Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 30/33 · श्लोक 134.1–136.23WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ222 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 134.1

[म] परावरज्ञे धर्मज्ञे तपॊवननिवासिनि साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे

[ma] parāvarajñe dharmajñe tapòvananivāsini sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje

हिन्दी अर्थ

यथायोग्य दान देता और धर्मानुष्ठानमें तत्पर रहता है

English

" Yudhishthira said, 'O royal son of Bharata's race, it behoveth thee to answer this question of mine truly and in detail. What are those circumstances under which a person may become guilty of Brahmanicide without actually slaying a Brahmana!'

अध्याय १३

श्लोक 134.2

दक्षे शम दमॊपेते निर्ममे धर्मचारिणि पृच्छामि तवां वरारॊहे पृष्टा वद ममेप्षितम

dakṣe śama damòpete nirmame dharmacāriṇi pṛcchāmi tavāṃ varāròhe pṛṣṭā vada mamepṣitama

हिन्दी अर्थ

तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह रोगातस्ति भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिण:

English

[Maheshvara] You are skilled, calm, self-controlled, without possessiveness, practising dharma. I ask you, fair one; being asked, tell me what I want.

अध्याय १३

श्लोक 134.3

सावित्री बरह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती मार्तण्डजस्य धूमॊर्णा ऋद्धिर वैश्रवणस्य च

sāvitrī barahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī mārtaṇḍajasya dhūmòrṇā ṛddhira vaiśravaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयस्य धूमोर्णा ऋद्धिवैश्रवणस्य च

English

Savitri of Brahma, the virtuous Shachi of Kaushika, Dhumorna of Yama, and Riddhi of Vaishravana,

अध्याय १३

श्लोक 134.4

वरुणस्य ततॊ गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला रॊहिणी शशिनः साध्वी सवाहा चैव विभावसॊः

varuṇasya tatò gaurī sūryasya ca suvarcalā ròhiṇī śaśinaḥ sādhvī savāhā caiva vibhāvasòḥ

हिन्दी अर्थ

शतद्रूदेंविका सिन्धु: कौशिकी गौतमी तथा गगनाद् गां गता देवी गज्जा सर्वसरिद्वरा

English

Gauri of Varuna, Suvarchala of Surya, Rohini of the Moon, the virtuous Svaha of Fire,

अध्याय १३

श्लोक 134.5

अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास ताः पतिदेवताः पृष्टाश चॊपासिताश चैव तास तवया देवि नित्यशः

aditiḥ kaśyapasyātha sarvāsa tāḥ patidevatāḥ pṛṣṭāśa còpāsitāśa caiva tāsa tavayā devi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

देववत् सततं साध्वी या भर्तरें प्रपश्यति

English

and Aditi of Kashyapa: all these have the husband as god; and you, goddess, always ask and attend them.

अध्याय १३

श्लोक 134.6

तेन तवां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि सत्री धर्मं शरॊतुम इच्छामि तवयॊदाहृतम आदितः

tena tavāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini satrī dharmaṃ śaròtuma icchāmi tavayòdāhṛtama āditaḥ

हिन्दी अर्थ

बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी

English

Therefore I ask you, knower and speaker of dharma, I wish to hear the dharma of women declared by you from the beginning.

अध्याय १३

श्लोक 134.7

सहधर्मचरी मे तवं समशीला समव्रता समानसार वीर्या च तपस तीव्रं कृतं च ते तवया हय उक्तॊ विशेषेण परणाणत्वम उपैष्यति

sahadharmacarī me tavaṃ samaśīlā samavratā samānasāra vīryā ca tapasa tīvraṃ kṛtaṃ ca te tavayā haya uktò viśeṣeṇa paraṇāṇatvama upaiṣyati

हिन्दी अर्थ

या नारी भर्त॒परमा भवेद् भर्त॒व्रता सती

English

[Uma] You are my partner in dharma, of equal character and equal vows, of equal strength and valour, and you have done fierce austerity; what is said by you in particular will be authority.

अध्याय १३

श्लोक 134.8

सत्रियश चैव विशेषेण सत्रीजनस्य गतिः सदा गौर गां गच्छति सुश्रॊणिलॊकेष एषा सथितिः सदा

satriyaśa caiva viśeṣeṇa satrījanasya gatiḥ sadā gaura gāṃ gacchati suśròṇilòkeṣa eṣā sathitiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

यह कार्य महान् पुण्य, बड़ी भारी तपस्या और सनातन स्वर्गका साधन है पत्या समा गतिर्नास्ति हैवतं वा यथा पति:

English

Women especially are the refuge of the female sex always; a cow goes to a cow, fair-hipped one; such is the standing always in the worlds.

अध्याय १३

श्लोक 134.9

मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद विनिः सृता सुरकार्यकरी च तवं लॊकसंतान कारिणी

mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhāda viniḥ sṛtā surakāryakarī ca tavaṃ lòkasaṃtāna kāriṇī

हिन्दी अर्थ

लिये पतिके समान न दूसरा कोई सहारा है और न दूसरा कोई देवता

English

You are half of my body and issued from my half, you do the gods' work and produce the descent of the world.

अध्याय १३

श्लोक 134.10

तव सर्वः सुविदितः सत्री धर्मः शाश्वतः शुभे तस्माद अशेषतॊ बरूहि सत्री धर्मं विस्तरेण मे

tava sarvaḥ suviditaḥ satrī dharmaḥ śāśvataḥ śubhe tasmāda aśeṣatò barūhi satrī dharmaṃ vistareṇa me

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मफलमाप्रोति स्वयमेव नर: सदा इस प्रकार मनुष्य अपने कर्मोका फल सदा स्वयं ही भोगता है

English

"Bhishma said, 'Formerly, O monarch, I had one day requested Vyasa to explain to me this very subject. I shall now narrate to thee what Vyasa told me on that occasion. Do thou listen to it with undivided attention. Repairing to the presence of Vyasa, I addressed him, saying,— Thou, O great ascetic, art the fourth in descent from Vasishtha. Do thou explain to me this. What are those circumstances under which one becomes guilty of Brahmanicide without actually slaying a Brahmana,— Thus addressed by me, the son of Parasara's loins, O king, well-skilled 'n the science of morality, made me the following answer, at once excellent and fraught with certainty, Thou shouldst know that man as guilty of Brahmanicide who having of his own will invited a Brahmana of righteous conduct to his house for giving him alms subsequently refuses to give anything to him on the pretence of there being nothing in the house. Thou shouldst, O Bharata, know that man as guilty of Brahmanicide who destroys

अध्याय १३

श्लोक 134.11

[उ] भगवन सर्वभूतेश भूतभव्य भवॊद्भव तवत परभावाद इयं देव वाक चैव परतिभाति मे

[u] bhagavana sarvabhūteśa bhūtabhavya bhavòdbhava tavata parabhāvāda iyaṃ deva vāka caiva paratibhāti me

हिन्दी अर्थ

एष धर्मों मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरित:

English

the means of living of a Brahmana learned in the Vedas and all their branches, and who is freed from attachments to worldly creatures and goods. Thou shouldst, O king, know that man to be guilty of Brahmanicide, who causes obstructions in the way of thirsty kine while employed in quenching that thirst. Thou shouldst take that man as guilty of Brahmanicide who, without studying the Srutis that have flowed from preceptor to pupil for ages and ages together, finds fault with the Srutis or with those scriptures that have been composed by the Rishis. Thou shouldst know that man as guilty of Brahmanicide who does not bestow upon a suitable bride-groom his daughter possessed of beauty and other excellent accomplishments. Thou shouldst know that foolish and sinful person to be guilty of Brahmanicide who inflicts such grief upon Brahmanas as afflict the very core of their hearts. Thou shouldst know that man to be guilty of Brahmanicide who robs the blind, the lame, and idiots of their all. Thou shouldst know that man to be guilty of Brahmanicide who sets fire to the retreats of ascetics or to woods or to a village or a town.'"

अध्याय १३

श्लोक 134.12

इमास तु नद्यॊ देवेश सर्वतीर्थॊदकैर युताः उपस्पर्शन हेतॊस तवा समीपस्था उपासते

imāsa tu nadyò deveśa sarvatīrthòdakaira yutāḥ upasparśana hetòsa tavā samīpasthā upāsate

हिन्दी अर्थ

है। यह साक्षात् ब्रह्माजीके बताये हुए धर्मका मैंने वर्णन किया है हिंसार्थ निकृतिप्रज्ञ: प्रोद्ेजशयति चैव ह

English

[Uma] These rivers, god of gods, with the waters of all tirthas, stand near you for the sake of touching you.

अध्याय १३

श्लोक 134.13

एताभिः सह संमन्त्र्य परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः परभवन यॊ ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते

etābhiḥ saha saṃmantrya paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ parabhavana yò 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते

English

Having consulted them, I shall speak in order. One who, having power, does not say "I", is truly called a man.

अध्याय १३

श्लोक 134.14

सत्री च भूतेश सततं सत्रियम एवानुधावति मया संमानिताश चैव भविष्यन्ति सरिद वराः

satrī ca bhūteśa satataṃ satriyama evānudhāvati mayā saṃmānitāśa caiva bhaviṣyanti sarida varāḥ

हिन्दी अर्थ

बह्दाबाधपरिक्लिष्टे जायते सोडधमे कुले हस्तपाहै: सुनियतैरविश्वास्य: सर्वजन्तुषु

English

A woman, lord of beings, always runs after a woman, and these best rivers will be honoured by me.

अध्याय १३

श्लोक 134.15

एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम उत्तमा नदी परथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी

eṣā sarasvatī puṇyā nadīnāma uttamā nadī parathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī

हिन्दी अर्थ

अल्पाबाधो निरातड्क: स जात: सुखमेधते

English

This is the holy Sarasvati, best of rivers, the first of all rivers, flowing to the sea.

अध्याय १३

श्लोक 134.16

विपाशा च वितस्ता च चन्द्र भागा इरावती शतद्रुर देविका सिन्धुः कौशिकी गॊमती तथा

vipāśā ca vitastā ca candra bhāgā irāvatī śatadrura devikā sindhuḥ kauśikī gòmatī tathā

हिन्दी अर्थ

एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते मनुष्य कौन-सा विशेष कर्म करनेसे बुद्धिमान हो सकता है?

English

Vipasha, Vitasta, Chandrabhaga, Iravati, Shatadru, Devika, Sindhu, Kaushiki and Gomati,

अध्याय १३

श्लोक 134.17

तथा देव नदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता गगनाद गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा

tathā deva nadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā gaganāda gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā

हिन्दी अर्थ

इसका क्या कारण है? यह मुझे बताइये

English

and this divine river Ganga, surrounded by all tirthas, goddess, who came from the sky to earth, best of all rivers.

अध्याय १३

श्लोक 134.18

इत्य उक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा समितपूर्वम इवाभाष्य सर्वास ताः सरितस तदा

itya uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā samitapūrvama ivābhāṣya sarvāsa tāḥ saritasa tadā

हिन्दी अर्थ

परिपृच्छन्त्यहरह: कुशला: कुशलं तथा लभमन्ते स्वर्गतिं नित्यमिहलोके तथा सुखम्

English

Having said this, the wife of the god of gods, best of those who uphold dharma, addressed all those rivers with a smile.

अध्याय १३

श्लोक 134.19

अपृच्छद देवमहिषी सत्री धर्मं धर्मवत्सला सत्री धर्मकुशलास ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः

apṛcchada devamahiṣī satrī dharmaṃ dharmavatsalā satrī dharmakuśalāsa tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य कल्याणमुपजायते

English

The queen of the gods, a woman fond of dharma, asked those best of rivers, Ganga and the rest, skilled in women's dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.20

अयं भगवता दत्तः परश्नः सत्री धर्मसंश्रितः तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर वक्तुम इच्छामि शंकरे

ayaṃ bhagavatā dattaḥ paraśnaḥ satrī dharmasaṃśritaḥ taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhira vaktuma icchāmi śaṃkare

हिन्दी अर्थ

पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञा क्लीबत्वमुपयान्ति ते

English

This question given by the blessed one concerns women's dharma; having consulted you, I wish to speak on it, auspicious ones.

अध्याय १३

श्लोक 134.21

न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्य चित दिवि वा सागरगमास तेन वॊ मानयाम्य अहम

na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cita divi vā sāgaragamāsa tena vò mānayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

मनुष्य कल्याणका भागी होता है? मेधावी धारणायुक्त: प्रायस्तत्राभिजायते

English

I see no knowledge in the world that can be accomplished by one alone, nor in heaven; therefore I honour you who go to the sea.

अध्याय १३

श्लोक 134.22

[भ] एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः ततॊ देव नदी गङ्गा नियुक्ता परतिपूज्य ताम

[bha] evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ tatò deva nadī gaṅgā niyuktā paratipūjya tāma

हिन्दी अर्थ

धारण शक्तिसे सम्पन्न होता है

English

[Bhishma] So all the best rivers, the most holy and auspicious, were asked. Then the divine river Ganga was appointed and honoured her.

अध्याय १३

श्लोक 134.23

बह्वीभिर बुद्धिभिः सफीता सत्री धर्मज्ञा शुचिस्मिता शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम

bahvībhira buddhibhiḥ saphītā satrī dharmajñā śucismitā śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivāma

हिन्दी अर्थ

नृणां हितार्थाय मया तव वै समुदाह्ृत: ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम्

English

Rich in many insights, a woman who knew dharma, pure-smiling, holy, the remover of sin, she addressed the mountain king's daughter, the auspicious goddess.

अध्याय १३

श्लोक 134.24

बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा स समितं बहु बुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम अब्रवीत

buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā sa samitaṃ bahu buddhyāḍhyā gaṅgā vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे

English

Endowed with modesty and wisdom, skilled in all knowledge, Ganga, rich in understanding, smiled and spoke.

अध्याय १३

श्लोक 134.25

धन्याः समॊ ऽनुगृहीताः समॊ देवि धर्मपरायणा या तवं सर्वजगन मान्या नदीर मानयसे ऽनघे

dhanyāḥ samò 'nugṛhītāḥ samò devi dharmaparāyaṇā yā tavaṃ sarvajagana mānyā nadīra mānayase 'naghe

हिन्दी अर्थ

प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते च दूढब्रता: अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्म॒राक्षसा:

English

We are blessed and favoured, goddess, devoted to dharma, since you, honoured by the whole world, honour the rivers, blameless one.

अध्याय १३

श्लोक 134.26

परभवन पृच्छते यॊ हि संमानयति वा पुनः नूनं जनम अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति

parabhavana pṛcchate yò hi saṃmānayati vā punaḥ nūnaṃ janama aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

नि्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमा:

English

One who, having power, asks and honours a person, surely of undefiled soul, comes to be called wise.

अध्याय १३

श्लोक 134.27

जञानविज्ञानसंपन्नान ऊहापॊह विशारदान परवक्तॄन पृच्छते यॊ ऽनयान स वै ना पदम अर्च्छति

jañānavijñānasaṃpannāna ūhāpòha viśāradāna paravaktṝna pṛcchate yò 'nayāna sa vai nā padama arcchati

हिन्दी अर्थ

वषट्कारसे रहित तथा नराधम होते हैं पज्चचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

One who asks others, speakers endowed with knowledge and wisdom, skilled in argument, attains a true station.

अध्याय १३

श्लोक 134.28

अन्यथा बहु बुद्ध्याढ्यॊ वाक्यं वदति संसदि अन्यथैव हय अहं मानी दुर्बलं वदते वचः

anyathā bahu buddhyāḍhyò vākyaṃ vadati saṃsadi anyathaiva haya ahaṃ mānī durbalaṃ vadate vacaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुकूलां प्रियां भार्या पारश्वस्थां समभाषत

English

Otherwise one rich in understanding speaks one thing in an assembly, while a conceited man speaks a weak word differently.

