Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 23/33 · श्लोक 107.1–108.19WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ167 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 107.1

[य] शतायुर उक्तः पुरुषः शतवीर्यश च वैदिके कस्मान मरियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

[ya] śatāyura uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśa ca vaidike kasmāna mariyante puruṣā bālā api pitāmaha

हिन्दी अर्थ

विनीतमाचार्यकुले सुयुक्त गुरुकर्मणि न मे विक्रोशतो राजन् हर्तुमहसि कुज्जरम्

English

only, those that live upon vision only, those that restrain their speech, those that restrain their minds, those that are pure, those that are capable of assuming diverse forms through Yoga-puissance, those deities that live on touch (as their food), those deities that subsist on vision and those that subsist upon the butter poured in sacrifices, those beings that are competent to create by fiats of their will the objects they require, they that are regarded as the foremost ones among the deities, and all the other deities, O descendant of Ajamila, the Suparnas, the Gandharvas, the Pisachas, the Danavas, Yakshas, the Charanas, the snakes, all that is gross and all that is exceedingly subtile, all that is soft and all that is not subtile, all sorrows and all joys, all sorrows that come after joy and all joy that comes after sorrow, the Sankhya philosophy, Yoga, and that which transcends objects which are regarded as foremost and very superior,— all adorable things, all the deities, and all the protectors of the universe who entering into the physical forces sustain and uphold this ancient creation of that illustrious Deity,— have sprung from that Creator of all creatures. All this that I have mentioned is grosser than that which the wise think of with the aid of Penances. Indeed, that subtile Brahma is the cause of life. I bow my head in reverence to it. Let that immutable and indestructible Master, always adored by us, grant us desirable boons. That person who, subjugating his senses and purifying himself, recites this hymn, without interruption in respect of his vow, for one month, succeeds in obtaining the merit that is attached to a Horse-sacrifice. By reciting this hymn the Brahmana succeeds in acquiring all the Vedas; the Kshatriya becomes crowned with victory, O son of Pritha; the Vaisya becomes successful in obtaining wealth and cleverness; and the Sudra, in winning happiness here and a good end hereafter. Persons of great fame, by reciting this prince of hymns that is competent to cleanse every sin and that is highly sacred and purifying, set their hearts on Rudra. A man by reciting this prince of hymns succeeds in living in heaven for as many years as there are pores in his body.'"

अध्याय १३

श्लोक 107.2

आयुष्मान केन भवति सवल्पायुर वापि मानवः केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते शरियम

āyuṣmāna kena bhavati savalpāyura vāpi mānavaḥ kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śariyama

हिन्दी अर्थ

कितने ही मनुष्य बचपनमें ही मर जाते हैं। ऐसा क्‍यों होता है? केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्

English

By what does a man become long-lived, or short-lived? By what does he gain fame, or gain prosperity?

अध्याय १३

श्लोक 107.3

तपसा बरह्मचर्येण जपैर हॊमैस तथौषधैः जन्मना यदि वाचारात तन मे बरूहि पितामह

tapasā barahmacaryeṇa japaira hòmaisa tathauṣadhaiḥ janmanā yadi vācārāta tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्

English

By austerity, by celibacy, by prayers, oblations and herbs, by birth or by conduct? Tell me that, Grandsire.

अध्याय १३

श्लोक 107.4

[भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि अल्पायुर येन भवति दीर्घायुर वापि मानवः

[bha] atra te vartayiṣyāmi yana māṃ tavama anupṛcchasi alpāyura yena bhavati dīrghāyura vāpi mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वश: आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्

English

[Bhishma] I shall tell you on this what you ask me: by what a man becomes short-lived or long-lived,

अध्याय १३

श्लोक 107.5

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते शरियम यथा च वर्तन पुरुषः शरेयसा संप्रयुज्यते

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śariyama yathā ca vartana puruṣaḥ śareyasā saṃprayujyate

हिन्दी अर्थ

उदड़्मुखश्नव सततं शौचं कुर्यात् समाहित:

English

by what he gains fame or prosperity, and how a man by his conduct is joined to what is best.

अध्याय १३

श्लोक 107.6

आचाराल लभते हयायुर आचाराल लभते शरियम आचारात कीर्तिम आप्नॊति पुरुषः परेत्य चेह च

ācārāla labhate hayāyura ācārāla labhate śariyama ācārāta kīrtima āpnòti puruṣaḥ paretya ceha ca

हिन्दी अर्थ

धन्यं पश्चान्मुखो भुड्क्ते ऋतं भुड्क्ते उदडमुख: गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा

English

By conduct one gains long life, by conduct one gains prosperity, by conduct a man attains fame, in this world and after death.

अध्याय १३

श्लोक 107.7

दुराचारॊ हि पुरुषॊ नेहायुर विन्दते महत तरसन्ति यस्माद भूतानि तथा परिभवन्ति च

durācārò hi puruṣò nehāyura vindate mahata tarasanti yasmāda bhūtāni tathā paribhavanti ca

हिन्दी अर्थ

यश्चानध्यायकाले5पि मोहादभ्यस्यति द्विज:

English

A man of bad conduct does not gain great length of life here; beings fear him and so too they despise him.

अध्याय १३

श्लोक 107.8

तस्मात कुर्याद इहाचारं य इच्छेद भूतिम आत्मनः अपि पापशरीरस्य आचारॊ हन्त्य अलक्षणम

tasmāta kuryāda ihācāraṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ api pāpaśarīrasya ācārò hantya alakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

अन्यदेव भवेद् वास: शयनीये नरोत्तम घूमनेके लिये दूसरा और देवताओंकी पूजाके लिये दूसरा ही वस्त्र रखना चाहिए

English

Therefore he who desires his own well-being should practise right conduct here; conduct removes the bad marks even of a sinful body.

अध्याय १३

श्लोक 107.9

आचार लक्षणॊ धर्मः सन्तश चाचार लक्षणाः साधूनां च यथावृत्तम एतद आचार लक्षणम

ācāra lakṣaṇò dharmaḥ santaśa cācāra lakṣaṇāḥ sādhūnāṃ ca yathāvṛttama etada ācāra lakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

दधि चाप्यनुपान वै न कर्तव्यं भवार्थिना

English

Dharma is marked by conduct, and the good are marked by conduct; the way the good live is the mark of conduct.

अध्याय १३

श्लोक 107.10

अप्य अदृष्टं शरुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते परियम

apya adṛṣṭaṃ śarutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇama bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate pariyama

हिन्दी अर्थ

कि ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम्

English

Even a man unseen, known only by report, who follows dharma and does works of prosperity, people hold dear.

अध्याय १३

श्लोक 107.11

ये नास्तिका निष्क्रियाश च गुरु शास्त्रातिलङ्घिनः अधर्मज्ञा दुराचारास ते भवन्ति गतायुषः

ye nāstikā niṣkriyāśa ca guru śāstrātilaṅghinaḥ adharmajñā durācārāsa te bhavanti gatāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्या:

English

Those who are unbelievers, inactive, who transgress teacher and scripture, ignorant of dharma and of bad conduct, become short-lived.

अध्याय १३

श्लोक 107.12

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्ण मैथुनाः अल्पायुषॊ भवन्तीह नरा निरयगामिनः

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇa maithunāḥ alpāyuṣò bhavantīha narā nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्रोंद्वारा यात्रा करता है, वहाँ जाकर मैं तुमसे अपना हाथी वापस लूँगा

English

Men of bad character, who break bounds, who always mix in sexual union, are short-lived here and go to hell.

अध्याय १३

श्लोक 107.13

सर्वलक्षणहीनॊ ऽपि समुदाचारवान नरः शरद्दधानॊ ऽनसूयुश च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīnò 'pi samudācāravāna naraḥ śaraddadhānò 'nasūyuśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati

हिन्दी अर्थ

भी लाँघकर ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं॑ दुरासदम्

English

Even a man lacking all marks, if he has proper conduct, is faithful and free of envy, lives a hundred years.

अध्याय १३

श्लोक 107.14

अक्रॊधनः सत्यवादी भूतानाम अविहिंसकः अनसूयुर अजिह्मश च शतं वर्षाणि जीवति

akròdhanaḥ satyavādī bhūtānāma avihiṃsakaḥ anasūyura ajihmaśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati

हिन्दी अर्थ

विजित्य भूपतीन् सर्वानर्थरिष्टवा पितामह

English

One who is free of anger, truthful, harmless to beings, free of envy and straightforward, lives a hundred years.

अध्याय १३

श्लोक 107.15

लॊष्ट मर्दी तृणच छेदी नखखादी च यॊ नरः नित्यॊच्छिष्टः संकुसुकॊ नेहायुर विन्दते महत

lòṣṭa mardī tṛṇaca chedī nakhakhādī ca yò naraḥ nityòcchiṣṭaḥ saṃkusukò nehāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्

English

The man who crushes clods, cuts grass, bites his nails, is always unclean from leavings and unsteady, does not gain long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.16

बराह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः

barāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayeta utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत् ते5त्र विचारणा पूजयामास पूजा विधिदृष्टेन कर्मणा

English

He should wake in the Brahma muhurta, reflect on dharma and wealth, rise, rinse his mouth, and stand with folded hands for the morning twilight prayer.

अध्याय १३

श्लोक 107.17

एवम एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदा चन

evama evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ nekṣetādityama udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोक्त विधिसे आदरणीय नरेशका विशेष आदर-सत्कार किया

English

In the same way he should attend the evening twilight, in silence. He should never gaze at the rising or the setting sun.

अध्याय १३

श्लोक 107.18

ऋषयॊ दीर्घसंध्यत्वाद दीर्घम आयुर अवाप्नुवन तस्मात तिष्ठेत सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः

ṛṣayò dīrghasaṃdhyatvāda dīrghama āyura avāpnuvana tasmāta tiṣṭheta sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

विप्राणां वचनात् सर्व परत्रेह च सिध्यति एतदेव परं गुह्मामलो भेन समाचर

English

The sages gained long life through long twilight devotions; therefore he should always attend both twilights in silence.

अध्याय १३

श्लोक 107.19

ये च पूर्वाम उपासन्ते दविजाः संध्यां न पश्चिमाम सर्वांस तान धार्मिकॊ राजा शूद्र कर्माणि कारयेत

ye ca pūrvāma upāsante davijāḥ saṃdhyāṃ na paścimāma sarvāṃsa tāna dhārmikò rājā śūdra karmāṇi kārayeta

हिन्दी अर्थ

कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

English

A righteous king should make those twice-born who attend the morning twilight but not the evening one do a shudra's work.

