Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 21/33 · श्लोक 100.1–104.29WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ185 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 100.1

[य] गार्हस्थ्यं धर्मम अखिलं परब्रूहि भरतर्षभ ऋद्धिम आप्नॊति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव

[ya] gārhasthyaṃ dharmama akhilaṃ parabrūhi bharatarṣabha ṛddhima āpnòti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva

हिन्दी अर्थ

शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशु: पद्मिनीं शुभाम्

English

onward in space earnest the lapse of Time. This constellation, in Hindu astronomy, is known by the name of Sisumara because of its resemblance with the form of a tortoise.

अध्याय १३

श्लोक 100.2

[भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश चैव भारत

[bha] atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāśa caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने

English

[Bhishma said:] Here I shall tell you an ancient event, lord of men: the conversation of Vasudeva and the Earth, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 100.3

संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः परतापवान पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यद एतत पृच्छसे ऽदय माम

saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ paratāpavāna papraccha bharataśreṣṭha yada etata pṛcchase 'daya māma

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

Having praised the goddess Earth, the mighty Vasudeva asked, bull of the Bharatas, what you ask me today.

अध्याय १३

श्लोक 100.4

[वासुदेव] गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रित्य मया वा मद्विधेन वा किम अवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत

[vāsudeva] gārhasthyaṃ dharmama āśritya mayā vā madvidhena vā kima avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta

हिन्दी अर्थ

लोग मुझे गण्डा कहते हैं नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

[Vasudeva said:] "Relying on the householder's dharma, by me or one like me, what must be done surely, or having done what would one be happy?"

अध्याय १३

श्लोक 100.5

[प] ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्याश चैव माधव इज्याश चैवार्चनीयाश च यथा चैवं निबॊध मे

[pa] ṛṣayaḥ pitarò devā manuṣyāśa caiva mādhava ijyāśa caivārcanīyāśa ca yathā caivaṃ nibòdha me

हिन्दी अर्थ

शुन:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय

English

[The Earth said:] "Sages, ancestors, gods and men, Madhava, are to be worshipped and honoured; hear from me how.

अध्याय १३

श्लोक 100.6

सदा यज्ञेन देवांश च आतिथ्येन च मानवान छन्दतश च यथा नित्यम अर्हान युञ्जीत नित्यशः तेन हय ऋषिगणाः परीता भवन्ति मधुसूदन

sadā yajñena devāṃśa ca ātithyena ca mānavāna chandataśa ca yathā nityama arhāna yuñjīta nityaśaḥ tena haya ṛṣigaṇāḥ parītā bhavanti madhusūdana

हिन्दी अर्थ

तस्मात् पुनरिदानी त्वं ब्रूहि यज्नाम ते द्विज तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा जिरम्

English

One should always honour the gods with sacrifice, men with hospitality, and by choice as always those worthy always; by this the troops of sages are pleased, Madhusudana.

अध्याय १३

श्लोक 100.7

नित्यम अग्निं परिचरेद अभुक्त्वा बलिकर्म च कुर्यात तथैव देवा वै परीयन्ते मधुसूदन

nityama agniṃ paricareda abhuktvā balikarma ca kuryāta tathaiva devā vai parīyante madhusūdana

हिन्दी अर्थ

भूवि त्रिदण्डं विष्ट भ्य शाद्धले समुपाविशत्

English

He should always tend the fire, and perform the offering to beings before eating; for otherwise, Madhusudana, the gods are left unsatisfied.

अध्याय १३

श्लोक 100.8

कुर्याद अहर अहः शराद्धम अन्नाद्येनॊदकेन वा पयॊ मूलफलैर वापि पितॄणां परीतिम आहरन

kuryāda ahara ahaḥ śarāddhama annādyenòdakena vā payò mūlaphalaira vāpi pitṝṇāṃ parītima āharana

हिन्दी अर्थ

यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विता: सरोवरसे बाहर निकले

English

Every day he should perform the shraddha, with food or with water, or even with milk, roots and fruits, offering delight to the ancestors.

अध्याय १३

श्लोक 100.9

सिद्धान्नाद वैश्वदेवं वै कुर्याद अग्नौ यथाविधि अग्नीषॊमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यम अनन्तरम

siddhānnāda vaiśvadevaṃ vai kuryāda agnau yathāvidhi agnīṣòmaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryama anantarama

हिन्दी अर्थ

ही रखकर वे सरोवरके जलसे तर्पण करने लगे

English

From the cooked food he should make the Vaishvadeva offering into the fire according to rule: to Agni and Soma, to the Vishvedevas, and then to Dhanvantari.

अध्याय १३

श्लोक 100.10

परजानां पतये चैव पृथग घॊमॊ विधीयते तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म परयॊजयेत

parajānāṃ pataye caiva pṛthaga ghòmò vidhīyate tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma parayòjayeta

हिन्दी अर्थ

वैदूर्यवर्णसदृशै: पद्मपत्रैरथावृताम् एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्

English

cures every disease. Ashes are used by Sanyasins for rubbing their bodies as a mark of their having consumed every sin and cut off every bond and freed themselves from all diseases.

अध्याय १३

श्लोक 100.11

दक्षिणायां यमायेह परतीच्यां वरुणाय च सॊमाय चाप्य उदीच्यां वै वास्तुमध्ये दविजातये

dakṣiṇāyāṃ yamāyeha paratīcyāṃ varuṇāya ca sòmāya cāpya udīcyāṃ vai vāstumadhye davijātaye

हिन्दी अर्थ

यातुधानीति विख्याता पदूमिनीं तामरक्षत

English

body, began to dance in joy. The whole universe, overpowered by a sympathetic influence, began to dance with him. At this, for protecting the universe, Mahadeva showed himself to Mankanaka and, pressing his fingers, brought out a quantity of ashes, thus showing that his body was made of ashes.

