ca cekitānò harisa tathā ajaikapāca ca kāpālī tariśaṅkura ajitaḥ śivaḥ

धन्वन्तरिर धूमकेतुः सकन्दॊ वैश्रवणस तथा धाता शक्रश च विष्णुश च मित्रस तवष्टा धरुवॊ धरः॥ १७.१०१ ॥

dhanvantarira dhūmaketuḥ sakandò vaiśravaṇasa tathā dhātā śakraśa ca viṣṇuśa ca mitrasa tavaṣṭā dharuvò dharaḥ

परभावः सर्वगॊ वायुर अर्यमा सविता रविः उदग्रश च विधाता च मान्धाता भूतभावनः॥ १७.१०२ ॥

parabhāvaḥ sarvagò vāyura aryamā savitā raviḥ udagraśa ca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ

रतितीर्थश च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः पद्मगर्भॊ महागर्भश चन्द्र वक्त्रॊ मनॊरमः॥ १७.१०३ ॥

ratitīrthaśa ca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ padmagarbhò mahāgarbhaśa candra vaktrò manòramaḥ

बलवांश चॊपशान्तश च पुराणः पुण्यचञ्चुरी कुरु कर्ता कालरूपी कुरु भूतॊ महेश्वरः॥ १७.१०४ ॥

balavāṃśa còpaśāntaśa ca purāṇaḥ puṇyacañcurī kuru kartā kālarūpī kuru bhūtò maheśvaraḥ

सर्वाशयॊ दर्भशायी सर्वेषां पराणिनां पतिः देवदेव मुखॊ ऽसक्तः सद असत सर्वरत्नवित॥ १७.१०५ ॥

sarvāśayò darbhaśāyī sarveṣāṃ parāṇināṃ patiḥ devadeva mukhò 'saktaḥ sada asata sarvaratnavita

कैलासशिखरावासी हिमवद गिरिसंश्रयः कूलहारी कूलकर्ता बहु विद्यॊ बहु परदः॥ १७.१०६ ॥

kailāsaśikharāvāsī himavada girisaṃśrayaḥ kūlahārī kūlakartā bahu vidyò bahu paradaḥ

वणिजॊ वर्धनॊ वृक्षॊ नकुलश चन्दनश छदः सारग्रीवॊ महाजत्रुर अलॊलश च महौषधः॥ १७.१०७ ॥

vaṇijò vardhanò vṛkṣò nakulaśa candanaśa chadaḥ sāragrīvò mahājatrura alòlaśa ca mahauṣadhaḥ

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश चन्दॊ वयाकरणॊत्तरः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः॥ १७.१०८ ॥

siddhārthakārī siddhārthaśa candò vayākaraṇòttaraḥ siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ

परभावात्मा जगत कालस तालॊ लॊकहितस तरुः सारङ्गॊ नव चक्राङ्गः केतुमाली सभावनः॥ १७.१०९ ॥

parabhāvātmā jagata kālasa tālò lòkahitasa taruḥ sāraṅgò nava cakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ

भूतालयॊ भूतपतिर अहॊरात्रम अनिन्दितः वाहिता सर्वभूतानां निलयश च विभुर भवः॥ १७.११० ॥

bhūtālayò bhūtapatira ahòrātrama aninditaḥ vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaśa ca vibhura bhavaḥ

अमॊघः संयतॊ हय अश्वॊ भॊजनः पराणधारणः धृतिमान मतिमान दक्षः सत्कृतश च युगाधिपः॥ १७.१११ ॥

amòghaḥ saṃyatò haya aśvò bhòjanaḥ parāṇadhāraṇaḥ dhṛtimāna matimāna dakṣaḥ satkṛtaśa ca yugādhipaḥ

गॊपालिर गॊपतिर गरामॊ गॊचर्म वसनॊ हरः हिरण्यबाहुश च तथा गुहा पालः परवेशिनाम॥ १७.११२ ॥

gòpālira gòpatira garāmò gòcarma vasanò haraḥ hiraṇyabāhuśa ca tathā guhā pālaḥ paraveśināma