अध्याय १३

श्लोक 107.20

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हि चित न हीदृशम अनायुष्यं लॊके किं चन विद्यते यादृशं पुरुषस्येह परदारॊपसेवनम

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cita na hīdṛśama anāyuṣyaṃ lòke kiṃ cana vidyate yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāròpasevanama

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा तने ब्रूहि पितामह

English

He should never go to another man's wife, in any class. Nothing in the world shortens life like a man's resorting to another's wife.

अध्याय १३

श्लोक 107.21

परसाधनं च केशानाम अञ्जनं दन्तधावनम पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम

parasādhanaṃ ca keśānāma añjanaṃ dantadhāvanama pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanama

हिन्दी अर्थ

आदिमेंसे किसका आश्रय ले, जिससे वह श्रेयका भागी हो, वह मुझे बताइये अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानव:

English

Dressing the hair, applying collyrium, cleaning the teeth, and worshipping the gods he should do in the forenoon.

अध्याय १३

श्लोक 107.22

पुरीष मूत्रे नॊदीक्षेन नाधितिष्ठेत कदा चन उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदा चन

purīṣa mūtre nòdīkṣena nādhitiṣṭheta kadā cana udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana

हिन्दी अर्थ

यथा वर्तयन् पुरुष: श्रेयसा सम्प्रयुज्यते

English

He should not look at faeces or urine, nor stand upon them; nor should he ever converse with a menstruating woman.

अध्याय १३

श्लोक 107.23

नॊत्सृजेत पुरीषं च कषेत्रे गरामस्य चान्तिके उभे मूत्र पुरीषे तु नाप्सु कुर्यात कदा चन

nòtsṛjeta purīṣaṃ ca kaṣetre garāmasya cāntike ubhe mūtra purīṣe tu nāpsu kuryāta kadā cana

हिन्दी अर्थ

आचारात् कीर्तिमाप्नोति पुरुष: प्रेत्य चेह च तथा सदाचारसे ही उसे इहलोक और परलोकमें भी कीर्तिकी प्राप्ति होती है

English

He should not pass faeces in a field or near a village; and never pass both urine and faeces in water.

अध्याय १३

श्लोक 107.24

पराङ्मुखॊ नित्यम अश्नीयाद वाग्यतॊ ऽननम अकुत्सयन परस्कन्दयेच च मनसा भुक्त्वा चाग्निम उपस्पृशेत

parāṅmukhò nityama aśnīyāda vāgyatò 'nanama akutsayana paraskandayeca ca manasā bhuktvā cāgnima upaspṛśeta

हिन्दी अर्थ

त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च

English

He should always eat facing east, in silence, not disparaging the food; he should offer a portion mentally and, having eaten, touch fire.

अध्याय १३

श्लोक 107.25

आयुष्यं पराङ्मुखॊ भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः धन्यं पश्चान मुखॊ भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः

āyuṣyaṃ parāṅmukhò bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ dhanyaṃ paścāna mukhò bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् करे तो वह उसके शरीर और मनके बुरे लक्षणोंको दबा देता है

English

Eating facing east gives long life, facing south, fame; eating facing west gives wealth, and eating facing north gives truth.

अध्याय १३

श्लोक 107.26

नाधितिष्ठेत तुषाञ जातु केशभस्म कपालिकाः अन्यस्य चाप्य उपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत

nādhitiṣṭheta tuṣāña jātu keśabhasma kapālikāḥ anyasya cāpya upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्

English

He should never sit on husks, hair, ashes or skulls, and should avoid from afar attending on another's seat.

अध्याय १३

श्लोक 107.27

शान्ति हॊमांश च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत निषण्णश चापि खादेत न तु गच्छन कथं चन

śānti hòmāṃśa ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayeta niṣaṇṇaśa cāpi khādeta na tu gacchana kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

जैसा बर्ताव करते हैं; वही सदाचारका स्वरूप अथवा लक्षण है अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुष:

English

He should perform pacifying oblations and have the Savitri rites performed; he may eat sitting, but never while walking.

अध्याय १३

श्लोक 107.28

मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गॊव्रजे

mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na gòvraje

हिन्दी अर्थ

श्रद्दधानो5नसूयुश्च॒ शतं वर्षाणि जीवति

English

He should not pass urine standing, nor on ashes, nor in a cow pen.

अध्याय १३

श्लोक 107.29

आर्द्र पादस तु भुञ्जीत नार्द्र पादस तु संविशेत आर्द्र पादस तु भुञ्जानॊ वर्षाणां जीवते शतम

ārdra pādasa tu bhuñjīta nārdra pādasa tu saṃviśeta ārdra pādasa tu bhuñjānò varṣāṇāṃ jīvate śatama

हिन्दी अर्थ

दोषदृष्टिसे रहित होता है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है कपटशून्य है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है

English

He should eat with wet feet but not go to bed with wet feet; eating with wet feet, he lives a hundred years.

अध्याय १३

श्लोक 107.30

तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट आलभेत कदा चन अगिं गां बराह्मणं चैव तथास्यायुर न रिष्यते

tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa ālabheta kadā cana agiṃ gāṃ barāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

उत्थायाचम्य तिषछेत पूर्वा संध्यां कृताज्जलि: हुए प्रात:कालकी संध्या करे

English

When unclean from leavings, he should never touch the three radiant things: fire, a cow and a brahmin; so his life will not be harmed.

अध्याय १३

श्लोक 107.31

तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट उदीक्षेत कदा चन सूर्या चन्द्रमसौ चैव नक्षताणि च सर्वशः

tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa udīkṣeta kadā cana sūryā candramasau caiva nakṣatāṇi ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन

English

Unclean from leavings, he should never look at the three radiant things: the sun and moon, and the stars everywhere.

अध्याय १३

श्लोक 107.32

ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान परतिपद्यते

ūrdhvaṃ parāṇā haya utkrāmanti yūnaḥ sathavira āyati paratyutthānābhivādābhyāṃ punasa tāna paratipadyate

हिन्दी अर्थ

सूर्यकी ओर कदापि न देखे ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्रुवन्

English

The vital breaths of a young man rise upward when an elder approaches; by rising and greeting he recovers them.

अध्याय १३

श्लोक 107.33

अभिवादयेत वृद्धांश च आसनं चैव दापयेत कृताञ्जलिर उपासीत गच्छन्तं पृष्ठतॊ ऽनवियात

abhivādayeta vṛddhāṃśa ca āsanaṃ caiva dāpayeta kṛtāñjalira upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhatò 'naviyāta

हिन्दी अर्थ

ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजा: संध्यां न पश्चिमाम्

English

He should greet the aged, offer them a seat, wait on them with folded hands, and follow behind them as they go.

अध्याय १३

श्लोक 107.34

न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत नैकवस्त्रेण भॊक्तव्यं न नग्नः सनातुम अर्हति सवप्तव्यं नैव नग्नेन न चॊच्छिष्टॊ ऽपि संविशेत

na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayeta naikavastreṇa bhòktavyaṃ na nagnaḥ sanātuma arhati savaptavyaṃ naiva nagnena na còcchiṣṭò 'pi saṃviśeta

हिन्दी अर्थ

परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कहिचित् यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

English

He should not sit on a broken seat and should avoid a broken bronze vessel; he should not eat in one garment, nor bathe naked, nor sleep naked, nor go to bed unclean from leavings.

अध्याय १३

श्लोक 107.35

उच्छिष्टॊ न सपृशेच छीर्षं सर्वे पराणास तदाश्रयाः केशग्रहान परहारांश च शिरस्य एतान विवर्जयेत

ucchiṣṭò na sapṛśeca chīrṣaṃ sarve parāṇāsa tadāśrayāḥ keśagrahāna parahārāṃśa ca śirasya etāna vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

नरकमें रहना पड़ता है

English

Unclean, he should not touch the head, in which all the vital breaths rest; he should avoid pulling the hair and blows on the head.

अध्याय १३

श्लोक 107.36

न पाणिभ्याम उभाभ्यां च कण्डूयेज जातु वैश इरः न चाभीक्ष्णं शिरः सनायात तथास्यायुर न रिष्यते

na pāṇibhyāma ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyeja jātu vaiśa iraḥ na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ sanāyāta tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम् नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते

English

He should never scratch the head with both hands, nor bathe the head too often; thus his life will not be harmed.

अध्याय १३

श्लोक 107.37

शिरःस्नातश च तैलेन नाङ्गं किं चिद उपस्पृशेत तिलपिष्टं न चाश्नीयात तथायुर विन्दते महत

śiraḥsnātaśa ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cida upaspṛśeta tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

यात्रा करे, न शूद्रोंके साथ और न अकेला ही

English

After bathing the head with oil he should not touch any other limb with it, nor eat sesame paste; so he gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.38

नाध्यापयेत तथॊच्छिष्टॊ नाधीयीत कदा चन वाते च पूति गन्धे च मनसापि न चिन्तयेत

nādhyāpayeta tathòcchiṣṭò nādhīyīta kadā cana vāte ca pūti gandhe ca manasāpi na cintayeta

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन् मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा

English

Unclean, he should not teach nor ever study; in wind and foul smells he should not think of it even in mind.

अध्याय १३

श्लोक 107.39

अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः आयुर अस्य निकृन्तामि परजाम अस्याददे तथा

atra gāthā yamòdgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ āyura asya nikṛntāmi parajāma asyādade tathā

हिन्दी अर्थ

उपानहौ च वस्त्र च धृतमन्यैर्न धारयेत्

English

On this the wise of old recite verses sung by Yama: "I cut off his life, and take his offspring."

अध्याय १३

श्लोक 107.40

य उच्छिष्टः परवदति सवाध्यायं चाधिगच्छति यश चानध्याय काले ऽपि मॊहाद अभ्यस्यति दविजः तस्माद युक्तॊ ऽपय अनध्याये नाधीयीत कदा चन

ya ucchiṣṭaḥ paravadati savādhyāyaṃ cādhigacchati yaśa cānadhyāya kāle 'pi mòhāda abhyasyati davijaḥ tasmāda yuktò 'paya anadhyāye nādhīyīta kadā cana

हिन्दी अर्थ

नतां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम्

English

The twice-born who recites the Veda while unclean, or through folly studies even in a time of no study, therefore even if diligent should never study when study is forbidden.

अध्याय १३

श्लोक 107.41

परत्य आदित्यं परत्य अनिलं परति गां च परति दविजान ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः

paratya ādityaṃ paratya anilaṃ parati gāṃ ca parati davijāna ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेवाली होती है। अतः वैसी बात कभी न बोले तान् पण्डितो नावसूजेत् परेषु

English

Those who urinate toward the sun, the wind, a cow or the twice-born, or on the road, become short-lived.