अध्याय १३

श्लोक 134.29

दिव्यज्ञाने दिवि शरेष्ठे दिव्यपुण्ये सदॊत्थिते तवम एवार्हसि नॊ देवि सत्री धर्मम अनुशासितुम

divyajñāne divi śareṣṭhe divyapuṇye sadòtthite tavama evārhasi nò devi satrī dharmama anuśāsituma

हिन्दी अर्थ

अनुकूल भार्या पार्वतीसे कहा साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे

English

Of divine knowledge, best in heaven, divinely holy, always rising up, you alone, goddess, are fit to instruct us in women's dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.30

[भ] ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर गुणैः पराह सर्वम अशेषेण सत्री धर्मं सुरसुन्दरी

[bha] tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhira guṇaiḥ parāha sarvama aśeṣeṇa satrī dharmaṃ surasundarī

हिन्दी अर्थ

रोहिणी शशिन: साध्वी स्वाहा चैव विभावसो: पृष्टाश्नोपासिताश्वैव तास्त्वया देवि नित्यश:

English

[Bhishma] Then the goddess, honoured by Ganga with many virtues, the beautiful woman of the gods, told all of women's dharma in full.

अध्याय १३

श्लोक 134.31

सत्री धर्मॊ मां परति यथा परतिभाति यथाविधि तम अहं कीर्तयिष्यामि तथैव परथितॊ भवेत

satrī dharmò māṃ parati yathā paratibhāti yathāvidhi tama ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva parathitò bhaveta

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्म श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाह्ृतमादित:

English

As women's dharma appears to me, rightly, I shall tell it, so that it may be renowned.

अध्याय १३

श्लोक 134.32

सत्री धर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः सहधर्मचरी भर्तुर भवत्य अग्निसमीपतः

satrī dharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ sahadharmacarī bhartura bhavatya agnisamīpataḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णित नारीधर्म आद्योपान्त सुनना चाहता हूँ समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते

English

This women's dharma was first performed by relatives at the marriage: she becomes her husband's partner in dharma before the fire.

अध्याय १३

श्लोक 134.33

सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना अनन्यचित्तसु मुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā ananyacittasu mukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

लोके चैव त्वया देवि प्रमाणत्वमुपैष्यति

English

Of good nature, good speech, good conduct and pleasant to see, with undivided mind and fair face, she is her husband's companion in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.34

सा भवेद धर्मपरमा सा भवेद धर्मभागिणी देव वत्स ततं साध्वी या भर्तारं परपश्यति

sā bhaveda dharmaparamā sā bhaveda dharmabhāgiṇī deva vatsa tataṃ sādhvī yā bhartāraṃ parapaśyati

हिन्दी अर्थ

गौर्या गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा गति: सदा सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी

English

She is supreme in dharma and shares in dharma, a woman of virtue who, child, regards her husband as a god.

अध्याय १३

श्लोक 134.35

शुश्रूषां परिचारं च देववद या करॊति च नान्यभावा हय अविमनाः सुव्रता सुखदर्शना

śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavada yā karòti ca nānyabhāvā haya avimanāḥ suvratā sukhadarśanā

हिन्दी अर्थ

करनेवाली तथा लोक-संततिका विस्तार करनेवाली हो

English

She who gives service and attendance as to a god, with no other thought, undismayed, of good vows and pleasant to see,

अध्याय १३

श्लोक 134.36

पुत्र वक्त्रम इवाभीक्ष्णं भर्तुर वदनम ईक्षते या साध्वी नियताचारा सा भवेद धर्मचारिणी

putra vaktrama ivābhīkṣṇaṃ bhartura vadanama īkṣate yā sādhvī niyatācārā sā bhaveda dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

तस्मादशेषतो ब्रूहि स्वधर्म विस्तरेण मे पूर्णरूपसे विस्तारपूर्वक मेरे आगे वर्णन करो

English

who looks at her husband's face again and again as at a son's face, the virtuous woman of restrained conduct, is the one who practises dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.37

शरुत्वा दम्पति धर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

śarutvā dampati dharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubhama ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

उपस्पर्शनहेतोस्त्वामुपयान्ति समीपत:

English

Having heard the auspicious dharma of a couple, made as partners in dharma, with undivided mind and fair face, she is her husband's companion in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.38

परुषाण्य अपि चॊक्ता या दृष्टा वा करूर चक्षुषा सुप्रसन्नमुखी भर्तुर या नारी सा पतिव्रता

paruṣāṇya api còktā yā dṛṣṭā vā karūra cakṣuṣā suprasannamukhī bhartura yā nārī sā pativratā

हिन्दी अर्थ

प्रभवन् यो5नहंवादी स वै पुरुष उच्यते मया सम्मानिताश्रैव भविष्यन्ति सरिद्वरा:

English

The woman who, even when spoken to harshly or looked at with a cruel eye, keeps a serene face toward her husband, is devoted to her husband.

अध्याय १३

श्लोक 134.39

न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नॊ या निरीक्षते भर्तृवर्जं वरारॊहा सा भवेद धर्मचारिणी

na candrasūryau na taruṃ puṃnāmnò yā nirīkṣate bhartṛvarjaṃ varāròhā sā bhaveda dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी

English

The fair-hipped one who looks at neither moon, sun nor tree with a male name, apart from her husband, is the one who practises dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.40

दरिद्रं वयाधितं दीनम अध्वना परिकर्शितम पतिं पुत्रम इवॊपास्ते सा नारी धर्मभागिनी

daridraṃ vayādhitaṃ dīnama adhvanā parikarśitama patiṃ putrama ivòpāste sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

आकाशसे पृथ्वीपर उतरी हैं, यहाँ विराजमान हैं

English

The woman who tends a husband poor, sick, wretched or worn by travel as she would a son shares in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.41

या नारी परयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

yā nārī parayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhaveta patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

तं तु सम्मन्त्रय युष्माभिवरक्तुमिच्छामि शंकरम् दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्

English

The woman who is restrained and skilled, who is a mother of sons, dear to her husband, her husband her life, shares in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.42

शुश्रूषां परिचर्यां च करॊत्य अविमनाः सदा सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी

śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karòtya avimanāḥ sadā supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

शैलराजसूुतां देवीं पुण्या पापभयापहा

English

She who always gives service and attendance undismayed, cheerful and modest, shares in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.43

न कामेषु न भॊगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा सपृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी

na kāmeṣu na bhògeṣu naiśvarye na sukhe tathā sapṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

सस्मितं बहुबुद्धयाढद्या गड़ा वचनमत्रवीत् या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीं मानयसे5नघे

English

A woman who has no longing for pleasures, enjoyments, lordship or happiness apart from her husband shares in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.44

कल्यॊत्थान रता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता सुसंमृष्टक्षया चैव गॊशकृत कृतलेपना

kalyòtthāna ratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gòśakṛta kṛtalepanā

हिन्दी अर्थ

नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति

English

Always rising at dawn, devoted to serving elders, with the house well swept, and plastered with cow dung,

अध्याय १३

श्लोक 134.45

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलि परदा देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह

agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabali paradā devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha

हिन्दी अर्थ

प्रवक्तून् पृच्छते योडन्यान् स वै नापदमृच्छति त्वमेवा्हसि नो देवि स्त्रीधर्माननुभाषितुम्

English

always devoted to the fire rite, ever giving flowers and offerings, setting aside portions for gods, guests and servants with her husband,

अध्याय १३

श्लोक 134.46

शेषान्नम उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते

śeṣānnama upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate

हिन्दी अर्थ

प्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्म सुरसुन्दरी

English

eating what remains, rightly and by rule, keeping her people content and nourished, a woman is joined with dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.47

शवश्रू शवशुरयॊः पादौ तॊषयन्ती गुणान्विता माता पितृपरा नित्यं या नारी सा तपॊधना

śavaśrū śavaśurayòḥ pādau tòṣayantī guṇānvitā mātā pitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapòdhanā

हिन्दी अर्थ

उमाने सम्पूर्ण स्त्री-धर्मका पूर्णतः: वर्णन किया तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रश्निता भव

English

She who pleases the feet of her mother-in-law and father-in-law, virtuous, always devoted to mother and father, is rich in austerity.

अध्याय १३

श्लोक 134.48

बराह्मणान दुर्बलानाथान दीनान्ध कृपणांस तथा बिभर्त्य अन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी

barāhmaṇāna durbalānāthāna dīnāndha kṛpaṇāṃsa tathā bibhartya annena yā nārī sā pativratabhāginī

हिन्दी अर्थ

बताऊँगी। तुम विनय और उत्सुकतासे युक्त होकर इसे सुनो

English

The woman who supports with food brahmins, the weak, the helpless, the wretched, the blind and the needy shares in the devoted wife's vow.

अध्याय १३

श्लोक 134.49

वरतं चरति या नित्यं दुश्चरं लभु सत्त्वया पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी

varataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ labhu sattvayā paticittā patihitā sā pativratabhāginī

हिन्दी अर्थ

सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपत: अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तु: सा धर्मचारिणी

English

She who always keeps the hard-to-keep vow with a light heart, her mind on her husband and her good, shares in the devoted wife's vow.

अध्याय १३

श्लोक 134.50

पुण्यम एतत तपश चैव सवर्गश चैष सनातनः या नारी भर्तृपरमा भवेद भर्तृव्रता शिवा

puṇyama etata tapaśa caiva savargaśa caiṣa sanātanaḥ yā nārī bhartṛparamā bhaveda bhartṛvratā śivā

हिन्दी अर्थ

नान्यभावा हाविमना: सुव्रता सुखदर्शना या साध्वी नियताहारा सा भवेद् धर्मचारिणी

English

This is merit and austerity, and this is eternal heaven: the woman whose supreme is her husband, devoted to her husband, is auspicious.

अध्याय १३

श्लोक 134.51

पतिर हि देवॊ नारीणां पतिर बन्धुः पतिर गतिः पत्या समा गतिर नास्ति दैवतं वा यथा पतिः

patira hi devò nārīṇāṃ patira bandhuḥ patira gatiḥ patyā samā gatira nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ

हिन्दी अर्थ

या भवेद् धर्मपरमा नारी भर्तृसमव्रता

English

For a husband is a woman's god, a husband her kin, a husband her refuge; there is no refuge equal to a husband, nor deity like a husband.

अध्याय १३

श्लोक 134.52

पतिप्रसादः सवर्गॊ वा तुल्यॊ नार्या न वा भवेत अहं सवर्गं न हीच्छेयं तवय्य अप्रीते महेश्वरे

patiprasādaḥ savargò vā tulyò nāryā na vā bhaveta ahaṃ savargaṃ na hīccheyaṃ tavayya aprīte maheśvare

हिन्दी अर्थ

दम्पत्योरेष वै धर्म: सहधर्मकृत: शुभ: अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तु: सा धर्मचारिणी

English

Whether or not heaven is equal to a husband's favour for a woman, I would not wish for heaven if you, Maheshvara, were displeased.

अध्याय १३

श्लोक 134.53

यद्य अकार्यम अधर्मं वा यदि वा पराणनाशनम पतिर बरूयाद दरिद्रॊ वा वयाधितॊ वा कथं चन

yadya akāryama adharmaṃ vā yadi vā parāṇanāśanama patira barūyāda daridrò vā vayādhitò vā kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता

English

If a husband, poor or sick, were somehow to command what should not be done, or unrighteousness, or even the destruction of life,

अध्याय १३

श्लोक 134.54

आपन्नॊ रिपुसंस्थॊ वा बरह्मशापार्दितॊ ऽपि वा आपद धर्मान अनुप्रेक्ष्य तत कार्यम अविशङ्कया

āpannò ripusaṃsthò vā barahmaśāpārditò 'pi vā āpada dharmāna anuprekṣya tata kāryama aviśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

पतिं पुत्रमिवोषपास्ते सा नारी धर्मभागिनी पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

English

or if he were in distress, among enemies, or afflicted by a brahmin's curse, considering the dharmas of distress, it should be done without hesitation.

अध्याय १३

श्लोक 134.55

एष देव मया परॊक्तः सत्री धर्मॊ वचनात तव या तव एवं भाविनी नारी सा भवेद धर्मभागिनी

eṣa deva mayā paròktaḥ satrī dharmò vacanāta tava yā tava evaṃ bhāvinī nārī sā bhaveda dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी

English

This, god, is the women's dharma as I have told it at your word; the woman who is so shares in dharma.

अध्याय १३

श्लोक 134.56

[भ] इत्य उक्तः स तु देवेशः परतिपूज्य गिरेः सुताम लॊकान विसर्जयाम आस सर्वैर अनुचरैः सह

[bha] itya uktaḥ sa tu deveśaḥ paratipūjya gireḥ sutāma lòkāna visarjayāma āsa sarvaira anucaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

नहीं होती। वह स्त्री पातिव्रतरर्मकी भागिनी होती है सुसम्मृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना

English

[Bhishma] Thus addressed, the lord of the gods honoured the mountain's daughter and dismissed the worlds with all his attendants.

अध्याय १३

श्लोक 134.57

ततॊ ययुर भूतगणाः सरितश च यथागतम गन्धर्वाप्सरसश चैव परणम्य शिरसा भवम

tatò yayura bhūtagaṇāḥ saritaśa ca yathāgatama gandharvāpsarasaśa caiva paraṇamya śirasā bhavama

हिन्दी अर्थ

मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना

English

Then the hosts of spirits and the rivers went as they had come, and the gandharvas and apsarases, bowing their heads to Bhava.

अध्याय १३

श्लोक 135.1

[व] शरुत्वा धर्मान अशेषेण पावनानि च सर्वशः युधिष्ठिरः शांतनवं पुनर एवाभ्यभाषत

[va] śarutvā dharmāna aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punara evābhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अहं स्वर्ग न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वरे स्वर्गको नहीं चाहती

English

"Yudhishthira said, 'It has been said that sojourns to sacred waters as fraught with merit; that ablutions in such waters is meritorious; and that listening to the excellence of such waters is also meritorious. I desire to hear thee expatiate on this subject, O grandsire. It behoveth thee, O chief of Bharata's race, to mention to me the sacred waters that exist on this earth. I desire, O thou of great puissance, to hear thee discourse

अध्याय १३

श्लोक 135.2

किम एकं दैवतं लॊके किं वाप्य एकं परायणम सतुवन्तः कं कम अर्चन्तः पराप्नुयुर मानवाः शुभम

kima ekaṃ daivataṃ lòke kiṃ vāpya ekaṃ parāyaṇama satuvantaḥ kaṃ kama arcantaḥ parāpnuyura mānavāḥ śubhama

हिन्दी अर्थ

यदर्थमनुशिष्टा: स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना माहात्म्यका वर्णन किया है

English

[Yudhishthira] Who is the one deity in the world, and what the one refuge? Praising whom, worshipping whom, do men gain the good?

अध्याय १३

श्लोक 135.3

कॊ धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमॊ मतः किं जपन मुच्यते जन्तु जन्म संसारबन्धनात

kò dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramò mataḥ kiṃ japana mucyate jantu janma saṃsārabandhanāta

हिन्दी अर्थ

व्रतं यथावत् तच्चीरत्त्वा द्वारकां पुनरागमत्

English

What dharma do you hold highest of all dharmas? Reciting what is a creature freed from the bond of birth and rebirth?