परतिष्ठायी महाहर्षॊ जितकामॊ जितेन्द्रियः गन्धारश च सुरालश च तपः कर्म रतिर धनुः॥ १७.११३ ॥

paratiṣṭhāyī mahāharṣò jitakāmò jitendriyaḥ gandhāraśa ca surālaśa ca tapaḥ karma ratira dhanuḥ

महागीतॊ महानृत्तॊ हय अप्सरॊगणसेवितः महाकेतुर धनुर धातुर नैकसानु चरश चलः॥ १७.११४ ॥

mahāgītò mahānṛttò haya apsarògaṇasevitaḥ mahāketura dhanura dhātura naikasānu caraśa calaḥ

आवेदनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः तॊरणस तारणॊ वायुः परिधावति चैकतः॥ १७.११५ ॥

āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ tòraṇasa tāraṇò vāyuḥ paridhāvati caikataḥ

संयॊगॊ वर्धनॊ वृद्धॊ महावृद्धॊ गणाधिपः नित्य आत्मसहायश च देवासुरपतिः पतिः॥ १७.११६ ॥

saṃyògò vardhanò vṛddhò mahāvṛddhò gaṇādhipaḥ nitya ātmasahāyaśa ca devāsurapatiḥ patiḥ

युक्तश च युक्तबाहुश च दविविधश च सुपर्वणः आषाढश च सुषाड्धश च धरुवॊ हरि हणॊ हरः॥ १७.११७ ॥

yuktaśa ca yuktabāhuśa ca davividhaśa ca suparvaṇaḥ āṣāḍhaśa ca suṣāḍdhaśa ca dharuvò hari haṇò haraḥ

वपुर आवर्तमानेभ्यॊ वसु शरेष्ठॊ महापथः शिरॊ हारी विमर्षश च सर्वलक्षणभूषितः॥ १७.११८ ॥

vapura āvartamānebhyò vasu śareṣṭhò mahāpathaḥ śirò hārī vimarṣaśa ca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ

अक्षश च रथयॊगी च सर्वयॊगी महाबलः समाम्नायॊ ऽसमाम्नायस तीर्थदेवॊ महारथ॥ १७.११९ ॥

akṣaśa ca rathayògī ca sarvayògī mahābalaḥ samāmnāyò 'samāmnāyasa tīrthadevò mahāratha

निर्जीवॊ जीवनॊ मन्त्रः शुभाक्षॊ बहु कर्कशः रत्नप्रभूतॊ रक्ताङ्गॊ महार्णव निपानवित॥ १७.१२० ॥

nirjīvò jīvanò mantraḥ śubhākṣò bahu karkaśaḥ ratnaprabhūtò raktāṅgò mahārṇava nipānavita

मूलॊ विशालॊ हय अमृतॊ वयक्ताव्यक्तस तपॊ निधिः आरॊहणॊ निरॊहश च शल हारी महातपाः॥ १७.१२१ ॥

mūlò viśālò haya amṛtò vayaktāvyaktasa tapò nidhiḥ āròhaṇò niròhaśa ca śala hārī mahātapāḥ

सेना कल्पॊ महाकल्पॊ युगायुग करॊ हरिः युगरूपॊ महारूपॊ पवनॊ गहनॊ नगः॥ १७.१२२ ॥

senā kalpò mahākalpò yugāyuga karò hariḥ yugarūpò mahārūpò pavanò gahanò nagaḥ

नयायनिर्वापणः पादः पण्डितॊ हय अचलॊपमः बहु मालॊ महामालः सुमालॊ बहु लॊचनः॥ १७.१२३ ॥

nayāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍitò haya acalòpamaḥ bahu mālò mahāmālaḥ sumālò bahu lòcanaḥ