अध्याय १३

श्लोक 107.42

उभे मूत्र पुरीषे तु दिवा कुर्याद उदङ्मुखः दक्षिणाभिमुखॊ रात्रौ तथास्यायुर न रिष्यते

ubhe mūtra purīṣe tu divā kuryāda udaṅmukhaḥ dakṣiṇābhimukhò rātrau tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

वाचा दुरुक्त बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्

English

He should pass both urine and faeces facing north by day and facing south by night; so his life will not be harmed.

अध्याय १३

श्लोक 107.43

तरीन कृशान नावजानीयाद दीर्घम आयुर जिजीविषुः बराह्मणं कषत्रियं सर्पं सर्वे हय आशीविषास तरयः

tarīna kṛśāna nāvajānīyāda dīrghama āyura jijīviṣuḥ barāhmaṇaṃ kaṣatriyaṃ sarpaṃ sarve haya āśīviṣāsa tarayaḥ

हिन्दी अर्थ

शस्त्रसे किया हुआ भयंकर घाव कभी नहीं भरता है हृदयके भीतर चुभा होता है

English

One who wishes to live long should not despise three slender things: a brahmin, a kshatriya and a snake; for all three are venomous.

अध्याय १३

श्लोक 107.44

दहत्य आशीविषः करुद्धॊ यावत पश्यति चक्षुषा कषत्रियॊ ऽपि दहेत करुद्धॊ यावत सपृशति तेजसा

dahatya āśīviṣaḥ karuddhò yāvata paśyati cakṣuṣā kaṣatriyò 'pi daheta karuddhò yāvata sapṛśati tejasā

हिन्दी अर्थ

रूपद्रविणहीनांश्व सत्त्वहीनांश्व नाक्षिपेत्

English

An angry snake burns as far as it sees with its eye; a kshatriya, angered, burns as far as he touches with his might.

अध्याय १३

श्लोक 107.45

बराह्मणस तु कुलं हन्याद धयानेनावेक्षितेन च तस्माद एतत तरयं यत्नाद उपसेवेत पण्डितः

barāhmaṇasa tu kulaṃ hanyāda dhayānenāvekṣitena ca tasmāda etata tarayaṃ yatnāda upaseveta paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

देषस्तम्भो5भिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थ ताडनं स्मृतम्

English

A brahmin destroys a family by meditation and a glance; therefore a wise man should serve these three with care.

अध्याय १३

श्लोक 107.46

गुरुणा वैरनिर्बन्धॊ न कर्तव्यः कदा चन अनुमान्यः परसाद्यश च गुरुः करुद्धॊ युधिष्ठिर

guruṇā vairanirbandhò na kartavyaḥ kadā cana anumānyaḥ parasādyaśa ca guruḥ karuddhò yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ही गिरावे। हाँ, शिक्षाके लिये पुत्र या शिष्यको ताड़ना देना उचित माना गया है

English

One should never hold a feud against a teacher; an angry teacher, Yudhishthira, is to be honoured and appeased.

अध्याय १३

श्लोक 107.47

सम्यङ मिथ्या परवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराव इह गुरु निन्दा दहत्य आयुर मनुष्याणां न संशयः

samyaṅa mithyā paravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāva iha guru nindā dahatya āyura manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा आत्मार्थ न प्रकर्तव्यं देवार्थ तु प्रकल्पयेत्

English

Whether he acts rightly or wrongly, one must behave well toward the teacher here; reviling the teacher burns away men's lives, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 107.48

दूराद आवसथान मूत्रं दूरात पादावसेचनम उच्छिष्टॊत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा

dūrāda āvasathāna mūtraṃ dūrāta pādāvasecanama ucchiṣṭòtsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

वाग्यतो दन्तकाषछं च नित्यमेव समाचरेत्

English

One who wishes his own good should put urine far from the dwelling, foot-washing far, and the casting away of leavings far.

अध्याय १३

श्लोक 107.49

नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यं दिने सथिते नाज्ञातैः सह गच्छेत नैकॊ न वृषलैः सह

nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃ dine sathite nājñātaiḥ saha gaccheta naikò na vṛṣalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् वर्जयेद् दन्‍तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यश:

English

He should not travel too early, too late, or at noon, nor with strangers, nor alone, nor with low-born men.

अध्याय १३

श्लोक 107.50

पन्था देयॊ बराह्मणाय गॊभ्यॊ राजस्य एव च वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च

panthā deyò barāhmaṇāya gòbhyò rājasya eva ca vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र तु गुरुं वृद्ध धार्मिक वा विचक्षणम् अपरिचित तथा गर्भिणी स्त्रीके पास भी न जाय

English

Way should be given to a brahmin, to cows, to a king, to the old, to one carrying a burden, to a pregnant woman and to the weak.

अध्याय १३

श्लोक 107.51

परदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान वनस्पतीन चतुष्पथान परकुर्वीत सर्वान एव परदक्षिणान

paradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātāna vanaspatīna catuṣpathāna parakurvīta sarvāna eva paradakṣiṇāna

हिन्दी अर्थ

प्राकृशिरास्तु स्वपेद् विद्वानथवा दक्षिणाशिरा:

English

He should circle trees known to him, and should circle all crossroads, keeping them to his right.

अध्याय १३

श्लोक 107.52

मध्यं दिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा चतुष्पथान न सेवेत उभे संध्ये तथैव च

madhyaṃ dine niśākāle madhyarātre ca sarvadā catuṣpathāna na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ओर सिर करके ही सोना चाहिए उनके साथ यात्रा न करे। आसनको पैरसे खींचकर मनुष्य उसपर न बैठे

English

He should not resort to crossroads at noon, at night, at midnight, or at either twilight.

अध्याय १३

श्लोक 107.53

उपानहौ च वस्त्रं च धृतम अन्यैर न धारयेत बरह्म चारी च नित्यं सयात पादं पादेन नाक्रमेत

upānahau ca vastraṃ ca dhṛtama anyaira na dhārayeta barahma cārī ca nityaṃ sayāta pādaṃ pādena nākrameta

हिन्दी अर्थ

स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षण:

English

He should not wear shoes or clothes worn by others. He should always be a celibate student and not step on one foot with another.

अध्याय १३

श्लोक 107.54

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः अष्टम्यां सर्वपक्षाणां बरह्म चारी सदा भवेत

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ barahma cārī sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

अपने अंगोंमें तैल आदिकी मालिश न करावे न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानव:

English

On the new moon, the full moon, the fourteenth, and the eighth of every fortnight, he should always be a celibate.

अध्याय १३

श्लोक 107.55

वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च आक्रॊशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत

vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca ākròśaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

वस्त्र न झटकारे। मनुष्य भीगे वस्त्र कभी न पहने

English

He should not eat meat for no reason, nor eat it from behind; he should avoid abuse, slander and backbiting.

अध्याय १३

श्लोक 107.56

नारुं तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम

nāruṃ tudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma

हिन्दी अर्थ

उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन सत्रीके साथ कभी बातचीत न करे

English

He should not be wounding, nor cruel in speech, nor take from a lowly man what is another's; he should not speak the harsh word by which another is distressed, which belongs to the sinful worlds.

अध्याय १३

श्लोक 107.57

वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु

vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu

हिन्दी अर्थ

उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन

English

Arrows of speech fly from the mouth; struck by them one grieves night and day. They strike another's vital places; the wise man does not loose them on others.

अध्याय १३

श्लोक 107.58

रॊहते सायकैर विद्धं वनं परशुना हतम वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम

ròhate sāyakaira viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatama vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃròhati vāka kaṣatama

हिन्दी अर्थ

भुक्‍त्वा चान्न॑ तथैव त्रिर्द्धि: पुनः परिमार्जयेत् प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्

English

A forest pierced by arrows grows again, and one cut by an axe; but a wound of ill words, ugly, does not heal.

अध्याय १३

श्लोक 107.59

हीनाङ्गान अतिरिक्ताङ्गान विद्या हीनान वयॊ ऽधिकान रूपद्रविण हीनांश च सत्त्वहीनांश च नाक्षिपेत

hīnāṅgāna atiriktāṅgāna vidyā hīnāna vayò 'dhikāna rūpadraviṇa hīnāṃśa ca sattvahīnāṃśa ca nākṣipeta

हिन्दी अर्थ

भोजन करके मन-ही-मन अग्निका स्मरण करे

English

He should not mock the maimed, those with extra limbs, the unlearned, the aged, the poor or ugly, or the weak.

अध्याय १३

श्लोक 107.60

नास्तिक्यं वेद निन्दां च देवतानां च कुत्सनम दवेषस्तम्भाभिमानांश च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत

nāstikyaṃ veda nindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanama daveṣastambhābhimānāṃśa ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

अन्यस्य चाप्यवस्नातं॑ दूरत: परिवर्जयेत्

English

He should avoid unbelief, abuse of the Veda, contempt of the gods, hatred, stubbornness, arrogance and harshness.

अध्याय १३

श्लोक 107.61

परस्य दण्डं नॊद्यच्छेत करॊद्धॊ नैनं निपातयेत अन्यत्र पुत्राच छिष्याद वा शिक्षार्थं ताडनं समृतम

parasya daṇḍaṃ nòdyaccheta karòddhò nainaṃ nipātayeta anyatra putrāca chiṣyāda vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

जलका दूरसे ही त्याग कर दे निषण्णश्नापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन

English

He should not raise the rod against another, nor strike him down in anger; except for a son or a pupil, beating for instruction is held proper.

अध्याय १३

श्लोक 107.62

न बराह्मणान परिवदेन नक्षत्राणि न निर्दिशेत तिथिं पक्षस्य न बरूयात तथास्यायुर न रिष्यते

na barāhmaṇāna parivadena nakṣatrāṇi na nirdiśeta tithiṃ pakṣasya na barūyāta tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

करे, चलते-फिरते कदापि भोजन नहीं करना चाहिए

English

He should not speak ill of brahmins, nor point out the stars, nor mention the lunar day or fortnight; so his life will not be harmed.

अध्याय १३

श्लोक 107.63

कृत्वा मूत्र पुरीषे तु रथ्याम आक्रम्य वा पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात सवाध्याये भॊजने तथा

kṛtvā mūtra purīṣe tu rathyāma ākramya vā punaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāta savādhyāye bhòjane tathā

हिन्दी अर्थ

आर्द्रपादस्तु भुंजीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् भोजन तो करे, परंतु शयन न करे

English

After passing urine or faeces, or after walking on a road, he should wash his feet, and before study and before eating.