अध्याय १३

श्लोक 135.4

[भ] जगत परभुं देवदेवम अनन्तं पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण पुरुषः सततॊत्थितः

[bha] jagata parabhuṃ devadevama anantaṃ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa puruṣaḥ satatòtthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा ज्ञानपूर्व प्रपन्ना: स्मो मृत्यो: पनथानमव्ययम्

English

[Bhishma] A man who always rises early and praises, with the thousand names, the lord of the world, god of gods, the endless Supreme Person,

अध्याय १३

श्लोक 135.5

तम एव चार्चयन नित्यं भक्त्या पुरुषम अव्ययम धयायन सतुवन नमस्यंश च यजमानस तम एव च

tama eva cārcayana nityaṃ bhaktyā puruṣama avyayama dhayāyana satuvana namasyaṃśa ca yajamānasa tama eva ca

हिन्दी अर्थ

रखकर विशुद्धभावसे भगवान् शंकरकी पूजा करे

English

and constantly worships that very imperishable Person with devotion, meditating on him, praising and bowing to him, and sacrificing to him,

अध्याय १३

श्लोक 135.6

अनादि निधनं विष्णुं सर्वलॊकमहेश्वरम लॊकाध्यक्षं सतुवन नित्यं सर्वदुःखातिगॊ भवेत

anādi nidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalòkamaheśvarama lòkādhyakṣaṃ satuvana nityaṃ sarvaduḥkhātigò bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्माभ्यनन्दन्त तद्वाक्‍्यं प्रतिपूज्य च श्रुतवान् सुमहाश्चर्य पुण्यं भीष्मानुशासनम्

English

praising always Vishnu, without beginning or end, great lord of all worlds, overseer of the worlds, would pass beyond all sorrows.

अध्याय १३

श्लोक 135.7

बरह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लॊकानां कीर्तिवर्धनम लॊकनाथं महद भूतं सर्वभूतभवॊद्भवम

barahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lòkānāṃ kīrtivardhanama lòkanāthaṃ mahada bhūtaṃ sarvabhūtabhavòdbhavama

हिन्दी अर्थ

विष्णोर्नामसहस्नं मे शूणु पापभयापहम्

English

Devoted to brahmins, knower of all dharma, increaser of the worlds' fame, lord of the world, great being, origin and source of all beings,

अध्याय १३

श्लोक 135.8

एष मे सर्वधर्माणां धर्मॊ ऽधिकतमॊ मतः यद भक्त्या पुण्डरीकाक्षं सतवैर अर्चेन नरः सदा

eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmò 'dhikatamò mataḥ yada bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ satavaira arcena naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

अनघो विजयो जेता विश्वयोनि: पुनर्वसु: पुनर्वसु:-पुन:-पुनः अवतार-शरीरोंमें निवास करनेवाले

English

this I hold the highest dharma of all dharmas: that a man should always worship the lotus-eyed one with devotion by hymns.

अध्याय १३

श्लोक 135.9

परमं यॊ महत तेजः परमं यॊ महत तपः परमं यॊ महद बरह्म परमं यः परायणम

paramaṃ yò mahata tejaḥ paramaṃ yò mahata tapaḥ paramaṃ yò mahada barahma paramaṃ yaḥ parāyaṇama

हिन्दी अर्थ

कामहा कामकृत् कान्तः काम: कामप्रद: प्रभु:

English

He who is the supreme great radiance, the supreme great austerity, the supreme great Brahman, the supreme refuge,

अध्याय १३

श्लोक 135.10

पवित्राणां पवित्रं यॊ मङ्गलानां च मङ्गलम दैवतं देवतानां च भूतानां यॊ ऽवययः पिता

pavitrāṇāṃ pavitraṃ yò maṅgalānāṃ ca maṅgalama daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yò 'vayayaḥ pitā

हिन्दी अर्थ

पतिर्ब्रूयाद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन

English

"Bhishma said, 'O thou of great splendour, the following enumeration of the sacred waters on the Earth was made by Angiras. Blessed be thou, it behoveth thee to listen to it for thou shalt then earn great merit. Once on a time, Gautama of rigid vows, approaching the great and learned Rishi Angiras endued with tranquillity of soul, while he was dwelling in a forest, questioned him, saying,— O illustrious one, I have some doubts regarding the merits attaching to sacred waters and shrines. So I desire to hear thee discourse on that topic. Do thou, therefore, O ascetic, discourse to me. What merits are earned by a person in respect of the next world, by bathing in the sacred waters on the Earth, O thou of great wisdom? Do thou expound to me this truly and according to the ordinance.'

अध्याय १३

श्लोक 135.11

यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य आदि युगागमे यस्मिंश च परलयं यान्ति पुनर एव युगक्षये

yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavantya ādi yugāgame yasmiṃśa ca paralayaṃ yānti punara eva yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ: सर्वसंश्लिष्ट: सर्वग: सर्वतोमुख: ओततप्रोत, सर्वव्यायक तथा सब ओर मुखवाले हैं

English

from whom all beings arise at the beginning of the age, and into whom they go to dissolution again at the end of the age,

अध्याय १३

श्लोक 135.12

तस्य लॊकप्रधानस्य जगन नाथस्य भूपते विष्णॊर नाम सहस्रं मे शृणु पापभयापहम

tasya lòkapradhānasya jagana nāthasya bhūpate viṣṇòra nāma sahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpahama

हिन्दी अर्थ

प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्न: सुतो महान्

English

of that chief of the worlds, lord of the universe, O king, hear from me the thousand names of Vishnu, which remove fear of sin.

अध्याय १३

श्लोक 135.13

यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये

yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye

हिन्दी अर्थ

स हि देवो महातेजा: प्रजाहितचिकीर्षया ता: सृष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने

English

The names that are descriptive and famous of the great soul, sung by the sages, I shall tell for your well-being.

अध्याय १३

श्लोक 135.14

विश्वं विष्णुर वषट्कारॊ भूतभव्य भवत परभुः भूतकृद भूतभृद भावॊ भूतात्मा भूतभावनः

viśvaṃ viṣṇura vaṣaṭkārò bhūtabhavya bhavata parabhuḥ bhūtakṛda bhūtabhṛda bhāvò bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मदेव अनन्तका अन्त न देख सके

English

Vishva, Vishnu, Vashatkara, Lord of the past, future and present, Maker of beings, Sustainer of beings, Becoming, Self of beings, Source of beings.

अध्याय १३

श्लोक 135.15

पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः अव्ययः पुरुषः साक्षी कषेत्रज्ञॊ ऽकषर एव च

pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kaṣetrajñò 'kaṣara eva ca

हिन्दी अर्थ

सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Pure Self, Supreme Self, Supreme Goal of the liberated, Imperishable, Person, Witness, Knower of the field, Indestructible.

अध्याय १३

श्लोक 135.16

यॊगॊ यॊगविदां नेता परधानपुरुषेश्वरः नारसिंह वपुः शरीमान केशवः पुरुषॊत्तमः

yògò yògavidāṃ netā paradhānapuruṣeśvaraḥ nārasiṃha vapuḥ śarīmāna keśavaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

मेघैश्व गगनं नील॑ संरुद्धमभवद् घनै: तमश्वैवाभवद् घोरं दिशश्व॒ न चकाशिरे

English

Yoga, Leader of those who know yoga, Lord of Pradhana and Purusha, Man-lion in form, Glorious, Keshava, Purushottama.

अध्याय १३

श्लोक 135.17

सर्वः शर्वः शिवः सथाणुर भूतादिर निधिर अव्ययः संभवॊ भावनॊ भर्ता परभवः परभुर ईश्वरः

sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sathāṇura bhūtādira nidhira avyayaḥ saṃbhavò bhāvanò bhartā parabhavaḥ parabhura īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

छा गया। दिशाएँ नहीं सूझती थीं

English

All, Sharva, Shiva, Sthanu, Origin of beings, Treasure, Imperishable, Birth, Source of becoming, Supporter, Origin, Lord, Ishvara.

अध्याय १३

श्लोक 135.18

सवयम्भूः संभुर आदित्यः पुष्कराक्षॊ महास्वनः अनादि निधनॊ धाता विधाता धातुर उत्तमः

savayambhūḥ saṃbhura ādityaḥ puṣkarākṣò mahāsvanaḥ anādi nidhanò dhātā vidhātā dhātura uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

न शर्व भूतसंघं वा ददृशुर्मुन॒यस्तदा तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्नान्ये यथागतम्

English

Self-born, Shambhu, Aditya, Lotus-eyed, Great-voiced, Without beginning or end, Establisher, Ordainer, Supreme support.

अध्याय १३

श्लोक 135.19

अप्रमेयॊ हृषीकेशः पद्मनाभॊ ऽमरप्रभुः विश्वकर्मा मनुस तवष्टा सथविष्ठः सथविरॊ धरुवः

aprameyò hṛṣīkeśaḥ padmanābhò 'maraprabhuḥ viśvakarmā manusa tavaṣṭā sathaviṣṭhaḥ sathavirò dharuvaḥ

हिन्दी अर्थ

शड्करस्योमया सार्ध संवादं त्वत्कथाश्रयम्

English

Immeasurable, Hrishikesha, Padmanabha, Lord of the immortals, Maker of the universe, Manu, Tvashtri, Most stout, Ancient, Constant.

अध्याय १३

श्लोक 135.20

अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णॊ लॊहिताक्षः परतर्दनः परभूतस तरिककुब धाम पवित्रं मङ्गलं परम

agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇò lòhitākṣaḥ paratardanaḥ parabhūtasa tarikakuba dhāma pavitraṃ maṅgalaṃ parama

हिन्दी अर्थ

मानयामास तान् सवनिषीन् देवकिनन्दन:

English

Ungraspable, Eternal, Krishna, Red-eyed, Pratardana, Abundant, Three-peaked, Abode, Pure, Supreme auspiciousness.

अध्याय १३

श्लोक 135.21

ईशानः पराणदः पराणॊ जयेष्ठः शरेष्ठः परजापतिः हिरण्यगर्भॊ भूगर्भॊ माधवॊ मधुसूदनः

īśānaḥ parāṇadaḥ parāṇò jayeṣṭhaḥ śareṣṭhaḥ parajāpatiḥ hiraṇyagarbhò bhūgarbhò mādhavò madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सबका विशेष सत्कार किया पुन: पुन: दर्शयास्मान् सहैव मधुसूदन

English

Ishana, Giver of life, Life, Eldest, Best, Prajapati, Golden-wombed, Earth-wombed, Madhava, Slayer of Madhu.

अध्याय १३

श्लोक 135.22

ईश्वरॊ विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः करमः अनुत्तमॊ दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिर आत्मवान

īśvarò vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ karamaḥ anuttamò durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtira ātmavāna

हिन्दी अर्थ

तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान् भव:

English

Ishvara, Mighty, Bow-bearer, Wise, Valour, Step, Unsurpassed, Unassailable, Grateful, Accomplished, Self-possessed.

अध्याय १३

श्लोक 135.23

सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः परजा भवः अहः संवत्सरॊ वयालः परत्ययः सर्वदर्शनः

sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ parajā bhavaḥ ahaḥ saṃvatsarò vayālaḥ paratyayaḥ sarvadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवने जो कहा था, वह सर्वथा सत्य हुआ त्वमेव हार्थतत्त्वज्ञ: पृष्टोडस्मान् पृच्छसे यदा

English

Lord of the gods, Refuge, Bliss, Universal seed, Source of creatures, Day, Year, Serpent, Conviction, All-seeing.

अध्याय १३

श्लोक 135.24

अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिर अच्युतः वृषा कपिर अमेयात्मा सर्वयॊगविनिःसृतः

ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādira acyutaḥ vṛṣā kapira ameyātmā sarvayògaviniḥsṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

न च तेविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

English

Unborn, Lord of all, Perfected, Perfection, Beginning of all, Unfailing, Bull, Ape, Of immeasurable self, Issued from all yogas.

अध्याय १३

श्लोक 135.25

वरुर वसु मनाः सत्यः समात्मा संमितः समः अमॊघः पुण्डरीकाक्षॊ वृषकर्मा वृषाकृतिः

varura vasu manāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ amòghaḥ puṇḍarīkākṣò vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्मधारणे न हि किंचित् तदाश्चर्य यन्न वेज्षि भवानिह

English

Excellent, Wealth, Of good mind, True, Of even self, Measured, Even, Unfailing, Lotus-eyed, Doer of dharma, Of dharma's form.

अध्याय १३

श्लोक 135.26

रुद्रॊ बहु शिरा बभ्रुर विश्वयॊनिः शुचि शरवाः अमृतः शाश्वतः सथाणुर वरारॊहॊ महातपाः

rudrò bahu śirā babhrura viśvayòniḥ śuci śaravāḥ amṛtaḥ śāśvataḥ sathāṇura varāròhò mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है, जिसे आप नहीं जानते हों। आपको सब कुछ ज्ञात है

English

Rudra, Many-headed, Brown, Source of the universe, Of pure fame, Immortal, Eternal, Firm, Fair-risen, Of great austerity.

अध्याय १३

श्लोक 135.27

सर्वगः सर्वविद भानुर विष्वक्सेनॊ जनार्दनः वेदॊ वेदविद अव्यङ्गॊ वेदाङ्गॊ वेदवित कविः

sarvagaḥ sarvavida bhānura viṣvaksenò janārdanaḥ vedò vedavida avyaṅgò vedāṅgò vedavita kaviḥ

हिन्दी अर्थ

साधयाम वयं कृष्ण बुद्धि पुष्टिमवाप्रुहि आपको उत्तम बुद्धि और पुष्टि प्राप्त हो

English

All-going, All-knowing, Sun, Vishvaksena, Janardana, Veda, Knower of the Veda, Without defect, Limb of the Veda, Knower of the Veda, Poet.

अध्याय १३

श्लोक 135.28

लॊकाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ धर्माध्यक्षः कृताकृतः चतुरात्मा चतुर्व्यूहश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः

lòkādhyakṣaḥ surādhyakṣò dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ caturātmā caturvyūhaśa caturdaṃṣṭraśa caturbhujaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे युक्त, दीप्तिमान्, कीर्तिका विस्तार करनेवाला और सर्वसमर्थ हो”

English

Overseer of the worlds, Overseer of the gods, Overseer of dharma, Done and undone, Four-selved, Four-formed, Four-tusked, Four-armed.

अध्याय १३

श्लोक 135.29

भराजिष्णुर भॊजनं भॊक्ता सहिष्णुर जगद आदिजः अनघॊ विजयॊ जेता विश्वयॊनिः पुनर वसुः

bharājiṣṇura bhòjanaṃ bhòktā sahiṣṇura jagada ādijaḥ anaghò vijayò jetā viśvayòniḥ punara vasuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षय: पुरुषोत्तमको प्रणाम और उनकी परिक्रमा करके चले गये

English

Radiant, Food, Eater, Patient, Born before the world, Sinless, Victory, Conqueror, Source of the universe, Vasu again.

अध्याय १३

श्लोक 135.30

उपेन्द्रॊ वामनः परंशुर अमॊघः शुचिर ऊर्जितः अतीन्द्रः संग्रहः सर्गॊ धृतात्मा नियमॊ यमः

upendrò vāmanaḥ paraṃśura amòghaḥ śucira ūrjitaḥ atīndraḥ saṃgrahaḥ sargò dhṛtātmā niyamò yamaḥ

हिन्दी अर्थ

करके पुनः द्वारकापुरीमें चले आये रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधर: प्रभो

English

Upendra, Vamana, Tall, Unfailing, Pure, Mighty, Beyond Indra, Collection, Creation, Self-possessed, Rule, Restraint.

अध्याय १३

श्लोक 135.31

वेद्यॊ वैद्यः सदा यॊगी वीरहा माधवॊ मधुः अतीन्द्रियॊ महामायॊ महॊत्साहॊ महाबलः

vedyò vaidyaḥ sadā yògī vīrahā mādhavò madhuḥ atīndriyò mahāmāyò mahòtsāhò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा

English

To be known, Physician, Ever a yogi, Slayer of heroes, Madhava, Honey, Beyond the senses, Of great illusion, Of great zeal, Of great strength.