अध्याय १३

श्लोक 100.12

धन्वन्तरेः पराग उदीच्यां पराच्यां शक्राय माधव मनॊर वै इति च पराहुर बलिं दवारे गृहस्य वै मरुद्भ्यॊ देवताभ्यश च बलिम अन्तर गृहे हरेत

dhanvantareḥ parāga udīcyāṃ parācyāṃ śakrāya mādhava manòra vai iti ca parāhura baliṃ davāre gṛhasya vai marudbhyò devatābhyaśa ca balima antara gṛhe hareta

हिन्दी अर्थ

पद्मिनीमभिजमग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम् स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षय:

English

himself to aid Arjuna in slaying Bhishma.

अध्याय १३

श्लोक 100.13

तथैव विश्वे देवेभ्यॊ बलिम आकाशतॊ हरेत निशाचरेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बलिं नक्तं तथा हरेत

tathaiva viśve devebhyò balima ākāśatò hareta niśācarebhyò bhūtebhyò baliṃ naktaṃ tathā hareta

हिन्दी अर्थ

आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधना:

English

called Sesha. Mahadeva is that Sesha, otherwise called Ananta.

अध्याय १३

श्लोक 100.14

एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद भिक्षां दविजातये अलाभे बराह्मणस्याग्नाव अग्रम उत्क्षिप्य निक्षिपेत

evaṃ kṛtvā baliṃ samyaga dadyāda bhikṣāṃ davijātaye alābhe barāhmaṇasyāgnāva agrama utkṣipya nikṣipeta

हिन्दी अर्थ

संरक्षण करनेवाली हूँ भवत्या: सम्मते सर्वे गृह्लीयाम बिसान्युत

English

commentary also, the well-known grammatical Sutra vrittanschanchu etc. The Burdwan translator repeats the misprint in his rendering. K. P. Singha avoids it.

अध्याय १३

श्लोक 100.15

यदा शराद्धं पितृभ्यश च दतुम इच्छेत मानवः तदा पश्चात परकुर्वीत निवृत्ते शराद्धकर्मणि

yadā śarāddhaṃ pitṛbhyaśa ca datuma iccheta mānavaḥ tadā paścāta parakurvīta nivṛtte śarāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

एकैको नाम मे प्रोक्‍्त्वा ततो गृह्नीत माचिरम्

English

also the actual field, so called, on which king Kuru performed his penances, and which is so sacred that its very dust cleanses a person of all sins.

अध्याय १३

श्लोक 100.16

पितॄन संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद विधानतः वैश्वदेवं ततः कुर्यात पश्चाद बराह्मण वाचनम

pitṝna saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryāda vidhānataḥ vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāta paścāda barāhmaṇa vācanama

हिन्दी अर्थ

लो। इसमें विलम्ब करनेकी आवश्यकता नहीं है अत्रि: क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमत्रवीत्

English

destroyer of the universe. Both the vernacular translators have erred in rendering this word. K. P. Singha

अध्याय १३

श्लोक 100.17

ततॊ ऽननेनावशेषेण भॊजयेद अतिथीन अपि अर्चा पूर्वं महाराज ततः परीणाति मानुषान

tatò 'nanenāvaśeṣeṇa bhòjayeda atithīna api arcā pūrvaṃ mahārāja tataḥ parīṇāti mānuṣāna

हिन्दी अर्थ

अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने

English

Then, with what remains of that food, he should feed guests as well. First honour, O great king, and only then does he gratify men.

अध्याय १३

श्लोक 100.18

अनित्यं हि सथितॊ यस्मात तस्माद अतिथिर उच्यते

anityaṃ hi sathitò yasmāta tasmāda atithira ucyate

हिन्दी अर्थ

दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्

English

Because he stays but a short time, he is called a guest (atithi).

अध्याय १३

श्लोक 100.19

आचार्यस्य पितुश चैव सख्युर आप्तस्य चातिथेः इदम अस्ति गृहे मह्यम इति नित्यं निवेदयेत

ācāryasya pituśa caiva sakhyura āptasya cātitheḥ idama asti gṛhe mahyama iti nityaṃ nivedayeta

हिन्दी अर्थ

काश्य: काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय

English

To the teacher, the father, the friend, the trusted kinsman and the guest, he should always declare, "This is what I have in my house."

अध्याय १३

श्लोक 100.20

ते यद वदेयुस तत कुर्याद इति धर्मॊ विधीयते गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत

te yada vadeyusa tata kuryāda iti dharmò vidhīyate gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्

English

Whatever they say, he should do; such is the ordained dharma. A householder, O Krishna, should always eat only what remains after others.

अध्याय १३

श्लोक 100.21

राजर्त्विजं सनातकं च गुरुं शवशुरम एव च अर्चयेन मधुपर्केण परिसंवत्सरॊषितान

rājartvijaṃ sanātakaṃ ca guruṃ śavaśurama eva ca arcayena madhuparkeṇa parisaṃvatsaròṣitāna

हिन्दी अर्थ

अन्धकारको दूर भगानेवाली (अतम) है, अतः तुम मुझे गौतम समझो नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

He should honour a king, a priest, a snataka, a teacher and a father-in-law with the madhuparka when they have stayed a full year.

अध्याय १३

श्लोक 100.22

शवभ्यश चश्व पचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते

śavabhyaśa caśva pacebhyaśa ca vayòbhyaśa cāvapeda bhuvi vaiśvadevaṃ hi nāmaitata sāyaṃprātara vidhīyate

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध माम्

English

For dogs, for outcastes and for birds he should scatter food on the ground; this is called the Vaishvadeva, enjoined at dusk and at dawn.