अध्याय १३

श्लोक 107.64

तरीणि देवाः पवित्राणि बराह्मणानाम अकल्पयन अदृष्टम अद्भिर निर्णिक्तं यच च वाचा परशस्यते

tarīṇi devāḥ pavitrāṇi barāhmaṇānāma akalpayana adṛṣṭama adbhira nirṇiktaṃ yaca ca vācā paraśasyate

हिन्दी अर्थ

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन

English

The gods ordained three purifiers for brahmins: what is unseen, what is cleansed by water, and what is praised by speech.

अध्याय १३

श्लोक 107.65

संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा आत्मार्थं न परकर्तव्यं देवार्थं तु परकल्पयेत

saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā ātmārthaṃ na parakartavyaṃ devārthaṃ tu parakalpayeta

हिन्दी अर्थ

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत्र कदाचन ऊर्ध्व प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति

English

Samyava, krisara, meat, shashkuli and payasa should not be prepared for oneself, but be prepared for the gods.

अध्याय १३

श्लोक 107.66

नित्यम अग्निं परिचरेद भिक्षां दद्याच च नित्यदा वाग्यतॊ दन्तकाष्ठं च नित्यम एव समाचरेत न चाभ्युदित शायी सयात परायश्चित्ती तथा भवेत

nityama agniṃ paricareda bhikṣāṃ dadyāca ca nityadā vāgyatò dantakāṣṭhaṃ ca nityama eva samācareta na cābhyudita śāyī sayāta parāyaścittī tathā bhaveta

हिन्दी अर्थ

अभिवादयीत वृद्धांश्व॒ दद्याच्चैवासनं स्वयम्

English

He should always tend the fire, always give alms, always practise silence and the use of the tooth-stick, and should not be one over whom the sun rises while he sleeps; if so, he should do penance.

अध्याय १३

श्लोक 107.67

माता पितरम उत्थाय पूर्वम एवाभिवादयेत आचार्यम अथ वाप्य एनं तथायुर विन्दते महत

mātā pitarama utthāya pūrvama evābhivādayeta ācāryama atha vāpya enaṃ tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत् स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोडपि संविशेत्

English

The mother should rise and greet the father first, or the teacher; so he gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.68

वर्जयेद दन्तकाष्टानि वर्जनीयानि नित्यशः भक्षयेच छास्त्र दृष्टानि पर्वस्व अपि च वर्जयेत

varjayeda dantakāṣṭāni varjanīyāni nityaśaḥ bhakṣayeca chāstra dṛṣṭāni parvasva api ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

करे; क्योंकि समस्त प्राण मस्तकके ही आश्रित हैं

English

He should avoid tooth-sticks that are always to be avoided, and use those seen in the scriptures, avoiding them on the parva days.

अध्याय १३

श्लोक 107.69

उदङ्मुखश च सततं शौचं कुर्यात समाहितः

udaṅmukhaśa ca satataṃ śaucaṃ kuryāta samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

न चाभीक्ष्णं शिर: स्नायात् तथास्यायुर्न रिष्यते वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्

English

Facing north, he should always perform purification, attentive.

अध्याय १३

श्लोक 107.70

अकृत्वा देवता पूजां नान्यं गच्छेत कदा चन अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम

akṛtvā devatā pūjāṃ nānyaṃ gaccheta kadā cana anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् युक्तो हानध्याये नाधीयीत कदाचन ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुष:

English

Without worshipping the gods he should never go to another, except to an old teacher, a righteous man or a wise one.

अध्याय १३

श्लोक 107.71

अवलॊक्यॊ न चादर्शॊ मलिनॊ बुद्धिमत्तरैः न चाज्ञातां सत्रियं गच्छेद गर्भिणीं वा कदा चन

avalòkyò na cādarśò malinò buddhimattaraiḥ na cājñātāṃ satriyaṃ gaccheda garbhiṇīṃ vā kadā cana

हिन्दी अर्थ

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हायुर्न रिष्यते

English

The very wise should not look at a dirty mirror, nor ever approach an unknown woman or a pregnant one.

अध्याय १३

श्लोक 107.72

उदक्शिरा न सवपेत तथा परत्यक्शिरा न च पराक्शिरास तु सवपेद विद्वान अथ वा दक्षिणा शिराः

udakśirā na savapeta tathā paratyakśirā na ca parākśirāsa tu savapeda vidvāna atha vā dakṣiṇā śirāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे आयुका नाश नहीं होता ब्राह्मण क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रय:

English

He should not sleep with head to the north, nor to the west; the wise man should sleep with head to the east or the south.

अध्याय १३

श्लोक 107.73

न भग्ने नावदीर्णे वा शयने परस्वपेत च नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक कदा चन

na bhagne nāvadīrṇe vā śayane parasvapeta ca nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryaka kadā cana

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियोडपि दहेत् क्रुद्धो यावत् स्पृशति तेजसा

English

He should not lie on a broken or cracked bed, nor with something between, nor with another, nor ever crosswise.

अध्याय १३

श्लोक 107.74

न नग्नः कर्हि चित सनायान न निशायां कदा चन सनात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः

na nagnaḥ karhi cita sanāyāna na niśāyāṃ kadā cana sanātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादेतत् त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डित: अनुमान्य: प्रसाद्यश्न गुरु: क्रुद्धो युधिष्ठिर

English

He should never bathe naked, nor at night; and having bathed, the very wise should not rub his limbs.

अध्याय १३

श्लोक 107.75

न चानुलिम्पेद अस्नात्वा सनात्वा वासॊ न निर्धुनेत आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः सरजश च नावकर्षेत न बहिर धारयेत च

na cānulimpeda asnātvā sanātvā vāsò na nirdhuneta ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ sarajaśa ca nāvakarṣeta na bahira dhārayeta ca

हिन्दी अर्थ

गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशय:

English

He should not anoint himself without bathing, nor shake out his clothes after bathing; a man should always wear damp garments, not drag a garland, nor wear it outside.

अध्याय १३

श्लोक 107.76

रक्तमाल्यं न धार्यं सयाच छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभॊ

raktamālyaṃ na dhāryaṃ sayāca chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

क्योंकि गुरुनिन्दा मनुष्योंकी आयुको दग्ध कर देती है, इसमें संशय नहीं है उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्य हितैषिणा

English

A red garland should not be worn; the wise wear white, excepting the lotus and the blue water-lily, O lord.

अध्याय १३

श्लोक 107.77

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयम इत्य अपि काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हि चित सनातस्य वर्णकं नित्यम आर्द्रं दद्याद विशां पते

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyama itya api kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cita sanātasya varṇakaṃ nityama ārdraṃ dadyāda viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

कांचनीयापि माला या न सा दुष्यति कहिचित्

English

Red may be worn on the head, and also wild flowers; a golden garland never defiles. After bathing one should always apply moist unguent, O lord of the people.

अध्याय १३

श्लोक 107.78

विपर्ययं न कुर्वीत वाससॊ बुद्धिमान नरः तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशम एव च

viparyayaṃ na kurvīta vāsasò buddhimāna naraḥ tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśama eva ca

हिन्दी अर्थ

पहननेसे कभी अशुद्ध नहीं होती विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान् नर:

English

A wise man should not wear his clothes inside out, nor wear what others have worn, nor a garment without a fringe.

अध्याय १३

श्लोक 107.79

अन्यद एव भवेद वासः शयनीये नरॊत्तम अन्यद रथ्यासु देवानाम अर्चायाम अन्यद एव हि

anyada eva bhaveda vāsaḥ śayanīye naròttama anyada rathyāsu devānāma arcāyāma anyada eva hi

हिन्दी अर्थ

अधोवस्त्रके स्थानमें और अधोवस्त्रको उत्तरीयके स्थानमें न पहने

English

One garment should be for the bed, O best of men, another for the roads, and another for the worship of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 107.80

परियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च पृथग एवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान

pariyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca pṛthaga evānulimpeta kesareṇa ca buddhimāna

हिन्दी अर्थ

प्रियंगुचन्दना भ्यां च बिल्वेन तगरेण च

English

The wise man should anoint himself separately with priyangu and sandal, with bilva, with tagara and with saffron.

अध्याय १३

श्लोक 107.81

उपवासं च कुर्वीत सनातः शुचिर अलंकृतः पर्वकालेषु सर्वेषु बरह्म चारी सदा भवेत

upavāsaṃ ca kurvīta sanātaḥ śucira alaṃkṛtaḥ parvakāleṣu sarveṣu barahma cārī sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

उपवासं च कुर्वीत स्नात: शुचिरलंकृत: समानमेकपात्रे तु भुउ्जेन्नान्नं जनेश्वर

English

He should fast, bathed, pure and adorned; at all parva times he should always be celibate.

अध्याय १३

श्लोक 107.82

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदा चन तथा नॊद्धृत साराणि पेक्षतां नाप्रदाय च

nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana tathā nòddhṛta sārāṇi pekṣatāṃ nāpradāya ca

हिन्दी अर्थ

तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च

English

He should never eat what has been licked, nor what has had its essence removed, nor in front of those who watch without giving.

अध्याय १३

श्लोक 107.83

न संनिकृष्टॊ मेधावी नाशुचिर न च सत्सु च परतिषिद्धान न धर्मेषु भक्षान भुञ्जीत पृष्ठतः

na saṃnikṛṣṭò medhāvī nāśucira na ca satsu ca paratiṣiddhāna na dharmeṣu bhakṣāna bhuñjīta pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिषिद्धान् नधर्मेषु भक्ष्यान् भुज्जीत पृष्ठत: पीठ पीछे छिपाकर भी न खाय

English

A wise man should not eat near another, nor when unclean, nor among the good; he should not eat from behind forbidden foods contrary to dharma.

अध्याय १३

श्लोक 107.84

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च उदुम्बरं न खादेच च भवार्थी पुरुषॊत्तमः

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca udumbaraṃ na khādeca ca bhavārthī puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तम:

English

A man who wishes well-being should not eat the pipal, the banyan, the hemp-leaf vegetable, or the udumbara.

अध्याय १३

श्लोक 107.85

आजं गव्यं च यन मांसं मायूरं चैव वर्जयेत वर्जयेच छुष्क मांसं च तथा पर्युषितं च यत

ājaṃ gavyaṃ ca yana māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayeta varjayeca chuṣka māṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

सागका सेवन नहीं करना चाहिए दधिसक्तून् न भुज्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत्

English

He should avoid goat meat, beef and peacock; he should avoid dried meat, and what is stale.