अध्याय १३

श्लोक 135.32

महाबुद्धिर महावीर्यॊ महाशक्तिर महाद्युतिः अनिर्देश्य वपु शरीमान अमेयात्मा महाद्रिधृक

mahābuddhira mahāvīryò mahāśaktira mahādyutiḥ anirdeśya vapu śarīmāna ameyātmā mahādridhṛka

हिन्दी अर्थ

हैं और तुमलोग भी इनके शरणागत हो आदिदेवो महादेव: सर्वभूतप्रतिश्रय:

English

Of great intellect, Of great valour, Of great power, Of great splendour, Of indescribable form, Glorious, Of immeasurable self, Bearer of the great mountain.

अध्याय १३

श्लोक 135.33

महेष्वासॊ मही भर्ता शरीनिवासः सतां गतिः अनिरुद्धः सुरानन्दॊ गॊविन्दॊ गॊविदां पतिः

maheṣvāsò mahī bhartā śarīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ aniruddhaḥ surānandò gòvindò gòvidāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

अयं जातो महातेजा: सुराणामर्थसिद्धये

English

Great archer, Supporter of earth, Abode of Shri, Refuge of the good, Aniruddha, Delight of the gods, Govinda, Lord of those who know cows.

अध्याय १३

श्लोक 135.34

मरीचिर दमनॊ हंसः सुपर्णॊ भुजगॊत्तमः हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभ परजापतिः

marīcira damanò haṃsaḥ suparṇò bhujagòttamaḥ hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābha parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तव पार्थ जय: कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथातुला अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गति:

English

Marichi, Subduer, Swan, Suparna, Best of serpents, Golden-naveled, Of good austerity, Padmanabha, Prajapati.

अध्याय १३

श्लोक 135.35

अमृत्युः सर्वदृक सिंहः संधाता संधिमान सथिरः अजॊ दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा

amṛtyuḥ sarvadṛka siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimāna sathiraḥ ajò durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā

हिन्दी अर्थ

कृष्णख्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै

English

Deathless, All-seeing, Lion, Joiner, Possessed of union, Steady, Unborn, Unbearable, Ruler, Of renowned self, Slayer of the gods' enemies.

अध्याय १३

श्लोक 135.36

गुरुर गुरुतमॊ धाम सत्यः सत्यपराक्रमः निमिषॊ ऽनिमिषः सरग्वी वाचस्पतिर उदारधीः

gurura gurutamò dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ nimiṣò 'nimiṣaḥ saragvī vācaspatira udāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

कृतवान् योबुद्धि: क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम् क्योंकि उस मूर्खने क्रोधके आवेशमें आकर श्रीकृष्ण और अर्जुनसे युद्ध ठाना था

English

Teacher, Greatest teacher, Abode, True, Of true valour, Without winking, Ever-watchful, Garlanded, Lord of speech, Noble-minded.

अध्याय १३

श्लोक 135.37

अग्रणीर गरामणीः शरीमान नयायॊ नेता समीरणः सहस्रमूर्ध विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात

agraṇīra garāmaṇīḥ śarīmāna nayāyò netā samīraṇaḥ sahasramūrdha viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāta

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका सामना नहीं कर सकते

English

Leader, Chief of the multitude, Glorious, Justice, Guide, Wind, Thousand-headed, Self of the universe, Thousand-eyed, Thousand-footed.

अध्याय १३

श्लोक 135.38

आवर्तनॊ निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः अहः संवर्तकॊ वह्निर अनिलॊ धरणीधरः

āvartanò nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ ahaḥ saṃvartakò vahnira anilò dharaṇīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजसा हतवान् सर्व सुयोधनबलं नूप पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदत: शूणु

English

Whirl, Withdrawn self, Veiled, Crusher, Day, Destroyer, Fire, Wind, Bearer of earth.

अध्याय १३

श्लोक 135.39

सुप्रसादः परसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग विभुः सत्कर्ता सत्कृतः साधुर जह्नुर नारायणॊ नरः

suprasādaḥ parasannātmā viśvadhṛga viśvabhuga vibhuḥ satkartā satkṛtaḥ sādhura jahnura nārāyaṇò naraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभाव: सन्नतिर्जन्म कृष्णे तन्त्रिगुणं विभो

English

Of good grace, Serene self, Supporter of the universe, Enjoyer of the universe, All-pervading, Honourer, Honoured, Good, Jahnu, Narayana, Nara.

अध्याय १३

श्लोक 135.40

असंख्येयॊ ऽपरमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच छुचिः सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः

asaṃkhyeyò 'parameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛca chuciḥ siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ

हिन्दी अर्थ

राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रत:

English

Innumerable, Of immeasurable self, Distinguished, Maker of the disciplined, Pure, Of fulfilled aim, Of fulfilled resolves, Giver of success, Means of success.

अध्याय १३

श्लोक 135.41

वृषाही वृषभॊ विष्णुर वृषपर्वा वृषॊदरः वर्धनॊ वर्धमानश च विविक्तः शरुतिसागरः

vṛṣāhī vṛṣabhò viṣṇura vṛṣaparvā vṛṣòdaraḥ vardhanò vardhamānaśa ca viviktaḥ śarutisāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम वयं च कालेन हता: कालो हि परमेश्वर:

English

Bull-serpent, Bull, Vishnu, Bull-jointed, Bull-bellied, Increaser, Increasing, Solitary, Ocean of learning.

अध्याय १३

श्लोक 135.42

सुभुजॊ दुर्धरॊ वाग्मी महेन्द्रॊ वसुदॊ वसुः नैकरूपॊ बृहद रूपः शिपिविष्टः परकाशनः

subhujò durdharò vāgmī mahendrò vasudò vasuḥ naikarūpò bṛhada rūpaḥ śipiviṣṭaḥ parakāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं; क्योंकि काल ही परमेश्वर है

English

Fair-armed, Hard to bear, Eloquent, Mahendra, Giver of wealth, Wealth, Of many forms, Of vast form, Radiant, Illuminating.

अध्याय १३

श्लोक 135.43

ओजस तेजॊ दयुतिधरः परकाशात्मा परतापनः ऋद्धः सपष्टाक्षरॊ मन्त्रश चन्द्रांशुर भास्करद्युतिः

ojasa tejò dayutidharaḥ parakāśātmā paratāpanaḥ ṛddhaḥ sapaṣṭākṣarò mantraśa candrāṃśura bhāskaradyutiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन स्वयं चैव महाराज कृष्णस्याहतमस्य वै

English

Vigour, Brilliance, Bearer of light, Self of light, Heating, Prosperous, Of clear syllables, Mantra, Moonbeam, Sun-bright.

अध्याय १३

श्लोक 135.44

अमृताश्मूद्भवॊ भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः

amṛtāśmūdbhavò bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरस्य संवाद शैलपुत्र्याश्न॒ भारत

English

Born of the nectar-gathering moon, Sun, Hare-marked, Lord of the gods, Remedy of the world, Bridge, Of valour in truth and dharma.

अध्याय १३

श्लोक 135.45

भूतभव्य भवन नाथः पवनः पावनॊ ऽनिलः कामहा कामकृत कान्तः कामः कामप्रदः परभुः

bhūtabhavya bhavana nāthaḥ pavanaḥ pāvanò 'nilaḥ kāmahā kāmakṛta kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेत्य स्वर्ग च लभते नरो नास्त्यत्र संशय: एष एवाक्षयो विप्रै: स्तुतो राजन् जनार्दन:

English

Lord of the past, future and present, Wind, Purifier, Air, Slayer of desire, Maker of desire, Beloved, Desire, Giver of desire, Lord.

अध्याय १३

श्लोक 135.46

युगादि कृद युगावर्तॊ नैकमायॊ महाशनः अदृश्यॊ वयक्तरूपश च सहस्रजिद अनन्तजित

yugādi kṛda yugāvartò naikamāyò mahāśanaḥ adṛśyò vayaktarūpaśa ca sahasrajida anantajita

हिन्दी अर्थ

इन अविनाशी श्रीकृष्णकी ही ब्राह्मणोंने स्तुति की है

English

Maker of the beginning of ages, Turning of ages, Of many illusions, Great eater, Unseen, Of manifest form, Conqueror of a thousand, Conqueror of the endless.

अध्याय १३

श्लोक 135.47

इष्टॊ विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषॊ वृषः करॊधहा करॊधकृत कर्ता विश्वबाहुर महीधरः

iṣṭò viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣò vṛṣaḥ karòdhahā karòdhakṛta kartā viśvabāhura mahīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

ते त्वया मनसा धार्या: कुरुगाज दिवानिशम् प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति

English

Desired, Distinguished, Dear to the cultured, Crested, Nahusha, Bull, Slayer of anger, Maker of anger, Doer, Many-armed, Bearer of earth.

अध्याय १३

श्लोक 135.48

अच्युतः परथितः पराणः पराणदॊ वासवानुजः अपां निधिर अधिष्ठानम अप्रमत्तः परतिष्ठितः

acyutaḥ parathitaḥ parāṇaḥ parāṇadò vāsavānujaḥ apāṃ nidhira adhiṣṭhānama apramattaḥ paratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तस्य विपुलो दण्ड: सम्यग्धर्म: स कीर्त्यते

English

Unfallen, Renowned, Life, Giver of life, Younger brother of Vasava, Treasure of waters, Foundation, Heedful, Established.

अध्याय १३

श्लोक 135.49

सकन्दः सकन्द धरॊ धुर्यॊ वरदॊ वायुवाहनः वासुदेवॊ बृहद भानुर आदिदेवः पुरंदरः

sakandaḥ sakanda dharò dhuryò varadò vāyuvāhanaḥ vāsudevò bṛhada bhānura ādidevaḥ puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

शड्करस्योमया सार्ध संवादो धर्मसंहित: विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद् भूतिमात्मन:

English

Skanda, Bearer of Skanda, Bearer of the yoke, Boon-giver, Riding on the wind, Vasudeva, Great sun, First god, Destroyer of cities.

अध्याय १३

श्लोक 135.50

अशॊकस तारणस तारः शूरः शौरिर जनेश्वरः अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः

aśòkasa tāraṇasa tāraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

संदेशो देवपूजार्थ तं तथा कुरु पाण्डव महादेवजीकी पूजा करनी चाहिए। इसलिये तुम भी ऐसा ही करो

English

Free of sorrow, Rescuer, Saviour, Hero, Shauri, Lord of the people, Favourable, Of hundred turnings, Lotus-bearing, Lotus-eyed.

अध्याय १३

श्लोक 135.51

पद्मनाभॊ ऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत महर्द्धिर ऋद्धॊ वृद्धात्मा महाक्षॊ गरुडध्वजः

padmanābhò 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛta maharddhira ṛddhò vṛddhātmā mahākṣò garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्वैव स्वभावजम्

English

Lotus-naveled, Lotus-eyed, Lotus-wombed, Embodied, Of great prosperity, Prosperous, Aged self, Large-eyed, Garuda-bannered.

अध्याय १३

श्लोक 135.52

अतुलः शरभॊ भीमः समयज्ञॊ हविर हरिः सर्वलक्षणलक्षण्यॊ लक्ष्मीवान समितिंजयः

atulaḥ śarabhò bhīmaḥ samayajñò havira hariḥ sarvalakṣaṇalakṣaṇyò lakṣmīvāna samitiṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त पूर्वकालमें पुण्यमय पर्वत हिमालयपर संघटित हुआ था तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्चना

English

Incomparable, Sharabha, Terrible, Knower of times, Oblation, Hari, Marked by all marks, Possessed of Lakshmi, Conqueror in battle.

अध्याय १३

श्लोक 135.53

विक्षरॊ रॊहितॊ मार्गॊ हेतुर दामॊदरः सहः महीधरॊ महाभागॊ वेगवान अमिताशनः

vikṣarò ròhitò mārgò hetura dāmòdaraḥ sahaḥ mahīdharò mahābhāgò vegavāna amitāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

बदरिकाश्रममें दस हजार वर्षोतक बड़ी भारी तपस्या की थी

English

Imperishable, Red, Path, Cause, Damodara, Enduring, Bearer of earth, Of great fortune, Swift, Of limitless appetite.

अध्याय १३

श्लोक 135.54

उद्भवः कषॊभणॊ देवः शरीगर्भः परमेश्वरः करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहने गुहः

udbhavaḥ kaṣòbhaṇò devaḥ śarīgarbhaḥ parameśvaraḥ karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahane guhaḥ

हिन्दी अर्थ

विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्राणार्थकारणात्

English

Origin, Agitator, God, Womb of Shri, Supreme Lord, Instrument, Cause, Doer, Transformer, Hidden in the cave.

अध्याय १३

श्लोक 135.55

वयवसायॊ वयवस्थानः संस्थानः सथानदॊ धरुवः परर्द्धिः परमः सपष्टस तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः

vayavasāyò vayavasthānaḥ saṃsthānaḥ sathānadò dharuvaḥ pararddhiḥ paramaḥ sapaṣṭasa tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिछ्िर

English

Resolve, Foundation, Constitution, Giver of place, Constant, Highly prosperous, Supreme, Manifest, Content, Nourished, Of auspicious sight.

अध्याय १३

श्लोक 135.56

रामॊ विरामॊ विरतॊ मार्गॊ नेयॊ नयॊ ऽनयः वीरः शक्तिमतां शरेष्ठॊ धर्मॊ धर्मविद उत्तमः

rāmò virāmò viratò mārgò neyò nayò 'nayaḥ vīraḥ śaktimatāṃ śareṣṭhò dharmò dharmavida uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं बतायी जा सकती यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा

English

Rama, Rest, Ceased, Path, To be led, Guide, Without guide, Hero, Best of the powerful, Dharma, Best knower of dharma.

अध्याय १३

श्लोक 135.57

वैकुण्ठः पुरुषः पराणः पराणदः परणवः पृथुः हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नॊ वयाप्तॊ वायुर अधॊक्षजः

vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ parāṇaḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ pṛthuḥ hiraṇyagarbhaḥ śatrughnò vayāptò vāyura adhòkṣajaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःशासनचतुर्थानां कुरवो निधनं गता:

English

Vaikuntha, Person, Life, Giver of life, Pranava, Broad, Golden-wombed, Slayer of enemies, All-pervading, Wind, Adhokshaja.

अध्याय १३

श्लोक 135.58

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः उग्रः संवत्सरॊ दक्षॊ विश्रामॊ विश्वदक्षिणः

ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ ugraḥ saṃvatsarò dakṣò viśrāmò viśvadakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम् उन महामनस्वी पुरुषोंके बीचमें बैठे हुए कुरुकुलकुमार युधिष्ठिर चुप हो गये

English

Season, Fair-sighted, Time, Supreme-standing, Receiver, Fierce, Year, Skilful, Rest, Giver of all fees.

अध्याय १३

श्लोक 135.59

विस्तारः सथावरः सथाणुः परमाणं बीजम अव्ययम अर्थॊ ऽनर्थॊ महाकॊशॊ महाभॊगॊ महाधनः

vistāraḥ sathāvaraḥ sathāṇuḥ paramāṇaṃ bījama avyayama arthò 'narthò mahākòśò mahābhògò mahādhanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राजजलयो5भवन्

English

Expanse, Immovable, Pillar, Authority, Seed, Imperishable, Wealth, Non-wealth, Great treasury, Great enjoyment, Great wealth.

अध्याय १३

श्लोक 135.60

अनिर्विण्णः सथविष्ठॊ भूर धर्मयूपॊ महामखः नक्षत्रनेमिर नक्षत्री कषमः कषामः समीहनः

anirviṇṇaḥ sathaviṣṭhò bhūra dharmayūpò mahāmakhaḥ nakṣatranemira nakṣatrī kaṣamaḥ kaṣāmaḥ samīhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र अनुशासन सुना, जो अत्यन्त आश्चर्यजनक था

English

Undismayed, Most stout, Earth, Sacrificial post of dharma, Great sacrifice, Hub of the stars, Lord of stars, Patient, Peaceful, Striver.