अध्याय १३

श्लोक 100.23

एतांस तु धर्मान गार्हस्थान यः कुर्याद अनसूयकः स इहर्द्धिं परां पराप्य परेत्य नाके महीयते

etāṃsa tu dharmāna gārhasthāna yaḥ kuryāda anasūyakaḥ sa iharddhiṃ parāṃ parāpya paretya nāke mahīyate

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम् हुआ हूँ, इसलिये तुम मुझे जमदग्नि नामसे विख्यात समझो

English

One who without envy practises these householder duties attains great prosperity here and, after death, is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 100.24

[भ] इति भूमेर वचः शरुत्वा वासुदेवः परतापवान तथा चकार सततं तवम अप्य एवं समाचर

[bha] iti bhūmera vacaḥ śarutvā vāsudevaḥ paratāpavāna tathā cakāra satataṃ tavama apya evaṃ samācara

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

[Bhishma] Having heard these words of the Earth, the mighty Vasudeva acted so at all times; you too should act in the same way.

अध्याय १३

श्लोक 100.25

एवं गृहस्थ धर्मं तवं चेतयानॊ नराधिप इह लॊके यशः पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि

evaṃ gṛhastha dharmaṃ tavaṃ cetayānò narādhipa iha lòke yaśaḥ parāpya paretya savargama avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

मनोनुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्धयारुन्धतीम् चलती हूँ, इसलिये मेरा नाम अरुन्धती है

English

Thus, O lord of men, if you keep this householder's dharma in mind, you will win fame in this world and attain heaven after death.

अध्याय १३

श्लोक 101.1

[य] आलॊक दानं नामैतत कीदृशं भरतर्षभ कथम एतत समुत्पन्नं फलं चात्र बरवीहि मे

[ya] ālòka dānaṃ nāmaitata kīdṛśaṃ bharatarṣabha kathama etata samutpannaṃ phalaṃ cātra baravīhi me

हिन्दी अर्थ

नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणाम् त ऊचु: समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन

English

takes the compound as really consisting of two names, etc.

अध्याय १३

श्लोक 101.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं सुवर्णस्य च भारत

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama manòḥ parajāpatera vādaṃ suvarṇasya ca bhārata

हिन्दी अर्थ

अयाज्यस्य भवेदृत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः:

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between the lord of creatures Manu and Suvarna, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 101.3

तपस्वी कश चिद अभवत सुवर्णॊ नाम नामतः वर्णतॊ हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे

tapasvī kaśa cida abhavata suvarṇò nāma nāmataḥ varṇatò hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe

हिन्दी अर्थ

सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम् देवेन्द्रके साथ ही स्वर्गलोक चले गये

English

There was an ascetic named Suvarna, golden in hue, and so he became widely known as Suvarna.

अध्याय १३

श्लोक 101.4

कुलशीलगुणॊपेतः सवाध्याये च परं गतः बहून सववंशप्रभवान समतीतः सवकैर गुणैः

kulaśīlaguṇòpetaḥ savādhyāye ca paraṃ gataḥ bahūna savavaṃśaprabhavāna samatītaḥ savakaira guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

कमलोंकी चोरी करना कदापि उचित नहीं है

English

He was endowed with good family, conduct and virtues, and had reached the height of Vedic study; by his own qualities he surpassed many born in his own line.

अध्याय १३

श्लोक 101.5

स कदा चिन मनुं विप्रॊ ददर्शॊपससर्प च कुशलप्रश्नम अन्यॊन्यं तौ च तत्र परचक्रतुः

sa kadā cina manuṃ viprò dadarśòpasasarpa ca kuśalapraśnama anyònyaṃ tau ca tatra paracakratuḥ

हिन्दी अर्थ

एक: सम्पन्नमश्चातु यस्ते हरति पुष्करम् अर्थात् इन पापोंके फलका भागी बने

English

Once the brahmin saw Manu and approached him, and there the two exchanged greetings and inquiries after each other's welfare.

अध्याय १३

श्लोक 101.6

ततस तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते रमणीये शिला पृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम

tatasa tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate ramaṇīye śilā pṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatāma

हिन्दी अर्थ

करानेके लिये ऋत्विक् बने, अर्थात् इन पापोंके फलका भागी हो

English

Then those two, whose resolves were fulfilled, sat down together on a delightful flat rock on Meru, the golden mountain.

अध्याय १३

श्लोक 101.7

तत्र तौ कथयाम आस्तां कथा नानाविधाश्रयाः बरह्मर्षिदेव दैत्यानां पुराणानां महात्मनाम

tatra tau kathayāma āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ barahmarṣideva daityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

करे, अर्थात् उपर्युक्त पापोंके फलका भागी हो समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम्

English

There they told many kinds of tales about brahmin sages, gods, daityas and the great souls of old.

अध्याय १३

श्लोक 101.8

सुवर्णस तव अब्रवीद वाक्यं मनुं सवायम्भुवं परभुम हितार्थं सर्वभूतानां परश्नं मे वक्तुम अर्हसि

suvarṇasa tava abravīda vākyaṃ manuṃ savāyambhuvaṃ parabhuma hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ paraśnaṃ me vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

यं त॑ं निबोधेह ममाद्य राजन्

English

Suvarna said to the lord Manu Svayambhuva: "For the good of all beings, you should answer my question.

अध्याय १३

श्लोक 101.9

सुमनॊभिर यद इज्यन्ते दैवतानि परजेश्वर किम एतत कथम उत्पन्नं फलयॊगं च शंस मे

sumanòbhira yada ijyante daivatāni parajeśvara kima etata kathama utpannaṃ phalayògaṃ ca śaṃsa me

हिन्दी अर्थ

स्‍्नायीत यः पुष्करमाददाति अध्ययन पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय

English

O lord of creatures, the gods are worshipped with flowers (sumanas). What are these, how did they come to be, and what is the fruit of offering them? Tell me."