अध्याय १३

श्लोक 107.86

न पाणौ लवणं विद्वान पराश्नीयान न च रात्रिषु दधि सक्तून न भुञ्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत

na pāṇau lavaṇaṃ vidvāna parāśnīyāna na ca rātriṣu dadhi saktūna na bhuñjīta vṛthā māṃsaṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

वालेन तु न भुज्जीत परश्राद्धं तथैव च

English

A wise man should not take salt from his hand, nor eat curds and barley-meal at night; he should avoid meat without cause.

अध्याय १३

श्लोक 107.87

वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च सायंप्रातश च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः

vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca sāyaṃprātaśa ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमौ सहैव नाश्नरीयान्नानासीनो न शब्दवत् बातचीत करते हुए कभी भोजन नहीं करना चाहिए

English

He should not eat in a pledged state nor at another's shraddha; he should eat attentively morning and evening, not between.

अध्याय १३

श्लोक 107.88

वाग्यतॊ नैकवस्त्रश च नासंविष्टः कदा चन भूमौ सदैव नाश्नीयान नानासीनॊ न शब्दवत

vāgyatò naikavastraśa ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana bhūmau sadaiva nāśnīyāna nānāsīnò na śabdavata

हिन्दी अर्थ

पश्चाद् भुज्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नर:

English

He should not eat in silence in one garment, nor unseated, nor ever on the ground, nor standing, nor with noise.

अध्याय १३

श्लोक 107.89

तॊयपूर्वं परदायान्नम अतिथिभ्यॊ विशां पते पश्चाद भुञ्जीत मेधावी न चाप्य अन्यमना नरः

tòyapūrvaṃ paradāyānnama atithibhyò viśāṃ pate paścāda bhuñjīta medhāvī na cāpya anyamanā naraḥ

हिन्दी अर्थ

सुहृदजनोंको न देकर अकेला ही भोजन करता है, वह हालाहल विष ही खाता है निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्

English

O lord of the people, he should give food first to guests with water, and then the wise man should eat, and not with his mind elsewhere.

अध्याय १३

श्लोक 107.90

समानम एकपङ्क्त्यां तु भॊज्यम अन्नं नरेश्वर विषं हालाहलं भुङ्क्ते यॊ ऽपरदाय सुहृज्जने

samānama ekapaṅktyāṃ tu bhòjyama annaṃ nareśvara viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yò 'paradāya suhṛjjane

हिन्दी अर्थ

अंगुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ज्ञातिश्रैष्ठयमवाप्रोति प्रयोगकुशलो नर:

English

Food to be shared in one row, O lord of men, he who eats without giving to his friends eats the Halahala poison.

अध्याय १३

श्लोक 107.91

पानीयं पायसं सर्पिर दधि सक्तु मधून्य अपि निरस्य शेषम एतेषां न परदेयं तु कस्य चित

pānīyaṃ pāyasaṃ sarpira dadhi saktu madhūnya api nirasya śeṣama eteṣāṃ na paradeyaṃ tu kasya cita

हिन्दी अर्थ

पश्चादभाग (अग्रभाग) देवतीर्थ कहा जाता है

English

Water, payasa, ghee, curds, barley-meal and honey, having set aside the remainder, should not be given to anyone.

अध्याय १३

श्लोक 107.92

भुञ्जानॊ मनुजव्याघ्रनैव शङ्कां समाचरेत दधि चाप्य अनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना

bhuñjānò manujavyāghranaiva śaṅkāṃ samācareta dadhi cāpya anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā

हिन्दी अर्थ

तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्टवापो न्‍न्यायत: सदा संसर्ग च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत्

English

While eating, O tiger among men, he should not entertain doubt; and one who seeks well-being should not drink curds as an after-drink.

अध्याय १३

श्लोक 107.93

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथॊदकम अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत

ācamya caiva hastena parisrāvya tathòdakama aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayeta

हिन्दी अर्थ

त्रिःपीत्वा5पो द्वि: प्रमूज्य कृतशौचो भवेन्नर:

English

Having rinsed his mouth, and let the water run off his hand, he should sprinkle the big toe of the right foot.

अध्याय १३

श्लोक 107.94

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय सपृष्ट्वा चाग्निं समाहितः जञातिश्रैष्ठ्यम अवाप्नॊति परयॊग कुशलॊ नरः

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya sapṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ jañātiśraiṣṭhyama avāpnòti parayòga kuśalò naraḥ

हिन्दी अर्थ

बार ओठोंको पोंछ ले--ऐसा करनेसे मनुष्य शुद्ध हो जाता है कुर्वीत पित्र्यं हैवं च वेददृष्टेन कर्मणा

English

Placing his hand on his head and touching fire, attentive, a man skilled in practice gains pre-eminence among kinsmen.

अध्याय १३

श्लोक 107.95

अद्भिः पराणान समालभ्य नाभिं पाणितलेन च सपृशंश चैव परतिष्ठेत न चाप्य आर्द्रेण पाणिना

adbhiḥ parāṇāna samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca sapṛśaṃśa caiva paratiṣṭheta na cāpya ārdreṇa pāṇinā

हिन्दी अर्थ

निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्

English

Touching the vital breaths with water and the navel with the palm, he should stand touching, and not with a wet hand.

अध्याय १३

श्लोक 107.96

अङ्गुष्ठस्यान्तराले च बराह्मं तीर्थम उदाहृतम कनिष्ठिकायाःपश्चात तु देव तीर्थम इहॊच्यते

aṅguṣṭhasyāntarāle ca barāhmaṃ tīrthama udāhṛtama kaniṣṭhikāyāḥpaścāta tu deva tīrthama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिका:

English

The part between the thumb is called the Brahma tirtha; behind the little finger is the Deva tirtha here.

अध्याय १३

श्लोक 107.97

अङ्गुष्ठस्य च यन मध्यं परदेशिन्याश च भारत तेन पित्र्याणि कुर्वीत सपृष्ट्वापॊ नयायतस तथा

aṅguṣṭhasya ca yana madhyaṃ paradeśinyāśa ca bhārata tena pitryāṇi kurvīta sapṛṣṭvāpò nayāyatasa tathā

हिन्दी अर्थ

अमंगल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्

English

With the middle of the thumb and forefinger, O Bharata, he should perform the ancestral rites, touching water properly.

अध्याय १३

श्लोक 107.98

परापवादं न बरूयान नाप्रियं च कदा चन न मनुः कश चिद उत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना

parāpavādaṃ na barūyāna nāpriyaṃ ca kadā cana na manuḥ kaśa cida utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā

हिन्दी अर्थ

महात्माओंकी निन्‍्दा भी मनुष्यका अकल्याण करनेवाली है अगम्याश्न न गच्छेत राज्ञ: पत्नी सखीस्तथा

English

He should not speak ill of others nor ever speak what is unpleasant; and one who seeks well-being should not stir up anger in anyone.

अध्याय १३

श्लोक 107.99

पतितैस तु कथां नेच्छेद दर्शनं चापि वर्जयेत संसर्गं च न गच्छेत तथायुर विन्दते महत

patitaisa tu kathāṃ neccheda darśanaṃ cāpi varjayeta saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च

English

He should not wish to converse with the fallen and should avoid even seeing them; he should not associate, and so gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.100

न दिवा मैथुनं गच्छेन न कन्यां न च बन्धकीम न चास्नातां सत्रियं गच्छेत तथायुर विन्दते महत

na divā maithunaṃ gacchena na kanyāṃ na ca bandhakīma na cāsnātāṃ satriyaṃ gaccheta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

हाथीका क्‍या काम है? किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम्

English

He should not go to a woman by day, nor to a maiden, nor to a harlot, nor to an unbathed woman; so he gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.101

सवे सवे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते तरिः पीत्वापॊ दविः परमृज्य कृतशौचॊ भवेन नरः

save save tīrthe samācamya kārye samupakalpite tariḥ pītvāpò daviḥ paramṛjya kṛtaśaucò bhavena naraḥ

हिन्दी अर्थ

तरह-तरहके धन तुम्हारे ही पास रहें। नरेन्द्र! ब्राह्मणके यहाँ धनका क्या काम है?

English

Having rinsed at his own tirtha when a rite is prepared, drinking three times and wiping twice, a man becomes purified.

अध्याय १३

श्लोक 107.102

इन्द्रियाणि सकृत सपृश्य तरिर अभ्युक्ष्य च मानवः कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेद दृष्टेन कर्मणा

indriyāṇi sakṛta sapṛśya tarira abhyukṣya ca mānavaḥ kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca veda dṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

नागश्रेष्ठ गौतमास्मान्निवर्त स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये

English

Touching the senses once and sprinkling three times, a man should perform the ancestral and divine rites by the action seen in the Veda.

अध्याय १३

श्लोक 107.103

बराह्मणार्थे च यच छौचं तच च मे शृणु कौरव परवृत्तं च हितं चॊक्त्वा भॊजनाद्य अन्तयॊस तथा

barāhmaṇārthe ca yaca chaucaṃ taca ca me śṛṇu kaurava paravṛttaṃ ca hitaṃ còktvā bhòjanādya antayòsa tathā

हिन्दी अर्थ

हाथी वसूल करूँगा

English

Hear from me, O Kaurava, also the purification for brahmins: having spoken what is proper and good, at the beginning and end of a meal,

अध्याय १३

श्लोक 107.104

सर्वशौचेषु बराह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत निष्ठीव्य तु तथा कषुत्वा सपृश्यापॊ हि शुचिर भवेत

sarvaśauceṣu barāhmeṇa tīrthena samupaspṛśeta niṣṭhīvya tu tathā kaṣutvā sapṛśyāpò hi śucira bhaveta

हिन्दी अर्थ

जानेवाला नहीं है सेवन करती हैं; वहाँ जाकर मैं तुमसे अपना हाथी वसूल करूँगा

English

in all purifications he should touch water with the Brahma tirtha; and after spitting or sneezing, touching water, he becomes pure.

अध्याय १३

श्लोक 107.105

वृद्धॊ जञातिस तथा मित्रं दरिद्रॊ यॊ भवेद अपि गृहे वासयितव्यास ते धन्यम आयुष्यम एव च

vṛddhò jañātisa tathā mitraṃ daridrò yò bhaveda api gṛhe vāsayitavyāsa te dhanyama āyuṣyama eva ca

हिन्दी अर्थ

मंदाकिनीं तेडपि विभूषयन्ति

English

An aged kinsman or a friend, even one who is poor, should be housed in the home; this brings wealth and long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.106

गृहे पारावता धन्याः शुकाश च सहसारिकाः गृहेष्व एते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः

gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśa ca sahasārikāḥ gṛheṣva ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रको तो वहाँ भी नहीं जाना है) मध्वाहुत्या जुद्वति वै द्विजेभ्य:

English

Pigeons in the house bring wealth, as do parrots and mynas; these in houses are not for harm, nor are oil-drinkers.