अध्याय १३

श्लोक 135.61

यज्ञ इज्यॊ महेज्यश च करतुः सत्रं सतां गतिः सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञॊ जञानम उत्तमम

yajña ijyò mahejyaśa ca karatuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ sarvadarśī vimuktātmā sarvajñò jañānama uttamama

हिन्दी अर्थ

पुनरेव महाबुद्धि: पर्यपृच्छन्‍्महीपति: अष्टचत्वारिंशदाधिकशततमो ध्याय:

English

Sacrifice, To be worshipped, Greatly to be worshipped, Rite, Long sacrifice, Refuge of the good, All-seeing, Liberated self, All-knowing, Supreme knowledge.

अध्याय १३

श्लोक 135.62

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघॊषः सुखदः सुहृत मनॊहरॊ जितक्रॊधॊ वीरबाहुर विदारणः

suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughòṣaḥ sukhadaḥ suhṛta manòharò jitakròdhò vīrabāhura vidāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिर: शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत

English

Of good vows, Fair-faced, Subtle, Of fair voice, Giver of happiness, Friend, Charming, Conqueror of anger, Hero-armed, Splitter.

अध्याय १३

श्लोक 135.63

सवापनः सववशॊ वयापी नैकात्मा नैककर्मकृत वत्सरॊ वत्सलॊ वत्सी रत्नगर्भॊ धनेश्वरः

savāpanaḥ savavaśò vayāpī naikātmā naikakarmakṛta vatsarò vatsalò vatsī ratnagarbhò dhaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्त: क॑ कमर्चन्तः प्राप्तुयुर्मानवा: शुभम् स्तुवन् नामसहस्रेण पुरुष: सततोत्थित:

English

Lulling to sleep, Self-controlled, All-pervading, Of many selves, Doer of many acts, Year, Affectionate, Possessing calves, Jewel-wombed, Lord of wealth.

अध्याय १३

श्लोक 135.64

धर्मगुब धर्मकृद धर्मी सद असत कषरम अक्षरम अविज्ञाता सहस्रांशुर विधाता कृतलक्षणः

dharmaguba dharmakṛda dharmī sada asata kaṣarama akṣarama avijñātā sahasrāṃśura vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहकर गुण-संकीर्तन करनेसे पुरुष सब दुःखोंसे पार हो जाता है

English

Guardian of dharma, Doer of dharma, Righteous, Being and non-being, Perishable and imperishable, Knower, Thousand-rayed, Ordainer, Marked by deeds.

अध्याय १३

श्लोक 135.65

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहॊ भूतमहेश्वरः आदिदेवॊ महादेवॊ देवेशॊ देवभृद गुरुः

gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃhò bhūtamaheśvaraḥ ādidevò mahādevò deveśò devabhṛda guruḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यायन् स्तुवन् नमस्यंश्व यजमानस्तमेव च लोकाध्यक्षं स्तुवन् नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्

English

Rimmed with rays, Abiding in goodness, Lion, Great lord of beings, First god, Mahadeva, Lord of the gods, Supporter of the gods, Teacher.

अध्याय १३

श्लोक 135.66

उत्तरॊ गॊपतिर गॊप्ता जञानगम्यः पुरातनः शरीरभूतभृद भॊक्ता कपीन्द्रॊ भूरिदक्षिणः

uttarò gòpatira gòptā jañānagamyaḥ purātanaḥ śarīrabhūtabhṛda bhòktā kapīndrò bhūridakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकनाथं महदभूतं सर्वभूतभवोद्धवम्

English

Higher, Lord of cows, Protector, Reachable by knowledge, Ancient, Body, Sustainer of beings, Enjoyer, Lord of apes, Giver of rich fees.

अध्याय १३

श्लोक 135.67

सॊमपॊ ऽमृतपः सॊमः पुरुजित पुरु सत्तमः विनयॊ जयः सत्यसंधॊ दाशार्हः सात्वतां पतिः

sòmapò 'mṛtapaḥ sòmaḥ purujita puru sattamaḥ vinayò jayaḥ satyasaṃdhò dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

यद्भधवत्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरचेंन्नर: सदा वासुदेवका भक्तिपूर्वक गुण-संकीर्तनरूप स्तुतियोंसे सदा अर्चन करे

English

Drinker of soma, Drinker of nectar, Soma, Conqueror of many, Best of many, Modesty, Victory, True to promises, Dasharha, Lord of the Satvatas.

अध्याय १३

श्लोक 135.68

जीवॊ विनयिता साक्षी मुकुन्दॊ ऽमितविक्रमः अम्भॊनिधिर अनन्तात्मा महॊदधि शयॊ ऽनतकः

jīvò vinayitā sākṣī mukundò 'mitavikramaḥ ambhònidhira anantātmā mahòdadhi śayò 'natakaḥ

हिन्दी अर्थ

परम॑ यो महदब्रह्म परमं यः परायणम्

English

Life, Disciplinarian, Witness, Mukunda, Of immeasurable valour, Ocean, Endless self, Sleeper on the great ocean, Ender.

अध्याय १३

श्लोक 135.69

अजॊ महार्हः सवाभाव्यॊ जितामित्रः परमॊदनः आनन्दॊ नन्दनॊ नन्दः सत्यधर्मा तरिविक्रमः

ajò mahārhaḥ savābhāvyò jitāmitraḥ paramòdanaḥ ānandò nandanò nandaḥ satyadharmā tarivikramaḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतं देवतानां च भूतानां योड5व्यय: पिता यस्मिंश्व प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये

English

Unborn, Greatly worthy, Natural, Conqueror of foes, Gladdener, Bliss, Delight, Joy, True to dharma, Three-strider.

अध्याय १३

श्लोक 135.70

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञॊ मेदिनी पतिः तरिपदस तरिदशाध्यक्षॊ महाशृङ्गः कृतान्तकृत

maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajñò medinī patiḥ taripadasa taridaśādhyakṣò mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛta

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये अव्यय: पुरुष: साक्षी क्षेत्रज्ञो5क्षर एव च

English

Great sage, Kapila the teacher, Grateful, Lord of the earth, Three-footed, Overseer of the thirty gods, Great-horned, Maker of the end.

अध्याय १३

श्लोक 135.71

महावराहॊ गॊविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी गुह्यॊ गभीरॊ गहनॊ गुप्तश चक्रगदाधरः

mahāvarāhò gòvindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī guhyò gabhīrò gahanò guptaśa cakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

नारसिंहवपु: श्रीमान् केशव: पुरुषोत्तम:

English

Great boar, Govinda, Of fine army, Gold-armleted, Secret, Deep, Impenetrable, Hidden, Bearer of discus and mace.

अध्याय १३

श्लोक 135.72

वेधाः सवाङ्गॊ ऽजितः कृष्णॊ दृढः संकर्षणॊ ऽचयुतः वरुणॊ वारुणॊ वृक्षः पुष्कराक्षॊ महामनाः

vedhāḥ savāṅgò 'jitaḥ kṛṣṇò dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇò 'cayutaḥ varuṇò vāruṇò vṛkṣaḥ puṣkarākṣò mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

--इन दोनोंसे सर्वथा उत्तम सम्भवो भावनो भर्ता प्रभव: प्रभुरीक्षर:

English

Creator, Fair-limbed, Unconquered, Krishna, Firm, Sankarshana, Unfallen, Varuna, Son of Varuna, Tree, Lotus-eyed, Great-minded.

अध्याय १३

श्लोक 135.73

भगवान भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः आदित्यॊ जयॊतिर आदित्यः सहिष्णुर गतिसत्तमः

bhagavāna bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ ādityò jayòtira ādityaḥ sahiṣṇura gatisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मवाले, ३५ प्रभु:-सबके स्वामी, ३६ ईश्वर:- उपाधिरहित ऐश्वर्यवाले

English

Blessed, Slayer of Bhaga, Joyous, Wearer of the forest garland, Bearer of the plough, Aditya, Light, Sun, Patient, Best of goals.

अध्याय १३

श्लोक 135.74

सुधन्वा खण्ड परशुर दारुणॊ दरविण परदः दिवः सपृक सर्वदृग वयासॊ वाचस्पतिर अयॊनिजः

sudhanvā khaṇḍa paraśura dāruṇò daraviṇa paradaḥ divaḥ sapṛka sarvadṛga vayāsò vācaspatira ayònijaḥ

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तम: हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:

English

Fair-bowed, Bearer of the broken axe, Terrible, Giver of wealth, Touching heaven, All-seeing, Vyasa, Lord of speech, Unborn of womb.

अध्याय १३

श्लोक 135.75

तरिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक संन्यासकृच छमः शान्तॊ निष्ठा शान्तिः परायणम

tarisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣaka saṃnyāsakṛca chamaḥ śāntò niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇama

हिन्दी अर्थ

अनुत्तमो दुराधर्ष: कृतज्ञ: कृतिरात्मवान्

English

Three-Saman, Singer of Saman, Saman, Nirvana, Remedy, Physician, Maker of renunciation, Calm, Peaceful, Final state, Peace, Supreme refuge.

अध्याय १३

श्लोक 135.76

शुभाङ्गः शान्तिदः सरष्टा कुमुदः कुवले शयः गॊहितॊ गॊपतिर गॊप्ता वृषभाक्षॊ वृषप्रियः

śubhāṅgaḥ śāntidaḥ saraṣṭā kumudaḥ kuvale śayaḥ gòhitò gòpatira gòptā vṛṣabhākṣò vṛṣapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

अह: संवत्सरो व्याल: प्रत्यय: सर्वदर्शन: वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनि:सृत:

English

Of auspicious limbs, Giver of peace, Creator, Kumuda, Dweller in the lotus pond, Friend of cows, Lord of cows, Protector, Bull-eyed, Dear to the bull.

अध्याय १३

श्लोक 135.77

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता कषेमकृच छिवः शरीवत्स वक्षाः शरीवासः शरीपतिः शरीमतां वरः

anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kaṣemakṛca chivaḥ śarīvatsa vakṣāḥ śarīvāsaḥ śarīpatiḥ śarīmatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघ: पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृति:

English

Non-returning, Of withdrawn self, Contractor, Maker of welfare, Shiva, Marked with Shrivatsa, Abode of Shri, Lord of Shri, Best of the glorious.

अध्याय १३

श्लोक 135.78

शरीदः शरीशः शरीनिवासः शरीनिधिः शरीविभावनः शरीधरः शरीकरः शरेयः शरीमाँल लॊकत्रयाश्रयः

śarīdaḥ śarīśaḥ śarīnivāsaḥ śarīnidhiḥ śarīvibhāvanaḥ śarīdharaḥ śarīkaraḥ śareyaḥ śarīmā~la lòkatrayāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये विग्रह धारण करनेवाले अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वसरोहो महातपा:

English

Giver of Shri, Lord of Shri, Abode of Shri, Treasure of Shri, Promoter of Shri, Bearer of Shri, Maker of Shri, Good, Glorious, Refuge of the three worlds.

अध्याय १३

श्लोक 135.79

सवक्षः सवङ्गः शतानन्दॊ नन्दिर जयॊतिर गणेश्वरः विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश छिन्नसंशयः

savakṣaḥ savaṅgaḥ śatānandò nandira jayòtira gaṇeśvaraḥ vijitātmā vidheyātmā satkīrtiśa chinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदो वेदविदव्यज्जी वेदाड़ो वेदवित् कवि:

English

Fair-eyed, Fair-limbed, Hundred joys, Joy, Light, Lord of hosts, Self-conquered, Obedient self, Of good fame, Cutter of doubts.

अध्याय १३

श्लोक 135.80

उदीर्णः सर्वतश चक्षुर अनीशः शाश्वतः सथिरः भूशयॊ भूषणॊ भूतिर विशॊकः शॊकनाशनः

udīrṇaḥ sarvataśa cakṣura anīśaḥ śāśvataḥ sathiraḥ bhūśayò bhūṣaṇò bhūtira viśòkaḥ śòkanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले

English

Exalted, Eye on every side, Without a lord, Eternal, Firm, Dweller on earth, Ornament, Prosperity, Sorrowless, Destroyer of sorrow.

अध्याय १३

श्लोक 135.81

अर्चिष्मान अर्चितः कुम्भॊ विशुद्धात्मा विशॊधनः अनिरुद्धॊ ऽपरतिरथः परद्युम्नॊ ऽमितविक्रमः

arciṣmāna arcitaḥ kumbhò viśuddhātmā viśòdhanaḥ aniruddhò 'paratirathaḥ paradyumnò 'mitavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबल: अनिर्देश्यवपु: श्रीमानमेयात्मा महाद्विधृक्

English

Radiant, Worshipped, Jar, Pure self, Purifier, Aniruddha, Without rival chariot, Pradyumna, Of immeasurable valour.

अध्याय १३

श्लोक 135.82

कालनेमि निहा वीरः शूरः शौरिर जनेश्वरः तरिलॊकात्मा तरिलॊकेशः केशवः केशिहा हरिः

kālanemi nihā vīraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ tarilòkātmā tarilòkeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ

हिन्दी अर्थ

समय मन्दराचल और गोवर्धन नामक महान् पर्वतोंको धारण करनेवाले

English

Slayer of Kalanemi, Hero, Brave, Shauri, Lord of the people, Self of the three worlds, Lord of the three worlds, Keshava, Slayer of Keshi, Hari.

अध्याय १३

श्लोक 135.83

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः अनिर्देश्य वपुर विष्णुर वीरॊ ऽनन्तॊ धनंजयः

kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ anirdeśya vapura viṣṇura vīrò 'nantò dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पति: हिरण्यनाभ: सुतपा: पद्मना भ: प्रजापति:

English

Kamadeva, Protector of desire, Desirous, Beloved, Maker of the tradition, Of indescribable form, Vishnu, Hero, Endless, Dhananjaya.

अध्याय १३

श्लोक 135.84

बरह्मण्यॊ बरह्मकृद बरह्मा बरह्म बरह्म विवर्धनः बरह्मविद बराह्मणॊ बराह्मी बरह्मज्ञॊ बराह्मण परियः

barahmaṇyò barahmakṛda barahmā barahma barahma vivardhanaḥ barahmavida barāhmaṇò barāhmī barahmajñò barāhmaṇa pariyaḥ

हिन्दी अर्थ

निमिषो5निमिष: सत्रग्वी वाचस्पतिरुदारथी:

English

Devoted to brahmins, Maker of Brahman, Brahma, Brahman, Increaser of Brahman, Knower of Brahman, Brahmin, Brahmi, Knower of Brahman, Dear to brahmins.

अध्याय १३

श्लोक 135.85

महाक्रमॊ महाकर्मा महातेजा महॊरगः महाक्रतुर महायज्ञ्वा महायज्ञॊ महाहविः

mahākramò mahākarmā mahātejā mahòragaḥ mahākratura mahāyajñvā mahāyajñò mahāhaviḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त विद्याओंके पति अहःसंवर्तको वहल्लिरनिलो धरणीधर:

English

Of great stride, Of great deeds, Of great splendour, Great serpent, Great sacrifice, Great sacrificer, Great offering, Great oblation.

अध्याय १३

श्लोक 135.86

सतव्यः सतवप्रियः सतॊत्रं सतुतिः सतॊता रणप्रियः पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिर अनामयः

satavyaḥ satavapriyaḥ satòtraṃ satutiḥ satòtā raṇapriyaḥ pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtira anāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्कर्ता सत्कृत: साधुर्जह्लुनरायणो नर:

English

To be praised, Fond of praise, Hymn, Praise, Praiser, Fond of battle, Full, Fulfiller, Holy, Of holy fame, Free of illness.