अध्याय १३

श्लोक 101.10

[मनु] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शुक्रस्य च बलेश चैव संवादं वै समागमे

[manu] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śukrasya ca baleśa caiva saṃvādaṃ vai samāgame

हिन्दी अर्थ

लगे और अन्तमें बोले--“हम सब लोग मिलकर शपथ करें"

English

particular object, for he has emaciated or reduced to nothingness all his foes in the form of all passions good and evil. Prakarshena tanukritah arayah kamadayo yena sah.

अध्याय १३

श्लोक 101.11

बलेर वैरॊचनस्येह तरैलॊक्यम अनुशासतः समीपम आजगामाशु शुक्रॊ भृगुकुलॊद्वहः

balera vairòcanasyeha tarailòkyama anuśāsataḥ samīpama ājagāmāśu śukrò bhṛgukulòdvahaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षुधार्ता: सुपरिश्रान्ता: शपथायोपचक्रमु: परिव्राट् कामवृत्तस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

he who makes creatures competent to bear all things, i.e. all griefs and all joys, as also the influence all physical objects that is quietly borne without life being destroyed.

अध्याय १३

श्लोक 101.12

तम अर्घ्यादिभिर अभ्यर्च्य भार्गवं सॊ ऽसुराधिपः निषसादासने पश्चाद विधिवद भूरिदक्षिणः

tama arghyādibhira abhyarcya bhārgavaṃ sò 'surādhipaḥ niṣasādāsane paścāda vidhivada bhūridakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः:

English

adatte. This is very fanciful.

अध्याय १३

श्लोक 101.13

कथेयम अभवत तत्र या तवया परिकीर्तिता सुमनॊधूपदीपानां संप्रदाने फलं परति

katheyama abhavata tatra yā tavayā parikīrtitā sumanòdhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ parati

हिन्दी अर्थ

यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः

English

suddenly expanding his form till with two steps he covered Heaven and Earth and demanded space for his third step.

अध्याय १३

श्लोक 101.14

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रः परश्नम उत्तमम सुमनॊधूपदीपानां किं फलं बरह्मवित्तम परदानस्य दविजश्रेष्ठ तद भवान वक्तुम अर्हति

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraḥ paraśnama uttamama sumanòdhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ barahmavittama paradānasya davijaśreṣṭha tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको वाद-विवादमें पराजित करनेका पाप लगे

English

thunder scorches all existing objects upon which it falls. The Brahmana's rod (which symbolizes the Brahmana's might in the form of his curse) blasts even unborn generations. The might of the rod is derived from Mahadeva.

अध्याय १३

श्लोक 101.15

[षुक्र] तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस तस्माद अनन्तरम एतस्मिन्न अन्तरे चैव वीरुद ओषध्य एव च

[ṣukra] tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmasa tasmāda anantarama etasminna antare caiva vīruda oṣadhya eva ca

हिन्दी अर्थ

जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः अन्योन्यस्यातिथिकश्षास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Mahadeva; hence this reference to his prowess.

अध्याय १३

श्लोक 101.16

सॊमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले अमृतं च विषं चैव याश चान्यास तुल्यजातयः

sòmasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāśa cānyāsa tulyajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

विक्रीणातु तथा सोम॑ बिसस्तैन्यं करोति य:

English

that lotus. He went on and on, without succeeding to find what he sought. The meaning of the word,

अध्याय १३

श्लोक 101.17

अमृतं मनसः परीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च मनॊ मलपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः

amṛtaṃ manasaḥ parītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca manò malapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नियोंका परित्याग करनेका और सोमरसका विक्रय करनेका पाप लगे तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Nectar gives delight to the mind and at once gives nourishment; poison, by its smell, sharply afflicts the mind everywhere.

अध्याय १३

श्लोक 101.18

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद विषममङ्गलम ओषध्यॊ हय अमृतं सर्वं विशं तेजॊ ऽगनिसंभवम

amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahada viṣamamaṅgalama oṣadhyò haya amṛtaṃ sarvaṃ viśaṃ tejò 'ganisaṃbhavama

हिन्दी अर्थ

अगतिर्षहुपुत्र: स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Know nectar to be auspicious and great poison inauspicious. All plants are nectar; poison is fiery energy born of fire.

अध्याय १३

श्लोक 101.19

मनॊह्लादयते यस्माच छरियं चापि दधाति ह तस्मात सुमनसः परॊक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः

manòhlādayate yasmāca chariyaṃ cāpi dadhāti ha tasmāta sumanasaḥ paròktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

हो तथा जिसके बहुत-से पुत्र हों उसको जो पाप लगता है वह पाप उसे लगे कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति य:

English

Because they gladden the mind and also bring prosperity, they are called "sumanas" by men of good deeds.

अध्याय १३

श्लोक 101.20

देवताभ्यः सुमनसॊ यॊ ददाति नरः शुचिः तस्मात सुमनसः परॊक्ता यस्मात तुष्यन्ति देवताः

devatābhyaḥ sumanasò yò dadāti naraḥ śuciḥ tasmāta sumanasaḥ paròktā yasmāta tuṣyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या

English

The pure man who gives flowers to the gods is so called because the gods are pleased by them.

अध्याय १३

श्लोक 101.21

यं यम उद्दिश्य दीयेरन देवं सुमनसः परभॊ मङ्गलार्थं स तेनास्य परीतॊ भवति दैत्यप

yaṃ yama uddiśya dīyerana devaṃ sumanasaḥ parabhò maṅgalārthaṃ sa tenāsya parītò bhavati daityapa

हिन्दी अर्थ

विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या

English

O lord, whatever god flowers are offered to for the sake of good fortune, that god is pleased with him by them, O lord of the daityas.

