Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 4/33 · श्लोक 14.1–15.51WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ250 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 14.1

[य] पितामहेशाय विभॊ नामान्य आचक्ष्व शम्भवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः

[ya] pitāmaheśāya vibhò nāmānya ācakṣva śambhave babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

पितृकार्ये कृते चापि विसृष्ट: स जगाम ह

English

expressed a wish to grant her boon. The princess, O excellent king, related this to her mother. The mother addressed the daughter that stood before her with down-cast eyes, saving,— It behoves thee, O my daughter, to secure a favour for me also from thy husband. That sage of austere penances is capable of granting a boon to me, the boon, viz. of the birth of a son to me. —Then, O king, returning quickly to her husband Richika, the princess related to him all that had been desired by her mother. Richika said,— By my favour, O blessed one, she will soon give birth to a son possessed of every virtue. May thy request be fulfilled. Of thee too shall be born a mighty and

अध्याय १३

श्लोक 14.2

[भ] सुरासुरगुरॊ देव विष्णॊ तवं वक्तुम अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन मां पृच्छद युधिष्ठिरः

[bha] surāsuragurò deva viṣṇò tavaṃ vaktuma arhasi śivāya viśvarūpāya yana māṃ pṛcchada yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्

English

[Bhishma said:] God of gods and asuras' teacher, Vishnu, you ought to tell what Yudhishthira asks me, for Shiva of universal form.

अध्याय १३

श्लोक 14.3

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना बरह्मयॊनिना निवेदितं बरह्मलॊके बरह्मणॊ यत पुराभवत

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā barahmayòninā niveditaṃ barahmalòke barahmaṇò yata purābhavata

हिन्दी अर्थ

प्रकार बोले--'सत्यवादिनि! तुम्हारे सभी पुत्र जीवित हो जायेँ

English

The thousand names of the god were announced by Tandin, born of Brahma, in Brahma's world, as they were of old with Brahma.

अध्याय १३

श्लोक 14.4

दवैपायनप्रभृतयस तथैवेमे तपॊधनाः ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस तव

davaipāyanaprabhṛtayasa tathaiveme tapòdhanāḥ ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatasa tava

हिन्दी अर्थ

कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत्

English

Let Dvaipayana and the other ascetic sages of good vows and self-control hear what you say.

अध्याय १३

श्लोक 14.5

धरुवाय नन्दिने हॊत्रे गॊप्त्रे विश्वसृजे ऽगनये महाभाग्यं विभॊ बरूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने

dharuvāya nandine hòtre gòptre viśvasṛje 'ganaye mahābhāgyaṃ vibhò barūhi muṇḍine 'tha kapardine

हिन्दी अर्थ

ऋते नारायणात् पुत्र शड्खचक्रगदाधरात्

English

For the fixed, the delightful, the hotri, the protector, the creator of the universe, Agni, tell the greatness, lord, of the shaven, the matted-haired.

अध्याय १३

श्लोक 14.6

[वासुदेव] न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम ईशस्य तत्त्वतः

[vāsudeva] na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettuma īśasya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषत:

English

[Vasudeva said:] "The course of the deeds of the lord cannot be known in truth.

अध्याय १३

श्लोक 14.7

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः न विदुर यस्य निधनम आधिं वा सूक्ष्मदर्शिनः स कथं नरमात्रेण शक्यॊ जञातुं सतां गतिः

hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ na vidura yasya nidhanama ādhiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ sa kathaṃ naramātreṇa śakyò jañātuṃ satāṃ gatiḥ

हिन्दी अर्थ

और गंगानन्दन भीष्म! आपलोग भी यहाँ भगवान् शंकरके नामोंका श्रवण करें

English

The gods headed by Hiranyagarbha with Indra and the great sages, who see the subtle, know neither his end nor his mind; how could he, goal of the good, be known by a mere man?

अध्याय १३

श्लोक 14.8

तस्याहम असुरघ्नस्य कांश चिद भगवतॊ गुणान भवतां कीर्तयिष्यामि वरतेशाय यथातथम

tasyāhama asuraghnasya kāṃśa cida bhagavatò guṇāna bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi varateśāya yathātathama

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तराणि गावश्न चन्द्रमा: सविता हरि:

English

Of that slayer of asuras I shall tell some qualities of the blessed one, as they are, to you, for the lord of vows."

अध्याय १३

श्लोक 14.9

[व] एवम उक्त्वा तु भगवान गुणांस तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर भूवा कथयाम आस धीमतः

[va] evama uktvā tu bhagavāna guṇāṃsa tasya mahātmanaḥ upaspṛśya śucira bhūvā kathayāma āsa dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभि:

English

[Vaishampayana said:] Having so spoken, the blessed one, touching water and becoming pure, told the qualities of that wise great soul.

अध्याय १३

श्लोक 14.10

[व] शुश्रूषध्वं बराह्मणेन्द्रास तवं च तात युधिष्ठिर तवं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः

[va] śuśrūṣadhvaṃ barāhmaṇendrāsa tavaṃ ca tāta yudhiṣṭhira tavaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ

हिन्दी अर्थ

और वह शाद्र धर्ममार्गमें स्थित हो गया

English

glorious son who, endued with virtue, shall perpetuate my race. Truly do I say this unto thee! When you two shall bathe in your season, she shall embrace a peepul tree, and thou, O excellent lady, shalt likewise embrace a fig tree, and by so doing shall ye attain the object of your desire. O sweetly- smiling lady, both she and you shall have to partake of these two sacrificial offerings (charu) irated with hymns, and then shall ye obtain sons (as desired).— At this, Satyavati, delighted at heart, told her mother all that had been said by Richika as also of the two balls of charu. Then the mother, addressing her daughter Satyavati, said:— O daughter, as I am deserving of greater consideration from thee than thy husband, do thou obey my words. The charu, duly consecrated with hymns, which thy husband has given to thee, do thou give unto me and thyself take the one that has been prescribed for me. O sweetly-smiling one of blameless character, if thou hast any respect for my word, let us change the trees respectively designed for us. Every one desires to possess an excellent and stainless being for his own son. The glorious Richika too must have acted from a similar motive in this matter, as will appear in the end. For this reason, O beautiful girl, my heart inclines towards thy charu, and thy tree, and thou too shouldst consider how to secure an excellent brother for thyself.— The mother and the daughter Satyavati having acted in this way, they both, O Yudhishthira, became big with child. And that great Rishi, the excellent descendant of Bhrigu, finding his wife quick with child, was pleased at heart, and addressing her, said,— O excellent lady, thou hast not done well in exchanging the charu as will soon become apparent. It is also clear that thou hast changed the trees. I had placed the entire accumulated energy of Brahma in thy charu and Kshatriya energy in the charu of thy mother. I had so ordered that thou wouldst give birth to a Brahmana whose virtues would be famous throughout the three worlds, and that she (thy mother) would give birth to an excellent Kshatriya. But now, O excellent lady, that thou hast reversed the order (of the charu) so, thy mother will give birth to an excellent Brahmana and thou too, O excellent lady, will give birth to a Kshatriya terrible in action. Thou hast not done will, O lady, by acting thus out of affection for thy mother.— Hearing this, O king the excellent lady Satyavati, struck with sorrow, fell upon the ground like a beautiful creeper cut in twain. Regaining her senses and bowing unto her lord with head (bent), the daughter of Gadhi said to her husband, that foremost one of Bhrigu's race,— O regenerate Rishi, O thou that art foremost amongst those versed in Brahma, do thou take pity on me, thy wife, who is thus appeasing thee and so order that a Kshatriya son may not be born unto me. Let my grandson be such a one as will be famous for his terrible achievements, if it be thy desire, but not my son, O Brahmana. Do thou confer this favour on me.— Be it so,— said that man of austere

अध्याय १३

श्लोक 14.11

यद अवाप्तं च मे पूर्वं साम्ब हेतॊः सुदुष्करम यथा च भगवान दृष्टॊ मया पूर्वं समाधिना

yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmba hetòḥ suduṣkarama yathā ca bhagavāna dṛṣṭò mayā pūrvaṃ samādhinā

हिन्दी अर्थ

ततोअब्रवीन्नरेन्द्रे स पुरोधा भरतर्षभ

English

"What I obtained very hard before for Samba's sake, and how I saw the blessed one before in concentration,

अध्याय १३

श्लोक 14.12

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते दवादशे वर्षे जाम्बवत्य अब्रवीद धि माम

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā atīte davādaśe varṣe jāmbavatya abravīda dhi māma

हिन्दी अर्थ

पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेश: कृतोडनघ

English

after Shambara had been slain by the wise son of Rukmini, when the twelfth year had passed, Jambavati said to me.

अध्याय १३

श्लोक 14.13

परद्युम्न चारुदेष्णादीन रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान पुत्रार्थिनी माम उपेत्य वाक्यम आह युधिष्ठिर

paradyumna cārudeṣṇādīna rukmiṇyā vīkṣya putrakāna putrārthinī māma upetya vākyama āha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें जाकर नाना प्रकारकी वस्तुएँ दान की

English

Seeing Pradyumna, Charudeshna and the other sons of Rukmini, desirous of a son, she came to me and spoke, Yudhishthira:

अध्याय १३

श्लोक 14.14

शूरं बलवतां शरेष्ठं कान्त रूपम अलक्मषम आत्मतुल्यं मम सुतं परयच्छाच्युत माचिरम

śūraṃ balavatāṃ śareṣṭhaṃ kānta rūpama alakmaṣama ātmatulyaṃ mama sutaṃ parayacchācyuta mācirama

हिन्दी अर्थ

दुरुक्तवाचाभिहितै: प्राप्तुवन्तीह दुष्कृतम्

English

'Give me quickly, Achyuta, a son, a hero, best of the strong, of lovely form, spotless, equal to yourself.

अध्याय १३

श्लोक 14.15

न हि ते ऽपराप्यम अस्तीह तरिषु लॊकेषु किं चन लॊकान सृजेस तवम अपरान इच्छन यदुकुलॊद्वह

na hi te 'parāpyama astīha tariṣu lòkeṣu kiṃ cana lòkāna sṛjesa tavama aparāna icchana yadukulòdvaha

हिन्दी अर्थ

किन-किनका सेवन करती हो? उन सबको मुझे यथार्थरूपसे बताओ”

English

There is nothing unattainable for you in the three worlds; you could create other worlds if you wished, lifter of the Yadava line.

अध्याय १३

श्लोक 14.16

तवया दवादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः

tavayā davādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहासने सत्पुरुषेषु नित्यम्

English

By you, withering for twelve years as wind, having worshipped the lord of beasts, sons were born to Rukmini:

अध्याय १३

श्लोक 14.17

चारुदेष्णः सुचारुश च चारुवेषॊ यशॊधरः चारु शवराश चारु यशाः परद्युम्नः शम्भुर एव च

cārudeṣṇaḥ sucāruśa ca cāruveṣò yaśòdharaḥ cāru śavarāśa cāru yaśāḥ paradyumnaḥ śambhura eva ca

हिन्दी अर्थ

अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मन:

English

Charudeshna, Sucharu, Charuvesha, Yashodhara, Charushrava, Charuyashas, Pradyumna and Shambhu.

अध्याय १३

श्लोक 14.18

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश चारु विक्रमाः तथा ममापि तनयं परयच्छ बलशालिनम

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāśa cāru vikramāḥ tathā mamāpi tanayaṃ parayaccha balaśālinama

हिन्दी अर्थ

महान् प्रयत्न करके वे स्त्रीरूपधारी नरेश घोड़ेपर चढ़कर अपने नगरमें आये

English

As sons of lovely valour were born to Rukmini, so give me too a mighty son.'

अध्याय १३

श्लोक 14.19

इत्य एवं चॊदितॊ देव्या ताम अवॊचं सुमध्यमाम अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम अब्रवीद गच्छ विजयाय शिवाय च

itya evaṃ còditò devyā tāma avòcaṃ sumadhyamāma anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava sā ca māma abravīda gaccha vijayāya śivāya ca

हिन्दी अर्थ

राज्यहेतोर्विवदिता: कश्यपस्य सुरासुरा:

English

Thus urged by the goddess, I said to the slender-waisted: 'Give me leave, queen; I shall do your word.' She said to me, 'Go for victory and good.'

अध्याय १३

श्लोक 14.20

बरह्मा शिवः काश्यपश च नद्यॊ देवा मनॊऽनुगाः कषेत्रौषध्यॊ यज्ञवाहाच छन्दांस्य ऋषिगणा धरा

barahmā śivaḥ kāśyapaśa ca nadyò devā manò'nugāḥ kaṣetrauṣadhyò yajñavāhāca chandāṃsya ṛṣigaṇā dharā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोडहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते पातितं मया

English

'Brahma, Shiva, Kashyapa, the rivers, the gods who follow the mind, the fields, the herbs, the sacrificial carriers, the metres, the troops of sages, the earth,

अध्याय १३

श्लोक 14.21

समुद्रा दक्षिणा सतॊभा ऋक्षाणि पितरॊ गरहाः देवपत्न्यॊ देवकन्या देव मातर एव च

samudrā dakṣiṇā satòbhā ṛkṣāṇi pitarò garahāḥ devapatnyò devakanyā deva mātara eva ca

हिन्दी अर्थ

वैरका बदला लिया है”

English

the oceans, the fee, the praises, the constellations, the ancestors, the planets, the wives of the gods, the daughters of the gods and the mothers of the gods,

अध्याय १३

श्लोक 14.22

मन्वन्तराणि गावश च चन्द्रमाः सविता हरिः सावित्री बरह्म विद्या च ऋतवॊ वत्सराः कषपाः

manvantarāṇi gāvaśa ca candramāḥ savitā hariḥ sāvitrī barahma vidyā ca ṛtavò vatsarāḥ kaṣapāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः

English

the intervals of Manus, the cows, the moon, the sun, Hari, Savitri, the knowledge of Brahman, the seasons, the years, the nights,

अध्याय १३

श्लोक 14.23

कषणा लवा मुहूर्ताश च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्रगतं तवां यादव सुखावहम अरिष्टं गच्छ पन्थानम अप्रमत्तॊ भवानघ

kaṣaṇā lavā muhūrtāśa ca nimeṣā yugaparyayāḥ rakṣantu sarvatragataṃ tavāṃ yādava sukhāvahama ariṣṭaṃ gaccha panthānama apramattò bhavānagha

हिन्दी अर्थ

प्रणिपातेन तस्येन्द्र: परितुष्टो वरं ददौ

English

the moments, the instants, the hours, the winks and the revolutions of the ages: may they protect you everywhere, Yadava, bringing happiness. Go your way unharmed, sinless one, and be vigilant.'

अध्याय १३

श्लोक 14.24

एवं कृतस्वस्त्ययनस तयाहं; ताम अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्र पुत्रीम पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश च राज्ञश च तथाहुकस्य

evaṃ kṛtasvastyayanasa tayāhaṃ; tāma abhyanujñāya kapīndra putrīma pituḥ samīpe narasattamasya; mātuśa ca rājñaśa ca tathāhukasya

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभूतस्य हि ये जाता: पुरुषस्याथ येडभवन्

English

Thus having had the blessing said by her, I took leave of the daughter of the king of monkeys, and went to my father, the best of men, and to my mother and to King Ahuka.

अध्याय १३

श्लोक 14.25

तम अर्थम आवेद्य यद अब्रवीन मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता तान अभ्यनुज्ञाय तदाति दुःखाद; गदं तथैवातिबलं च रामम

tama arthama āvedya yada abravīna māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā tāna abhyanujñāya tadāti duḥkhāda; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmama

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव

English

Having told them the matter and what the daughter of the lord of Vidyadharas, greatly distressed, had said to me, I took leave then with great sorrow, and of Gada, Atibala and Rama.

अध्याय १३

श्लोक 14.26

पराप्यानुनां गुरुजनाद अहं तार्क्ष्यम अचिन्तयम सॊ ऽवहद धिमवन्तं मां पराप्य चैनं वयसर्जयम

parāpyānunāṃ gurujanāda ahaṃ tārkṣyama acintayama sò 'vahada dhimavantaṃ māṃ parāpya cainaṃ vayasarjayama

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए हैं, वे ही जीवित हो जायँ

English

Having got leave from my elders, I thought of Garuda; he carried me to the Himalaya and, having reached it, I dismissed him.