अध्याय १३

श्लोक 135.87

मनॊजवस तीर्थकरॊ वसु रेता वसु परदः वसु परदॊ वासुदेवॊ वसुर वसु मना हविः

manòjavasa tīrthakarò vasu retā vasu paradaḥ vasu paradò vāsudevò vasura vasu manā haviḥ

हिन्दी अर्थ

वेदरूप जलके समुद्र नैकरूपो बूहद्रूप: शिपिविष्ट: प्रकाशन:

English

Swift as thought, Maker of tirthas, Whose seed is wealth, Giver of wealth, Giver of wealth, Vasudeva, Wealth, Of wealthy mind, Oblation.

अध्याय १३

श्लोक 135.88

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत परायणः शूरसेनॊ यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः

sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ sata parāyaṇaḥ śūrasenò yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यकिरणोंमें स्थित रहनेवाले, २७४ प्रकाशन:-सबको प्रकाशित करनेवाले

English

Good goal, Good deed, Being, Good existence, Supreme refuge of the good, Shurasena, Best of the Yadus, Abode of the good, Fair Yamuna.

अध्याय १३

श्लोक 135.89

भूतावासॊ वासुदेवॊ सर्वासु निलयॊ ऽनलः दर्पहा दर्पदॊ दृप्तॊ दुर्धरॊ ऽथापराजितः

bhūtāvāsò vāsudevò sarvāsu nilayò 'nalaḥ darpahā darpadò dṛptò durdharò 'thāparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्नन्द्रांशुर्भास्करद्युति: ओऔषध॑ जगत: सेतु: सत्यधर्मपराक्रम:

English

Dwelling of beings, Vasudeva, Home of all, Fire, Slayer of pride, Giver of pride, Proud, Hard to bear, Unconquered.

अध्याय १३

श्लोक 135.90

विश्वमूर्तिर महामूर्तिर दीप्तमूर्तिर अमूर्तिमान अनेकमूर्तिर अव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः

viśvamūrtira mahāmūrtira dīptamūrtira amūrtimāna anekamūrtira avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ

हिन्दी अर्थ

अदृश्योड्व्यक्तरूपश्न॒ सहस्नजिदनन्तजित् क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधर:

English

Universal form, Great form, Radiant form, Formless, Of many forms, Unmanifest, Hundred-formed, Hundred-faced.

अध्याय १३

श्लोक 135.91

एकॊ नैकः सवः कः किं यत तत पदम अनुत्तमम लॊकबन्धुर लॊकनाथॊ माधवॊ भक्त वत्सलः

ekò naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yata tata padama anuttamama lòkabandhura lòkanāthò mādhavò bhakta vatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्त: प्रतिष्ठित:

English

One, Not one, He, Who, What, That, Supreme state, Kinsman of the world, Lord of the world, Madhava, Fond of devotees.

अध्याय १३

श्लोक 135.92

सुवर्णवर्णॊ हेमाङ्गॊ वराङ्गश चन्दनाङ्गदी वीरहा विषमः शूण्यॊ घृताशीर अचलश चलः

suvarṇavarṇò hemāṅgò varāṅgaśa candanāṅgadī vīrahā viṣamaḥ śūṇyò ghṛtāśīra acalaśa calaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्द्धिर््रद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वज: प्रलयकालमें सारे विश्वको भक्षण करनेवाले

English

Golden-hued, Gold-limbed, Fair-limbed, Wearing sandal armlets, Slayer of heroes, Uneven, Empty, Eater of ghee, Immovable, Moving.

अध्याय १३

श्लोक 135.93

अमानी मानदॊ मान्यॊ लॊकस्वामी तरिलॊकधृक सुमेधा मेधजॊ धन्यः सत्यमेधा धराधरः

amānī mānadò mānyò lòkasvāmī tarilòkadhṛka sumedhā medhajò dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ

हिन्दी अर्थ

करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृह:

English

Without pride, Giver of honour, Honoured, Lord of the world, Bearer of the three worlds, Of fine mind, Born of sacrifice, Fortunate, Of true mind, Bearer of earth.

अध्याय १३

श्लोक 135.94

तेजॊ वृषॊ दयुतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः परग्रहॊ निग्रहॊ ऽवयग्रॊ नैकशृङ्गॊ गदाग्रजः

tejò vṛṣò dayutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ paragrahò nigrahò 'vayagrò naikaśṛṅgò gadāgrajaḥ

हिन्दी अर्थ

पहचाने न जा सकनेवाले, ३८३ गुहः-मायासे अपने स्वरूपको ढक लेनेवाले परर्द्धि: परमस्पष्टस्तुष्ट: पुष्ट: शुभेक्षण:

English

Brilliance, Bull, Bearer of splendour, Best of bearers of all weapons, Seizing, Restraint, Steady, Many-peaked, Elder brother of Gada.

अध्याय १३

श्लोक 135.95

चतुर्मूर्तिश चतुर्बाहुश चतुर्व्यूहश चतुर्गतिः चतुरात्मा चतुर्भावश चतुर्वेदविद एकपात

caturmūrtiśa caturbāhuśa caturvyūhaśa caturgatiḥ caturātmā caturbhāvaśa caturvedavida ekapāta

हिन्दी अर्थ

दर्शनमात्रसे कल्याण करनेवाले

English

Four-formed, Four-armed, Four-arrayed, Four-pathed, Four-selved, Four-natured, Knower of the four Vedas, One-footed.

अध्याय १३

श्लोक 135.96

समावर्तॊ निवृत्तात्मा दुर्जयॊ दुरतिक्रमः दुर्लभॊ दुर्गमॊ दुर्गॊ दुरावासॊ दुरारिहा

samāvartò nivṛttātmā durjayò duratikramaḥ durlabhò durgamò durgò durāvāsò durārihā

हिन्दी अर्थ

वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम: धर्मस्वरूप, ४०४ धर्मविदुत्तम:-समस्त धर्मवेत्ताओंमें उत्तम

English

Whirl, Withdrawn self, Hard to conquer, Hard to transgress, Hard to attain, Hard to reach, Fortress, Hard to dwell with, Slayer of hard enemies.

अध्याय १३

श्लोक 135.97

शुभाङ्गॊ लॊकसारङ्गः सुतन्तुस तन्तुवर्धनः इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः

śubhāṅgò lòkasāraṅgaḥ sutantusa tantuvardhanaḥ indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:

English

Of auspicious limbs, Antelope of the worlds, Of fine thread, Increaser of the thread, Indra's deeds, Of great deeds, Whose work is done, Maker of the tradition.

अध्याय १३

श्लोक 135.98

उद्भवः सुन्दरः सुन्दॊ रत्ननाभः सुलॊचनः अर्कॊ वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज जयी

udbhavaḥ sundaraḥ sundò ratnanābhaḥ sulòcanaḥ arkò vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavija jayī

हिन्दी अर्थ

अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले अर्थोडनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधन:

English

Origin, Beautiful, Sunda, Jewel-naveled, Fair-eyed, Sun, Giver of strength, Horned, Victorious, All-knowing, Victor.

अध्याय १३

श्लोक 135.99

सुवर्णबिन्दुर अक्षॊभ्यः सर्ववाग ईश्वरेश्वरः महाह्रदॊ महागर्तॊ महाभूतॊ महानिधिः

suvarṇabindura akṣòbhyaḥ sarvavāga īśvareśvaraḥ mahāhradò mahāgartò mahābhūtò mahānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्

English

Gold-pointed, Unshakable, Lord of all speech, Lord of lords, Great lake, Great chasm, Great being, Great treasure.

अध्याय १३

श्लोक 135.100

कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनॊ ऽनिलः अमृतांशॊ ऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतॊ मुखः

kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavanò 'nilaḥ amṛtāṃśò 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

आपद्धरमाननुप्रेक्ष्य तत्कार्यममविशड्कया या त्वेवंभाविनी नारी सा पतिव्रतभागिनी

English

"Angiras said, 'A person by bathing for seven days in succession in the Chandrabhaga or the Vitasta whose waters are always seen to dance in waves, observing a fast the while, is sure to become cleansed of all his sins

अध्याय १३

श्लोक 135.101

सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजीच छत्रुतापनः नयग्रॊधॊदुम्बरॊ ऽशवत्थश चाणूरान्ध्र निषूदनः

sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujīca chatrutāpanaḥ nayagròdhòdumbarò 'śavatthaśa cāṇūrāndhra niṣūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार अपना जीवन बनाती है, वह पातिव्रत-धर्मके फलकी भागिनी होती है

English

and endued with the merit of an ascetic, l The very many rivers that flowing through Kasmira, fall into the great river called Sindhu (Indus). By bathing in these rivers one is sure to become endued with good character and to ascend to heaven after departing from this world. By bathing in Pushkara, and Prabhasa, and Naimisha, and the ocean, and Devika, and Indramarga, and Swarnavindu, one is sure to ascend to heaven being seated on a celestial car, and filled with transports of joy at the adorations of Apsara. By plunging in the waters of Hiranyavindu with a concentrated mind and reverencing that sacred stream, and bathing next at Kusesaya and Devendra, one becomes cleansed of all one's sins. Repairing to Indratoya in the vicinity of the mountains of Gandhamadana and next to Karatoya in the country called Kuranga, one should observe a fast for three days and then bathe in those sacred waters with a concentrated heart and pure body. By doing this, one is sure to acquire the merit of a Horse- sacrifice. Bathing in Gangadwara and Kusavarta and Vilwaka in the Nita mountains, as also in Kankhala, one is sure to become cleansed of all one's sins and then ascend to heaven. If one becomes a Brahmacharin and subdues one's wrath, devotes oneself to truth and practises compassion towards all creatures, and then bathes in the Jala parda (Lake of Waters), one is sure to acquire the merit of a Horse-sacrifice. That part where Bhagirathi-Ganga flows in a northward direction is known as the union of heaven, earth, and the

अध्याय १३

श्लोक 135.102

सहस्रार्चिः सप्त जिह्वः सप्तैधाः सप्त वाहनः अमूर्तिर अनघॊ ऽचिन्त्यॊ भयकृद भयनाशनः

sahasrārciḥ sapta jihvaḥ saptaidhāḥ sapta vāhanaḥ amūrtira anaghò 'cintyò bhayakṛda bhayanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकान् विसर्जयामास सर्वैरनुचरैर्वृतान् गन्धर्वाप्सरसश्वैव प्रणम्य शिरसा भवम्

English

Thousand-rayed, Seven-tongued, Seven-fuelled, Seven-vehicled, Formless, Sinless, Inconceivable, Maker of fear, Destroyer of fear.

अध्याय १३

श्लोक 135.103

अणुर बृहत कृशः सथूलॊ गुणभृन निर्गुणॊ महान अधृतः सवधृतः सवास्यः पराग्वंशॊ वंशवर्धनः

aṇura bṛhata kṛśaḥ sathūlò guṇabhṛna nirguṇò mahāna adhṛtaḥ savadhṛtaḥ savāsyaḥ parāgvaṃśò vaṃśavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Atom, Vast, Slender, Gross, Bearer of qualities, Without qualities, Great, Unsupported, Self-supported, Fair-faced, Of ancient lineage, Increaser of lineage.

अध्याय १३

श्लोक 135.104

भारभृत कथितॊ यॊगी यॊगीशः सर्वकामदः आश्रमः शरमणः कषामः सुपर्णॊ वायुवाहनः

bhārabhṛta kathitò yògī yògīśaḥ sarvakāmadaḥ āśramaḥ śaramaṇaḥ kaṣāmaḥ suparṇò vāyuvāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छामि शड्कर भगवान् शंकर! अब हम वासुदेव (श्रीकृष्ण)-का माहात्म्य सुनना चाहते हैं

English

Bearer of burdens, Told, Yogi, Lord of yogis, Giver of all desires, Ashrama, Ascetic, Patient, Suparna, Riding on the wind.

अध्याय १३

श्लोक 135.105

धनुर्धरॊ धनुर्वेदॊ दण्डॊ दमयिता दमः अपराजितः सर्वसहॊ नियन्ता नियमॊ यमः

dhanurdharò dhanurvedò daṇḍò damayitā damaḥ aparājitaḥ sarvasahò niyantā niyamò yamaḥ

हिन्दी अर्थ

उदित सूर्यके समान तेजस्वी हैं

English

Bow-bearer, Knower of archery, Rod, Subduer, Restraint, Unconquered, All-enduring, Controller, Rule, Yama.

अध्याय १३

श्लोक 135.106

सत्त्ववान सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः अभिप्रायः परियार्हॊ ऽरहः परियकृत परीतिवर्धनः

sattvavāna sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ abhiprāyaḥ pariyārhò 'rahaḥ pariyakṛta parītivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीवत्साड़को हृषीकेश: सर्वहैवतपूजित: भगवान् हृषीकेश सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित होते हैं

English

Possessed of goodness, Sattvic, True, Devoted to truth and dharma, Intent, Worthy of the dear, Worthy, Doer of what is dear, Increaser of delight.

अध्याय १३

श्लोक 135.107

विहायस गतिर जयॊतिः सुरुचिर हुतभुग विभुः रविर विरॊचनः सूर्यः सविता रविलॊचनः

vihāyasa gatira jayòtiḥ surucira hutabhuga vibhuḥ ravira viròcanaḥ sūryaḥ savitā ravilòcanaḥ

हिन्दी अर्थ

शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्व सुरसुरा:

English

Going in the sky, Light, Of fair radiance, Eater of oblations, All-pervading, Sun, Shining, Surya, Savita, Sun-eyed.

अध्याय १३

श्लोक 135.108

अनन्तॊ हुतभुग भॊक्ता सुखदॊ नैकदॊ ऽगरजः अनिर्विण्णः सदामर्षी लॊकाधिष्ठानम अद्भुतम

anantò hutabhuga bhòktā sukhadò naikadò 'garajaḥ anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lòkādhiṣṭhānama adbhutama

हिन्दी अर्थ

पितामहगहं साक्षात् सर्वदेवगृहं च सः संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च

English

Endless, Eater of oblations, Enjoyer, Giver of happiness, Giver of many, Elder-born, Undismayed, Ever-patient, Foundation of the worlds, Marvellous.

अध्याय १३

श्लोक 135.109

सनात सनातन तमः कपिलः कपिर अव्ययः सवस्तिदः सवस्तिकृत सवस्ति सवस्तिभुक सवस्ति दक्षिणः

sanāta sanātana tamaḥ kapilaḥ kapira avyayaḥ savastidaḥ savastikṛta savasti savastibhuka savasti dakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंका संहार भी करते हैं

English

Ancient, Most ancient, Kapila, Ape, Imperishable, Giver of well-being, Maker of well-being, Well-being, Enjoyer of well-being, Right-handed well-being.

अध्याय १३

श्लोक 135.110

अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्य ऊर्जितशासनः शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरी करः

araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramya ūrjitaśāsanaḥ śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarī karaḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्मात् परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंचन

English

Not terrible, Wearing earrings, Wielder of the discus, Valorous, Of mighty rule, Beyond sound, Enduring sound, Cool, Night-maker.

अध्याय १३

श्लोक 135.111

अक्रूरः पेशलॊ दक्षॊ दक्षिणः कषमिणां वरः विद्वत्तमॊ वीतभयः पुण्यश्रवण कीर्तनः

akrūraḥ peśalò dakṣò dakṣiṇaḥ kaṣamiṇāṃ varaḥ vidvattamò vītabhayaḥ puṇyaśravaṇa kīrtanaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई नहीं है स सर्वान् पार्थिवान् संख्ये घातयिष्यति मानद:

English

Not cruel, Handsome, Skilful, Generous, Best of the patient, Most learned, Fearless, Whose hearing and praise are holy.