विस्तारॊ लवणः कूपः कुसुमः सफलॊदयः वृषभॊ वृषभाङ्काङ्गॊ मणिबिल्वॊ जटाधरः॥ १७.१२४ ॥

vistārò lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalòdayaḥ vṛṣabhò vṛṣabhāṅkāṅgò maṇibilvò jaṭādharaḥ

इन्दुर विसर्वः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः निवेदनः सुधा जातः सुगन्धारॊ महाधनुः॥ १७.१२५ ॥

indura visarvaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ nivedanaḥ sudhā jātaḥ sugandhārò mahādhanuḥ

गन्धमाली च भगवान उत्थानः सर्वकर्मणाम मन्थानॊ बहुलॊ बाहुः सकलः सर्वलॊचनः॥ १७.१२६ ॥

gandhamālī ca bhagavāna utthānaḥ sarvakarmaṇāma manthānò bahulò bāhuḥ sakalaḥ sarvalòcanaḥ

तरस ताली करस ताली ऊर्ध्वसंहननॊ वहः छत्रं सुच्छत्रॊ विख्यातः सर्वलॊकाश्रयॊ महान॥ १७.१२७ ॥

tarasa tālī karasa tālī ūrdhvasaṃhananò vahaḥ chatraṃ succhatrò vikhyātaḥ sarvalòkāśrayò mahāna

मुण्डॊ विरूपॊ विकृतॊ दण्डि मुण्डॊ विकुर्वणः हर्यक्षः ककुभॊ वज्री दीप्तजिह्वः सहस्रपात॥ १७.१२८ ॥

muṇḍò virūpò vikṛtò daṇḍi muṇḍò vikurvaṇaḥ haryakṣaḥ kakubhò vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāta

सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयॊ गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलॊककृत॥ १७.१२९ ॥

sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayò guruḥ sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalòkakṛta

पवित्रं तरिमधुर मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः बरह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीशतपाशधृक॥ १७.१३० ॥

pavitraṃ tarimadhura mantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ barahmadaṇḍavinirmātā śataghnīśatapāśadhṛka

पद्मगर्भॊ महागर्भॊ बरह्म गर्भॊ जलॊद्भवः गभस्तिर बरह्म कृद बरह्मा बरह्मविद बराह्मणॊ गतिः॥ १७.१३१ ॥

padmagarbhò mahāgarbhò barahma garbhò jalòdbhavaḥ gabhastira barahma kṛda barahmā barahmavida barāhmaṇò gatiḥ

अनन्तरूपॊ नैकात्मा तिग्मतेजाः सवयम्भुवः ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर वातरंहा मनॊजवः॥ १७.१३२ ॥

anantarūpò naikātmā tigmatejāḥ savayambhuvaḥ ūrdhvagātmā paśupatira vātaraṃhā manòjavaḥ

चन्दनी पद्ममालाग्र्यः सुरभ्युत्तरणॊ नरः कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक॥ १७.१३३ ॥

candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇò naraḥ karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛka

उमापतिर उमा कान्तॊ जाह्नवी धृग उमा धवः वरॊ वराहॊ वरदॊ वरेशः सुमहास्वनः॥ १७.१३४ ॥

umāpatira umā kāntò jāhnavī dhṛga umā dhavaḥ varò varāhò varadò vareśaḥ sumahāsvanaḥ

महाप्रसादॊ दमनः शत्रुहा शवेतपिङ्गलः परीतात्मा परयतात्मा च संयतात्मा परधानधृक॥ १७.१३५ ॥

mahāprasādò damanaḥ śatruhā śavetapiṅgalaḥ parītātmā parayatātmā ca saṃyatātmā paradhānadhṛka

सर्वपार्श्व सुतस तार्क्ष्यॊ धर्मसाधारणॊ वरः चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा सुवृषॊ गॊवृषेश्वरः॥ १७.१३६ ॥

sarvapārśva sutasa tārkṣyò dharmasādhāraṇò varaḥ carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣò gòvṛṣeśvaraḥ