अध्याय १३

श्लोक 101.22

जञेयास तूग्राश च सौम्याश च तेजस्विन्यश च ताः पृथक ओषध्यॊ बहु वीर्याश च बहुरूपास तथैव च

jañeyāsa tūgrāśa ca saumyāśa ca tejasvinyaśa ca tāḥ pṛthaka oṣadhyò bahu vīryāśa ca bahurūpāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः स्नायीत वा यो हरते बिसानि

English

Know that plants are of separate kinds: fierce, gentle and radiant, many of great potency and many in form.

अध्याय १३

श्लोक 101.23

यज्ञियानां च वृक्षाणाम अयज्ञियान निबॊध मे आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यॊ हितानि च

yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāma ayajñiyāna nibòdha me āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyò hitāni ca

हिन्दी अर्थ

पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय

English

Learn from me about trees fit for sacrifice and those not fit, and about garlands that are demonic and those that benefit the gods.

अध्याय १३

श्लोक 101.24

राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा परियाः पितॄणां मानुषाणां च कान्तायास्त्व अनुपूर्वशः

rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā pariyāḥ pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntāyāstva anupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां न: शुन:सख सत्यमेतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया

English

Some are dear to rakshasas, to gods, to yakshas, to ancestors, and to humans, and others to lovers, each in its order.

अध्याय १३

श्लोक 101.25

वन्या गराम्याश चेह तथा कृष्टॊप्ताः पर्वताश्रयाः अकण्टकाः कण्टकिन्यॊ गन्धरूपरसान्विताः

vanyā garāmyāśa ceha tathā kṛṣṭòptāḥ parvatāśrayāḥ akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyò gandharūparasānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, ठीक है। मिथ्या नहीं है। वास्तवमें मैंने ही उन मृणालोंकी चोरी की है

English

Some grow wild, some are village plants, some are cultivated and sown, some grow on mountains; some are thornless, some thorny, endowed with scent, form and flavour.

अध्याय १३

श्लोक 101.26

दविविधॊ हि समृतॊ गन्ध इष्टॊ ऽनिष्टश च पुष्पजः इण्ट गन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत

davividhò hi samṛtò gandha iṣṭò 'niṣṭaśa ca puṣpajaḥ iṇṭa gandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayeta

हिन्दी अर्थ

परीक्षार्थ भगवतां कृतमेवं॑ मयानघा: यातुधानी ह्ूतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी

English

Scent from flowers is held to be of two kinds, pleasant and unpleasant. One should understand flowers of pleasant scent to be the gods'.

अध्याय १३

श्लोक 101.27

अकण्टकानां वृक्षाणां शवेतप्रायाश च वर्णतः तेषां पुष्पाणि देवानाम इष्टानि सततं परभॊ

akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śavetaprāyāśa ca varṇataḥ teṣāṃ puṣpāṇi devānāma iṣṭāni satataṃ parabhò

हिन्दी अर्थ

स्वभाववाली कृत्या थी और आपलोगोंका वध करना चाहती थी

English

Flowers of thornless trees, mostly white in colour, are always dear to the gods, O lord.

अध्याय १३

श्लोक 101.28

जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च गन्धर्वनागयक्षेभ्यस तानि दद्याद विचक्षणः

jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca gandharvanāgayakṣebhyasa tāni dadyāda vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दुष्टा हिंस्थादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा अलोभादक्षया लोकाः: प्राप्ता वै सार्वकामिका:

English

Water-born garlands, lotuses and the like, the wise man should give to gandharvas, nagas and yakshas.

अध्याय १३

श्लोक 101.29

ओषध्यॊ रक्तपुष्पाश च कटुकाः कण्टकान्विताः शत्रूणाम अभिचारार्थम अथर्वसु निदर्शिताः

oṣadhyò raktapuṣpāśa ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ śatrūṇāma abhicārārthama atharvasu nidarśitāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठ ध्वमित: क्षिप्रं तानवाप्लुत वै द्विजा:

English

Plants with red flowers, bitter and thorny, are shown in the Atharvan texts for the sorcery against enemies.

अध्याय १३

श्लोक 101.30

तीक्ष्णवीर्यास तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः रक्तभूयिष्ठ वर्णाश च कृष्णाश चैवॊपहारयेत

tīkṣṇavīryāsa tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ raktabhūyiṣṭha varṇāśa ca kṛṣṇāśa caivòpahārayeta

हिन्दी अर्थ

क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभि:

English

Plants sharp in potency, hard to handle, thorny, mostly red or black in colour, are to be offered to fierce beings.

अध्याय १३

श्लोक 101.31

मनॊ हृदयनन्दिन्यॊ विमर्दे मधुराश च याः चारुरूपाः सुमनसॊ मानुषाणां समृता विभॊ

manò hṛdayanandinyò vimarde madhurāśa ca yāḥ cārurūpāḥ sumanasò mānuṣāṇāṃ samṛtā vibhò

हिन्दी अर्थ

नैव लोभ॑ तदा चक्रुस्तत: स्वर्गमवाप्रुवन् एष धर्म: परो राजंस्तस्माल्लोभं॑ विवर्जयेत्

English

Those that delight the mind and heart, are sweet when pressed, and are lovely in form are held to be the flowers of men, O lord.

अध्याय १३

श्लोक 101.32

न तु शमशानसंभूता न देवायतनॊद्भवाः संनयेत पुष्टि युक्तेषु विवाहेषु रहःसु च

na tu śamaśānasaṃbhūtā na devāyatanòdbhavāḥ saṃnayeta puṣṭi yukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca

हिन्दी अर्थ

यह सबसे बड़ा धर्म है। अत: लोभको अवश्य त्याग देना चाहिए

English

Not those born in cremation grounds or at temples; he should bring them for rites of prosperity, at weddings and in private.