अध्याय १३

श्लोक 14.27

तत्राहम अद्भुतान भावान अपश्यं गिरिसत्तमे कषेत्रं च तपसां शरेष्ठं पश्याम्य आश्रमम उत्तमम

tatrāhama adbhutāna bhāvāna apaśyaṃ girisattame kaṣetraṃ ca tapasāṃ śareṣṭhaṃ paśyāmya āśramama uttamama

हिन्दी अर्थ

कारण श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहाहसि

English

There on that best of mountains I saw wonderful things, and I saw a hermitage, best of fields of austerity,

अध्याय १३

श्लोक 14.28

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्यॊर महात्मनः पुजितं देवगन्धर्वैर बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyòra mahātmanaḥ pujitaṃ devagandharvaira barāhmyā lakṣmyā samanvitama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् ते शक्र जीवन्तु ये जाता: स्त्रीकृतस्य वै

English

the divine one of the great soul Upamanyu, Vyaghrapada's son, honoured by gods and gandharvas, joined with Brahmanic prosperity.

अध्याय १३

श्लोक 14.29

धव ककुभ कदम्बनारिकेलैः; कुर बककेतकजम्बुपाटलाभिः वट वरुणक वत्स नाभबिल्वैः; सरलकपित्थ परियालसाल तालैः

dhava kakubha kadambanārikelaiḥ; kura bakaketakajambupāṭalābhiḥ vaṭa varuṇaka vatsa nābhabilvaiḥ; saralakapittha pariyālasāla tālaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि

English

With dhava, kakubha, kadamba, coconut, kura, bakula, ketaka, jambu and patala, with banyan, varuna, vatsanabha and bilva, with sarala, kapittha, priyala, sala and palm,

अध्याय १३

श्लोक 14.30

बदरी कुन्दपुन्नागैर अशॊकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर मधूकैश च चम्पकैः पनसैस तथा

badarī kundapunnāgaira aśòkāmrātimuktakaiḥ bhallātakaira madhūkaiśa ca campakaiḥ panasaisa tathā

हिन्दी अर्थ

चाहती। उसके ऐसा कहनेपर देवराजने उस स्त्रीसे पूछा--

English

with jujube, kunda and punnaga, ashoka, mango and atimuktaka, bhallataka, madhuka, champaka and jackfruit,

अध्याय १३

श्लोक 14.31

वन्यैर बहुविधैर वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर युतम पुष्पगुल्म लताकीर्णं कदली षण्डशॊभितम

vanyaira bahuvidhaira vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradaira yutama puṣpagulma latākīrṇaṃ kadalī ṣaṇḍaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त: प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तम:

English

with many kinds of forest trees giving fruit and flower, crowded with flowering thickets and creepers, adorned with groves of plantain,

अध्याय १३

श्लोक 14.32

नानाशकुनिसंभॊज्यैः फलैर वृक्षैर अलं कृतम यथास्थानविनिक्षिप्तैर भूषितं वनराजिभिः

nānāśakunisaṃbhòjyaiḥ phalaira vṛkṣaira alaṃ kṛtama yathāsthānavinikṣiptaira bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके यों पूछनेपर उन स्त्रीरूपधारी नृपश्रेष्ठने इस प्रकार उत्तर दिया--

English

adorned with trees and fruits for the food of many birds, decorated with rows of forest placed in their places,

अध्याय १३

श्लोक 14.33

रुरुवारणशार्दूल सिंहद्वीपिसमाकुलम कुरङ्ग बर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम पूगैश च मृगजातीनां महिषर्क्ष निषेवितम

ruruvāraṇaśārdūla siṃhadvīpisamākulama kuraṅga barhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtama pūgaiśa ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣa niṣevitama

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्पहम्

English

crowded with ruru deer, elephants, tigers, lions and leopards, full of antelopes and peacocks, with cats and snakes, frequented by herds of buffaloes and bears and other animals.

अध्याय १३

श्लोक 14.34

नानापुष्परजॊ मिश्रॊ गजदानाधिवासितः दिव्यस्त्री गीतबहुलॊ मारुतॊ ऽतर सुखॊ ववौ

nānāpuṣparajò miśrò gajadānādhivāsitaḥ divyastrī gītabahulò mārutò 'tara sukhò vavau

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप

English

Mixed with the pollen of many flowers, scented with elephants' rut, rich in the songs of divine women, a pleasant wind blew there.

अध्याय १३

श्लोक 14.35

धारा निनादैर विहगप्रणादैः; शुभैस तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम गीतैस तथा किं नराणाम उदारैः; शुभैः सवनैः सामगानां च वीर

dhārā ninādaira vihagapraṇādaiḥ; śubhaisa tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇāma gītaisa tathā kiṃ narāṇāma udāraiḥ; śubhaiḥ savanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra

हिन्दी अर्थ

कथं वै लोकयात्रां तु किंशीलश्ष समाचरेत्

English

With the sound of streams, the cries of birds, the lovely trumpetings of elephants, the songs of kinnaras, and the noble sweet voices of Sama singers, hero.

अध्याय १३

श्लोक 14.36

अचिन्त्यं मनसाप्य अन्यैः सरॊभिः समलं कृतम विशालैश चाग्निशरणैर भूषितं कुश संवृतम

acintyaṃ manasāpya anyaiḥ saròbhiḥ samalaṃ kṛtama viśālaiśa cāgniśaraṇaira bhūṣitaṃ kuśa saṃvṛtama

हिन्दी अर्थ

मनसा त्रिविधं चैव दशकर्मपथांस्त्यजेत्

English

Inconceivable even in mind to others, adorned with lakes, with great fire-shelters, covered with kusha grass,

अध्याय १३

श्लोक 14.37

विभूषितं पुण्यपवित्र तॊयया; सदा च जुष्पं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर धर्मभृतां वरिष्ठैर; महर्षिभिर भूषितम अग्निकल्पैः

vibhūṣitaṃ puṇyapavitra tòyayā; sadā ca juṣpaṃ nṛpa jahnukanyayā mahātmabhira dharmabhṛtāṃ variṣṭhaira; maharṣibhira bhūṣitama agnikalpaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत्

English

adorned with the holy and pure water of the Ganga, king, ever frequented, adorned by great-souled sages, the best of upholders of dharma, like fires,

अध्याय १३

श्लोक 14.38

वाय्वाहारैर अम्बुपैर जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर यतिभिर धयाननित्यैः धूमाशनैर ऊष्मपैः कषीरपैश च; विभूषितं बराह्मणेन्द्रैः समन्तात

vāyvāhāraira ambupaira japyanityaiḥ; saṃprakṣālaira yatibhira dhayānanityaiḥ dhūmāśanaira ūṣmapaiḥ kaṣīrapaiśa ca; vibhūṣitaṃ barāhmaṇendraiḥ samantāta

हिन्दी अर्थ

शरीरसे होनेवाले पाप हैं। इन सबका परित्याग कर देना उचित है

English

by wind-eaters, water-drinkers, constant mutterers, washers, ascetics constant in meditation, smoke-eaters, heat-drinkers and milk-drinkers, adorned on every side with the best of brahmanas.

अध्याय १३

श्लोक 14.39

गॊचारिणॊ ऽथाश्म कुट्टा दन्तॊलूखलिनस तथा मरीचिपाः फेनपाश च तथैव मृगचारिणः

gòcāriṇò 'thāśma kuṭṭā dantòlūkhalinasa tathā marīcipāḥ phenapāśa ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत्

English

Some who moved with cows, some pounders with stones, some with teeth as mortars, some drinkers of light rays, some foam-drinkers, some deer-roamers,

अध्याय १३

श्लोक 14.40

सुदुःखान नियमांस तांस तान वहतः सुतपॊऽनवितान पश्यन उत्फुल्लनयनः परवेष्टुम उपचक्रमे

suduḥkhāna niyamāṃsa tāṃsa tāna vahataḥ sutapò'navitāna paśyana utphullanayanaḥ paraveṣṭuma upacakrame

हिन्दी अर्थ

हैं--इनसे सदा बचे रहना चाहिए)

English

bearing very hard observances joined with great austerity, seeing them with eyes opened wide, I began to enter.

अध्याय १३

श्लोक 14.41

सुपूजितं देवगणैर महात्मभिः; शिवादिभिर भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन रविमण्डलं यथा

supūjitaṃ devagaṇaira mahātmabhiḥ; śivādibhira bhārata puṇyakarmabhiḥ rarāja taca cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājana ravimaṇḍalaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

शुभाशुभान्याचरन् हि तस्य तस्याश्ुते फलम्

English

Well honoured by hosts of gods, by great souls, Shiva and the others, of holy deeds, that circle of hermitages shone always, king, like the sun's disc in the sky.

अध्याय १३

श्लोक 14.42

करीडन्ति सर्पैर नकुला मृगैर वयाघ्राश च मित्रवत परभावाद दीप्ततपसः संनिकर्ष गुणान्विताः

karīḍanti sarpaira nakulā mṛgaira vayāghrāśa ca mitravata parabhāvāda dīptatapasaḥ saṃnikarṣa guṇānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवके जो नाम सुने हों, उन्हें यहाँ बताइये

English

Mongooses play with snakes, tigers with deer like friends, by the power of blazing austerity, joined with the quality of nearness.

अध्याय १३

श्लोक 14.43

तत्राश्रमपदे शरेष्ठे सर्वभूतमनॊरमे सेविते दविज शार्दूलैर वेदवेदाङ्गपारगैः

tatrāśramapade śareṣṭhe sarvabhūtamanòrame sevite davija śārdūlaira vedavedāṅgapāragaiḥ

हिन्दी अर्थ

सुरासुरगुरौ देवे शंकरेडव्यक्तयोनये

English

In that best of hermitages, pleasing to all beings, frequented by tigers of the twice-born who had crossed the Vedas and Vedangas,

अध्याय १३

श्लोक 14.44

नाना नियमविख्यातैर ऋषिभिश च महात्मभिः परविशन्न एव चापश्यं जटाचीरधरं परभुम

nānā niyamavikhyātaira ṛṣibhiśa ca mahātmabhiḥ paraviśanna eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये

English

by sages of many famous observances, great souls, as I entered I saw the lord wearing matted hair and bark,

अध्याय १३

श्लोक 14.45

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम शिष्यमध्य गतं शान्तं युवानं बराह्मणर्षभम शिरसा वन्दमानं माम उपमन्युर अभाषत

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalama śiṣyamadhya gataṃ śāntaṃ yuvānaṃ barāhmaṇarṣabhama śirasā vandamānaṃ māma upamanyura abhāṣata

हिन्दी अर्थ

यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते

English

blazing with splendour and austerity like fire, in the midst of pupils, calm, young, a bull of brahmanas. As I bowed my head, Upamanyu said to me:

अध्याय १३

श्लोक 14.46

सवागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत पूज्यः पूजयसि नॊ दरष्टव्यॊ दरष्टुम इच्छसि

savāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ yata pūjyaḥ pūjayasi nò daraṣṭavyò daraṣṭuma icchasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादय: पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते

English

'Welcome, lotus-eyed one; our austerities are fruitful, since you, worthy of honour, honour us, and you who should be seen wish to see us.'

अध्याय १३

श्लोक 14.47

तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा मृगपक्षिष्व अथाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम अनामयम

tama ahaṃ parāñjalira bhūtvā mṛgapakṣiṣva athāgniṣu dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchama anāmayama

हिन्दी अर्थ

अक्षरं परम॑ ब्रह्म असच्च सदसच्च य:

English

With joined palms I asked about the welfare of the deer and birds, the fires, the dharma and the group of pupils.

अध्याय १३

श्लोक 14.48

ततॊ मां भगवान आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम असंशयम

tatò māṃ bhagavāna āha sāmnā paramavalgunā lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

ब्रद्माणमस्ृजत् तस्माद् देवदेव: प्रजापति:

English

Then the blessed one said to me in a very gentle conciliatory tone: 'You will gain a son equal to yourself, Krishna, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 14.49

तपः सुमहद आस्थाय तॊषयेशानम ईश्वरम इह देवः स पत्नीकः समाक्रीडत्य अधिक्षज

tapaḥ sumahada āsthāya tòṣayeśānama īśvarama iha devaḥ sa patnīkaḥ samākrīḍatya adhikṣaja

हिन्दी अर्थ

गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यों मृत्युसमन्वित:

English

Take up great austerity and please the lord Ishana. Here the god with his wife plays, Adhokshaja.

अध्याय १३

श्लोक 14.50

इहैव देवता शरेष्ठं देवाः सर्षिगणा पुरा तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च तॊषयित्वा शुभान कामान पराप्नुवंस ते जनार्दन

ihaiva devatā śareṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇā purā tapasā barahmacaryeṇa satyena ca damena ca tòṣayitvā śubhāna kāmāna parāpnuvaṃsa te janārdana

हिन्दी अर्थ

कौन पुरुष परमेश्वर शिवके तत्त्वको जान सकता है?

English

Here, long ago, gods with troops of sages, having pleased the best of gods by austerity, celibacy, truth and self-control, gained their lovely desires, Janardana.

अध्याय १३

श्लोक 14.51

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान इह शुभाशुभान्वितान भावान विसृजन संक्षिपन्न अपि आस्ते देव्या सहाचिन्त्यॊ यं परार्थयसि शत्रुहन

tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāna iha śubhāśubhānvitāna bhāvāna visṛjana saṃkṣipanna api āste devyā sahācintyò yaṃ parārthayasi śatruhana

हिन्दी अर्थ

दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा

English

The blessed one is a store of splendours and austerities; here, releasing and withdrawing things joined with good and bad, he stays with the goddess, inconceivable, whom you seek, slayer of foes.

अध्याय १३

श्लोक 14.52

हिरण्यकशिपुर यॊ ऽभूद दानवॊ मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात पराप्तं समार्बुदम

hiraṇyakaśipura yò 'bhūda dānavò merukampanaḥ tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāta parāptaṃ samārbudama

हिन्दी अर्थ

महातेजस्वी हैं। ये योगदृष्टिसे सब कुछ देखते हैं

English

The danava Hiranyakashipu, who shook Meru, got from Sharva the sovereignty of all the immortals for a hundred million years.

अध्याय १३

श्लोक 14.53

तस्यैव पुत्र परवरॊ मन्दरॊ नाम विश्रुतः महादेववराच छक्रं वर्षार्बुदम अयॊधयत

tasyaiva putra paravarò mandarò nāma viśrutaḥ mahādevavarāca chakraṃ varṣārbudama ayòdhayata

हिन्दी अर्थ

त॑ं प्रसाद्य तदा देवं बदर्या किल भारत

English

His chief son, famed as Mandara, by Mahadeva's boon fought Shakra for ten million years.

अध्याय १३

श्लोक 14.54

विष्णॊश चक्रं च तद घॊरं वज्रम आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत तात गरहस्याङ्गेषु केशव

viṣṇòśa cakraṃ ca tada ghòraṃ vajrama ākhaṇḍalasya ca śīrṇaṃ purābhavata tāta garahasyāṅgeṣu keśava

हिन्दी अर्थ

प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णक्षान्महेश्वरात्

English

Vishnu's terrible discus and the thunderbolt of Akhandala were shattered on the limbs of that planet, dear one, Keshava.

अध्याय १३

श्लोक 14.55

अर्द्यमानाश च विबुधा गरहेण सुबलीयसा शिव दत्तवराञ जघ्नुर असुरेन्द्रान सुरा भृशम

ardyamānāśa ca vibudhā garaheṇa subalīyasā śiva dattavarāña jaghnura asurendrāna surā bhṛśama

हिन्दी अर्थ

प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्

English

The gods, harassed by the strong planet, in turn greatly slew the lords of asuras who had Shiva's boons.

अध्याय १३

श्लोक 14.56

तुष्टॊ विद्युत्प्रभस्यापि तरिलॊकेश्वरताम अदात शतं वर्षसहस्राणां सर्वलॊकेश्वरॊ ऽभवत ममैवानुचरॊ नित्यं भवितासीति चाब्रवीत

tuṣṭò vidyutprabhasyāpi tarilòkeśvaratāma adāta śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalòkeśvarò 'bhavata mamaivānucarò nityaṃ bhavitāsīti cābravīta

हिन्दी अर्थ

पूरे एक हजार वर्षतक तपस्या की थी

English

Pleased, he gave even Vidyutprabha lordship over the three worlds; for a hundred thousand years he was lord of all worlds, and he said: "You will always be my follower."