अध्याय १३

श्लोक 107.107

उद्दीपकाश च गृध्राश च कपॊता भरमरास तथा निविशेयुर यदा तत्र शान्तिम एव तदाचरेत

uddīpakāśa ca gṛdhrāśa ca kapòtā bharamarāsa tathā niviśeyura yadā tatra śāntima eva tadācareta

हिन्दी अर्थ

तद् ब्रूहि त्वं त्वरितो होष यामि

English

Uddipakas, vultures, doves and bees, when they settle there, he should then perform a pacifying rite.

अध्याय १३

श्लोक 107.108

अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रॊशॊ महात्मनाम महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हि चित

amaṅgalyāni caitāni tathākròśò mahātmanāma mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cita

हिन्दी अर्थ

भूतानां ये सर्वभूतात्म भूता: उनकी स्थिति है। वहाँ पहुँचकर मैं तुमसे अपना हाथी वापस लूँगा

English

These are inauspicious, as is the cursing of great souls; the secrets of great souls should never be told.

अध्याय १३

श्लोक 107.109

अगम्याश च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस तथा वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर

agamyāśa ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīsa tathā vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सर्वातिथ्या: सुप्रसादा जनाश्व॒

English

He should not go to women forbidden, the wives of kings, nor friends' wives, nor those of physicians, children, the aged or servants, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 107.110

बन्धूनां बराह्मणानां च तथा शारणिकस्य च संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत

bandhūnāṃ barāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये

English

Nor those of kinsmen, brahmins, or a refugee, nor of relatives, O king of kings; so he gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.111

बराह्मण सथपतिभ्यां च निर्मितं यन निवेशनम तद आवसेत सदा पराज्ञॊ भवार्थी मनुजेश्वर

barāhmaṇa sathapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yana niveśanama tada āvaseta sadā parājñò bhavārthī manujeśvara

हिन्दी अर्थ

यथाम्नायं त्रीणि वर्षाणि विप्रा: चलकर मैं आपसे अपने इस हाथीको वापस लूँगा

English

A house made by a brahmin and a builder, a wise man seeking well-being should always dwell in, O lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 107.112

संध्यायां न सवपेद राजन विद्यां न च समाचरेत न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर विन्दते महत

saṃdhyāyāṃ na savapeda rājana vidyāṃ na ca samācareta na bhuñjīta ca medhāvī tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

English

He should not sleep at twilight, O king, nor study, nor eat; the wise man so gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.113

नक्तं न कुर्यात पित्र्याणि भुक्त्वा चैव परसाधनम पानीयस्य करिया नक्तं न कार्या भूतिम इच्छता

naktaṃ na kuryāta pitryāṇi bhuktvā caiva parasādhanama pānīyasya kariyā naktaṃ na kāryā bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

हैं, उन्हींके लिये प्रजापतिलोक हैं। धृतराष्ट्र वहाँ भी नहीं जायगा पज्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम्

English

He should not perform ancestral rites by night, nor adorn himself after eating; one who desires prosperity should not draw water by night.

अध्याय १३

श्लोक 107.114

वर्जनीयाश च वै नित्यं सक्तवॊ निशि भारत शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भॊजने

varjanīyāśa ca vai nityaṃ saktavò niśi bhārata śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhòjane

हिन्दी अर्थ

पुण्यं च नैमिषं तीर्थ बाहुदां करतोयिनीम्

English

Barley-meal is always to be avoided at night, O Bharata, and the remains of food, white things, and water at a meal.

अध्याय १३

श्लोक 107.115

सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत दविजच छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा नच समाचरेत

sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācareta davijaca chedaṃ na kurvīta bhuktvā naca samācareta

हिन्दी अर्थ

कृष्णां गंगां पजचनदं महाह्ददमथापि च सरस्वतीदृषद्धत्यौ यमुनां ये तु यान्ति च

English

He should not overeat; he should not do so at night; he should not cut a twice-born's bond, and should not do it after eating.

अध्याय १३

श्लोक 107.116

महाकुलप्रसूतां च परशस्तां लक्षणैस तथा वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्याम आवॊढुम अर्हति

mahākulaprasūtāṃ ca paraśastāṃ lakṣaṇaisa tathā vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyāma āvòḍhuma arhati

हिन्दी अर्थ

प्रयान्ति पुण्यगंधाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै

English

O greatly wise one, one is fit to marry a maiden born of a great family, praised for her marks, and of fit age.

अध्याय १३

श्लोक 107.117

अपत्यम उत्पाद्य ततः परतिष्ठाप्य कुलं तथा पुत्राः परदेया जञानेषु कुलधर्मेषु भारत

apatyama utpādya tataḥ paratiṣṭhāpya kulaṃ tathā putrāḥ paradeyā jañāneṣu kuladharmeṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा न जरामरणे तत्र न पुण्यं न च पातकम्

English

Having begotten offspring and established the family, sons should be given to learning and the family's duties, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 107.118

कन्या चॊत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते पुत्रा निवेश्याश च कुलाद भृत्या लभ्याश च भारत

kanyā còtpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate putrā niveśyāśa ca kulāda bhṛtyā labhyāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं मे प्रदास्यसि

English

A daughter, once born, should be given to a wise boy of good family; sons should be settled apart from the family, and servants may be obtained, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 107.119

शिरःस्नातॊ ऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यम अथापि च नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ जातॊ भवेन नरः न परॊष्ठपदयॊः कार्यं तथाग्नेये च भारत

śiraḥsnātò 'tha kurvīta daivaṃ pitryama athāpi ca nakṣatre na ca kurvīta yasmiña jātò bhavena naraḥ na paròṣṭhapadayòḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata

हिन्दी अर्थ

अध्यात्मयोगसंस्थानैर्युक्ता: स्वर्गगतिं गता: न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्‍्यो द्रष्ट महामुने

English

Having bathed his head, he should perform the divine and ancestral rites; not on the star of his birth, nor on Proshthapada, nor on the Agneya, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 107.120

दारुणेषु च सर्वेषु परत्यहं च विवर्जयेत जयॊतिषे यानि चॊक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत

dāruṇeṣu ca sarveṣu paratyahaṃ ca vivarjayeta jayòtiṣe yāni còktāni tāni sarvāṇi varjayeta

हिन्दी अर्थ

दकार्ष ते मनसो5भिषंगात् कदाचित् वाणीद्वारा आपके प्रति कोई अपराध तो नहीं कर डाला?

English

He should avoid all dreadful ones, and daily, and should avoid all that is declared in astrology.

अध्याय १३

श्लोक 107.121

पराङ्मुखः शमश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः उदङ्मुखॊ वा राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत

parāṅmukhaḥ śamaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ udaṅmukhò vā rājendra tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

ब्रवीषि यत् तत् करवाणि सर्वम्

English

Attentive, he should have his beard shaved facing east, or facing north, O king of kings; so he gains long life.

अध्याय १३

श्लोक 107.122

परिवादं न च बरूयात परेषाम आत्मनस तथा परिवादॊ न धर्माय परॊच्यते भरतर्षभ

parivādaṃ na ca barūyāta pareṣāma ātmanasa tathā parivādò na dharmāya paròcyate bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यका उपदेश दें। आप जो-जो कहेंगे, वह सब करूँगा स्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम्

English

He should not speak ill of others or of himself; for abuse is not said to be for dharma, O best of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 107.123

वर्जयेद वयङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरॊत्तम समार्षां वयङ्गितां चैव मातुः सवकुलजां तथा

varjayeda vayaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ naròttama samārṣāṃ vayaṅgitāṃ caiva mātuḥ savakulajāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेयो ममाध्याहि नमश्न ते5स्तु

English

He should avoid a deformed woman, and likewise a maiden, O best of men; one of the same sage lineage, and a deformed one, and one of his mother's own family.

अध्याय १३

श्लोक 107.124

वृद्धां परव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम तथातिकृष्ण वर्णां च वर्णॊत्कृष्टां च वर्जयेत

vṛddhāṃ paravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratāma tathātikṛṣṇa varṇāṃ ca varṇòtkṛṣṭāṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

त्वया दत्तं प्रतिगृह्ञामि नागम् आपके दिये हुए इस हाथीको ग्रहण करता हूँ

English

He should avoid an aged woman, an ascetic, a devoted wife of another, one very dark, and one of a higher class.

अध्याय १३

श्लोक 107.125

अयॊनिं च वियॊनिं च न गच्छेत विचक्षणः पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न तवम आवॊढुम अर्हसि

ayòniṃ ca viyòniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tavama āvòḍhuma arhasi

हिन्दी अर्थ

त्वं हि प्राप्तु शुभाललोकानह्वाय च चिराय च

English

The wise man should not go to one without a womb or of a wrong womb, nor to a tawny woman, nor to a leper woman; you should not marry such.

अध्याय १३

श्लोक 107.126

अपस्मारि कुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत शवित्रिणां च कुले जातां तरयाणां मनुजेश्वर

apasmāri kule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayeta śavitriṇāṃ ca kule jātāṃ tarayāṇāṃ manujeśvara

हिन्दी अर्थ

दिवमाचक्रमे वज्जी सद्धिः सह दुरासदम् स याति ब्रह्मणो लोकं ब्राह्मणो गौतमो यथा

English

He should avoid one born in a family with epilepsy, a very low one, and one born in a family of those with white leprosy, O lord of men; of these three.

अध्याय १३

श्लोक 107.127

लक्षणैर अन्विता या च परशस्ता या च लक्षणैः मनॊज्ञा दर्शनीया च तां भवान वॊढुम अर्हति

lakṣaṇaira anvitā yā ca paraśastā yā ca lakṣaṇaiḥ manòjñā darśanīyā ca tāṃ bhavāna vòḍhuma arhati

हिन्दी अर्थ

वह गौतम ब्राह्मणकी भाँति ब्रह्मलोकमें जायगा

English

She who is endowed with marks and praised for them, pleasing and good to look at, you are fit to marry.

अध्याय १३

श्लोक 107.128

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर अवरा पतिता चैव न गराह्या भूतिम इच्छता

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira avarā patitā caiva na garāhyā bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

स्वदारतुषटिश्लोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत् तपसो यत्परं तेडद्य तन्नो व्याख्यातुमहसि

English

One should marry into a great family or an equal one, Yudhishthira; one who seeks well-being should not take a lower or a fallen one.