साध्यर्षिर वसुर आदित्यॊ विवस्वान सविता मृडः वयासः सर्वस्य संक्षेपॊ विस्तरः पर्ययॊ नयः॥ १७.१३७ ॥

sādhyarṣira vasura ādityò vivasvāna savitā mṛḍaḥ vayāsaḥ sarvasya saṃkṣepò vistaraḥ paryayò nayaḥ

ऋतुः संवत्सरॊ मासः पक्षः संख्या समापनः कला काष्ठा लवॊ मात्रा मुहूर्तॊ ऽहः कषपाः कषणाः॥ १७.१३८ ॥

ṛtuḥ saṃvatsarò māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyā samāpanaḥ kalā kāṣṭhā lavò mātrā muhūrtò 'haḥ kaṣapāḥ kaṣaṇāḥ

विश्वक्षेत्रं परजा बीजं लिङ्गम आद्यस तव अनिन्दितः सदसद वयक्तम अव्यक्तं पिता माता पितामहः॥ १७.१३९ ॥

viśvakṣetraṃ parajā bījaṃ liṅgama ādyasa tava aninditaḥ sadasada vayaktama avyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ

सवर्गद्वारं परजा दवारं मॊक्षद्वारं तरिविष्टपम निर्वाणं हलादनं चैव बरह्मलॊकः परा गतिः॥ १७.१४० ॥

savargadvāraṃ parajā davāraṃ mòkṣadvāraṃ tariviṣṭapama nirvāṇaṃ halādanaṃ caiva barahmalòkaḥ parā gatiḥ

देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः देवासुरगुरुर देवॊ देवासुरनमस्कृतः॥ १७.१४१ ॥

devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ devāsuragurura devò devāsuranamaskṛtaḥ

देवासुरमहामात्रॊ देवासुरगणाश्रयः देवासुरगणाध्यक्षॊ देवासुरगणाग्रणीः॥ १७.१४२ ॥

devāsuramahāmātrò devāsuragaṇāśrayaḥ devāsuragaṇādhyakṣò devāsuragaṇāgraṇīḥ

देवातिदेवॊ देवर्षिर देवासुरवरप्रदः देवासुरेश्वरॊ देवॊ देवासुरमहेश्वरः॥ १७.१४३ ॥

devātidevò devarṣira devāsuravarapradaḥ devāsureśvarò devò devāsuramaheśvaraḥ

सर्वदेवमयॊ ऽचिन्त्यॊ देवतात्मात्म संभवः उद्भिदस तरिक्रमॊ वैद्यॊ विरजॊ विरजॊऽमबरः॥ १७.१४४ ॥

sarvadevamayò 'cintyò devatātmātma saṃbhavaḥ udbhidasa tarikramò vaidyò virajò virajò'mabaraḥ

ईड्यॊ हस्ती सुरव्याघ्रॊ देव सिंहॊ नरर्षभः विबुधाग्र वरः शरेष्ठः सर्वदेवॊत्तमॊत्तमः॥ १७.१४५ ॥

īḍyò hastī suravyāghrò deva siṃhò nararṣabhaḥ vibudhāgra varaḥ śareṣṭhaḥ sarvadevòttamòttamaḥ

परयुक्तः शॊभनॊ वर्ज ईशानः परभुर अव्ययः गुरुः कान्तॊ निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः॥ १७.१४६ ॥

parayuktaḥ śòbhanò varja īśānaḥ parabhura avyayaḥ guruḥ kāntò nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ

शृङ्गी शृङ्गप्रियॊ बभ्रू राजराजॊ निरामयः अभिरामः सुरगणॊ विरामः सर्वसाधनः॥ १७.१४७ ॥

śṛṅgī śṛṅgapriyò babhrū rājarājò nirāmayaḥ abhirāmaḥ suragaṇò virāmaḥ sarvasādhanaḥ