अध्याय १३

श्लोक 14.57

तथा पुत्रसहस्राणाम अयुतं च ददौ परभुः कुश दवीपं च स ददौ राज्येन भगवान अजः

tathā putrasahasrāṇāma ayutaṃ ca dadau parabhuḥ kuśa davīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavāna ajaḥ

हिन्दी अर्थ

भकक्‍त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मन:

English

And the lord gave him ten thousand sons, and the unborn blessed one gave him the island Kusha as a kingdom.

अध्याय १३

श्लोक 14.58

तथा शतमुखॊ नाम धात्रा सृष्टॊ महासुरः येन वर्षशतं साग्रम आत्ममांसैर हुतॊ ऽनलः तं पराह भगवांस तुष्टः किं करॊमीति शंकरः

tathā śatamukhò nāma dhātrā sṛṣṭò mahāsuraḥ yena varṣaśataṃ sāgrama ātmamāṃsaira hutò 'nalaḥ taṃ parāha bhagavāṃsa tuṣṭaḥ kiṃ karòmīti śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

वे सदा प्रसन्न रहते हैं

English

Likewise a great asura named Shatamukha was created by the creator, by whom the fire was offered full a hundred years with his own flesh; the blessed Shankara, pleased, said to him, "What shall I do?"

अध्याय १३

श्लोक 14.59

तं वै शतमुखः पराह यॊगॊ भवतु मे ऽदभुतः बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संम्प्रयच्छ मे

taṃ vai śatamukhaḥ parāha yògò bhavatu me 'dabhutaḥ balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃmprayaccha me

हिन्दी अर्थ

इन अच्युत श्रीहरिने प्रत्यक्ष देखा है

English

Shatamukha said to him: "Let me have wonderful yoga, and give me, best of gods, eternal strength."

अध्याय १३

श्लोक 14.60

सवायम्भुवः करतुश चापि पुत्रार्थम अभवत पुरा आविश्य यॊगेनात्मानं तरीणि वर्षशतान्य अपि

savāyambhuvaḥ karatuśa cāpi putrārthama abhavata purā āviśya yògenātmānaṃ tarīṇi varṣaśatānya api

हिन्दी अर्थ

भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामह:

English

And Svayambhuva Kratu, too, long ago, for a son, entering himself by yoga, three hundred years,

अध्याय १३

श्लोक 14.61

तस्य देवॊ ऽददत पुत्रान सहस्रं करतुसंमितान यॊगेश्वरं देव गीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः

tasya devò 'dadata putrāna sahasraṃ karatusaṃmitāna yògeśvaraṃ deva gītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कहकर भगवान् वासुदेवके प्रति शंकरजीकी महिमासे युक्त यह बात कही

English

to him the god gave a thousand sons equal to sacrifices. Krishna, you know the lord of yoga sung by the gods, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 14.62

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः करुद्धैर भगवान रुद्रस तपसा तॊषितॊ हय अभूत

vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila taiḥ karuddhaira bhagavāna rudrasa tapasā tòṣitò haya abhūta

हिन्दी अर्थ

विश्वरूप शिवके माहात्म्यको बतानेके योग्य आप ही हैं

English

The Valakhilyas, formerly disregarded by Maghavan, in anger pleased the blessed Rudra by austerity.

अध्याय १३

श्लोक 14.63

तांश चापि दैवतश्रेष्ठः पराह परीतॊ जगत्पतिः सुपर्णं सॊमहर्तारं तपसॊत्पादयिष्यथ

tāṃśa cāpi daivataśreṣṭhaḥ parāha parītò jagatpatiḥ suparṇaṃ sòmahartāraṃ tapasòtpādayiṣyatha

हिन्दी अर्थ

निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत् पुराभवत्

English

And to them the best of gods, lord of the world, pleased, said: "You will produce by austerity Suparna, the stealer of Soma."

अध्याय १३

श्लोक 14.64

महादेवस्य रॊषाच च आपॊ नष्टाः पुराभवन तांश च सप्त कपालेन देवैर अन्याः परवर्तिताः

mahādevasya ròṣāca ca āpò naṣṭāḥ purābhavana tāṃśa ca sapta kapālena devaira anyāḥ paravartitāḥ

हिन्दी अर्थ

महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेडथ कपर्दिने

English

Through Mahadeva's anger the waters were lost long ago, and the gods, with a seven-skulled vessel, sent others forth.

अध्याय १३

श्लोक 14.65

अत्रेर भार्यापि भर्तारं संत्यज्य बरह्मवादिनी नाहं तस्य मुनेर भूयॊ वशगा सयां कथं चन इत्य उक्त्वा सा महादेवम अगच्छच छरणं किल

atrera bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya barahmavādinī nāhaṃ tasya munera bhūyò vaśagā sayāṃ kathaṃ cana itya uktvā sā mahādevama agacchaca charaṇaṃ kila

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवा: सेन्द्रा महर्षय:

English

Atri's wife too, leaving her husband, a speaker of Brahman, saying "I will never again be under that sage's control," went to Mahadeva for refuge.

अध्याय १३

श्लोक 14.66

निर आहारा भयाद अत्रेस तरिणि वर्षशतान्य अपि अशेत मुसलेष्व एव परसादार्थं भवस्य सा

nira āhārā bhayāda atresa tariṇi varṣaśatānya api aśeta musaleṣva eva parasādārthaṃ bhavasya sā

हिन्दी अर्थ

स कथ॑ नरमात्रेण शक्‍्यो ज्ञातुं सतां गति:

English

Fasting, from fear of Atri, she lay on pestles for three hundred years to propitiate Bhava.

अध्याय १३

श्लोक 14.67

ताम अब्रवीद धसन देवॊ भविता वै सुतस तव वंशे तवैव नाम्ना तु खयातिं यास्यति चेप्सिताम

tāma abravīda dhasana devò bhavitā vai sutasa tava vaṃśe tavaiva nāmnā tu khayātiṃ yāsyati cepsitāma

हिन्दी अर्थ

भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्

English

Smiling, the god said to her: "You will have a son, and he will gain the fame you wish under your own family's name."

अध्याय १३

श्लोक 14.68

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्य अपि आराधयाम आस भवं मनॊ यज्ञेन केशव

śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatānya api ārādhayāma āsa bhavaṃ manò yajñena keśava

हिन्दी अर्थ

यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा

English

Shakalya, self-controlled, for nine hundred years worshipped Bhava by mental sacrifice, Keshava.

अध्याय १३

श्लोक 14.69

तं चाह भगवांस तुष्टॊ गरन्थ कारॊ भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस तरैलॊक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽसतु महर्षिभिर अलं कृतम

taṃ cāha bhagavāṃsa tuṣṭò garantha kārò bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtisa tarailòkye vai bhaviṣyati akṣayaṃ ca kulaṃ te 'satu maharṣibhira alaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमत:

English

The blessed one, pleased, said to him: "You will be a maker of a text; your fame will be imperishable in the three worlds; may your family be imperishable, adorned with great sages."

अध्याय १३

श्लोक 14.70

सावर्णिश चापि विख्यात ऋषिर आसीत कृते युगे इह तेन तपस तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य अथ

sāvarṇiśa cāpi vikhyāta ṛṣira āsīta kṛte yuge iha tena tapasa taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatānya atha

हिन्दी अर्थ

यथावद् भगवान् दृष्टो मया पूर्व समाधिना

English

And Savarni was a famous sage in the Krita age; he practised austerity here for six thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 14.71

तम आह भगवान रुद्रः साक्षात तुष्टॊ ऽसमि ते ऽनघ गरन्थ कृल लॊकविख्यातॊ भवितास्य अजरामरः

tama āha bhagavāna rudraḥ sākṣāta tuṣṭò 'sami te 'nagha garantha kṛla lòkavikhyātò bhavitāsya ajarāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्

English

The blessed Rudra, directly pleased, said to him: "I am pleased with you, sinless one; you will be a world-famous maker of a text, ageless and deathless."

अध्याय १३

श्लोक 14.72

मयापि च यथादृष्टॊ देवदेवः पुरा विभुः साक्षात पशुपतिस तात तच चापि शृणु माधव

mayāpi ca yathādṛṣṭò devadevaḥ purā vibhuḥ sākṣāta paśupatisa tāta taca cāpi śṛṇu mādhava

हिन्दी अर्थ

पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिछ्िर

English

And how I myself saw the god of gods, the all-pervading, long ago, directly the lord of beasts, dear one, hear that too, Madhava.

अध्याय १३

श्लोक 14.73

यदर्थं च महादेवः परयतेन मया पुरा आराधितॊ महातेजास तच चापि शृणु विस्तरम

yadarthaṃ ca mahādevaḥ parayatena mayā purā ārādhitò mahātejāsa taca cāpi śṛṇu vistarama

हिन्दी अर्थ

आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्

English

And for what purpose Mahadeva of great splendour was worshipped by me, restrained, long ago, hear that too in detail.

अध्याय १३

श्लोक 14.74

यद अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान महेश्वरात तत सर्वम अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ

yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevāna maheśvarāta tata sarvama akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

लोकान् सूजेस्त्वमपरानिच्छन् यदुकुलोद्वह

English

All that I got before from the god of gods Maheshvara I shall tell you today in full, sinless one.

अध्याय १३

श्लोक 14.75

पुरा कृतयुगे तात ऋषिर आसीन महायशाः वयाघ्रपाद इति खयातॊ वेदवेदाङ्गपारगः तस्याहम अभवं पुत्रॊ धौम्यश चापि ममानुजः

purā kṛtayuge tāta ṛṣira āsīna mahāyaśāḥ vayāghrapāda iti khayātò vedavedāṅgapāragaḥ tasyāhama abhavaṃ putrò dhaumyaśa cāpi mamānujaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन

English

Long ago in the Krita age, dear one, there was a greatly famed sage named Vyaghrapada, who had crossed the Vedas and Vedangas; I was his son and Dhaumya my younger brother.

अध्याय १३

श्लोक 14.76

कस्य चित तव अथ कालस्य धौम्येन सहमाधव आगच्छम आश्रमं करीडन मुनीनां भावितात्मनाम

kasya cita tava atha kālasya dhaumyena sahamādhava āgacchama āśramaṃ karīḍana munīnāṃ bhāvitātmanāma

हिन्दी अर्थ

अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव

English

Once, Madhava, I came with Dhaumya to a hermitage, playing, of sages of purified selves.

अध्याय १३

श्लोक 14.77

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया कषीरं सवादुतॊ हय अमृतॊपमम

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī lakṣitaṃ ca mayā kaṣīraṃ savādutò haya amṛtòpamama

हिन्दी अर्थ

जानेकी अनुमति दो। मैं तुम्हारी प्रार्थना सफल करूँगा”

English

There I saw a milch cow being milked, and I tasted the milk, sweet, like nectar.

अध्याय १३

श्लोक 14.78

ततः पिष्टं समालॊड्य तॊयेन सहमाधव आवयॊः कषीरम इत्य एव पानार्थम उपनीयते

tataḥ piṣṭaṃ samālòḍya tòyena sahamādhava āvayòḥ kaṣīrama itya eva pānārthama upanīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा शिव: काश्यपश्च नद्यो देवा मनो5नुगा:

English

Then, Madhava, flour was stirred in water and brought for us to drink as "milk".

अध्याय १३

श्लोक 14.79

अथ गव्यं पयस तात कदा चित पराशितं मया ततः पिष्ट रसं तात न मे परीतिम उदावहत

atha gavyaṃ payasa tāta kadā cita parāśitaṃ mayā tataḥ piṣṭa rasaṃ tāta na me parītima udāvahata

हिन्दी अर्थ

समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहा:

English

Then once I drank cow's milk, dear one; the taste of the flour-water did not give me joy.

अध्याय १३

श्लोक 14.80

ततॊ ऽहम अब्रुवं बाल्याज जननीम आत्मनस तदा कषीरौदन समायुक्तं भॊजनं च परयच्छ मे

tatò 'hama abruvaṃ bālyāja jananīma ātmanasa tadā kaṣīraudana samāyuktaṃ bhòjanaṃ ca parayaccha me

हिन्दी अर्थ

क्षणा लवा मुहूर्ताश्न निमेषा युगपर्यया:

English

Then, from childishness, I said to my mother: "Give me food with milk and rice."

अध्याय १३

श्लोक 14.81

ततॊ माम अब्रवीन माता दुःखशॊकसमन्विता पुत्रस्नेहात परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव

tatò māma abravīna mātā duḥkhaśòkasamanvitā putrasnehāta pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava

हिन्दी अर्थ

अरिए्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

English

Then my mother, full of sorrow and grief, embraced me out of love for her son and, smelling my head, Madhava, said:

अध्याय १३

श्लोक 14.82

कुतः कषीरॊदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम

kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanāma vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśināma

हिन्दी अर्थ

मातुश्च राज्ञक्ष तथा55हुकस्य

English

"Whence milk and rice, child, for sages of purified selves who always live in the forest, eating roots and fruits?

अध्याय १३

श्लोक 14.83

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं सथाणुम अव्ययम कुतः कषीरॊदनं वत्स सुखानि वसनानि च

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sathāṇuma avyayama kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca

हिन्दी अर्थ

तपःसमृद्धिर्भवतोस्त्वविघध्नम्

English

Without propitiating the three-eyed, boon-giving, imperishable Sthanu, whence milk and rice, child, and comforts and clothes?

अध्याय १३

श्लोक 14.84

तं परपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम तत्प्रसादाच च कामेभ्यः फलं पराप्स्यसि पुत्रक

taṃ parapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkarama tatprasādāca ca kāmebhyaḥ phalaṃ parāpsyasi putraka

हिन्दी अर्थ

सो5वहद्धिमवन्तं मां प्राप्प चैनं व्यसर्जयम्

English

Resorting to Shankara always with your whole being, child, by his grace you will gain fruit of your desires, my son."

अध्याय १३

श्लोक 14.85

जनन्यास तद वचः शरुत्वा तदा परभृति शत्रुहन मम भक्तिर महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत

jananyāsa tada vacaḥ śarutvā tadā parabhṛti śatruhana mama bhaktira mahādeve naiṣṭhikī samapadyata

हिन्दी अर्थ

पहुँचा दिया। वहाँ पहुँचकर मैंने गरूडको विदा कर दिया

English

Hearing my mother's word, slayer of foes, from then on my devotion to Mahadeva became firm.

अध्याय १३

श्लोक 14.86

ततॊ ऽहं तप आस्थाय तॊषयाम आस शंकरम दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः

tatò 'haṃ tapa āsthāya tòṣayāma āsa śaṃkarama divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्र च तपसां श्रेष्ठ पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्

English

Then I took up austerity and pleased Shankara, standing on the tip of my toe for a divine thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 14.87

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस तदाभवम दवितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभॊजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस तदाभवम

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārasa tadābhavama davitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhòjanaḥ śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣasa tadābhavama

हिन्दी अर्थ

पूजितं देवगन्धर्वै््राह्म्या लक्ष्म्मा समावृतम्

English

For one hundred years I lived on fruit, for the second on fallen leaves, the third on water, and for seven hundred I lived on air.

अध्याय १३

श्लोक 14.88

ततः परीतॊ महादेवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः शक्र रूपं स कृत्वा तु सर्वैर देवगणैर वृतः सहस्राक्षस तदा भूत्वा वर्ज पाणिर महायशाः

tataḥ parītò mahādevaḥ sarvalòkeśvaraḥ parabhuḥ śakra rūpaṃ sa kṛtvā tu sarvaira devagaṇaira vṛtaḥ sahasrākṣasa tadā bhūtvā varja pāṇira mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा देवताओं और गन्धर्वोद्वारा सम्मानित था

English

Then Mahadeva, pleased, lord of all worlds, taking Shakra's form, surrounded by all the hosts of gods, becoming thousand-eyed, thunderbolt in hand, of great fame,

अध्याय १३

श्लोक 14.89

सुधावदातं रक्ताक्षं सतब्धकर्णं मदॊत्कटम आवेष्टित करं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ satabdhakarṇaṃ madòtkaṭama āveṣṭita karaṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajama

हिन्दी अर्थ

पुष्पगुल्मलताकीर्ण कदलीषण्डशोभितम्

English

came on a great elephant, white as nectar, red-eyed, stiff-eared, in rut, with trunk curled, fierce, four-tusked,

अध्याय १३

श्लोक 14.90

समास्थितश च भगवान दीप्यमानः सवतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः

samāsthitaśa ca bhagavāna dīpyamānaḥ savatejasā ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

यथास्थान रखी हुई भस्मराशिसे उसकी बड़ी शोभा हो रही थी

English

the blessed one mounted it, blazing with his own splendour, crowned, adorned with necklace and armlets,

अध्याय १३

श्लोक 14.91

पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानॊ ऽपसरॊभिश च दिव्यगन्धर्वनादितः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani sevyamānò 'pasaròbhiśa ca divyagandharvanāditaḥ

हिन्दी अर्थ

पूगैश्न मृगजातीनां महिषरक्क्षनिषेवितम्

English

a white parasol held over his head, served by apsarases, resounding with divine gandharvas.