अध्याय १३

श्लोक 101.33

गिरिसानु रुहाः सौम्या देवानाम उपपादयेत परॊक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायॊगं यथा समृति

girisānu ruhāḥ saumyā devānāma upapādayeta paròkṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyògaṃ yathā samṛti

हिन्दी अर्थ

यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानव: राजर्षिभिमीहाराज तथैव च द्विजर्षिभि:

English

Gentle flowers growing on mountain slopes he should offer to the gods, sprinkled and consecrated, in due manner as tradition says.

अध्याय १३

श्लोक 101.34

गन्धेन देवास तुष्यन्ति दर्शनाद यक्षराक्षसाः नागाः समुपभॊगेन तरिभिर एतैस तु मानुषाः

gandhena devāsa tuṣyanti darśanāda yakṣarākṣasāḥ nāgāḥ samupabhògena taribhira etaisa tu mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

तन्न: कामं॑ हन्त गच्छाम सर्वे

English

The gods are pleased by scent, yakshas and rakshasas by sight, nagas by enjoyment, and men by all three.

अध्याय १३

श्लोक 101.35

सद्यः परीणाति देवान वै ते परीता भावयन्त्य उत संकल्पसिद्धा मर्त्यानाम ईप्सितैश च मनॊरथैः

sadyaḥ parīṇāti devāna vai te parītā bhāvayantya uta saṃkalpasiddhā martyānāma īpsitaiśa ca manòrathaiḥ

हिन्दी अर्थ

यात्रा प्रारम्भ कर दें विश्वामित्रो जमदग्निश्व राजन्

English

They at once please the gods, and, pleased, the gods grant to mortals fulfilment of their resolves and the desires of their hearts.

अध्याय १३

श्लोक 101.36

देवाः परीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च अवज्ञातावधूताश च निर्दहन्त्य अधमान नरान

devāḥ parīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca avajñātāvadhūtāśa ca nirdahantya adhamāna narāna

हिन्दी अर्थ

माघ्यां ययु: कौशिकीं पुण्यतीर्थाम्

English

The gods, honoured, always gratify, and honour in return; but when slighted and cast aside they burn up base men.

अध्याय १३

श्लोक 101.37

अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम धूपांश च विविधान साधून असाधूंश च निबॊध मे

ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalama dhūpāṃśa ca vividhāna sādhūna asādhūṃśa ca nibòdha me

हिन्दी अर्थ

विगाह्ा ते भुक्तबिसप्रसूना: करके कमलके फूलोंका आहार किया

English

Next I shall tell the fruit in the rule of giving incense. Learn of incenses, the good and the bad, of many kinds.

अध्याय १३

श्लोक 101.38

निर्यासः सरलश चैव कृत्रिमश चैव ते तरयः इष्टानिष्टॊ भवेद गन्धस तन मे विस्तरतः शृणु

niryāsaḥ saralaśa caiva kṛtrimaśa caiva te tarayaḥ iṣṭāniṣṭò bhaveda gandhasa tana me vistarataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

हृदादगस्त्येन समुद्धृतं तत्

English

Resinous, sarala, and artificial are the three; the scent may be pleasing or not. Hear that from me in detail.

अध्याय १३

श्लोक 101.39

निर्यासाः सल्लकी वर्ज्या देवानां दयितास तु ते गुग्गुलुः परवरस तेषां सर्वेषाम इति निश्चयः

niryāsāḥ sallakī varjyā devānāṃ dayitāsa tu te gugguluḥ paravarasa teṣāṃ sarveṣāma iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गया। इस बातको सबने देखा न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम्

English

Among resins, sallaki is to be avoided, though dear to the gods; guggulu is the best of all, so it is settled.

अध्याय १३

श्लोक 101.40

अगुरुः सारिणां शरेष्ठॊ यक्षराक्षस भॊगिनाम दैत्यानां सल्लकीजश च काङ्क्षितॊ यश च तद्विधः

aguruḥ sāriṇāṃ śareṣṭhò yakṣarākṣasa bhògināma daityānāṃ sallakījaśa ca kāṅkṣitò yaśa ca tadvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

तावद् गच्छाम: सुरलोकं॑ चिराय पश्यत्यहं परलोकं॑ व्रजामि

English

Aguru is best for the sages, for yakshas, rakshasas and nagas; for daityas the sallaki-born, and what is like it, is desired.

अध्याय १३

श्लोक 101.41

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिव दारवैः फाणितासव संयुक्तैर मनुष्याणां विधीयते

atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthiva dāravaiḥ phāṇitāsava saṃyuktaira manuṣyāṇāṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

व्यावसायिक दृष्टिसे धर्मको देखने लगें, इसके पहले ही मैं परलोकमें चला जाऊँ

English

Then, O king, by scents of sarja resin and the like, of woods, mixed with syrup and sour gruel, incense is prescribed for men.

अध्याय १३

श्लोक 101.42

देवदानव भूतानां सद्यस तुष्टिकरः समृतः ये ऽनये वैहारिकास ते तु मानुषाणाम इति समृताः

devadānava bhūtānāṃ sadyasa tuṣṭikaraḥ samṛtaḥ ye 'naye vaihārikāsa te tu mānuṣāṇāma iti samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं चिरकालके लिये परलोक चला जाऊँ न हात्सहे द्रष्टमिह जीवलोकम्

English

It is held to give instant satisfaction to gods, danavas and spirits; others, meant for pleasure, are held to be for men.