ललाटाक्षॊ विश्वदेहॊ हरिणॊ बरह्म वर्चसः सथावराणां पतिश चैव नियमेन्द्रियवर्धनः॥ १७.१४८ ॥

lalāṭākṣò viśvadehò hariṇò barahma varcasaḥ sathāvarāṇāṃ patiśa caiva niyamendriyavardhanaḥ

सिद्धार्थः सर्वभूतार्थॊ ऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः वरताधिपः परं बरह्म मुक्तानां परमा गतिः॥ १७.१४९ ॥

siddhārthaḥ sarvabhūtārthò 'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ varatādhipaḥ paraṃ barahma muktānāṃ paramā gatiḥ

विमुक्तॊ मुक्ततेजाश च शरीमाञ शरीवर्धनॊ जगत यथा परधानं भगवान इति भक्त्या सतुतॊ मया॥ १७.१५० ॥

vimuktò muktatejāśa ca śarīmāña śarīvardhanò jagata yathā paradhānaṃ bhagavāna iti bhaktyā satutò mayā

यं न बरह्मादयॊ देवा विदुर्यं न महर्षयः तं सतव्यम अर्च्यं वन्द्यं च कः सतॊष्यति जगत्पतिम॥ १७.१५१ ॥

yaṃ na barahmādayò devā viduryaṃ na maharṣayaḥ taṃ satavyama arcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ satòṣyati jagatpatima

भक्तिम एव पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर वसुः ततॊ ऽभयनुज्ञां पराप्यैव सतुतॊ मतिमतां वरः॥ १७.१५२ ॥

bhaktima eva puraskṛtya mayā yajñapatira vasuḥ tatò 'bhayanujñāṃ parāpyaiva satutò matimatāṃ varaḥ

शिवम एभिः सतुवन देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः नित्ययुक्तः शुचिर भूत्वा पराप्नॊत्य आत्मानम आत्मना॥ १७.१५३ ॥

śivama ebhiḥ satuvana devaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ nityayuktaḥ śucira bhūtvā parāpnòtya ātmānama ātmanā

एतद धि परमं बरह्म सवयं गीतं सवयम्भुवा ऋषयश चैव देवाश च सतुवन्त्य एतेन तत्परम॥ १७.१५४ ॥

etada dhi paramaṃ barahma savayaṃ gītaṃ savayambhuvā ṛṣayaśa caiva devāśa ca satuvantya etena tatparama

सतूयमानॊ महादेवः परीयते चात्मनामभिः भक्तानुकम्पी भगवान आत्मसंस्थान करॊति तान॥ १७.१५५ ॥

satūyamānò mahādevaḥ parīyate cātmanāmabhiḥ bhaktānukampī bhagavāna ātmasaṃsthāna karòti tāna

तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः परधानतः आस्तिकाः शरद्दधानाश च बहुभिर जन्मभिः सतवैः॥ १७.१५६ ॥

tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ paradhānataḥ āstikāḥ śaraddadhānāśa ca bahubhira janmabhiḥ satavaiḥ

जाग्रतश च सवपन्तश च वरजन्तः पथि संस्थिताः सतुवन्ति सतूयमानाश च तुष्यन्ति च रमन्ति च जन्म कॊटिसहस्रेषु नाना संसारयॊनिषु॥ १७.१५७ ॥

jāgrataśa ca savapantaśa ca varajantaḥ pathi saṃsthitāḥ satuvanti satūyamānāśa ca tuṣyanti ca ramanti ca janma kòṭisahasreṣu nānā saṃsārayòniṣu

जन्तॊर विशुद्धपापस्य भवे भक्तिः परजायते उत्पन्ना च भवे भक्तिर अनन्या सर्वभावतः॥ १७.१५८ ॥

jantòra viśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ parajāyate utpannā ca bhave bhaktira ananyā sarvabhāvataḥ

कारणं भावितं तस्य सर्वमुक्तस्य सर्वतः एतद देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते॥ १७.१५९ ॥

kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ etada deveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate

निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिर अव्यभिचारिणी तस्यैव च परसादेन भक्तिर उत्पद्यते नृणाम यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतचेतसः॥ १७.१६० ॥

nirvighnā niścalā rudre bhaktira avyabhicāriṇī tasyaiva ca parasādena bhaktira utpadyate nṛṇāma yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ

ये सर्वभावॊपगताः परत्वेनाभवन नराः परपन्न वत्सलॊ देवः संसारात तान समुद्धरेत॥ १७.१६१ ॥

ye sarvabhāvòpagatāḥ paratvenābhavana narāḥ parapanna vatsalò devaḥ saṃsārāta tāna samuddhareta

एवम अन्ये न कुर्वन्ति देवाः संसारमॊचनम मनुष्याणां महादेवाद अन्यत्रापि तपॊबलात॥ १७.१६२ ॥

evama anye na kurvanti devāḥ saṃsāramòcanama manuṣyāṇāṃ mahādevāda anyatrāpi tapòbalāta

इति तेनेन्द्र कल्पेन भगवान सद असत पतिः कृत्ति वासाः सतुतः कृष्ण तण्डिना शुद्धबुद्धिना॥ १७.१६३ ॥

iti tenendra kalpena bhagavāna sada asata patiḥ kṛtti vāsāḥ satutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā

सतवम एतं भगवतॊ बरह्मा सवयम अधारयत बरह्मा परॊवाच शक्राय शक्रः परॊवाच मृत्यवे॥ १७.१६४ ॥

satavama etaṃ bhagavatò barahmā savayama adhārayata barahmā paròvāca śakrāya śakraḥ paròvāca mṛtyave

मृत्युः परॊवाच रुद्राणां रुद्रेभ्यस तण्डिम आगमत महता तपसा पराप्तस तण्डिना बरह्म सद्मनि॥ १७.१६५ ॥

mṛtyuḥ paròvāca rudrāṇāṃ rudrebhyasa taṇḍima āgamata mahatā tapasā parāptasa taṇḍinā barahma sadmani

तण्डिः परॊवाच शुक्राय गौतमायाह भार्गवः वैवस्वताय मनवे गौतमः पराह माधव॥ १७.१६६ ॥

taṇḍiḥ paròvāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ vaivasvatāya manave gautamaḥ parāha mādhava

नारायणाय साध्याय मनुर इष्टाय धीमते यमाय पराह भगवान साध्यॊ नारायणॊ ऽचयुतः॥ १७.१६७ ॥

nārāyaṇāya sādhyāya manura iṣṭāya dhīmate yamāya parāha bhagavāna sādhyò nārāyaṇò 'cayutaḥ

नाचिकेताय भगवान आह वैवस्वतॊ यमः मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतॊ ऽभयभाषत॥ १७.१६८ ॥

nāciketāya bhagavāna āha vaivasvatò yamaḥ mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketò 'bhayabhāṣata

मार्कण्डेयान मया पराप्तं नियमेन जनार्दन तवाप्य अहम अमित्रघ्न सतवं दद्म्य अद्य विश्रुतम सवर्ग्यम आरॊग्यम आयुष्यं धन्यं बल्यं तथैव च॥ १७.१६९ ॥

mārkaṇḍeyāna mayā parāptaṃ niyamena janārdana tavāpya ahama amitraghna satavaṃ dadmya adya viśrutama savargyama ārògyama āyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca

न तस्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः पिशाचा यातुधानाश च गुह्यका भुजगा अपि॥ १७.१७० ॥

na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ piśācā yātudhānāśa ca guhyakā bhujagā api

यः पठेत शुचिर भूत्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः अभग्न यॊगॊ वर्षं तु सॊ ऽशवमेध फलं लभेत॥ १७.१७१ ॥

yaḥ paṭheta śucira bhūtvā barahma cārī jitendriyaḥ abhagna yògò varṣaṃ tu sò 'śavamedha phalaṃ labheta