अध्याय १३

श्लोक 14.92

ततॊ माम आह देवेन्द्रः परीतस ते ऽहं दविजॊत्तम वरं वृणीष्व मत्तस तव यत ते मनसि वर्तते

tatò māma āha devendraḥ parītasa te 'haṃ davijòttama varaṃ vṛṇīṣva mattasa tava yata te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

भैंस तथा रीछोंसे उस आश्रमका निकटवर्ती वन भरा हुआ था

English

Then the lord of gods said to me: "I am pleased with you, best of the twice-born; choose a boon from me, whatever is in your mind."

अध्याय १३

श्लोक 14.93

शक्रस्य तु वचः शरुत्वा नाहं परीतमनाभवम अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम इदं वचः

śakrasya tu vacaḥ śarutvā nāhaṃ parītamanābhavama abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājama idaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

महीरुहाणां च वनैर्विचित्रै:

English

Hearing Shakra's word, I was not pleased in mind, and I said these words to the king of gods, Krishna:

अध्याय १३

श्लोक 14.94

नाहं तवत्तॊ वरं काङ्क्षे नान्यस्माद अपि दैवतात महादेवाद ऋते सौम्य सत्यम एतद बरवीमि ते

nāhaṃ tavattò varaṃ kāṅkṣe nānyasmāda api daivatāta mahādevāda ṛte saumya satyama etada baravīmi te

हिन्दी अर्थ

और उन सबके द्वारा उस आश्रमकी अनुपम शोभा हो रही थी

English

"I do not want a boon from you, nor from any other god, except Mahadeva, gentle one; I tell you this truth.

अध्याय १३

श्लोक 14.95

पशुपतिवचनाद भवामि सद्यः; कृमिर अथ वा तरुर अप्य अनेकशाखः अपशु पतिवरप्रसादजा मे; तरिभुवन राज्यविभूतिर अप्य अनिष्टा

paśupativacanāda bhavāmi sadyaḥ; kṛmira atha vā tarura apya anekaśākhaḥ apaśu pativaraprasādajā me; taribhuvana rājyavibhūtira apya aniṣṭā

हिन्दी अर्थ

मनोरम ध्वनि विशेषरूपसे व्याप्त थी

English

At the word of the lord of beasts I would become a worm, or a tree with many branches; the glory of kingship over the three worlds, born of the favour of one not the lord of beasts, is also unwelcome to me.

अध्याय १३

श्लोक 14.96

अपि कीटः पतंगॊ वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र तवया दत्तं तरैलॊक्यम अपि कामये

api kīṭaḥ pataṃgò vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā na tu śakra tavayā dattaṃ tarailòkyama api kāmaye

हिन्दी अर्थ

विशालैश्वाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतै:

English

Let me be an insect or a moth by Shankara's command; but, Shakra, I do not want even the three worlds given by you.

अध्याय १३

श्लोक 14.97

यावच छशाङ्क शकलामल बद्धमौलिर; न परीयते पशुपतिर भगवान ममेशः तावज जरामरणजन्म शताभिघातैर; दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि

yāvaca chaśāṅka śakalāmala baddhamaulira; na parīyate paśupatira bhagavāna mameśaḥ tāvaja jarāmaraṇajanma śatābhighātaira; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi

हिन्दी अर्थ

अग्निशालाओंद्वारा विभूषित था

English

As long as my lord the blessed lord of beasts, with the spotless sliver of the moon bound in his crest, is not pleased with me, so long I bear the sorrows made in the body by hundreds of blows of old age, death and birth.

अध्याय १३

श्लोक 14.98

दिवसकर शशाङ्कवह्नि दीप्तं; तरिभुवन सारम अपारम आद्यम एकम अजरम अमरम अप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमान इह कॊ लभेत शान्तिम

divasakara śaśāṅkavahni dīptaṃ; taribhuvana sārama apārama ādyama ekama ajarama amarama aprasādya rudraṃ; jagati pumāna iha kò labheta śāntima

हिन्दी अर्थ

संजुष्टं च ब्राह्म॒णेन्द्रै: समनन्‍्तात्

English

Radiant like sun, moon and fire, the essence of the three worlds, boundless, primal, one, ageless, deathless: without propitiating Rudra, what man in this world would find peace?"

अध्याय १३

श्लोक 14.99

[षक्र] कः पुनस तव हेतुर वै ईशे कारणकारणे येन देवाद ऋते ऽनयस्मात परसादं नाभिकाङ्क्षसि

[ṣakra] kaḥ punasa tava hetura vai īśe kāraṇakāraṇe yena devāda ṛte 'nayasmāta parasādaṃ nābhikāṅkṣasi

हिन्दी अर्थ

किरणें और कोई दूध पीकर रहते थे

English

[Shakra said:] "What then is your reason regarding the lord, the cause of causes, that you do not wish favour from any other god?"

अध्याय १३

श्लोक 14.100

[उप] हेतुभिर वा किम अन्यैस ते ईशः कारणकारणम न शुश्रुम यद अन्यस्य लिङ्गम अभ्यर्च्यते सुरैः

[upa] hetubhira vā kima anyaisa te īśaḥ kāraṇakāraṇama na śuśruma yada anyasya liṅgama abhyarcyate suraiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा

English

[Upamanyu said:] "What are other reasons to you? He is the lord, the cause of causes; we have not heard that the mark of any other is worshipped by the gods.

अध्याय १३

श्लोक 14.101

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम अर्च्यते ऽरचित पूर्वं वा बरूहि यद्य अस्ति ते शरुतिः

kasyānyasya suraiḥ sarvaira liṅgaṃ muktvā maheśvarama arcyate 'racita pūrvaṃ vā barūhi yadya asti te śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

English

Whose lingam, other than Maheshvara's, is worshipped by all the gods, or was worshipped before? Tell, if you have heard.

अध्याय १३

श्लोक 14.102

यस्य बरह्मा च विष्णुश च तवं चापि सह दैवतैः अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच छरेष्ठ तमॊ हि सः

yasya barahmā ca viṣṇuśa ca tavaṃ cāpi saha daivataiḥ arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāca chareṣṭha tamò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गत:

English

Whose lingam Brahma and Vishnu and you with the gods always worship, therefore that is the best; he is the darkest.

अध्याय १३

श्लोक 14.103

तस्माद वरम अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन

tasmāda varama ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana

हिन्दी अर्थ

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव

English

Therefore I wish that boon, or even death, Kaushika; go or stay, Shakra, as you please, slayer of Bala.

अध्याय १३

श्लोक 14.104

कामम एष वरॊ मे ऽसतु शापॊ वापि महेश्वरात न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य अपि

kāmama eṣa varò me 'satu śāpò vāpi maheśvarāta na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalānya api

हिन्दी अर्थ

अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्त: पुरोहित:

English

Let this boon be mine, or a curse, from Maheshvara; and I wish no other deity, though they give the fruit of all desires."

अध्याय १३

श्लोक 14.105

एवम उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद आकुलितेन्द्रियः न परसीदति मे रुद्रः किम एतद इति चिन्तयन अथापश्यं कषणेनैव तम एवैरावतं पुनः

evama uktvā tu devendraṃ duḥkhāda ākulitendriyaḥ na parasīdati me rudraḥ kima etada iti cintayana athāpaśyaṃ kaṣaṇenaiva tama evairāvataṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्न॒ परिपालयन्

English

Having so spoken to the king of gods, my senses agitated with sorrow, "Rudra is not pleased with me; what is this?" I thought; and in a moment I saw that same Airavata again,

अध्याय १३

श्लोक 14.106

हंसकुन्देन्दु सदृशं मृणालकुमुदप्रभम वृषरूपधरं साक्षात कषीरॊदम इव सागरम

haṃsakundendu sadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabhama vṛṣarūpadharaṃ sākṣāta kaṣīròdama iva sāgarama

हिन्दी अर्थ

पालन करते हुए राज्यका शासन करने लगा

English

like a swan, kunda flower and moon, shining like lotus fibre and water-lily, in the form of a bull, directly like the Milk Ocean.

अध्याय १३

श्लोक 14.107

कृष्ण पुच्छं महाकायं मधुपिङ्गल लॊचनम जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम

kṛṣṇa pucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgala lòcanama jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtama

हिन्दी अर्थ

उत्स्मयन् प्राहसच्चापि दृष्टवा राजा पुरोहितम्

English

Black-tailed, huge-bodied, with honey-yellow eyes, adorned on every side with a garland of gold,

अध्याय १३

श्लोक 14.108

रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटी तटम सुपार्श्वं विपुर सकन्धं सुरूपं चारुदर्शनम

raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭī taṭama supārśvaṃ vipura sakandhaṃ surūpaṃ cārudarśanama

हिन्दी अर्थ

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्

English

red-eyed, with a great nose, fine ears, fine hips, fine flanks, broad shoulders, of fine form and lovely to see.

अध्याय १३

श्लोक 14.109

ककुदं तस्य चाभाति सकन्धम आपूर्य विष्ठितम तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरॊपमम

kakudaṃ tasya cābhāti sakandhama āpūrya viṣṭhitama tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharòpamama

हिन्दी अर्थ

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागत:

English

His hump shone, filling up the shoulder, like a snow-mountain peak, like the crest of a white cloud.

अध्याय १३

श्लोक 14.110

तम आस्थितश च भगवान देवदेवः सहॊमया अशॊभत महादेवः पौर्णमास्याम इवॊडुराट

tama āsthitaśa ca bhagavāna devadevaḥ sahòmayā aśòbhata mahādevaḥ paurṇamāsyāma ivòḍurāṭa

हिन्दी अर्थ

स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव

English

Mounted on it the blessed god of gods Mahadeva with Uma shone like the moon on the full-moon night.

अध्याय १३

श्लोक 14.111

तस्य तेजॊ भवॊ वह्निः स मेघः सतनयित्नुमान सहस्रम इव सूर्याणां सर्वम आवृत्य तिष्ठति

tasya tejò bhavò vahniḥ sa meghaḥ satanayitnumāna sahasrama iva sūryāṇāṃ sarvama āvṛtya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

प्रतिजानीहि तावत् त्वं सत्यं यदू वद नानृतम्

English

From his splendour arose fire, with cloud and thunder, standing covering all like a thousand suns.

अध्याय १३

श्लोक 14.112

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुर इव चॊद्यतः

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ yugānte sarvabhūtāni didhakṣura iva còdyataḥ

हिन्दी अर्थ

पहले यह प्रतिज्ञा कीजिये कि “मैं टूँगा।! इस विषयमें सत्य कहिये, झूठ न बोलिये

English

The lord of great splendour, like the fire at the end of the age, as if eager to burn all beings at the end of the age.

अध्याय १३

श्लोक 14.113

तेजसा तु तदा वयाप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः पुनर उद्विग्नहृदयः किम एतद इति चिन्तयम

tejasā tu tadā vayāpte durnirīkṣye samantataḥ punara udvignahṛdayaḥ kima etada iti cintayama

हिन्दी अर्थ

यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन् न तु संवदे

English

With that splendour spreading all around, hard to look at, again with agitated heart I thought: "What is this?"

अध्याय १३

श्लोक 14.114

मुहूर्तम इव तत तेजॊ वयाप्य सर्वा दिशॊ दिश परशान्तं च कषणेनैव देवदेवस्य मायया

muhūrtama iva tata tejò vayāpya sarvā diśò diśa paraśāntaṃ ca kaṣaṇenaiva devadevasya māyayā

हिन्दी अर्थ

शान्तिहोमेषु च सदा कि त्वं हससि वीक्ष्य माम्

English

That splendour, for a moment filling all directions and sub-directions, was stilled in an instant by the god of gods' illusion.

अध्याय १३

श्लोक 14.115

अथापश्यं सथितं सथाणुं भगवन्तं महेश्वरम सौरभेय गतं सौम्यं विधूमम इव पावकम सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम

athāpaśyaṃ sathitaṃ sathāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvarama saurabheya gataṃ saumyaṃ vidhūmama iva pāvakama sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvarama

हिन्दी अर्थ

कामया शापितो राजन् नान्यथा वक्तुमहसि

English

Then I saw the blessed Sthanu, Maheshvara, standing on the bull, gentle, like fire without smoke, the supreme lord with lovely-limbed Parvati,

अध्याय १३

श्लोक 14.116

नीलकन्हं महात्मानम असक्तं तेजसां निधिम अष्टादश भुजं सथाणुं सर्वाभरणभूषितम

nīlakanhaṃ mahātmānama asaktaṃ tejasāṃ nidhima aṣṭādaśa bhujaṃ sathāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitama

हिन्दी अर्थ

हूँ, आप इच्छानुसार सच-सच बताइये। दूसरी बात कहकर बहलाइयेगा मत

English

the blue-throated great soul, unattached, a treasure of splendours, eighteen-armed, Sthanu, adorned with every ornament,

अध्याय १३

श्लोक 14.117

शुक्लाम्बर धरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम शुक्लध्वजम अनाधृष्यं शुक्लयज्ञॊपवीतिनम

śuklāmbara dharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanama śukladhvajama anādhṛṣyaṃ śuklayajñòpavītinama

हिन्दी अर्थ

कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे

English

the god wearing white garments, white garlands and unguents, white-bannered, unassailable, with a white sacred thread,

अध्याय १३

श्लोक 14.118

गायद्भिर नृत्यमानैश च उत्पतद्भिर इतस ततः वृत्तं पारिषदैर दिव्यैर आत्मतुल्यपराक्रमैः

gāyadbhira nṛtyamānaiśa ca utpatadbhira itasa tataḥ vṛttaṃ pāriṣadaira divyaira ātmatulyaparākramaiḥ

हिन्दी अर्थ

यथार्थ रूपसे यह सब कहिये

English

surrounded by divine attendants singing, dancing and leaping here and there, with prowess equal to his own,

अध्याय १३

श्लोक 14.119

बालेन्दु मुकुटं पाण्डुं शरच चन्द्रम इवॊदितम तरिभिर नेत्रैः कृतॊद्द्यॊतं तरिभिः सूर्यैर इवॊदितैः

bālendu mukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraca candrama ivòditama taribhira netraiḥ kṛtòddyòtaṃ taribhiḥ sūryaira ivòditaiḥ

हिन्दी अर्थ

हो तो उसे भी अवश्य ही कह देना चाहिए। अत: आप मन लगाकर सुनिये

English

with the young moon as crown, pale, like the risen autumn moon, lit by three eyes like three risen suns.

अध्याय १३

श्लोक 14.120

अशॊभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे जातरूपमयैः पद्मैर गरथिता रत्नभूषिता

aśòbhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe jātarūpamayaiḥ padmaira garathitā ratnabhūṣitā

हिन्दी अर्थ

करनेके विचारसे आपने पितृकार्यमें मुझे आवश्यक विधिका उपदेश किया था

English

On the god's white-shining body shone a garland strung with golden lotuses, adorned with jewels.

अध्याय १३

श्लोक 14.121

मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजॊमयानि च मया दृष्टानि गॊविन्द भवस्यामित तेजसः

mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejòmayāni ca mayā dṛṣṭāni gòvinda bhavasyāmita tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाप्तमिदं फलम्

English

I saw embodied weapons, made wholly of splendour, of Bhava of boundless might, Govinda.

अध्याय १३

श्लोक 14.122

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस तस्य महात्मनः पिनाकम इति विख्यातं स च वै पन्नगॊ महान

indrāyudhasahasrābhaṃ dhanusa tasya mahātmanaḥ pinākama iti vikhyātaṃ sa ca vai pannagò mahāna

हिन्दी अर्थ

उपदेश करनेके कारण आपको यह फल मिला

English

His great soul's bow, shining like a thousand rainbows, famed as Pinaka, was a great serpent,

अध्याय १३

श्लोक 14.123

सप्त शीर्षॊ महाकायस तीक्ष्णदंष्ट्रॊ विषॊल्बणः जया वेष्टितमहाग्रीवः सथितः पुरुषविग्रहः

sapta śīrṣò mahākāyasa tīkṣṇadaṃṣṭrò viṣòlbaṇaḥ jayā veṣṭitamahāgrīvaḥ sathitaḥ puruṣavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै

English

seven-headed, huge-bodied, sharp-fanged, fierce with venom, its great neck wrapped by the bowstring, standing in the form of a person.