अध्याय १३

श्लोक 107.129

अग्नीन उत्पाद्य यत्नेन करियाः सुविहिताश च याः वेदेषु बराह्मणैः परॊक्तास ताश च सर्वाः समाचरेत

agnīna utpādya yatnena kariyāḥ suvihitāśa ca yāḥ vedeṣu barāhmaṇaiḥ paròktāsa tāśa ca sarvāḥ samācareta

हिन्दी अर्थ

इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

English

Having carefully kindled the fires, he should practise all the rites well ordained, as declared in the Vedas by brahmins.

अध्याय १३

श्लोक 107.130

न चेर्ष्या सत्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश च सर्वशः अनायुष्या भवेद ईर्ष्या तस्माद ईर्ष्यां विवर्जयेत

na cerṣyā satrīṣu kartavyā dārā rakṣyāśa ca sarvaśaḥ anāyuṣyā bhaveda īrṣyā tasmāda īrṣyāṃ vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

लोकमें तो आना बहुत ही कठिन है, तुम कैसे यहाँ आ पहुँचे

English

He should not be jealous of women, and wives are to be guarded in every way; jealousy shortens life, so he should avoid it.

अध्याय १३

श्लोक 107.131

अनायुष्यॊ दिवा सवप्नस तथाभ्युदित शायिता परातर निशायां च तथा ये चॊच्छिष्टाः सवपन्ति वै

anāyuṣyò divā savapnasa tathābhyudita śāyitā parātara niśāyāṃ ca tathā ye còcchiṣṭāḥ savapanti vai

हिन्दी अर्थ

आयान्त्यतप्ततपस: कथं वै त्वमिहागत: कैसे यहाँ आ गये?”

English

Sleeping by day shortens life, as do sleeping after sunrise, and sleeping in the morning and evening, and those who sleep unclean.

अध्याय १३

श्लोक 107.132

पारदार्यम अनायुष्यं नापितॊच्च्छिष्टता तथा यत्नतॊ वै न कर्तव्यम अभ्यासश चैव भारत

pāradāryama anāyuṣyaṃ nāpitòccchiṣṭatā tathā yatnatò vai na kartavyama abhyāsaśa caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

है, परंतु उन यज्ञोंके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ

English

Adultery shortens life, as does the barber's leavings; these must be carefully avoided, and habit of them too, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 107.133

संध्यां न भुञ्जेन न सनायान न पुरीषं समुत्सृजेत परयतश च भवेत तस्यां न च किं चित समाचरेत

saṃdhyāṃ na bhuñjena na sanāyāna na purīṣaṃ samutsṛjeta parayataśa ca bhaveta tasyāṃ na ca kiṃ cita samācareta

हिन्दी अर्थ

पुण्यके प्रभावसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ पुष्करेषु द्विजातिभ्य: प्रादां शतसहस्रश:

English

At twilight he should not eat, bathe or pass faeces; he should be pure then and do nothing else.

अध्याय १३

श्लोक 107.134

बराह्मणान पूजयेच चापि तथा सनात्वा नराधिप देवांश च परणमेत सनातॊ गुरूंश चाप्य अभिवादयेत

barāhmaṇāna pūjayeca cāpi tathā sanātvā narādhipa devāṃśa ca paraṇameta sanātò gurūṃśa cāpya abhivādayeta

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनहैराभरणैर्न तेन

English

He should honour brahmins after bathing, O lord of men, bow to the gods when bathed, and greet his teachers.

अध्याय १३

श्लोक 107.135

अनिमन्त्रितॊ न गच्छेत यज्ञं गच्छेत तु दर्शकः अनिमन्त्रिते हय अनायुष्यं गमनं तत्र भारत

animantritò na gaccheta yajñaṃ gaccheta tu darśakaḥ animantrite haya anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata

हिन्दी अर्थ

सुवर्णकांस्योपदुह्ाा न तेन प्रादां दशगुणं ब्रह्मनू न तेनाहमिहागत:

English

He should not go uninvited; a spectator may go to a sacrifice. Going uninvited shortens life, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 107.136

न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्य तथा निशि अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत

na caikena parivrājyaṃ na gantavya tathā niśi anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaseta

हिन्दी अर्थ

कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागत:

English

He should not travel alone nor go at night. Before twilight has come, he should stay at home in the west.

अध्याय १३

श्लोक 107.137

मातुः पितुर गुरूणां च कार्यम एवानुशासनम हितं वाप्य अहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ

mātuḥ pitura gurūṇāṃ ca kāryama evānuśāsanama hitaṃ vāpya ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha

हिन्दी अर्थ

एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहं न चागत: प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च

English

The command of mother, father and teachers must be done; whether good or bad, it should not be weighed, O best of men.

अध्याय १३

श्लोक 107.138

धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यॊ नराधिप हस्तिपृष्ठे ऽशवपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह यत्नवान भव राजेन्द्र यत्नवान सुखम एधते

dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryò narādhipa hastipṛṣṭhe 'śavapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha yatnavāna bhava rājendra yatnavāna sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

दक्षिणावयवा: केचिद् वेहैयें सम्प्रकीर्तिता:

English

Effort should be made in archery and the Veda, in riding on elephants and horses, and in the chariot's use. Be diligent, O king; the diligent prospers happily.

अध्याय १३

श्लोक 107.139

अप्रधृष्यश च शत्रूणां भृत्यानां सवजनस्य च परजापालनयुक्तश च न कषतिं लभते कव चित

apradhṛṣyaśa ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ savajanasya ca parajāpālanayuktaśa ca na kaṣatiṃ labhate kava cita

हिन्दी अर्थ

सबको मैंने दस वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान करके दान किया था शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह

English

Unassailable by enemies, and in charge of servants and kinsmen and devoted to protecting subjects, he never suffers loss.

अध्याय १३

श्लोक 107.140

युक्तिशास्त्रं च ते जञेयं शब्दशास्त्रं च भारत गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप

yuktiśāstraṃ ca te jañeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa

हिन्दी अर्थ

स्रोतश्न यावद्गड्राकयाश्छन्नमासीज्जगत्पते कारण भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ

English

You should know the science of reasoning and of grammar, O Bharata, the science of the gandharvas, and the arts, O lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 107.141

पुराणम इतिहासाश च तथाख्यानानि यानि च महात्मनां च चरितं शरॊतव्यं नित्यम एव ते

purāṇama itihāsāśa ca tathākhyānāni yāni ca mahātmanāṃ ca caritaṃ śaròtavyaṃ nityama eva te

हिन्दी अर्थ

तपस्वी नियताहार: शममास्थाय वाग्यतः

English

You should always hear the Purana, the histories, the tales, and the lives of great souls.

अध्याय १३

श्लोक 107.142

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन न चाह्वयेत सनातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद विचक्षणः

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchena na cāhvayeta sanātāṃ caturthe divase rātrau gaccheda vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न तेनाप्यहमागच्छे फलेनेह पितामह सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन

English

He should not approach his wife when she is menstruating, nor summon her; bathed on the fourth day, the wise man may go to her at night.

अध्याय १३

श्लोक 107.143

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठे ऽहनि पुमान भवेत एतेन विधिना पत्नीम उपगच्छेत पण्डितः

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumāna bhaveta etena vidhinā patnīma upagaccheta paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित गौएँ भी मैंने दी थीं

English

On the fifth day a woman is conceived, on the sixth a man; by this rule the wise man should approach his wife.

अध्याय १३

श्लोक 107.144

जञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर विविधदक्षिणैः अत ऊर्ध्वम अरण्यं च सेवितव्यं नराधिप

jañātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ ata ūrdhvama araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

धनधान्यसमृद्धा श्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रश: इष्ट्वानेकैर्महायज्ञैब्राह्मणेभ्यो न तेन च

English

Kinsmen, relatives and friends should always be honoured, and he should sacrifice as he can with sacrifices of many fees; after that, O lord of men, the forest should be resorted to.

अध्याय १३

श्लोक 107.145

एष ते लक्षणॊद्देश आयुष्याणां परकीर्तितः शेषस तरैविद्य वृद्धेभ्यः परत्याहार्यॊ युधिष्ठिर

eṣa te lakṣaṇòddeśa āyuṣyāṇāṃ parakīrtitaḥ śeṣasa taraividya vṛddhebhyaḥ paratyāhāryò yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्तेषां फलेनेह न चागतो5स्मि

English

This is the account of the marks of long life told to you; the rest, Yudhishthira, you must take from the aged masters of the three Vedas.

अध्याय १३

श्लोक 107.146

आचारॊ भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः आचाराद वर्धते हय आयुर आचारॊ हन्त्य अलक्षणम

ācārò bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ ācārāda vardhate haya āyura ācārò hantya alakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

किया; परंतु उन यज्ञोंके फलसे मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ किंतु उस दानके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ

English

Conduct brings prosperity, conduct increases fame; by conduct life grows, and conduct removes bad marks.

अध्याय १३

श्लोक 107.147

आगमानां हि सर्वेषाम आचारः शरेष्ठ उच्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्माद आयुर विवर्धते

āgamānāṃ hi sarveṣāma ācāraḥ śareṣṭha ucyate ācāra parabhavò dharmò dharmāda āyura vivardhate

हिन्दी अर्थ

दिने दिने हाददं ब्राह्मणेभ्य:

English

Of all the traditions, conduct is called best; dharma arises from conduct, and from dharma life increases.

अध्याय १३

श्लोक 107.148

एतद यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत अनुकम्पता सर्ववर्णान बरह्मणा समुदाहृतम

etada yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata anukampatā sarvavarṇāna barahmaṇā samudāhṛtama

हिन्दी अर्थ

जिसमें प्रतिदिन नौ सौ गायें ब्राह्मणोंको दान देता था अष्टश्रि: सर्वमेधैश्व नरमेधैश्व॒ सप्तभि:

English

This is conducive to fame, long life and heaven, a great blessing; Brahma declared it with compassion for all classes.

अध्याय १३

श्लोक 108.1

[य] यथा जयेष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ कनिष्ठाश च यथा जयेष्ठे वर्तेरंस तद बरवीहि मे

[ya] yathā jayeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha kaniṣṭhāśa ca yathā jayeṣṭhe varteraṃsa tada baravīhi me

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत्

English

" Yudhishthira said, 'I ask, O chief of Bharata's race, what is the origin of the saying, about discharging all duties jointly at the time of a person's taking the hand of his spouse in marriage? Is that saying in respect of discharging all duties together, due only to what is laid down by the great Rishis in days of yore, or does it refer to the duty of begetting offspring from religious motives, or has it reference to only the carnal pleasure that is expected from such union? I he doubt that fills my mind in this respect is very great. What is spoken of as joint duties by the sages is in my

अध्याय १३

श्लोक 108.2

[भ] जयेष्ठवत तात वर्तस्व जयेष्ठॊ हि सततं भवान गुरॊर गरीयसी वृत्तिर या चेच छिष्यस्य भारत

[bha] jayeṣṭhavata tāta vartasva jayeṣṭhò hi satataṃ bhavāna guròra garīyasī vṛttira yā ceca chiṣyasya bhārata

हिन्दी अर्थ

श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर

English

[Bhishma] Behave, dear child, like an elder, for you are always the eldest; and the conduct of a pupil toward a teacher, O Bharata, is weightier.