अध्याय १३

श्लोक 135.112

उत्तारणॊ दुष्कृतिहा पुण्यॊ दुःस्वप्ननाशनः वीरहा रक्षणः सन्तॊ जीवनः पर्यवस्थितः

uttāraṇò duṣkṛtihā puṇyò duḥsvapnanāśanaḥ vīrahā rakṣaṇaḥ santò jīvanaḥ paryavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाले वे भगवान् श्रीकृष्ण महाभारत-युद्धमें समस्त राजाओंका संहार करायेंगे

English

Rescuer, Slayer of evil-doing, Holy, Destroyer of bad dreams, Slayer of heroes, Protector, Good, Life, Standing everywhere.

अध्याय १३

श्लोक 135.113

अनन्तरूपॊ ऽनन्त शरीर जितमन्युर भयापहः चतुरस्रॊ गभीरात्मा विदिशॊ वयादिशॊ दिशः

anantarūpò 'nanta śarīra jitamanyura bhayāpahaḥ caturasrò gabhīrātmā vidiśò vayādiśò diśaḥ

हिन्दी अर्थ

न हि देवगणा: सक्तास्त्रिविक्रमविनाकृता: नायक: सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृत:

English

Of endless form, Endless body, Conqueror of anger, Remover of fear, Four-cornered, Deep-souled, Intermediate direction, Without direction, Direction.

अध्याय १३

श्लोक 135.114

अनादिर भूर भुवॊ लक्ष्मीः सुवीरॊ रुचिराङ्गदः जननॊ जनजन्मादिर भीमॊ भीमपराक्रमः

anādira bhūra bhuvò lakṣmīḥ suvīrò rucirāṅgadaḥ jananò janajanmādira bhīmò bhīmaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म भूतस्य सतत ब्रह्मर्षिशरणस्य च

English

Without beginning, Earth, Atmosphere, Lakshmi, Fair hero, Of bright armlets, Begetter, Origin of people's births, Terrible, Of terrible valour.

अध्याय १३

श्लोक 135.115

आधार निलयॊ धाता पुष्पहासः परजागरः ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः पराणदः परणवः पणः

ādhāra nilayò dhātā puṣpahāsaḥ parajāgaraḥ ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ paṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शर्व: सुखं संश्रितश्न शरीरे सुखसंस्थित: स देव: पुण्डरीकाक्ष: श्रीगर्भ: श्रीसहोषित:

English

Support and dwelling, Establisher, Flower-smile, Ever-wakeful, Going upward, Walking the good path, Giver of life, Pranava, Wager.

अध्याय १३

श्लोक 135.116

परमाणं पराणनिलयः पराणकृत पराणजीवनः तत्त्वं तत्त्वविद एकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः

paramāṇaṃ parāṇanilayaḥ parāṇakṛta parāṇajīvanaḥ tattvaṃ tattvavida ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने गर्भ (वक्ष:स्थल)-में लक्ष्मीको निवास देते हैं। लक्ष्मीके साथ ही वे रहते हैं

English

Authority, Abode of life, Maker of life, Life of life, Reality, Knower of reality, One Self, Beyond birth, death and old age.

अध्याय १३

श्लोक 135.117

भूर भुवः सवस्तरुस तारः सविता परपितामहः यज्ञॊ यज्ञपतिर यज्वा यज्ञाङ्गॊ यज्ञवाहनः

bhūra bhuvaḥ savastarusa tāraḥ savitā parapitāmahaḥ yajñò yajñapatira yajvā yajñāṅgò yajñavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च अस्त्रै: समुदित: सर्वर्दिव्यैरद््भुतदर्शनै:

English

Earth, Atmosphere, Heaven-tree, Saviour, Savita, Great-grandfather, Sacrifice, Lord of sacrifice, Sacrificer, Limb of sacrifice, Bearer of sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 135.118

यज्ञभृद यज्ञकृद यज्ञी यज्ञभुग यज्ञसाधनः यज्ञान्त कृद यज्ञगुह्यम अन्नम अन्नाद एव च

yajñabhṛda yajñakṛda yajñī yajñabhuga yajñasādhanaḥ yajñānta kṛda yajñaguhyama annama annāda eva ca

हिन्दी अर्थ

वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रिय:

English

Supporter of sacrifice, Maker of sacrifice, Possessor of sacrifice, Enjoyer of sacrifice, Means of sacrifice, Ender of sacrifice, Secret of sacrifice, Food and eater of food.

अध्याय १३

श्लोक 135.119

आत्मयॊनिः सवयं जातॊ वैखानः साम गायनः देवकीनन्दनः सरष्टा कषितीशः पापनाशनः

ātmayòniḥ savayaṃ jātò vaikhānaḥ sāma gāyanaḥ devakīnandanaḥ saraṣṭā kaṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतवानर्थसम्पन्न: सर्वभूतनमस्कृत: नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः

English

Self-born, Born by himself, Vaikhana, Singer of Saman, Son of Devaki, Creator, Lord of the earth, Destroyer of sin.

अध्याय १३

श्लोक 135.120

शङ्खभृन नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः रथाङ्गपाणिर अक्षॊभ्यः सर्वप्रहरणायुधः

śaṅkhabhṛna nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ rathāṅgapāṇira akṣòbhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापति: क्रोष्टश्नैव महान् पुत्रो वजिनीवान् भविष्यति

English

Bearer of the conch, of Nandaka, of the discus, Wielder of the Sharnga bow, Bearer of the mace, Chariot-wheel in hand, Unshakable, Whose weapons are all that strike.

अध्याय १३

श्लोक 135.121

इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः नाम्नां सहस्रं दिव्यानाम अशेषेण परकीर्तितम

itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ nāmnāṃ sahasraṃ divyānāma aśeṣeṇa parakīrtitama

हिन्दी अर्थ

तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम्

English

Thus the thousand divine names of the praiseworthy great soul Keshava have been fully proclaimed.

अध्याय १३

श्लोक 135.122

य इदं शृणुयान नित्यं यश चापि परिकीर्तयेत नाशुभं पराप्नुयात किं चित सॊ ऽमुत्रेह च मानवः

ya idaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cāpi parikīrtayeta nāśubhaṃ parāpnuyāta kiṃ cita sò 'mutreha ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

स्ववंशविस्तरकरं जनयिष्यति मानद: सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्

English

A man who always hears this and who recites it will meet nothing inauspicious here or hereafter.

अध्याय १३

श्लोक 135.123

वेदान्तगॊ बराह्मणः सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ धनसमृद्धः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात

vedāntagò barāhmaṇaḥ sayāta kaṣatriyò vijayī bhaveta vaiśyò dhanasamṛddhaḥ sayāca chūdraḥ sukhama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

विक्रमेण च सम्पन्न: सर्वपार्थिवपार्थिव:

English

A brahmin will go to the end of the Vedas, a kshatriya will be victorious, a vaishya rich in wealth, and a shudra will gain happiness.

अध्याय १३

श्लोक 135.124

धर्मार्थी पराप्नुयाद धर्मम अर्थार्थी चार्थम आप्नुयात कामान अवाप्नुयात कामी परजार्थी चाप्नुयात परजाः

dharmārthī parāpnuyāda dharmama arthārthī cārthama āpnuyāta kāmāna avāpnuyāta kāmī parajārthī cāpnuyāta parajāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके भी राजा होंगे पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित् सदा

English

Seeking dharma he gains dharma, seeking wealth he gains wealth, seeking desires he gains desires, and seeking offspring he gains offspring.

अध्याय १३

श्लोक 135.125

भक्तिमान यः सदॊत्थाय शुचिस तद्गतमानसः सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नाम एतत परकीर्तयेत

bhaktimāna yaḥ sadòtthāya śucisa tadgatamānasaḥ sahasraṃ vāsudevasya nāmnāma etata parakīrtayeta

हिन्दी अर्थ

अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

English

A devoted man who rises early, pure, with mind fixed on him, and recites these thousand names of Vasudeva,

अध्याय १३

श्लोक 135.126

यशः पराप्नॊति विपुलं जञातिप्राधान्यम एव च अचलां शरियम आप्नॊति शरेयश चाप्नॊत्य अनुत्तमम

yaśaḥ parāpnòti vipulaṃ jañātiprādhānyama eva ca acalāṃ śariyama āpnòti śareyaśa cāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

द्रष्टव्यस्तेन भगवान् वासुदेव: प्रतापवान् वासुदेवका दर्शन करना चाहिए

English

wins vast fame and pre-eminence among kinsmen, gains unshakable fortune and the highest good.

अध्याय १३

श्लोक 135.127

न भयं कव चिद आप्नॊति वीर्यं तेजश च विन्दति भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपगुणान्वितः

na bhayaṃ kava cida āpnòti vīryaṃ tejaśa ca vindati bhavatya arògò dayutimāna balarūpaguṇānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंका समुदाय प्रसन्न हो जायगा

English

He meets fear nowhere, finds vigour and splendour, becomes free of disease, radiant, and endowed with strength, beauty and virtues.

अध्याय १३

श्लोक 135.128

रॊगार्तॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात भयन मुच्येत भीतश च मुच्येतापन्न आपदः

rògārtò mucyate rògāda baddhòmucyeta bandhanāta bhayana mucyeta bhītaśa ca mucyetāpanna āpadaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य कीर्तिजयश्रैव स्वर्गश्नैव भविष्यति धर्मवद्धिः स देवेशो नमस्कार्य: सदोद्यतै:

English

The sick is freed from disease, the bound from bonds, the fearful from fear, and one in distress from distress.

अध्याय १३

श्लोक 135.129

दुर्गाण्य अतितरत्य आशु पुरुषः पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः

durgāṇya atitaratya āśu puruṣaḥ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवको नमस्कार करें

English

A man who praises the Supreme Person with the thousand names, always full of devotion, quickly crosses hard places.

अध्याय १३

श्लोक 135.130

वासुदेवाश्रयॊ मर्त्यॊ वासुदेव परायणः सर्वपापविशुद्धात्मा याति बरह्म सनातनम

vāsudevāśrayò martyò vāsudeva parāyaṇaḥ sarvapāpaviśuddhātmā yāti barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुज्रवा:

English

A mortal who takes refuge in Vasudeva and is devoted to Vasudeva, purified of all sin, goes to eternal Brahman.

अध्याय १३

श्लोक 135.131

न वासुदेव भक्तानाम अशुभं विद्यते कव चित जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्य उपजायते

na vāsudeva bhaktānāma aśubhaṃ vidyate kava cita janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpya upajāyate

हिन्दी अर्थ

अहितश्चाहयेन्नित्यं पूजित: प्रतिपूजयेत् आदिदेवस्य महत: सज्जनाचरितं सदा

English

The devotees of Vasudeva never meet anything inauspicious; fear of birth, death, old age and disease does not arise.

अध्याय १३

श्लोक 135.132

इमं सतवम अधीयानः शरद्धा भक्तिसमन्वितः युज्येतात्म सुखक्षान्ति शरीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः

imaṃ satavama adhīyānaḥ śaraddhā bhaktisamanvitaḥ yujyetātma sukhakṣānti śarīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष सदा आचरण करते आये हैं

English

One who studies this hymn with faith and devotion is joined with well-being of self, patience, glory, steadfastness, memory and fame.

अध्याय १३

श्लोक 135.133

न करॊधॊ न च मात्सर्यं न लॊभॊ नाशुभा मतिः भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषॊत्तमे

na karòdhò na ca mātsaryaṃ na lòbhò nāśubhā matiḥ bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣòttame

हिन्दी अर्थ

उनके अनन्य भक्त हैं, वे अपने भजनके अनुरूप ही निर्भय पद प्राप्त करते हैं यत्नवद्धिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुत:

English

Neither anger nor envy, neither greed nor evil thought arises in the devotees of the Supreme Person who have done good deeds.

अध्याय १३

श्लोक 135.134

दयौः स चन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशॊ भूर महॊदधिः वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः

dayauḥ sa candrārkanakṣatrā khaṃ diśò bhūra mahòdadhiḥ vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्नपूर्वक उपासना करके उन देवकीनन्दनका दर्शन करें

English

Heaven with the moon, sun and stars, the sky, the directions, earth and the great ocean are upheld by the might of the great soul Vasudeva.

अध्याय १३

श्लोक 135.135

स सुरासुरगन्धर्वं स यक्षॊरग राक्षसम जगद वशे वर्ततेदं कृष्णस्य स चराचरम

sa surāsuragandharvaṃ sa yakṣòraga rākṣasama jagada vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sa carācarama

हिन्दी अर्थ

त॑ दृष्टवा सर्वशो देवं दृष्टा: स्यु: सुरसत्तमा: समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे

English

This whole world, with gods, asuras and gandharvas, yakshas, serpents and rakshasas, moving and unmoving, lies under Krishna's control.

अध्याय १३

श्लोक 135.136

इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिः सत्त्वं तेजॊबलं धृतिः वासुदेवात्मकान्य आहुः कषेत्रं कषेत्रज्ञ एव च

indriyāṇi manò buddhiḥ sattvaṃ tejòbalaṃ dhṛtiḥ vāsudevātmakānya āhuḥ kaṣetraṃ kaṣetrajña eva ca

हिन्दी अर्थ

हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधर:

English

The senses, mind, intellect, goodness, radiance, strength and steadfastness are said to have Vasudeva as their self, and so are the field and the knower of the field.

अध्याय १३

श्लोक 135.137

सर्वागमानाम आचारः परथमं परिकल्प्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्मस्य परभुर अच्युतः

sarvāgamānāma ācāraḥ parathamaṃ parikalpyate ācāra parabhavò dharmò dharmasya parabhura acyutaḥ

हिन्दी अर्थ

बलरामके रूपमें अवतीर्ण होंगे ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्प भविष्यति रथाश्रित:

English

Conduct is first conceived as the basis of all traditions; dharma arises from conduct, and the lord of dharma is Achyuta.

अध्याय १३

श्लोक 135.138

ऋषयः पितरॊ देवमहाभूतानि धातवः जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन नारायणॊद्भवम

ṛṣayaḥ pitarò devamahābhūtāni dhātavaḥ jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagana nārāyaṇòdbhavama

हिन्दी अर्थ

भविष्यति महाबाहो: सर्वलोके श्चरस्य च

English

Sages, ancestors, gods, great elements and constituents, and this moving and unmoving world arose from Narayana.

अध्याय १३

श्लोक 135.139

यॊगॊ जञानं तथा संख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च वेदाः शास्त्राणि विज्ञानम एतत सर्वं जनार्दनात

yògò jañānaṃ tathā saṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca vedāḥ śāstrāṇi vijñānama etata sarvaṃ janārdanāta

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीहरि ही अनन्त शेषनाग कहे गये हैं अन्तं नैवाशकद् द्रष्टं देवस्थ परमात्मन:

English

Yoga, knowledge, Sankhya, the sciences, the arts and action, the Vedas, the scriptures and wisdom: all this is from Janardana.

अध्याय १३

श्लोक 135.140

एकॊ विष्णुर महद भूतं पृथग भूतान्य अनेकशः तरीँल लॊकान वयाप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुग अव्ययः

ekò viṣṇura mahada bhūtaṃ pṛthaga bhūtānya anekaśaḥ tarī~la lòkāna vayāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhuga avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम् यो राम: स हृषीकेशो यो5च्युत: स धराधर:

English

Vishnu is one great being, and beings are many and separate; pervading the three worlds, the self of beings, the imperishable enjoys the universe.

अध्याय १३

श्लोक 135.141

इमं सतवं भगवतॊ विष्णॊर वयासेन कीर्तितम पठेद य इच्छेत पुरुषः शरेयः पराप्तुं सुखानि च

imaṃ satavaṃ bhagavatò viṣṇòra vayāsena kīrtitama paṭheda ya iccheta puruṣaḥ śareyaḥ parāptuṃ sukhāni ca

हिन्दी अर्थ

द्रष्टट्याौ माननीयौ च चक्रलाड्नलधारिणौ

English

This hymn to the blessed Vishnu, recited by Vyasa, should be read by one who wishes to gain the good and happiness.