अध्याय १३

श्लोक 14.124

शरश च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः यत तद अस्त्रं महाघॊरं दिव्यं पाशुपतं महत

śaraśa ca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ yata tada astraṃ mahāghòraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahata

हिन्दी अर्थ

पुरोहितका काम छोड़कर पुनः संसार-सागरसे पार होनेके लिये प्रयत्न कीजिये

English

The arrow was like the sun, bright as the fire of time: that terrible divine weapon, the great Pashupata,

अध्याय १३

श्लोक 14.125

अद्वितीयम अनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम स सफुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तम इवानलम

advitīyama anirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvahama sa saphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantama ivānalama

हिन्दी अर्थ

गृह्मातां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम

English

without a second, indescribable, terrifying to all beings, sparkling, huge-bodied, as if emitting fire,

अध्याय १३

श्लोक 14.126

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसॊदरम सहस्रभुज जिह्वाक्षम उद्गिरन्तम इवानलम

ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasòdarama sahasrabhuja jihvākṣama udgirantama ivānalama

हिन्दी अर्थ

बनानेका प्रयत्न कीजिये

English

one-footed, great-fanged, with a thousand heads and bellies, a thousand arms, tongues and eyes, as if spitting fire,

अध्याय १३

श्लोक 14.127

बराह्मान नारायणाद ऐन्द्राद आग्नेयाद अपि वारुणात यद विशिष्टं महाबाहॊ सर्वशस्त्रविघातनम

barāhmāna nārāyaṇāda aindrāda āgneyāda api vāruṇāta yada viśiṣṭaṃ mahābāhò sarvaśastravighātanama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्ष॒ सर्वश:

English

which is superior, mighty-armed, to the Brahma, Narayana, Indra, Agni and Varuna weapons, the breaker of all arms,

अध्याय १३

श्लोक 14.128

येन तत तरिपुरं दग्ध्वा कषणाद भस्मीकृतं पुरा शरेणैकेन गॊविन्द महादेवेन लीलया

yena tata taripuraṃ dagdhvā kaṣaṇāda bhasmīkṛtaṃ purā śareṇaikena gòvinda mahādevena līlayā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको अनेक प्रकारके दान दिये। धन, भूमि और ग्राम भी वितरण किये

English

with which long ago the three cities were burnt and reduced to ash in a moment by one arrow, Govinda, by Mahadeva in sport.

अध्याय १३

श्लोक 14.129

निर्ददाह जगत कृत्स्नं तरैलॊक्यं स चराचरम महेश्वर भुजॊत्सृष्टं निमेषार्धान न संशयः

nirdadāha jagata kṛtsnaṃ tarailòkyaṃ sa carācarama maheśvara bhujòtsṛṣṭaṃ nimeṣārdhāna na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च

English

Hurled from Maheshvara's arm, it would burn the entire world, the three worlds with moving and unmoving, in half a wink, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 14.130

नावध्यॊ यस्य लॊके ऽसमिन बरह्म विष्णुसुरेष्व अपि तद अहं दृष्टवांस तात आश्चर्याद भूतम उत्तमम

nāvadhyò yasya lòke 'samina barahma viṣṇusureṣva api tada ahaṃ dṛṣṭavāṃsa tāta āścaryāda bhūtama uttamama

हिन्दी अर्थ

तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तप:

English

For whom nothing is unslayable in this world, even among Brahma, Vishnu and the gods: that I saw, dear one, a highest being in wonder.

अध्याय १३

श्लोक 14.131

गुह्यम अस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकम एव वा यत तच छूलम इति खयातं सर्वलॊकेषु शूलिनः

guhyama astraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikama eva vā yata taca chūlama iti khayātaṃ sarvalòkeṣu śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

जाकर बड़ी भारी तपस्या की

English

Another secret supreme weapon, equal to it or greater, is the one famed in all worlds as the trident of the trident-bearer.

अध्याय १३

श्लोक 14.132

दारयेद यन महीं कृत्स्नां शॊषयेद वा महॊदधिम संहरेद वा जगत कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना

dārayeda yana mahīṃ kṛtsnāṃ śòṣayeda vā mahòdadhima saṃhareda vā jagata kṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā

हिन्दी अर्थ

सम्मतश्नलाभवत् तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्

English

It could split the whole earth or dry the great ocean or draw in the whole world when hurled by the trident-bearer.

अध्याय १३

श्लोक 14.133

यौवनाश्वॊ हतॊ येन मांधाता सबलः पुरा चक्रवर्ती महातेजास तरिलॊकविजयी नृपः

yauvanāśvò hatò yena māṃdhātā sabalaḥ purā cakravartī mahātejāsa tarilòkavijayī nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त साधकोंके लिये सम्माननीय हो गये

English

By it Yuvanashva's son Mandhata, a universal emperor of great splendour, conqueror of the three worlds, was slain long ago with his army,

अध्याय १३

श्लोक 14.134

महाबलॊ महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः करस्थेनैव गॊविन्द लवणस्येह रक्षसः

mahābalò mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ karasthenaiva gòvinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये ब्राह्मणको चाहिए कि वह नीच वर्णके मनुष्यको उपदेश न दे

English

of great strength and valour, with prowess equal to Shakra's, by the rakshasa Lavana here, Govinda, with it merely in his hand.

अध्याय १३

श्लोक 14.135

तच छूलम अतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लॊमहर्षणम तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा तर्जमानम इव सथितम

taca chūlama atitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lòmaharṣaṇama tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā tarjamānama iva sathitama

हिन्दी अर्थ

एतेषु कथयन् राजन ब्राह्मुणो न प्रदुष्पति

English

That trident of extremely sharp point, very terrible, causing horripilation, standing as if threatening, with its three prongs like a frowning brow,

अध्याय १३

श्लोक 14.136

विधूमं सार्चिसं कृष्णं कालसूर्यम इवॊदितम सर्पहस्तम अनिर्देश्यं पाशहस्तम इवान्तकम दृष्टवान अस्मि गॊविन्द तद अस्त्रं रुद्र संनिधौ

vidhūmaṃ sārcisaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryama ivòditama sarpahastama anirdeśyaṃ pāśahastama ivāntakama dṛṣṭavāna asmi gòvinda tada astraṃ rudra saṃnidhau

हिन्दी अर्थ

देनेवाला ब्राह्मण दोषका भागी नहीं होता है

English

smokeless but flaming, dark, like a risen sun of time, with snakes in hand, indescribable, like Death with noose in hand: that weapon I saw near Rudra, Govinda.

अध्याय १३

श्लोक 14.137

परशुस तीक्ष्णधारश च दत्तॊ रामस्य यः पुरा महादेवेन तुष्टेन कषत्रियाणां कषयं करः कार्तवीर्यॊ हतॊ येन चक्रवर्ती महामृधे

paraśusa tīkṣṇadhāraśa ca dattò rāmasya yaḥ purā mahādevena tuṣṭena kaṣatriyāṇāṃ kaṣayaṃ karaḥ kārtavīryò hatò yena cakravartī mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्मा गतिर्ि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्कृतात्मभि:

English

The sharp-edged axe given long ago to Rama by pleased Mahadeva, destroyer of kshatriyas, by which the emperor Kartavirya was slain in the great battle,

अध्याय १३

श्लोक 14.138

तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता जामदग्न्येन गॊविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा

tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā jāmadagnyena gòvinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

उनके लिये धर्मकी गतिको समझना बहुत ही कठिन है

English

by which the earth was made free of kshatriyas twenty-one times by Jamadagni's son Rama of untroubled deeds, Govinda,

अध्याय १३

श्लोक 14.139

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्र वेष्टितः अभवच छूलिनॊ ऽभयाशे दीप्तवह्नि शिखॊपमः

dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgra veṣṭitaḥ abhavaca chūlinò 'bhayāśe dīptavahni śikhòpamaḥ

हिन्दी अर्थ

दुरुक्तस्य भयाद् राजन् नाभाषन्ते च किंचन

English

with blazing edge, terrible-faced, its tip wrapped with a snake, stood near the trident-bearer like the flame of blazing fire.

अध्याय १३

श्लोक 14.140

असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः परधान्यतॊ मयैतानि कीर्तितानि तवानघ

asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ paradhānyatò mayaitāni kīrtitāni tavānagha

हिन्दी अर्थ

उपदेशाद्धि तत् पापं ब्राह्मण: समवाप्नुयात्

English

Countless are the divine weapons of that wise one; these have been told by me to you, sinless one, according to their importance.

अध्याय १३

श्लोक 14.141

सव्यदेशे तु देवस्य बरह्मा लॊकपितामहः दिव्यं विमानम आस्थाय हंसयुक्तं मनॊजवम

savyadeśe tu devasya barahmā lòkapitāmahaḥ divyaṃ vimānama āsthāya haṃsayuktaṃ manòjavama

हिन्दी अर्थ

शिष्यके पापको स्वयं ग्रहण करता है

English

On the god's right side Brahma, grandfather of the world, mounted a divine car yoked with swans, swift as mind.

अध्याय १३

श्लोक 14.142

वामपार्श्व गतश चैव तथा नारायणः सथितः वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः

vāmapārśva gataśa caiva tathā nārāyaṇaḥ sathitaḥ vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि

English

On the left side Narayana stood, mounted on Vainateya, bearing conch, discus and mace.

अध्याय १३

श्लोक 14.143

सकन्दॊ मयूरम आस्थाय सथितॊ देव्याः समीपतः शक्तिं कन्हे समाधाय दवितीय इव पावकः

sakandò mayūrama āsthāya sathitò devyāḥ samīpataḥ śaktiṃ kanhe samādhāya davitīya iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

स चोपदेश: कर्तव्यो येन धर्ममवाप्रुयात्

English

Skanda, mounted on a peacock, stood near the goddess, holding a spear at his throat like a second fire.

अध्याय १३

श्लोक 14.144

पुरस्ताच चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्य अवस्थितम शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं दवितीयम इव शंकरम

purastāca caiva devasya nandiṃ paśyāmya avasthitama śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ davitīyama iva śaṃkarama

हिन्दी अर्थ

श्री: पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह

English

In front of the god I see Nandin standing, holding fast the trident, like a second Shankara.

अध्याय १३

श्लोक 14.145

सवायम्भुवाद्या मनवॊ भृग्वाद्या ऋषयस तथा शक्राद्या देवताश चैव सर्व एव समभ्ययुः

savāyambhuvādyā manavò bhṛgvādyā ṛṣayasa tathā śakrādyā devatāśa caiva sarva eva samabhyayuḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य निवास करती हैं? पितामह! यह मुझे बताइये

English

The Manus beginning with Svayambhuva, the sages beginning with Bhrigu, and the gods beginning with Shakra, all came forward.

अध्याय १३

श्लोक 14.146

ते ऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः अस्तुवन विविधैः सतॊत्रैर महादेवं सुरास तदा

te 'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ astuvana vividhaiḥ satòtraira mahādevaṃ surāsa tadā

हिन्दी अर्थ

रुक्मिणी देवकीपुत्रसंनिधौ पर्यपृच्छत

English

Saluting the great soul and surrounding him on all sides, the gods then praised Mahadeva with various hymns.

अध्याय १३

श्लोक 14.147

बरह्मा भवं तदा सतुन्वन रथन्तरम उदीरयन जयेष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस तदा गृणञ शक्रः परं बरह्म शतरुद्रीयम उत्तमम

barahmā bhavaṃ tadā satunvana rathantarama udīrayana jayeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇasa tadā gṛṇaña śakraḥ paraṃ barahma śatarudrīyama uttamama

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीसे जो कुछ पूछा था, वह मुझसे सुनो

English

Brahma then praised Bhava, reciting the Rathantara; Narayana sang the lord of gods with the Jyeshtha Sama; Shakra recited the Shatarudriya, the excellent supreme Brahman.

अध्याय १३

श्लोक 14.148

बरह्मा नारायणश चैव देवराजश च कौशिकः अशॊभन्त महात्मानस तरयस तरय इवाग्नयः

barahmā nārāyaṇaśa caiva devarājaśa ca kauśikaḥ aśòbhanta mahātmānasa tarayasa taraya ivāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य

English

Brahma, Narayana and the king of gods Kaushika, the three great souls, shone like three fires.

अध्याय १३

श्लोक 14.149

तेषां मध्यगतॊ देवॊ रराज भगवाञ शिवः शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान ततॊ ऽहम अस्तुवं देवं सतवेनानेन सुव्रतम

teṣāṃ madhyagatò devò rarāja bhagavāña śivaḥ śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumāna tatò 'hama astuvaṃ devaṃ satavenānena suvratama

हिन्दी अर्थ

तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये

English

In the midst of them the god, the blessed Shiva, shone like the sun freed from autumn cloud, with a halo; then I praised the god of good vows with this hymn.

अध्याय १३

श्लोक 14.150

नमॊ देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः शक्राय शक्र रूपाय शक्र वेषधराय च

namò devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ śakrāya śakra rūpāya śakra veṣadharāya ca

हिन्दी अर्थ

मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना

English

Homage to the god of gods, homage to Mahadeva; to Shakra, of Shakra's form, wearing Shakra's dress.

अध्याय १३

श्लोक 14.151

नमस ते वर्ज हस्ताय पिङ्गलायारुणाय च पिनाक पाणये नित्यं खड्गशूलधराय च

namasa te varja hastāya piṅgalāyāruṇāya ca pināka pāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca

हिन्दी अर्थ

गरुडध्वजके सामने ही मीठी वाणीमें यह वचन कहा

English

Homage to you, thunderbolt-handed, tawny and red, ever bearing the Pinaka in hand, bearing sword and trident.

अध्याय १३

श्लोक 14.152

नमस ते कृष्ण वासाय कृष्ण कुञ्चितमूर्धजे कृष्णाजिनॊत्तरीयाय कृष्णाष्टम इतराय च

namasa te kṛṣṇa vāsāya kṛṣṇa kuñcitamūrdhaje kṛṣṇājinòttarīyāya kṛṣṇāṣṭama itarāya ca

हिन्दी अर्थ

हुए सत्त्वगुणसे युक्त हो

English

Homage to you of black garment, with black curled hair, with black antelope skin as upper robe, and others as eighth.

अध्याय १३

श्लोक 14.153

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बर धराय च शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्म रताय च

śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbara dharāya ca śuklabhasmāvaliptāya śuklakarma ratāya ca

हिन्दी अर्थ

दोष देखनेवाला हो, उसके भीतर मैं निवास नहीं करती हूँ

English

To the white-coloured, the white, wearing white garments, smeared with white ash, devoted to white deeds.

अध्याय १३

श्लोक 14.154

तवं बरह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललॊहितः आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे

tavaṃ barahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalòhitaḥ ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंमें मैं निवास नहीं करती हूँ

English

You are Brahma among all gods, Nilalohita among the Rudras, and the self of all beings; in Sankhya you are called the Person.

अध्याय १३

श्लोक 14.155

ऋषभस तवं पवित्राणां यॊगिनां निष्कलः शिवः आश्रमाणां गृहस्थस तवम ईश्वराणां महेश्वरः कुबेरः सर्वयक्षाणां करतूनां विष्णुर उच्यसे

ṛṣabhasa tavaṃ pavitrāṇāṃ yògināṃ niṣkalaḥ śivaḥ āśramāṇāṃ gṛhasthasa tavama īśvarāṇāṃ maheśvaraḥ kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ karatūnāṃ viṣṇura ucyase

हिन्दी अर्थ

नरेषु नाहं निवसामि सम्यक्

English

You are the bull among the pure, the partless Shiva among the yogis, the householder among the stages, Maheshvara among lords, Kubera among all yakshas, and Vishnu among sacrifices.

अध्याय १३

श्लोक 14.156

पर्वतानां महामेरुर नक्षत्राणां च चन्द्रमाः वसिष्ठस तवम ऋषीणां च गरहाणां सूर्य उच्यसे

parvatānāṃ mahāmerura nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ vasiṣṭhasa tavama ṛṣīṇāṃ ca garahāṇāṃ sūrya ucyase

हिन्दी अर्थ

सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम्

English

Of mountains the great Meru, of stars the moon, Vasishtha among sages, and among planets you are called the sun.