अध्याय १३

श्लोक 108.3

न गुराव अकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम गुरॊर हि दीर्घदर्शित्वं यत तच छिष्यस्य भारत

na gurāva akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartituma guròra hi dīrghadarśitvaṃ yata taca chiṣyasya bhārata

हिन्दी अर्थ

मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान् वोढुमहति उसीके साथ तुम्हें विवाह करना चाहिए

English

A pupil cannot behave toward a teacher who lacks understanding; the teacher's far-sightedness is the pupil's, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 108.4

अन्धः सयाद अन्धवेलायां जडः सयाद अपि वा बुधः परिहारेण तद बरूयाद यस तेषां सयाद वयतिक्रमः

andhaḥ sayāda andhavelāyāṃ jaḍaḥ sayāda api vā budhaḥ parihāreṇa tada barūyāda yasa teṣāṃ sayāda vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अवरा पतिता चैव न ग्राह्मा भूतिमिच्छता

English

One may be blind in a blind hour, or a fool, or even wise; when there is an offence among them, he should speak of it by way of avoidance.

अध्याय १३

श्लोक 108.5

परत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः शरियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास तथारयः

paratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ śariyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāsa tathārayaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण वेदविहित क्रियाओंका यत्नपूर्वक अनुष्ठान करना चाहिए अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्या विवर्जयेत्

English

Openly, men with divided hearts may divide what has been made, O son of Kunti; enemies tormented by prosperity and wanting division do the same.

अध्याय १३

श्लोक 108.6

जयेष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः हन्ति सर्वम अपि जयेष्ठः कुलं यत्रावजायते

jayeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ hanti sarvama api jayeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate

हिन्दी अर्थ

प्रगे निशामाशु तथा नैवोच्छिष्टा: स्वपन्ति वै

English

An eldest son increases a family or destroys it again; an eldest son who is born into a family may destroy it all.

अध्याय १३

श्लोक 108.7

अथ यॊ विनिकुर्वीत जयेष्ठॊ भराता यवीयसः अज्येष्ठः सयाद अभागश च नियम्यॊ राजभिश च सः

atha yò vinikurvīta jayeṣṭhò bharātā yavīyasaḥ ajyeṣṭhaḥ sayāda abhāgaśa ca niyamyò rājabhiśa ca saḥ

हिन्दी अर्थ

होकर ध्यान एवं उपासना करनी चाहिए। दूसरा कोई कार्य नहीं करना चाहिए देवांश्व प्रणमेत् स्नातो गुरूंश्वाप्पभिवादयेत्

English

If an elder brother wrongs his younger, he ceases to be the eldest, loses his share, and is to be restrained by kings.

अध्याय १३

श्लोक 108.8

निकृती हि नरॊ लॊकान पापान गच्छत्य असंशयम विदुलस्येव तत पुष्पं मॊघं जनयितुः समृतम

nikṛtī hi narò lòkāna pāpāna gacchatya asaṃśayama vidulasyeva tata puṣpaṃ mòghaṃ janayituḥ samṛtama

हिन्दी अर्थ

अनर्चिते हानायुष्यं गमनं तत्र भारत

English

A deceitful man undoubtedly goes to sinful worlds; his flower is like that of the vidula, and is said to be fruitless to his begetter.

अध्याय १३

श्लोक 108.9

सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः अकीर्तिं जनयत्य एव कीर्तिम अन्तर्दधाति च

sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ akīrtiṃ janayatya eva kīrtima antardadhāti ca

हिन्दी अर्थ

अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् जाय तो संध्या होनेके पहले ही घर लौट आना चाहिए

English

In a family where a sinful man is born, bringing all misfortune, he brings only disgrace and buries its fame.

अध्याय १३

श्लोक 108.10

सर्वे चापि विकर्म सथा भागं नार्हन्ति सॊदराः नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यॊ जयेष्ठः कुर्वीत यौतकम

sarve cāpi vikarma sathā bhāgaṃ nārhanti sòdarāḥ nāpradāya kaniṣṭhebhyò jayeṣṭhaḥ kurvīta yautakama

हिन्दी अर्थ

भोजन ही करे। ऐसा करनेसे वह बड़ी आयुको प्राप्त होता है

English

consideration incorrect. That which is called in this world the union for practising all duties together ceases with death and is not to be seen to subsist hereafter. This union for practising all duties together leads to heaven. But heaven, O grandsire, is attained to by persons that are dead. Of a married couple it is seen that only one dies at a time. Where does the other then remain? Do tell me this. Men attain to diverse kinds of fruits by practising diverse kinds of duties. The occupations again, to which men betake themselves are of diverse kinds. Diverse, again, are the hells to which they go in consequence of such diversity of duties and acts. Women, in particular, the Rishis have said, are false in behaviour. When human beings are such, and when women in particular have been declared in the ordinances to be false, how, O sire, can there be a union between the sexes for purposes of practising all duties together? In the very Vedas one may read that women are false. The word 'Duty', as used in the Vedas, seems to have been coined in the first instance for general application (so that it is applied to practices that have no merit in them). Hence the application of that word to the rites of marriage is, instead of being correct, only a form of speech forcibly applied where application it has none. 1 The subject seems to me to be inexplicable although I reflect upon it incessantly. O grandsire, O thou of great wisdom, it behoveth thee to expound this to me in detail, clearly and according to what has been laid down in the Sruti. In fact, do thou explain to me what its characteristics are, and the way in which it has come to pass!'

अध्याय १३

श्लोक 108.11

अनुजं हि पितुर दायॊ जङ्घाश्रमफलॊ ऽधवगः सवयम ईहित लब्धं तु नाकामॊ दातुम अर्हति

anujaṃ hi pitura dāyò jaṅghāśramaphalò 'dhavagaḥ savayama īhita labdhaṃ tu nākāmò dātuma arhati

हिन्दी अर्थ

नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा

English

"Bhishma said, 'In this connection is cited the old narrative of the discourse between Ashtavakra and the lady known by the name of Disa. In days of yore Ashtavakra of severe penances, desirous of marriage, begged the high-souled Rishi Vadanya of his daughter. The name by which the damsel was known was Suprabha. In beauty she was unrivalled on Earth. In virtues, dignity, conduct, and manners, she was superior to all the girls. By a glance alone that girl of beautiful eyes had robbed him of his heart even as a delightful grove in spring, adorned with flowers, robs the spectator of his heart. The Rishi addressed Ashtavakra and said,— Yes, I shall bestow my daughter on thee. Listen, however, to me. Make a journey to the sacred North. Thou

अध्याय १३

श्लोक 108.12

भरातॄणाम अविभक्तानाम उत्थानम अपि चेत सह न पुत्र भागं विषमं पिता दद्यात कथं चन

bharātṝṇāma avibhaktānāma utthānama api ceta saha na putra bhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāta kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

अपत्यमुत्पाद्य तत: प्रतिष्ठाप्प कुलं तथा

English

If brothers who are undivided rise up together, a father should never give his sons an unequal share.

अध्याय १३

श्लोक 108.13

न जयेष्ठान अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतॊ ऽपि वा यदि सत्री यद्य अवरजः शरेयः पश्येत तथाचरेत धर्मं हि शरेय इत्य आहुर इति धर्मविदॊ विदुः

na jayeṣṭhāna avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛtò 'pi vā yadi satrī yadya avarajaḥ śareyaḥ paśyeta tathācareta dharmaṃ hi śareya itya āhura iti dharmavidò viduḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते शिर:स्नातोथ कुर्वीत हैवं पित्रमथापि च

English

He should not slight the eldest, whether wicked or virtuous; if a younger one sees what is better, he should act so, for dharma, say the knowers of dharma, is what is best.

अध्याय १३

श्लोक 108.14

दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश दश चैव पितॄन माता सर्वां वा पृथिवीम अपि

daśācāryāna upādhyāya upādhyāyāna pitā daśa daśa caiva pitṝna mātā sarvāṃ vā pṛthivīma api

हिन्दी अर्थ

न प्रोष्ठपदयो: कार्य तथाग्नेये च भारत

English

A teacher outweighs ten instructors, a father ten teachers, a mother ten fathers, or even the whole earth.

अध्याय १३

श्लोक 108.15

गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः माता गरीयसी यच च तेनैतां मन्यते जनः

gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamò guruḥ mātā garīyasī yaca ca tenaitāṃ manyate janaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् उदड्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्

English

By her weight she surpasses all; there is no teacher equal to a mother. Because the mother is weightier, people hold her so.

अध्याय १३

श्लोक 108.16

जयेष्ठॊ भराता पितृसमॊ मृते पितरि भारत स हय एषां वृत्तिदाता सयात स चैतान परिपालयेत

jayeṣṭhò bharātā pitṛsamò mṛte pitari bhārata sa haya eṣāṃ vṛttidātā sayāta sa caitāna paripālayeta

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे बड़ी आयु प्राप्त होती है

English

An elder brother, when the father is dead, is equal to a father, O Bharata; he should be their provider and should protect them.

अध्याय १३

श्लोक 108.17

कनिष्ठास तं नमस्येरन सर्वे छन्दानुवर्तिनः तम एव चॊपजीवेरन यथैव पितरं तथा

kaniṣṭhāsa taṃ namasyerana sarve chandānuvartinaḥ tama eva còpajīverana yathaiva pitaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

समार्षा व्यड्धितां चैव मातु: स्वकुलजां तथा साथ विवाह नहीं करना चाहिए

English

All the younger ones, following his wish, should bow to him and live on him as on a father.

अध्याय १३

श्लोक 108.18

शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा

śarīrama etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā

हिन्दी अर्थ

तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्

English

Father and mother create the body, O Bharata; the birth given by the teacher is true, unaging and deathless.

अध्याय १३

श्लोक 108.19

जयेष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भरातुर भार्या च तद्वत सयाद यस्या बाल्ये सतनं पिबेत

jayeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha bharātura bhāryā ca tadvata sayāda yasyā bālye satanaṃ pibeta

हिन्दी अर्थ

पिंगलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्रोढुमर्हसि रोगवाली हो, उसके साथ तुम्हें विवाह नहीं करना चाहिए

English

An elder sister is like a mother, O best of the Bharatas, and so is a brother's wife, at whose breast one drank in infancy.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.