अध्याय १३

श्लोक 101.43

य एवॊक्ताः सुमनसां परदाने गुणहेतवः धूपेष्व अपि परिज्ञेयास त एव परीतिवर्धनाः

ya evòktāḥ sumanasāṃ paradāne guṇahetavaḥ dhūpeṣva api parijñeyāsa ta eva parītivardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

जीवजगत्की ऐसी दुरवस्था मैं नहीं देख सकता”

English

The very qualities said to be the reasons in giving flowers should be understood to apply also to incense; they increase delight.

अध्याय १३

श्लोक 101.44

दीपदाने परवक्ष्यामि फलयॊगम अनुत्तमम यथा येन यदा चैव परदेया यादृशाश च ते

dīpadāne paravakṣyāmi phalayògama anuttamama yathā yena yadā caiva paradeyā yādṛśāśa ca te

हिन्दी अर्थ

लिये कठोर-से-कठोर शपथ खा सकते हैं! सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रै:

English

I shall now tell the supreme fruit in giving lamps: how, by whom, when, and of what sort they should be given.

अध्याय १३

श्लोक 101.45

जयॊतिस तेजः परकाशश चाप्य ऊर्ध्वगं चापि वर्ण्यते परदाने तेजसां तस्मात तेजॊ वर्धयते नृणाम

jayòtisa tejaḥ parakāśaśa cāpya ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate paradāne tejasāṃ tasmāta tejò vardhayate nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

रखते हुए पुत्रों और पौत्रोंसहित बारी-बारीसे शपथ खाने लगे

English

Light, radiance and brightness are described as rising upward; so in giving lights one increases the radiance of men.

अध्याय १३

श्लोक 101.46

अन्धं तमस तमिस्रं च दक्षिणायनम एव च उत्तरायणम एतस्माज जयॊतिर दानं परशस्यते

andhaṃ tamasa tamisraṃ ca dakṣiṇāyanama eva ca uttarāyaṇama etasmāja jayòtira dānaṃ paraśasyate

हिन्दी अर्थ

खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम् उपर्युक्त पापोंका भागी हो

English

Blindness, darkness, deep gloom, the southern course and the northern course: from these, the gift of light is praised.

अध्याय १३

श्लोक 101.47

यस्माद ऊर्ध्वगम एतत तु तमसश चैव भेषजम तस्माद ऊर्ध्वगतेर दाता भवेद इति विनिश्चयः

yasmāda ūrdhvagama etata tu tamasaśa caiva bheṣajama tasmāda ūrdhvagatera dātā bhaveda iti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Because it goes upward and is the remedy for darkness, the giver is surely one who attains an upward path.

अध्याय १३

श्लोक 101.48

देवास तेजस्विनॊ यस्मात परभावन्तः परकाशकाः तामसा राक्षसाश चेति तस्माद दीपः परदीयते

devāsa tejasvinò yasmāta parabhāvantaḥ parakāśakāḥ tāmasā rākṣasāśa ceti tasmāda dīpaḥ paradīyate

हिन्दी अर्थ

कूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम् कर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

The gods are radiant, mighty and luminous, while rakshasas are of darkness; therefore a lamp is given.

अध्याय १३

श्लोक 101.49

आलॊक दानाच चक्षुष्मान परभा युक्तॊ भवेन नरः तान दत्त्वा नॊपहिंसेत न हरेन नॊपनाशयेत

ālòka dānāca cakṣuṣmāna parabhā yuktò bhavena naraḥ tāna dattvā nòpahiṃseta na harena nòpanāśayeta

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महानिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

By giving light a man becomes keen-sighted and endowed with brilliance. Having given them, he should not harm, steal or extinguish them.

अध्याय १३

श्लोक 101.50

दीपहर्ता भवेद अन्धस तमॊ गतिर असुप्रभः दीपप्रदः सवर्गलॊके दीपमाली विराजते

dīpahartā bhaveda andhasa tamò gatira asuprabhaḥ dīpapradaḥ savargalòke dīpamālī virājate

हिन्दी अर्थ

श्वशुरात्तस्य वृत्ति: स्थाद् यस्ते हरति पुष्करम्

English

The thief of a lamp becomes blind, goes into darkness, and is dull of life; the giver of a lamp shines in heaven garlanded with lamps.

अध्याय १३

श्लोक 101.51

हविषा परथमः कल्पॊ दवितीयस तव औषधी रसैः वसा मेदॊ ऽसथि निर्यासैर न कार्यः पुष्टिम इच्छता

haviṣā parathamaḥ kalpò davitīyasa tava auṣadhī rasaiḥ vasā medò 'sathi niryāsaira na kāryaḥ puṣṭima icchatā

हिन्दी अर्थ

तस्य लोकान् स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम् पश्चात् जिन दुःखदायी लोकोंमें जाना पड़ता है, उन्हींमें जाय

English

Ghee is the first kind, and the second is plant oils; fat, marrow, bone and resin should not be used by one who desires well-being.

अध्याय १३

श्लोक 101.52

गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे दीपदाता भवेन नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe dīpadātā bhavena nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेष्यो भवतु राज्ञश्न यस्ते हरति पुष्करम्

English

At a mountain precipice, in a thicket, at a shrine, at a crossroads, he should always give lamps who desires his own prosperity.

अध्याय १३

श्लोक 101.53

कुलॊद्द्यॊतॊ विशुद्धात्मा परकाशत्वं च गच्छति जयॊतिषां चैव सालॊक्यं दीपदाता नरः सदा

kulòddyòtò viśuddhātmā parakāśatvaṃ ca gacchati jayòtiṣāṃ caiva sālòkyaṃ dīpadātā naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

करनेका और राजाकी नौकरी करनेका पाप लगे श्राद्धे शूद्रस्य चाश्रीयाद् यस्ते हरति पुष्करम्

English

The giver of lamps, pure in soul, lights up his family and attains brilliance; he always reaches the same world as the luminaries.