अध्याय १३

श्लोक 14.157

आरण्यानां पशूनां च सिंहस तवं परमेश्वरः गराह्याणां गॊवृषश चासि भगवाँल लॊकपूजितः

āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhasa tavaṃ parameśvaraḥ garāhyāṇāṃ gòvṛṣaśa cāsi bhagavā~la lòkapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यपेतधैर्या कलहप्रियां च

English

Of forest animals you are the lion, the supreme lord, and among domestic animals the bull, blessed and honoured by the world.

अध्याय १३

श्लोक 14.158

आदित्यानां भवान विष्णुर वसूनां चैव पावकः पक्षिणां वैनतेयश च अनन्तॊ भुजगेषु च

ādityānāṃ bhavāna viṣṇura vasūnāṃ caiva pāvakaḥ pakṣiṇāṃ vainateyaśa ca anantò bhujageṣu ca

हिन्दी अर्थ

सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु

English

Of the Adityas you are Vishnu, of the Vasus fire, of birds Vainateya and of serpents Ananta.

अध्याय १३

श्लोक 14.159

सामवेदश च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम सनत्कुमारॊ यॊगीनां सांख्यानां कपिलॊ हय असि

sāmavedaśa ca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyama sanatkumārò yògīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilò haya asi

हिन्दी अर्थ

तपस्विसिद्धद्धिजसेवितासु

English

Of the Vedas the Sama Veda, of the Yajus the Shatarudriya, of yogis Sanatkumara, and of Sankhyas Kapila.

अध्याय १३

श्लोक 14.160

शक्रॊ ऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराड असि बरह्मलॊकश च लॊकानां गतीनां मॊक्ष उच्यसे

śakrò 'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍa asi barahmalòkaśa ca lòkānāṃ gatīnāṃ mòkṣa ucyase

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् गृहे नित्यमुपैमि वासम्

English

You are Shakra among the Maruts, god, the king of dharma among the ancestors, the world of Brahma among worlds, and among goals you are called liberation.

अध्याय १३

श्लोक 14.161

कषीरॊदः सागराणां च शैलानां हिमवान गिरिः वर्णानां बराह्मणश चासि विप्राणां दीक्षितॊ दविजः आदिस तवम असि लॊकानां संहर्ता काल एव च

kaṣīròdaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāna giriḥ varṇānāṃ barāhmaṇaśa cāsi viprāṇāṃ dīkṣitò davijaḥ ādisa tavama asi lòkānāṃ saṃhartā kāla eva ca

हिन्दी अर्थ

शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते

English

Of oceans the Milk Ocean, of mountains the Himalaya, of classes you are the brahmana, of brahmanas the initiated twice-born; you are the beginning of the worlds, and Time the destroyer.

अध्याय १३

श्लोक 14.162

यच चान्यद अपि लॊकेषु सत्त्वं तेजॊ ऽधिकं समृतम तत सर्वं भगवान एव इति मे निश्चिता मतिः

yaca cānyada api lòkeṣu sattvaṃ tejò 'dhikaṃ samṛtama tata sarvaṃ bhagavāna eva iti me niścitā matiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण्यता चात्र तथा प्रियत्वम्

English

Whatever other being in the worlds is remembered as having greater splendour, all that is the blessed one alone: so my mind is resolved.

अध्याय १३

श्लोक 14.163

नमस ते भगवन देव नमस ते भक्त वत्सल यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु नमस ते विश्वसंभव

namasa te bhagavana deva namasa te bhakta vatsala yògeśvara namasa te 'satu namasa te viśvasaṃbhava

हिन्दी अर्थ

स वर्धते धर्मयशोर्थकामै:

English

Homage to you, blessed god; homage to you, tender to devotees; homage to you, lord of yoga; homage to you, source of the universe.

अध्याय १३

श्लोक 14.164

परसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर भव सनातन

parasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca anaiśvaryeṇa yuktasya gatira bhava sanātana

हिन्दी अर्थ

यश, धन और कामसे सम्पन्न होकर सदा बढ़ता रहता है

English

Be gracious to me, a devotee, miserable and wretched, joined with lack of lordship; be my goal, eternal one.

अध्याय १३

श्लोक 14.165

यं चापराधं कृतवान अज्ञानात परमेश्वर मद्भक्त इति देवेश तत सर्वं कषन्तुम अर्हसि

yaṃ cāparādhaṃ kṛtavāna ajñānāta parameśvara madbhakta iti deveśa tata sarvaṃ kaṣantuma arhasi

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन् संशये राजन् यथावद् वक्तुमहसि

English

Whatever offence I did through ignorance, supreme lord, lord of gods, forgive all that, since I am your devotee.

अध्याय १३

श्लोक 14.166

मॊहितश चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर

mòhitaśa cāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāta tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara

हिन्दी अर्थ

भंगास्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत् पुरा

English

I was bewildered, lord of gods, by the change of your form, and so I did not give you guest-water and foot-water, lord of gods.

अध्याय १३

श्लोक 14.167

एवं सतुत्वाहम ईशानं पाद्यम अर्घ्यं च भक्तितः कृताञ्जलिपुटॊ भूत्वा सर्वं तस्मै नयवेदयम

evaṃ satutvāhama īśānaṃ pādyama arghyaṃ ca bhaktitaḥ kṛtāñjalipuṭò bhūtvā sarvaṃ tasmai nayavedayama

हिन्दी अर्थ

हुआ था, उस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

Thus having praised Ishana, I offered everything to him, foot-water and guest-water, with devotion, with joined palms.

अध्याय १३

श्लोक 14.168

ततः शीलाम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि

tataḥ śīlāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण पुत्र-प्राप्तिके लिये यज्ञ करते थे

English

Then an auspicious shower of flowers, joined with cool water and divine fragrance, fell on my head, dear one.

अध्याय १३

श्लोक 14.169

दुन्दुभिश च ततॊ दिव्यस ताडितॊ देवकिंकरैः ववौ च मारुतः पुण्यः शुचि गन्धः सुखावहः

dundubhiśa ca tatò divyasa tāḍitò devakiṃkaraiḥ vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śuci gandhaḥ sukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

अवसरपर अथवा पुत्रकी कामना होनेपर अभीष्ट मानकर किया जाता है

English

Then a divine drum was beaten by the god's servants, and a holy wind blew, pure-scented and pleasant.

अध्याय १३

श्लोक 14.170

ततः परीतॊ महादेवः सपत्नीकॊ वृषध्वजः अब्रवीत तरिदशांस तत्र हर्षयन्न इव मां तदा

tataḥ parītò mahādevaḥ sapatnīkò vṛṣadhvajaḥ abravīta taridaśāṃsa tatra harṣayanna iva māṃ tadā

हिन्दी अर्थ

कस्यचित्त्वय कालस्य मृगयां गतवान् नृप:

English

Then Mahadeva, bull-bannered, with his wife, pleased, spoke to the gods there, as if rejoicing me then:

अध्याय १३

श्लोक 14.171

पश्यध्वं तरिदशाः सर्वे उपमन्यॊर महात्मनः मयि भक्तिं परां दिव्याम एकभावाद अवस्थिताम

paśyadhvaṃ taridaśāḥ sarve upamanyòra mahātmanaḥ mayi bhaktiṃ parāṃ divyāma ekabhāvāda avasthitāma

हिन्दी अर्थ

कालके अनन्तर राजा भंगास्वन शिकार खेलनेके लिये वनमें गये

English

"See, gods, the supreme divine devotion of the great-souled Upamanyu to me, standing with single-mindedness."

अध्याय १३

श्लोक 14.172

एवम उक्तास ततः कृष्ण सुरास ते शूलपाणिना ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम

evama uktāsa tataḥ kṛṣṇa surāsa te śūlapāṇinā ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajama

हिन्दी अर्थ

एकाशथ्चैन च राजर्षि ्रान्त इन्द्रेण मोहित:

English

Thus addressed by the trident-bearer, Krishna, the gods all with joined palms bowed to the bull-bannered one and said:

अध्याय १३

श्लोक 14.173

भगवन देवदेवेश लॊकनाथ जगत्पते लभतां सर्वकामेभ्यः फलं तवत्तॊ दविजॊत्तमः

bhagavana devadeveśa lòkanātha jagatpate labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tavattò davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

अवगाहा ततः स्नातत्तत्र स्त्रीत्वमवाप्तवान्

English

"Blessed one, god of gods, lord of the world, master of the universe, may the best of the twice-born gain from you the fruit of all desires."

अध्याय १३

श्लोक 14.174

एवम उक्तस ततः शर्वः सुरैर बरह्मादिभिस तथा आह मां भगवान ईशः परहसन्न इव शंकरः

evama uktasa tataḥ śarvaḥ suraira barahmādibhisa tathā āha māṃ bhagavāna īśaḥ parahasanna iva śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतन:

English

Thus addressed by the gods headed by Brahma, the blessed Ishana Shankara, as if smiling, said to me:

अध्याय १३

श्लोक 14.175

वत्सॊपमन्यॊ परीतॊ ऽसमि पश्य मां मुनिपुंगव दृढभक्तॊ ऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितॊ हय असि

vatsòpamanyò parītò 'sami paśya māṃ munipuṃgava dṛḍhabhaktò 'si viprarṣe mayā jijñāsitò haya asi

हिन्दी अर्थ

दारेषु चात्मकीयेषु पौरजानपदेषु च

English

"Son Upamanyu, I am pleased; see me, best of sages; you are firm in devotion, brahmana sage, for you were tested by me.

अध्याय १३

श्लोक 14.176

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं परीतिमान अहम तस्मात सर्वान ददाम्य अद्य कामांस तव यथेप्शितान

anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ parītimāna ahama tasmāta sarvāna dadāmya adya kāmāṃsa tava yathepśitāna

हिन्दी अर्थ

सत्रीके गुण बताये हैं

English

By this very devotion I am exceedingly pleased with you; therefore today I give you all desires as you wish."

अध्याय १३

श्लोक 14.177

एवम उक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभॊ हर्षाद अश्रूण्य अवर्तन्त लॊम हर्षश च जायते

evama uktasya caivātha mahādevena me vibhò harṣāda aśrūṇya avartanta lòma harṣaśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

पौरुषं विप्रणष्टं वै स्त्रीत्वं केनापि मे5भवत्

English

When Mahadeva had so spoken to me, lord, tears flowed from joy and my hair stood on end.

अध्याय १३

श्लोक 14.178

अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा जानुभ्याम अवनिं गत्वा परणम्य च पुनः पुनः

abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā jānubhyāma avaniṃ gatvā paraṇamya ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

गया और किसी अज्ञात कारणसे मुझमें स्त्रीत्व प्रकट हो गया

English

Then I said to the god in a voice choked with joy, going to my knees on the ground and bowing again and again:

अध्याय १३

श्लोक 14.179

अद्य जातॊ हय अहं देव अद्य मे सफलं तपः यन मे साक्षान महादेवः परसन्नस तिष्ठते ऽगरतः

adya jātò haya ahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ yana me sākṣāna mahādevaḥ parasannasa tiṣṭhate 'garataḥ

हिन्दी अर्थ

महता त्वथ यत्नेन आरुद्माश्वं नराधिप:

English

"Today I am born, god; today my austerity is fruitful, since Mahadeva himself stands before me, pleased.

अध्याय १३

श्लोक 14.180

यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा हय अमितविक्रमम तम अहं दृष्टवान देवं कॊ ऽनयॊ धन्यतरॊ मया

yaṃ na paśyanti cārādhya devā haya amitavikramama tama ahaṃ dṛṣṭavāna devaṃ kò 'nayò dhanyatarò mayā

हिन्दी अर्थ

अथोवाच स राजर्षि: स्त्रीभूतो वदतां वर:

English

Whom the gods, though worshipping, do not see, the god of boundless prowess, him I have seen; who is more fortunate than I?

अध्याय १३

श्लोक 14.181

एवं धयायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम षड्विंशकम इति खयातं यत परात परम अक्षरम

evaṃ dhayāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanama ṣaḍviṃśakama iti khayātaṃ yata parāta parama akṣarama

हिन्दी अर्थ

उदभ्रान्त: प्राविशं घोरामटवीं हैवचोदित:

English

Thus the learned meditate on the supreme eternal principle, known as the twenty-sixth, the imperishable beyond the beyond.

अध्याय १३

श्लोक 14.182

स एष भगवान देवः सर्वतत्त्वादिर अव्ययः सर्वतत्त्वविधानज्ञः परधानपुरुषेश्वरः

sa eṣa bhagavāna devaḥ sarvatattvādira avyayaḥ sarvatattvavidhānajñaḥ paradhānapuruṣeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर: सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिवृतम्

English

This is the blessed god, the beginning of all principles, imperishable, knower of the arrangement of all principles, lord of Pradhana and Purusha.

अध्याय १३

श्लोक 14.183

यॊ ऽसृजद दक्षिणाद अङ्गाद बरह्माणं लॊकसंभवम वामपार्श्वात तथा विष्णुं लॊकरक्षार्थम ईश्वरः युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रम अङ्गात सृजत परभुः

yò 'sṛjada dakṣiṇāda aṅgāda barahmāṇaṃ lòkasaṃbhavama vāmapārśvāta tathā viṣṇuṃ lòkarakṣārthama īśvaraḥ yugānte caiva saṃprāpte rudrama aṅgāta sṛjata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

नामगोत्राणि चाभाष्य दाराणां मन्त्रिणां तथा

English

The lord who created Brahma, the source of the world, from his right side, and likewise Vishnu from the left side for the protection of the world; and when the end of the age has come, the lord created Rudra from his body.

अध्याय १३

श्लोक 14.184

स रुद्रः संहरन कृत्स्नं जगत सथावरजङ्गमम कालॊ भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः

sa rudraḥ saṃharana kṛtsnaṃ jagata sathāvarajaṅgamama kālò bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रका:

English

That Rudra, withdrawing the whole world, moving and unmoving, becoming Time of great splendour, like the fire of dissolution.

अध्याय १३

श्लोक 14.185

एष देवॊ महादेवॊ जगत सृष्ट्वा चराचरम कल्पान्ते चैव सर्वेषां समृतिम आक्षिप्य तिष्ठति

eṣa devò mahādevò jagata sṛṣṭvā carācarama kalpānte caiva sarveṣāṃ samṛtima ākṣipya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

गत्वा चैवाश्रमं सा तु तापसं प्रत्यपद्यत

English

This god Mahadeva, having created the world, moving and unmoving, at the end of the age takes away the memory of all and stays.

अध्याय १३

श्लोक 14.186

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवॊद्भवः आस्ते सर्वगतॊ नित्यम अदृश्यः सर्वदैवतैः

sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavòdbhavaḥ āste sarvagatò nityama adṛśyaḥ sarvadaivataiḥ

हिन्दी अर्थ

एक तापसके आश्रयमें रहने लगी

English

All-pervading, the self of all beings, the origin of the becoming of all beings, he stays always all-pervading, unseen by all gods.

अध्याय १३

श्लोक 14.187

यदि देयॊ वरॊ मह्यं यदि तुष्टश च मे परभुः भक्तिर भवतु मे नित्यं शाश्वती तवयि शंकर

yadi deyò varò mahyaṃ yadi tuṣṭaśa ca me parabhuḥ bhaktira bhavatu me nityaṃ śāśvatī tavayi śaṃkara

हिन्दी अर्थ

अथ सा55दाय तानू् सर्वान् पूर्वपुत्रानभाषत

English

If a boon is to be given to me, if my lord is pleased, let my devotion to you, Shankara, be always, and eternal.

अध्याय १३

श्लोक 14.188

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद विभॊ जानीयाम इति मे बुद्धिस तवत्प्रसादात सुरॊत्तम

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yada vibhò jānīyāma iti me buddhisa tavatprasādāta suròttama

हिन्दी अर्थ

एकत्र भूज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रका:

English

I wish to know past, future and present, lord; by your grace, best of gods, may that be.

अध्याय १३

श्लोक 14.189

कषीरौदनं च भुञ्जीयाम अक्षयं सह बान्धवैः आश्रमे च सदा मह्यं सामिन्ध्यं परमस तु ते

kaṣīraudanaṃ ca bhuñjīyāma akṣayaṃ saha bāndhavaiḥ āśrame ca sadā mahyaṃ sāmindhyaṃ paramasa tu te

हिन्दी अर्थ

उपकारोडस्य राजर्षे: कृतो नापकृतं मया

English

And may I eat milk and rice imperishably with my kinsmen, and may your nearness be always at my hermitage."