अध्याय १३

श्लोक 135.142

विश्वेश्वरम अजं देवं जगतः परभवाप्ययम भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम

viśveśvarama ajaṃ devaṃ jagataḥ parabhavāpyayama bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavama

हिन्दी अर्थ

यद् भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयु: प्रयत्नतः है कि आप प्रयत्नपूर्वक उन यदुकुलतिलक श्रीकृष्णकी पूजा करें

English

Those who worship the lotus-eyed lord of the universe, the unborn god, the origin and dissolution of the world, do not meet defeat.

अध्याय १३

श्लोक 136.1

[य] के पूज्याः के नमः कार्याः कथं वर्तेत केषु च किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते

[ya] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate

हिन्दी अर्थ

मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारण: वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:

English

nether regions. Observing a fast for one month and bathing in that sacred Tirtha which is known to be acceptable to Maheswara, one becomes competent to behold the deities. One who gives oblations of water unto one's Pitris at Saptaganga and Triganga and Indramarga, obtains ambrosia for food, if one has still to undergo rebirth. The man who in a pure state of body and mind attends to his daily Agnihotra and observes a fast for one month and then baths in Mahasrama, is sure to attain success in one month. By bathing, after a fast of three days and purifying the mind of all evil passions, in the large lake of Bhrigu Kunda, one becomes cleansed of even the sin of Brahmanicide. By bathing in Kanyakupa and performing one's ablutions in Valaka, one acquires great fame among even the deities and shines in glory. Bathing in Devika and the lake known by the name of Sundarika as also in the Tirtha called Aswini, one acquires, in one's next life, great beauty of form. By fasting for a fortnight and bathing in Mahaganga and Krittikangaraka, one becomes cleansed of all one's sins and ascends to heaven. Bathing in Vaimanika and Kinkinika, one acquires the power of repairing everywhere at will and becomes an object of great respect in the celestial region of the Apsaras. 2 If a person, subduing his wrath and observing the vow of Brahmacharyya for three days, bathes in the river Vipasa at the retreat called Kalika, he is sure to succeed in transcending the obligation of

अध्याय १३

श्लोक 136.2

[भ] बराह्मणानां परिभवः सादयेद अपि देवताः बराह्मणानां नमस्कर्ता युधिष्ठिर न रिष्यते

[bha] barāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayeda api devatāḥ barāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate

हिन्दी अर्थ

समस्त पापोंका हरण करनेवाले

English

[Bhishma] Disrespect to brahmins can bring down even the gods; one who salutes brahmins, Yudhishthira, is not harmed.

अध्याय १३

श्लोक 136.3

ते पूज्यास ते नमः कार्या वर्तेथास तेषु पुत्रवत ते हि लॊकान इमान सर्वान धारयन्ति मनीषिणः

te pūjyāsa te namaḥ kāryā vartethāsa teṣu putravata te hi lòkāna imāna sarvāna dhārayanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाले, ७३१६ अपराजित:-दूसरोंसे अजित अनेकमूर्तिरिव्यक्त: शतमूर्ति: शतानन:

English

They are to be honoured, to be saluted, and you should treat them like sons; for those wise ones uphold all these worlds.

अध्याय १३

श्लोक 136.4

बराह्मणाः सर्वलॊकानां महान्तॊ धर्मसेतवः धनत्यागाभिरामाश च वाक संयमरताश च ये

barāhmaṇāḥ sarvalòkānāṃ mahāntò dharmasetavaḥ dhanatyāgābhirāmāśa ca vāka saṃyamaratāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

वीरहा विषम: शून्यो घृताशीरचलश्चल:

English

Brahmins are the great dharma-bridges of all the worlds, delighting in giving up wealth and devoted to restraint of speech.

अध्याय १३

श्लोक 136.5

रमणीयाश च भूतानां निधानं च धृतव्रताः परणेतारश च लॊकानां शास्त्राणां च यशस्विनः

ramaṇīyāśa ca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ paraṇetāraśa ca lòkānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

सुमेधा मेधजो धन्य: सत्यमेधा धराधर: भगवानके रूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले

English

Delightful to beings, a store of vows, firm in vows, leaders of the worlds and renowned in the scriptures,

अध्याय १३

श्लोक 136.6

तपॊ येषां धनं नित्यं वाक चैव विपुलं बलम परभवश चापि धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः

tapò yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vāka caiva vipulaṃ balama parabhavaśa cāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशूज़ी गदाग्रज:

English

whose wealth is always austerity, whose great strength is speech, the source of dharmas, knowers of dharma, subtle in sight,

अध्याय १३

श्लोक 136.7

धर्मकामाः सथिता धर्मे सुकृतैर धर्मसेतवः यान उपाश्रित्य जीवन्ति परजाः सर्वाश चतुर्विधाः

dharmakāmāḥ sathitā dharme sukṛtaira dharmasetavaḥ yāna upāśritya jīvanti parajāḥ sarvāśa caturvidhāḥ

हिन्दी अर्थ

चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् से समस्त विश्वको व्याप्त करनेवाले

English

desiring dharma, established in dharma, dharma-bridges by their good deeds, on whom all four kinds of creatures depend for life.

अध्याय १३

श्लोक 136.8

पन्थानः सर्वनेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः पितृपैतामहीं गुर्वीम उद्वहन्ति धुरं सदा

panthānaḥ sarvanetārò yajñavāhāḥ sanātanāḥ pitṛpaitāmahīṃ gurvīma udvahanti dhuraṃ sadā

हिन्दी अर्थ

दुर्लभो दुर्गमो दुर्गों दुरावासो दुरारिहा

English

They are the paths, the leaders of all, the eternal bearers of sacrifice, always bearing the heavy yoke of father and grandfather.

अध्याय १३

श्लोक 136.9

धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद गवा इव पितृदेवातिथि मुखा हव्यकव्याग्र भॊजिनः

dhuri ye nāvasīdanti viṣame sada gavā iva pitṛdevātithi mukhā havyakavyāgra bhòjinaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये अवतार धारण करके आनेवाले अर्को वाजसन: शृज्जी जयन्त: सर्वविज्जयी

English

Like good oxen they do not sink under the yoke on uneven ground; with ancestors, gods and guests as their first concern, they eat the offering of gods and ancestors first.

अध्याय १३

श्लोक 136.10

भॊजनाद एव ये लॊकांस तरायन्ते महतॊ भयात दीपाः सर्वस्य लॊकस्य चक्षुश चक्षुष्मताम अपि

bhòjanāda eva ye lòkāṃsa tarāyante mahatò bhayāta dīpāḥ sarvasya lòkasya cakṣuśa cakṣuṣmatāma api

हिन्दी अर्थ

अविज्ञाता सहसारांशुविधाता कृतलक्षण:

English

rebirth. Bathing in the asylum that is sacred to the Krittakas and offering oblations of water to the Pitris, and then gratifying Mahadeva, one becomes pure in body and mind and ascends to heaven. If one, observing a fast for three days with a purified body and mind, bathes in Mahapura, one becomes freed from the fear of all mobile and immobile animals as also of all animals having two feet. By bathing in the Devadaru forest and offering oblations of water to the Pitris and dwelling there for seven nights with a pure body and mind, one attains to the region of the deities on departing from this world. Bathing in the waterfalls at Sarastamva and Kusastambha and Dronasarmapada, one is sure to attain to the region of the Apsaras where one is waited upon with dutiful services by those superhuman beings. If one, observing a fast, bathes at Chitrakuta and Janasthana and the waters of Mandakini, one is sure to be united with prosperity that is royal. 1 By repairing to the retreat that is known by the name of Samya and residing there for a fortnight and bathing in the sacred water that exists there, one acquires the power of disappearing at will (and enjoy the happiness that has been ordained for the Gandharvas). Repairing to the tirtha known by the name of Kausiki and residing there with a pure heart and abstaining from all food and drink for three days, one acquires the power of dwelling (in one's next life) in the happy region of the Gandharvas. Bathing in the delightful tirtha that goes by the name of Gandhataraka and residing there for one month, abstaining all the while from food and drink, one acquires the power of disappearing at pleasure and, then one and twenty days, of ascending to heaven. He that bathes in the lake known by the name of Matanga is sure to attain to success in one night. He that bathes in Analamva or in eternal Andhaka, or in Naimisha, or the tirtha called Swarga, and offers oblations of water to the Pitris, subduing his senses the while, acquires the Merit of a human sacrifice. 2 Bathing in Ganga hrada and the tirtha known by the name of Utpalavana and daily offering oblations of water there for a full month to the Pitris, one acquires the merit of a Horse- sacrifice. Bathing in the confluence of the Ganga and the Yamuna as also at the tirtha in the Kalanjara mountains and offering every day oblations of water to the Pitris for a full month, one acquires the merit that attaches to ten Horse-sacrifices. Bathing in the Shashthi lake one acquires merit much greater than what is attached to the gift of food. Ten

अध्याय १३

श्लोक 136.11

सर्वशिल्पादि निधयॊ निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः गतिज्ञाः सर्वभूतानाम अध्यात्मगतिचिन्तकाः

sarvaśilpādi nidhayò nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ gatijñāḥ sarvabhūtānāma adhyātmagaticintakāḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत-सी दक्षिणा प्रदान करनेवाले विनयो जय: सत्यसंधो दाशार्ह: सात्वतां पति:

English

Treasuries of all the arts, skilful, subtle in sight, knowing the course of all beings, thinking on the course of the Self,

अध्याय १३

श्लोक 136.12

आदिमध्यावसानानां जञातारश छिन्नसंशयाः परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम

ādimadhyāvasānānāṃ jañātāraśa chinnasaṃśayāḥ parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

और अपने भक्तोंके स्वामी

English

knowing beginning, middle and end, their doubts cut, knowing the higher and lower distinctions, going to the supreme goal,

अध्याय १३

श्लोक 136.13

विमुक्ता धुत पाप्मानॊ निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः मानार्हा मानिता नित्यं जञानविद्भिर महात्मभिः

vimuktā dhuta pāpmānò nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ mānārhā mānitā nityaṃ jañānavidbhira mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयो5न्तक: प्राणियोंका संहार करनेवाले मृत्युस्वरूप

English

freed, their sins shaken off, free of dualities and possessions, worthy of honour and ever honoured by the great souls who know knowledge.

अध्याय १३

श्लोक 136.14

चन्दने मलपङ्के च भॊजने ऽभॊजने समाः समं येषां दुकूलं च शाण कषौमाजिनानि च

candane malapaṅke ca bhòjane 'bhòjane samāḥ samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇa kaṣaumājināni ca

हिन्दी अर्थ

आनन्दो नन्दनो नन्द: सत्यधर्मा त्रिविक्रम:

English

They are equal toward sandal and filth, food and fasting; to them fine silk, hemp, linen and deer-skin are the same.

अध्याय १३

श्लोक 136.15

तिष्ठेयुर अप्य अभुञ्जाना बहूनि दिवसान्य अपि शॊषयेयुश च गात्राणि सवाध्यायैः संयतेन्द्रियाः

tiṣṭheyura apya abhuñjānā bahūni divasānya api śòṣayeyuśa ca gātrāṇi savādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

गुणोंसे युक्त, ५३० त्रिविक्रम:-तीन डगमें तीनों लोकोंको नापनेवाले त्रिपदखस्रिदशाध्यक्षो महाशुड्र: कृतान्तकृत्

English

They can remain without eating for many days and dry up their bodies by study, with senses restrained.

अध्याय १३

श्लोक 136.16

अदैवं दैवतं कुर्युर दैवतं चाप्य अदैवतम लॊकान अन्यान सृजेयुश च लॊकपालांश च कॊपिताः

adaivaṃ daivataṃ kuryura daivataṃ cāpya adaivatama lòkāna anyāna sṛjeyuśa ca lòkapālāṃśa ca kòpitāḥ

हिन्दी अर्थ

गुह्रो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधर:

English

They could make a non-god a god and a god a non-god, and, angered, create other worlds and world-guardians.

अध्याय १३

श्लोक 136.17

अपेयः सागरॊ येषाम अभिशापान महात्मनाम येषां कॊपाग्निर अद्यापि दंडके नॊपशाम्यति

apeyaḥ sāgarò yeṣāma abhiśāpāna mahātmanāma yeṣāṃ kòpāgnira adyāpi daṃḍake nòpaśāmyati

हिन्दी अर्थ

लिये चक्र और गदा आदि दिव्य आयुधोंको धारण करनेवाले गोहितो गोपति्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रिय:

English

The sea cannot be drunk because of the curse of those great souls; the fire of their wrath still does not die down in Dandaka.

अध्याय १३

श्लोक 136.18

देवानाम अपि ये देवाः कारणं कारणस्य च परमाणस्य परमाणं च कस तान अभिभवेद बुधः

devānāma api ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca paramāṇasya paramāṇaṃ ca kasa tāna abhibhaveda budhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीधर: श्रीकर: श्रेय: श्रीमाललोकत्रयाश्रय:

English

They are the gods of the gods, the cause of the cause, the authority of authority; what wise man would overpower them?

अध्याय १३

श्लोक 136.19

येषां वृद्धश च बालश च सर्वः संमानम अर्हति तपॊ विद्या विशेषत तु मानयन्ति परस्परम

yeṣāṃ vṛddhaśa ca bālaśa ca sarvaḥ saṃmānama arhati tapò vidyā viśeṣata tu mānayanti parasparama

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धो5प्रतिरथ: प्रद्युम्नोडमितविक्रम: त्रिलोकात्मा त्रिलोकेश: केशव: केशिहा हरि:

English

Among them the old and the young alike deserve honour, but they honour one another especially for austerity and learning.

अध्याय १३

श्लोक 136.20

अविद्वान बराह्मणॊ देवः पात्रं वै पावनं महत विद्वान भूयस्तरॊ देवः पूर्णसागर संनिभः

avidvāna barāhmaṇò devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahata vidvāna bhūyastarò devaḥ pūrṇasāgara saṃnibhaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोडनन्तो धनंजय: महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञों महाहवि:

English

An unlearned brahmin is a god, a great and purifying vessel; a learned one is even more a god, like a full ocean.

अध्याय १३

श्लोक 136.21

अविद्वांश चैव विद्वांश च बराह्मणॊ दैवतं महत परणीतश चाप्रणीतश च यथाग्निर दैवतं महत

avidvāṃśa caiva vidvāṃśa ca barāhmaṇò daivataṃ mahata paraṇītaśa cāpraṇītaśa ca yathāgnira daivataṃ mahata

हिन्दी अर्थ

पूर्ण: पूरयिता पुण्य: पुण्यकीर्तिरनामय:

English

A brahmin, learned or unlearned, is a great deity, as fire, consecrated or not, is a great deity.

अध्याय १३

श्लोक 136.22

शमशाने हय अपि तेजस्वी पावकॊ नैव दुष्यति हविर यज्ञेषु च वहन भूय एवाभिशॊभते

śamaśāne haya api tejasvī pāvakò naiva duṣyati havira yajñeṣu ca vahana bhūya evābhiśòbhate

हिन्दी अर्थ

वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हवि: शूरसेनो यदुश्रेष्ठ: सन्निवास: सुयामुन:

English

Even in the cremation ground the radiant fire is not defiled, and carrying the oblation in sacrifices it shines still more.

अध्याय १३

श्लोक 136.23

एवं यद्य अप्य अनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु सर्वथा बराह्मणॊ मान्यॊ दैवतं विद्धि तत्परम

evaṃ yadya apya aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu sarvathā barāhmaṇò mānyò daivataṃ viddhi tatparama

हिन्दी अर्थ

दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोडथापराजित:

English

So even if a brahmin acts in unwanted ways in all his actions, he is always to be honoured; know him as supreme deity.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.