अध्याय १३

श्लोक 14.190

एवम उक्तः स मां पराह भगवाँल लॊकपूजितः महेश्वरॊ महातेजाश चराचरगुरुः परभुः

evama uktaḥ sa māṃ parāha bhagavā~la lòkapūjitaḥ maheśvarò mahātejāśa carācaraguruḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा

English

Thus addressed, the blessed one, honoured by the world, Maheshvara of great splendour, teacher of the moving and unmoving, the lord, said to me:

अध्याय १३

श्लोक 14.191

अजरश चामरश चैव भव दुःखविवर्जितः शीलवान गुणसंपन्नः सर्वज्ञः परियदर्शनः

ajaraśa cāmaraśa caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ śīlavāna guṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ pariyadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेडन्योन्यमपातयन्

English

"Be ageless and deathless, free of the sorrows of existence, of good conduct, rich in qualities, all-knowing, pleasing to see.

अध्याय १३

श्लोक 14.192

अक्षयं यौवनं ते ऽसतु तेजश चैवानलॊपमम कषीरॊदः सागरश चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने

akṣayaṃ yauvanaṃ te 'satu tejaśa caivānalòpamama kaṣīròdaḥ sāgaraśa caiva yatra yatrecchase mune

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणच्छटझनाभ्येत्य तामिन्द्रो5थान्वपृच्छत

English

Let your youth be imperishable and your splendour like fire; the Milk Ocean and the sea, wherever you wish, sage,

अध्याय १३

श्लोक 14.193

तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसॊ निधेः कषीरॊदनं च भुङ्क्ष्व तवम अमृतेन समन्वितम

tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payasò nidheḥ kaṣīròdanaṃ ca bhuṅkṣva tavama amṛtena samanvitama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणं तं ततो दृष्टवा सा स्त्री करुणमब्रवीत्

English

there, as you wish, the presence of the treasury of milk will be yours; eat milk and rice joined with nectar.

अध्याय १३

श्लोक 14.194

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततॊ माम उपयास्यसि सांनिध्यम आश्रमे नित्यं करिष्यामि दविजॊत्तम

bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tatò māma upayāsyasi sāṃnidhyama āśrame nityaṃ kariṣyāmi davijòttama

हिन्दी अर्थ

करुणस्वरमें बोली--

English

With your kinsmen for an age, then you will come to me; and I will make my presence always at your hermitage, best of the twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 14.195

तिष्ठ वत्स यथा कामनॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि समृतः समृतश च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम

tiṣṭha vatsa yathā kāmanòtkaṇṭhāṃ kartuma arhasi samṛtaḥ samṛtaśa ca te vipra sadā dāsyāmi darśanama

हिन्दी अर्थ

कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने

English

Stay, child, as you wish; you ought to have longing; when remembered I shall always give you sight, brahmana."

अध्याय १३

श्लोक 14.196

एवम उक्त्वा स भगवान सूर्यकॊटि समप्रभः ममेशानॊ वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

evama uktvā sa bhagavāna sūryakòṭi samaprabhaḥ mameśānò varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

पुत्रान् राज्ये प्रतिष्ठाप्प वनमस्मि ततो गत:

English

Having said this, the blessed one, shining like ten million suns, my lord, having given the boon, vanished right there.

अध्याय १३

श्लोक 14.197

एवं दृष्टॊ मया कृष्ण देवदेवः समाधिना तद अवाप्तं च मे सर्वं यद उक्तं तेन धीमता

evaṃ dṛṣṭò mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā tada avāptaṃ ca me sarvaṃ yada uktaṃ tena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंकी राज्यपर बिठाकर वनमें चला आया

English

Thus the god of gods was seen by me in concentration, Krishna, and I obtained all that was said by him, the wise one.

अध्याय १३

श्लोक 14.198

परत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान वयवस्थितान ऋषीन विद्याधरान यक्षान गन्धर्वाप्सरसस तथा

paratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhāna vayavasthitāna ṛṣīna vidyādharāna yakṣāna gandharvāpsarasasa tathā

हिन्दी अर्थ

आश्रमे जनितं ब्रह्मन् नीत॑ं तन्नगरं मया

English

Directly, Krishna, see the perfected ones standing here, sages, Vidyadharas, yakshas, gandharvas and apsarases.

अध्याय १३

श्लोक 14.199

पश्य वृक्षान मनॊरम्यान सदा पुष्पफलान्वितान सर्वर्तुकुसुमैर युक्तान सनिग्धपत्रान सुशाखिनः सर्वम एतन महाबाहॊ दिव्यभावसमन्वितम

paśya vṛkṣāna manòramyāna sadā puṣpaphalānvitāna sarvartukusumaira yuktāna sanigdhapatrāna suśākhinaḥ sarvama etana mahābāhò divyabhāvasamanvitama

हिन्दी अर्थ

मैं उन सब पुत्रोंकोी नगरमें ले गयी और उन्हें भी राज्यपर प्रतिष्ठित करायी

English

See the lovely trees, always joined with flowers and fruits, joined with flowers of all seasons, with glossy leaves and fine branches; all this, mighty-armed, is joined with divine nature."

अध्याय १३

श्लोक 15.1

[उप] एतान सहस्रशश चान्यान समनुध्यातवान हरः कस्मात परसादं भगवान न कुर्यात तव माधव

[upa] etāna sahasraśaśa cānyāna samanudhyātavāna haraḥ kasmāta parasādaṃ bhagavāna na kuryāta tava mādhava

हिन्दी अर्थ

मरीचिपा: फेनपाश्चव तथैव मृगचारिण:

English

penances to his wife and then, O king, she gave birth to a blessed son named Jamadagni. The celebrated wife of Gadhi too gave birth to the regenerate Rishi Viswamitra versed in the knowledge of Brahma, by favour of that Rishi. The highly devout Viswamitra, though a Kshatriya, attained to the state of a Brahmana and became the founder of a race of Brahmanas. His sons became high-souled progenitors of many races of Brahmanas who were devoted to austere penances, learned in the Vedas, and founders, of many clans. The adorable Madhuchcchanda and the mighty Devrat, Akshina, Sakunta, Vabhru, Kalapatha, the celebrated Yajnavalkya, Sthula of high vows, Uluka, Mudgala, and the sage Saindhavayana, the illustrious Valgujangha and the great Rishi Galeva, Ruchi, the celebrated Vajra, as also Salankayana, Liladhya and Narada, the one known as Kurchamuka, and Vahuli, Mushala, as also Vakshogriva, Anghrika, Naikadrik, Silayupa, Sita, Suchi, Chakraka, Marrutantavya, Vataghna, Aswalayana, and Syamayana, Gargya, and Javali, as also Susruta, Karishi, Sangsrutya, and Para Paurava, and Tantu, the great sage Kapila, Tarakayana, Upagahana, Asurayani, Margama, Hiranyksha, Janghari, Bhavravayani, and Suti, Bibhuti, Suta, Surakrit, Arani, Nachika, Champeya, Ujjayana, Navatantu, Vakanakha, Sayanya, Yati, Ambhoruha, Amatsyasin, Srishin, Gardhavi Urjjayoni, Rudapekahin, and the great Rishi Naradin,— these Munis were all sons of Viswamitra and were versed in the knowledge of Brahma. O king Yudhishthira, the highly austere and devout Viswamitra, although a Kshatriya (by descent), became a Brahmana for Richika having placed the energy of supreme Brahma (in the charu), O foremost prince of Bharata's race, I have now related to you, with all details, the story of the birth of Viswamitra who was possessed of energy of the sun, the moon, and the fire-god. O best of kings, if thou hast any doubt with regard to any other matter, do thou let me know it, so that I may

अध्याय १३

श्लोक 15.2

तवादृशेन हि देवानां शलाघनीयः समागमः बरह्मण्येनानृशंसेन शरद्दधानेन चाप्य उत जप्यं च ते परदास्यामि येन दरक्ष्यसि शंकरम

tavādṛśena hi devānāṃ śalāghanīyaḥ samāgamaḥ barahmaṇyenānṛśaṃsena śaraddadhānena cāpya uta japyaṃ ca te paradāsyāmi yena darakṣyasi śaṃkarama

हिन्दी अर्थ

धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्

English

"For one like you the meeting with the gods is praiseworthy: a friend of brahmanas, non-cruel, and full of faith. I shall give you a prayer by which you will see Shankara."

अध्याय १३

श्लोक 15.3

[कृस्न] अब्रुवं तम अहं बरह्मंस तवत्प्रसादान महामुने दरक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं तरिदशेश्वरम

[kṛsna] abruvaṃ tama ahaṃ barahmaṃsa tavatprasādāna mahāmune darakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ taridaśeśvarama

हिन्दी अर्थ

दत्तं भगवता तुभ्य॑ दुर्धर्ष तेजसाद्भुतम्

English

[Krishna said:] I said to him, "Brahmana, by your grace, great sage, I shall see the lord of the gods, crusher of the hosts of Diti's sons."

अध्याय १३

श्लोक 15.4

दिने ऽषटमे च विप्रेण दीक्षितॊ ऽहं यथाविधि दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तॊ मेखली तथा

dine 'ṣaṭame ca vipreṇa dīkṣitò 'haṃ yathāvidhi daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtāktò mekhalī tathā

हिन्दी अर्थ

वेदव्यासश्न योगात्मा पराशरसुतो मुनि:

English

On the eighth day I was duly initiated by the brahmana, with staff, shaven head, kusha grass, bark garment, smeared with ghee and girdled.

अध्याय १३

श्लोक 15.5

मासम एकं फलाहारॊ दवितीयं सलिलाशनः तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः

māsama ekaṃ phalāhārò davitīyaṃ salilāśanaḥ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव

English

For one month I lived on fruit, the second on water, the third and fourth the same, and the fifth on air.

अध्याय १३

श्लोक 15.6

एकपादेन तिष्ठंश च ऊर्ध्वबाहुर अतन्द्रितः तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत

ekapādena tiṣṭhaṃśa ca ūrdhvabāhura atandritaḥ tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata

हिन्दी अर्थ

इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ

English

Standing on one foot, arms raised, unwearied, I saw in the sky, Bharata, the splendour of a thousand suns.

अध्याय १३

श्लोक 15.7

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्माला गवाक्षकम नीलशैलचय परख्यं बलाका भूषितं घनम

tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālā gavākṣakama nīlaśailacaya parakhyaṃ balākā bhūṣitaṃ ghanama

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक तपस्या की

English

In the midst of that splendour, son of Pandu, a cloud, its limbs bound with rainbows, with a garland of lightning for its window, like a heap of dark mountains, adorned with cranes,

अध्याय १३

श्लोक 15.8

तम आस्थितश च भगवान देव्या सह महाद्युतिः तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया

tama āsthitaśa ca bhagavāna devyā saha mahādyutiḥ tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā

हिन्दी अर्थ

तुम विश्वविख्यात ग्रन्थकार और अजर-अमर होओगे”

English

on which stood the blessed one of great splendour with the goddess, with austerity, splendour and beauty, with his blazing wife.

अध्याय १३

श्लोक 15.9

रराज भगवांस तत्र देव्या सह महेश्वरः सॊमेन सहितः सूर्यॊ यथा मेघस्थितस तथा

rarāja bhagavāṃsa tatra devyā saha maheśvaraḥ sòmena sahitaḥ sūryò yathā meghasthitasa tathā

हिन्दी अर्थ

नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधित: पुरा

English

There the blessed Maheshvara shone with the goddess, like the sun with the moon standing in a cloud.

अध्याय १३

श्लोक 15.10

संहृष्टरॊमा कौन्तेय विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अपश्यं देवसंघानां गतिम आर्तिहरं हरम

saṃhṛṣṭaròmā kaunteya vismayòtphullalòcanaḥ apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatima ārtiharaṃ harama

हिन्दी अर्थ

चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिण:

English

presentation to the gods in a sacrifice or ordinary worship.

अध्याय १३

श्लोक 15.11

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं; वयाघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं; शुभाङ्गदं वयालयज्ञॊपवीतम

kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vayāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇima pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vayālayajñòpavītama

हिन्दी अर्थ

और मृगचर्म धारण करते थे

English

Crowned, mace-bearing, trident-handed, in tiger skin, matted, staff in hand, bearing the Pinaka and the thunderbolt, sharp-fanged, with fine armlets and a snake as sacred thread,

अध्याय १३

श्लोक 15.12

दिव्यां मालाम उरसानेक वर्णां; समुद्वहन्तं गुल्फ देशावलम्बाम चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तद्वद अपश्यम एनम

divyāṃ mālāma urasāneka varṇāṃ; samudvahantaṃ gulpha deśāvalambāma candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvada apaśyama enama

हिन्दी अर्थ

पश्यन् मुनीन् बहुविधानू प्रवेष्टमुपचक्रमे

English

bearing a divine garland of many colours on his breast, hanging to the ankles; I saw him like the moon in a halo with twilight at the end of the rains.

अध्याय १३

श्लोक 15.13

परथमानां गणैश चैव समन्तात परिवारितम शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम

parathamānāṃ gaṇaiśa caiva samantāta parivāritama śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākarama

हिन्दी अर्थ

हुए मैंने उस महान् आश्रममें प्रवेश करनेका उपक्रम किया

English

Surrounded on every side by the hosts of Pramathas, hard to look at, like the sun in autumn with a halo.

अध्याय १३

श्लोक 15.14

एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम अस्तुवन नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम

ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanama astuvana niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇama

हिन्दी अर्थ

दिवीव राजन् शशिमण्डलं यथा

English

And the eleven Rudras, self-controlled, praised him, the bull-rider, doer of good deeds, with their deeds.

अध्याय १३

श्लोक 15.15

आदित्या वसवः साध्या विश्वे देवास तथाश्विनौ विश्वाभिः सतुतिभिर देवं विश्वदेवं समस्तुवन

ādityā vasavaḥ sādhyā viśve devāsa tathāśvinau viśvābhiḥ satutibhira devaṃ viśvadevaṃ samastuvana

हिन्दी अर्थ

आश्रममण्डल सदा ही आकाशमें चन्द्रमण्डलकी भाँति शोभा पाता था

English

The Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas and the Ashvins praised the universal god with hymns of all kinds.

अध्याय १३

श्लोक 15.16

शतक्रतुश च भगवान विष्णुश चादितिनन्दनौ बरह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके

śatakratuśa ca bhagavāna viṣṇuśa cāditinandanau barahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike

हिन्दी अर्थ

प्रभावाद् दीप्ततपसां सैनिकर्षान्महात्मनाम्

English

The blessed Shatakratu and Vishnu, sons of Aditi, and Brahma recite the Rathantara Sama near Bhava.

अध्याय १३

श्लोक 15.17

यॊगीश्वराः सुबहवॊ यॊगदं पितरं गुरुम बरह्मर्षयश च स सुतास तथा देवर्षयश च वै

yògīśvarāḥ subahavò yògadaṃ pitaraṃ guruma barahmarṣayaśa ca sa sutāsa tathā devarṣayaśa ca vai

हिन्दी अर्थ

सेविते द्विजशार्टूलैवेंदवेदाड़पारगै:

English

Many lords of yoga, Brahmarishis with their sons, and divine sages, honour the giver of yoga, the father, the teacher.

अध्याय १३

श्लोक 15.18

पृतिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि गरहास तथा मासार्ध मासा ऋतवॊ रात्र्यः संवत्सराः कषणाः

pṛtivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi garahāsa tathā māsārdha māsā ṛtavò rātryaḥ saṃvatsarāḥ kaṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्यैरनुगतं शान्तं युवान ब्राह्मणर्षभम्

English

Earth and sky, stars and planets, half-months, months, seasons, nights, years, moments,

अध्याय १३

श्लोक 15.19

मुहूर्ताश च निमेषाश च तथैव युगपर्ययाः दिव्या राजन नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस तथा

muhūrtāśa ca nimeṣāśa ca tathaiva yugaparyayāḥ divyā rājana namasyanti vidyāḥ sarvā diśasa tathā

हिन्दी अर्थ

यः पूज्य: पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टमिच्छसि

English

hours, winks and the revolutions of ages, divine sciences, O king, and all the directions bow to him.

अध्याय १३

श्लोक 15.20

सनत्कुमारॊ वेदांश च इतिहासास तथैव च मरीचिर अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः

sanatkumārò vedāṃśa ca itihāsāsa tathaiva ca marīcira aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ

हिन्दी अर्थ

लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्

English

Sanatkumara, the Vedas and the Itihasas, Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu,

अध्याय १३

श्लोक 15.21

मनवः सप्त सॊमश च अथर्वा स बृहस्पतिः भृगुर दक्षः कश्यपश च वसिष्ठः काश्य एव च

manavaḥ sapta sòmaśa ca atharvā sa bṛhaspatiḥ bhṛgura dakṣaḥ kaśyapaśa ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca

हिन्दी अर्थ

इह देव: सपत्नीक: समाक्रीडत्यधोक्षज

English

the seven Manus, Soma, Atharvan and Brihaspati, Bhrigu, Daksha, Kashyapa, Vasishtha and Kashya,

अध्याय १३

श्लोक 15.22

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश च दक्षिणाः पावकॊ हविः यज्ञॊपगानि दरव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर

chandāṃsi dīkṣā yajñāśa ca dakṣiṇāḥ pāvakò haviḥ yajñòpagāni daravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तेजसां तपसां चैव निधि: स भगवानिह

English

the metres, initiation, sacrifices, fees, fire, oblation, and the materials used for sacrifice, embodied, Yudhishthira,

अध्याय १३

श्लोक 15.23

परजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः स कन्यकाः

parajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sa kanyakāḥ

हिन्दी अर्थ

आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो य॑ प्रार्थयसि शत्रुहन्

English

all the lords of creatures, rivers, serpents, mountains, all the mothers of the gods, the wives of the gods and the maidens.

अध्याय १३

श्लोक 15.24

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्य अर्बुदानि च नमस्यन्ति परभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः

sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānya arbudāni ca namasyanti parabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ

हिन्दी अर्थ

तेन सर्वामरैश्वर्य शर्वात् प्राप्तं समार्बुदम्

English

Thousands, tens of thousands and hundreds of millions of sages bow to the calm lord; mountains, oceans and directions too.

अध्याय १३

श्लोक 15.25

गन्धर्वाप्सरसश चैव गीतवादित्रकॊविदाः दिव्यतानेन गायन्तः सतुवन्ति भवम अद्भुतम विद्याधरा दानवाश च गुह्यका राक्षसास तथा

gandharvāpsarasaśa caiva gītavāditrakòvidāḥ divyatānena gāyantaḥ satuvanti bhavama adbhutama vidyādharā dānavāśa ca guhyakā rākṣasāsa tathā

हिन्दी अर्थ

महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्

English

Gandharvas and apsarases, skilled in song and instruments, singing with divine melody, praise the wonderful Bhava; Vidyadharas, Danavas, Guhyakas and Rakshasas too.

अध्याय १३

श्लोक 15.26

सर्वाणि चैव भूतानि सथावराणि चराणि च नमस्यन्ति महाराज वान मनः कर्मभिर विभुम पुरस्ताद विष्ठितः शर्वॊ ममासीत तरिदशेश्वरः

sarvāṇi caiva bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca namasyanti mahārāja vāna manaḥ karmabhira vibhuma purastāda viṣṭhitaḥ śarvò mamāsīta taridaśeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षोंतक इन्द्रके साथ युद्ध करता रहा

English

And all beings, moving and unmoving, great king, bow to the lord with speech, mind and deeds. The lord of the gods, Sharva, stood before me.

अध्याय १३

श्लोक 15.27

पुरस्ताद विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत स परजापतिशक्रान्तं जगन माम अभ्युदैक्षत

purastāda viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata sa parajāpatiśakrāntaṃ jagana māma abhyudaikṣata

हिन्दी अर्थ

शीर्ण पुराभवत् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव

English

Seeing Ishana standing before me, Bharata, the world with Prajapati and Shakra looked at me.

अध्याय १३

श्लोक 15.28

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर अभूत तदा ततॊ माम बरवीद देवः पश्य कृष्ण वदस्व च

īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktira abhūta tadā tatò māma baravīda devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca

हिन्दी अर्थ

ग्रहके अंगोंपर पुराने तिनकोंके समान जीर्ण-शीर्ण-सा हो गया था

English

I had no power then to look at Mahadeva; then the god said to me, "See, Krishna, and speak."

अध्याय १३

श्लोक 15.29

शिरसा वन्दिते देवे देवी परीता उमाभवत ततॊ ऽहम अस्तुवं सथाणुं सतुतं बरह्मादिभिः सुरैः

śirasā vandite deve devī parītā umābhavata tatò 'hama astuvaṃ sathāṇuṃ satutaṃ barahmādibhiḥ suraiḥ

हिन्दी अर्थ

जलान्तरचरं हत्वा हैत्यं च बलगर्वितम्

English

When the god was saluted with my head, the goddess Uma was pleased; then I praised Sthanu, praised by the gods led by Brahma:

अध्याय १३

श्लोक 15.30

नमॊ ऽसतु ते शाश्वतसर्वयॊने; बरह्माधिपं तवाम ऋषयॊ वदन्ति तपश च सत्त्वं च रजस; तमश च तवाम एव सत्यं च वदन्ति सन्तः

namò 'satu te śāśvatasarvayòne; barahmādhipaṃ tavāma ṛṣayò vadanti tapaśa ca sattvaṃ ca rajasa; tamaśa ca tavāma eva satyaṃ ca vadanti santaḥ

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्

English

"Homage to you, eternal womb of all; sages call you the lord of Brahma; the good call you austerity, sattva, rajas and tamas, and truth.

अध्याय १३

श्लोक 15.31

तवं वै बरह्मा च रुद्रश च वरुणॊ ऽगनिर मनुर भवः धाता तवष्टा विधाता च तवं परभुः सर्वतॊ मुखः

tavaṃ vai barahmā ca rudraśa ca varuṇò 'ganira manura bhavaḥ dhātā tavaṣṭā vidhātā ca tavaṃ parabhuḥ sarvatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

तज्जीर्णमभवत्् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव

English

You are Brahma and Rudra, Varuna, Agni, Manu, Bhava, Dhatri, Tvashtri and Vidhatri; you are the lord facing every side.

अध्याय १३

श्लोक 15.32

तवत्तॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च तवम आदिः सर्वभूतानां संहारश च तवम एव हि

tavattò jātāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tavama ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśa ca tavama eva hi

हिन्दी अर्थ

न शस्त्राणि वहन्त्यड्रे चक्रवज्ञशतान्यपि

English

From you are born beings, moving and unmoving; you are the beginning of all beings, and you alone are the dissolution.

अध्याय १३

श्लोक 15.33

ये चेन्द्रियार्थाश च मनश च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः ये वा दिविस्था देवताश चापि पुंसां; तस्मात परं तवाम ऋषयॊ वदन्ति

ye cendriyārthāśa ca manaśa ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ ye vā divisthā devatāśa cāpi puṃsāṃ; tasmāta paraṃ tavāma ṛṣayò vadanti

हिन्दी अर्थ

शिवदत्तवरान् जष्नुरसुरेन्द्रान सुरा भूशम्

English

The objects of the senses and all of mind, the seven winds and fire, and the gods who live in heaven: sages say that you are beyond these for men.

अध्याय १३

श्लोक 15.34

वेदा यज्ञाश च सॊमश च दक्षिणा पावकॊ हविः यज्ञॊपगं च यत किं चिद भगवांस तद असंशयम

vedā yajñāśa ca sòmaśa ca dakṣiṇā pāvakò haviḥ yajñòpagaṃ ca yata kiṃ cida bhagavāṃsa tada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो5भवत्

English

The Vedas, sacrifices, Soma, fee, fire and oblation, and whatever is used in sacrifice, all that, blessed one, is you, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 15.35

इष्टं दत्तम अधीतं च वरतानि नियमाश च ये हरीः कीर्तिः शरीर दयुतिस तुष्टिः सिद्धिश चैव तवद अर्पणा

iṣṭaṃ dattama adhītaṃ ca varatāni niyamāśa ca ye harīḥ kīrtiḥ śarīra dayutisa tuṣṭiḥ siddhiśa caiva tavada arpaṇā

हिन्दी अर्थ

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुर:

English

What is offered, given, studied, vows and observances, modesty, fame, Shri, splendour, contentment and success are offerings to you.

अध्याय १३

श्लोक 15.36

कामः करॊधॊ भयं लॊभॊ मदः सतम्भॊ ऽथ मत्सरः आधयॊ वयाधयश चैव भगवंस तनयास तव

kāmaḥ karòdhò bhayaṃ lòbhò madaḥ satambhò 'tha matsaraḥ ādhayò vayādhayaśa caiva bhagavaṃsa tanayāsa tava

हिन्दी अर्थ

त॑ प्राह भगवांस्तुष्ट: कि करोमीति शंकर:

English

Desire, anger, fear, greed, intoxication, stiffness, envy, mental and bodily sicknesses, blessed one, are your children.

अध्याय १३

श्लोक 15.37

कृतिर विकारः परलयः परधानं परभवॊ ऽवययः मनसः पररमा यॊनिः सवभावश चापि शाश्वतः अव्यक्तः पावन विभॊ सहस्रांशॊ हिरण्मयः

kṛtira vikāraḥ paralayaḥ paradhānaṃ parabhavò 'vayayaḥ manasaḥ pararamā yòniḥ savabhāvaśa cāpi śāśvataḥ avyaktaḥ pāvana vibhò sahasrāṃśò hiraṇmayaḥ

हिन्दी अर्थ

बलं॑ च हैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे

English

Doing, change, dissolution, Pradhana, origin, the imperishable, the womb of the mind's activity, and eternal nature, the unmanifest purifier, lord, thousand-rayed, golden.

अध्याय १३

श्लोक 15.38

आदिर गुणानां सर्वेषां भवान वै जीवनाश्रयः महान आत्मा मतिर बरह्मा विश्वः शम्भुः सवयम्भुवः

ādira guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavāna vai jīvanāśrayaḥ mahāna ātmā matira barahmā viśvaḥ śambhuḥ savayambhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य चोपददौ पुत्रान् सहस्न॑ क्रतुसम्मितान्

English

You are the beginning of all qualities, the support of life; the great self, intellect, Brahma, universal, Shambhu, self-existent.

अध्याय १३

श्लोक 15.39

बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च संवित खयातिर धृतिः समृतिः पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यसे

buddhiḥ parajñòpalabdhiśa ca saṃvita khayātira dhṛtiḥ samṛtiḥ paryāya vācakaiḥ śabdaira mahāna ātmā vibhāvyase

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषि: परमधार्मिक:

English

Buddhi, prajna, knowledge, awareness, fame, steadiness and memory: by synonymous words you are known as the great self.

अध्याय १३

श्लोक 15.40

तवां बुद्ध्वा बराह्मणॊ विद्वान अन परमॊहं निगच्छति हृदयं सर्वभूतानां कषेत्रज्ञस तवम ऋषिष्टुतः

tavāṃ buddhvā barāhmaṇò vidvāna ana paramòhaṃ nigacchati hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kaṣetrajñasa tavama ṛṣiṣṭutaḥ

हिन्दी अर्थ

तांक्षापि हैवतश्रेष्ठ: प्राह प्रीतो जगत्पति:

English

Knowing you, a learned brahmana does not go to delusion; you are the heart of all beings, the knower of the field, praised by sages.

अध्याय १३

श्लोक 15.41

सर्वतः पाणिपादस तवं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठसि

sarvataḥ pāṇipādasa tavaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhaḥ sarvataḥ śarutimā~la lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhasi

हिन्दी अर्थ

गरुडको उत्पन्न करोगे, जो इन्द्रका अमृत छीन लायेगा”

English

You have hands and feet everywhere, eyes, heads and mouths everywhere, ears everywhere in the world; you stand covering everything.

अध्याय १३

श्लोक 15.42

फलं तवम असि तिग्मांशॊ निमेषादिषु कर्मसु तवं वै परभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः

phalaṃ tavama asi tigmāṃśò nimeṣādiṣu karmasu tavaṃ vai parabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ aṇimā laghimā parāptira īśānò jayòtira avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः पानीयमभवत् प्रसन्ने ः्यम्बके भुवि

English

You are the fruit, sharp-rayed, in actions such as the winking; you are the Person of radiance, set in the heart of all; Anima, Laghima, Prapti, Ishana, the imperishable light.

अध्याय १३

श्लोक 15.43

तवयि बुद्धिर मतिर लॊकाः परपन्नाः संश्रिताश च ये धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः

tavayi buddhira matira lòkāḥ parapannāḥ saṃśritāśa ca ye dhayāninò nityayògāśa ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन

English

In you are established intellect, mind, and those worlds that have taken refuge, the meditators, ever in yoga, true to their vows, masters of their senses.

अध्याय १३

श्लोक 15.44

यस तवां धरुवं वेदयते गुहा शयं; परभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति

yasa tavāṃ dharuvaṃ vedayate guhā śayaṃ; parabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpama hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimāna buddhima atītya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

निराहारा भयादवत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि

English

He who knows you as fixed, dwelling in the cave, the lord, the ancient Person of universal form, golden, the supreme goal of the wise, that wise man abides, having passed beyond understanding.

अध्याय १३

श्लोक 15.45

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं तवां च मूर्तितः परधानविधियॊगस्थस तवाम एव विशते बुधः

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tavāṃ ca mūrtitaḥ paradhānavidhiyògasthasa tavāma eva viśate budhaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरकी प्रसन्नताके लिये तपस्या करती रहीं

English

Knowing the seven subtle ones and you as having six limbs, from your embodiment, the wise one, standing in the rule of Pradhana, enters you alone."

अध्याय १३

श्लोक 15.46

एवम उक्ते मया पार्थ भवे चार्ति विनाशने चराचरं जगत सर्वं सिंहनादम अथाकरॊत

evama ukte mayā pārtha bhave cārti vināśane carācaraṃ jagata sarvaṃ siṃhanādama athākaròta

हिन्दी अर्थ

तामब्रवीद्धसन् देवो भविता वै सुतस्तव

English

When this had been said by me, Partha, to Bhava, destroyer of distress, the whole world, moving and unmoving, uttered a lion's roar.

अध्याय १३

श्लोक 15.47

स विप्र संघाश च सुरासुराश च; नागाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा बूत गणाश च सर्वे; महर्षयश चैव तथा परणेमुः

sa vipra saṃghāśa ca surāsurāśa ca; nāgāḥ piśācāḥ pitarò vayāṃsi rakṣògaṇā būta gaṇāśa ca sarve; maharṣayaśa caiva tathā paraṇemuḥ

हिन्दी अर्थ

वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्

English

The groups of brahmins, gods and asuras, nagas, pishachas, ancestors, birds, hosts of rakshasas, all hosts of beings and the great sages bowed.

अध्याय १३

श्लोक 15.48

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्दिनाम राशयॊ निपतन्ति सम वायुश च सुसुखॊ ववौ

mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandināma rāśayò nipatanti sama vāyuśa ca susukhò vavau

हिन्दी अर्थ

प्रसाद्य भगवान् सिद्धि प्राप्तवान् मधुसूदन

English

On my head fell heaps of fragrant divine flowers, and a very pleasant wind blew.

अध्याय १३

श्लोक 15.49

निरीक्ष्य भगवान देवीम उमां मां च जगद धितः शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य सवयं माम आह शंकरः

nirīkṣya bhagavāna devīma umāṃ māṃ ca jagada dhitaḥ śatakratuṃ cābhivīkṣya savayaṃ māma āha śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनोवांछित सिद्धि प्राप्त की थी

English

Looking at the goddess Uma and me, the blessed one, the benefit of the world, looking at Shatakratu too, Shankara himself said to me:

अध्याय १३

श्लोक 15.50

विद्मः कृष्ण परां भक्तिम अस्मासु तव शत्रुहन करियताम आत्मनः शरेयः परीतिर हि परमा तवयि

vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktima asmāsu tava śatruhana kariyatāma ātmanaḥ śareyaḥ parītira hi paramā tavayi

हिन्दी अर्थ

वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रिलोक्ये वै भविष्यति

English

"We know, Krishna, your supreme devotion to us, slayer of foes; do what is good for yourself; my joy in you is highest.

अध्याय १३

श्लोक 15.51

वृणीष्वाष्टौ वरान कृष्ण दातास्मि तव सत्तम बरूहि यादव शार्दूलयान इच्छसि सुदुर्लभान

vṛṇīṣvāṣṭau varāna kṛṣṇa dātāsmi tava sattama barūhi yādava śārdūlayāna icchasi sudurlabhāna

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकोंमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति फैल जायगी

English

Choose eight boons, Krishna; I shall give them to you, best one; say, tiger of the Yadavas, which you wish, even the very hard to get."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.