अध्याय १३

श्लोक 101.54

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान कर्मफलॊदयान देव यक्षॊरग नृणां भूतानाम अथ रक्षसाम

balikarmasu vakṣyāmi guṇāna karmaphalòdayāna deva yakṣòraga nṛṇāṃ bhūtānāma atha rakṣasāma

हिन्दी अर्थ

तपस्विभिर्विरुध्येच्च यस्ते हरति पुष्करम्

English

I shall now tell of the offering of food to beings, the virtues and the fruits of the rite, for gods, yakshas, serpents, men, spirits and rakshasas.

अध्याय १३

श्लोक 101.55

येषां नाग्र भुजॊ विप्रा देवतातिथिबालकाः राक्षसान एव तान विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान

yeṣāṃ nāgra bhujò viprā devatātithibālakāḥ rākṣasāna eva tāna viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalāna

हिन्दी अर्थ

निराकरोतु वेदांश्व॒ यस्ते हरति पुष्करम् पापोंके फलका भागी हो

English

Know that those brahmins in whose house gods, guests and children do not eat first are rakshasas, without the vashat call and without auspiciousness.

अध्याय १३

श्लोक 101.56

तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम शिरसा परणतश चापि हरेद बलिम अतन्द्रितः

tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama śirasā paraṇataśa cāpi hareda balima atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यां प्रयच्छतु भूतो यस्ते हरति पुष्करम्

English

Therefore he should give the first portion, honoured, to the gods; and, bowing his head, he should offer the food-offering without sloth.

अध्याय १३

श्लोक 101.57

गृह्या हि देवता नित्यम आशंसन्ति गृहात सदा बाह्याश चागन्तवॊ ये ऽनये यक्षराक्षस पन्नगाः

gṛhyā hi devatā nityama āśaṃsanti gṛhāta sadā bāhyāśa cāgantavò ye 'naye yakṣarākṣasa pannagāḥ

हिन्दी अर्थ

गरीयसो5वजानातु यस्ते हरति पुष्करम् शुल्केन तु ददत्कन्यां यस्ते हरति पुष्करम्

English

The household gods always expect it from the house, while the outside ones, the visitors, the other yakshas, rakshasas and serpents, expect it from outside.

अध्याय १३

श्लोक 101.58

इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा ते परीताः परीणयन्त्य एतान आयुषा यशसा धनैः

itò dattena jīvanti devatāḥ pitarasa tathā te parītāḥ parīṇayantya etāna āyuṣā yaśasā dhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

शरणागतं संत्यजतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Gods and ancestors live on what is given from here; pleased, they please these givers with life, fame and wealth.

अध्याय १३

श्लोक 101.59

बलयः सह पुष्पैस तु देवानाम उपहारयेत दधि दरप्स युताः पुण्याः सुगन्धाः परियदर्शनाः

balayaḥ saha puṣpaisa tu devānāma upahārayeta dadhi darapsa yutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ pariyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

ओर मुँह करके पेशाब करनेका और शरणागतको त्याग देनेका पाप लगे ऋषच्विगस्तु हायाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम्

English

He should offer food-offerings along with flowers to the gods; they should be with curds and drops, sacred, fragrant and pleasing to see.

अध्याय १३

श्लोक 101.60

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयॊ यक्षराक्षसाम सुरासव पुरस्कारा लाजॊल्लेपन भूषिताः

kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayò yakṣarākṣasāma surāsava puraskārā lājòllepana bhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

शुन: कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम् तत् तस्यास्तु सदा पाप॑ यस्ते हरति पुष्करम्

English

For yakshas and rakshasas, offerings should be rich in blood and flesh, preceded by liquor and wine, adorned with parched grain and ointment.

अध्याय १३

श्लोक 101.61

नागानां दयिता नित्यं पद्मॊत्पलविमिश्रिताः तिलान गुड सुसंपन्नान भूतानाम उपहारयेत

nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmòtpalavimiśritāḥ tilāna guḍa susaṃpannāna bhūtānāma upahārayeta

हिन्दी अर्थ

अधर्मेणाभिशास्तूर्वी यस्ते हरति पुष्करम्

English

Those dear to the nagas are always mixed with lotuses and water lilies; to spirits he should offer sesame with jaggery.

अध्याय १३

श्लोक 101.62

अग्रदाताग्र भॊगी सयाद बलवर्णसमन्वितः तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम

agradātāgra bhògī sayāda balavarṇasamanvitaḥ tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama

हिन्दी अर्थ

पापात्मा होकर अधर्मपूर्वक इस पृथ्वीका शासन करे दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

The giver of the first portion becomes the first to enjoy, endowed with strength and beauty; therefore he should give the first portion, honoured, to the gods.

अध्याय १३

श्लोक 101.63

जवलत्य अहर अहॊ वेश्म याश चास्य गृहदेवताः ताः पूज्या भूतिकामेन परसृताग्र परदायिना

javalatya ahara ahò veśma yāśa cāsya gṛhadevatāḥ tāḥ pūjyā bhūtikāmena parasṛtāgra paradāyinā

हिन्दी अर्थ

एका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम्

English

The house of him who honours the household gods day after day shines; they should be worshipped by one who desires prosperity, giving the first portion with outstretched hands.

अध्याय १३

श्लोक 101.64

इत्य एतद असुरेन्द्राय काव्यः परॊवाच भार्गवः सुवर्णाय मनुः पराह सुवर्णॊ नारदाय च

itya etada asurendrāya kāvyaḥ paròvāca bhārgavaḥ suvarṇāya manuḥ parāha suvarṇò nāradāya ca

हिन्दी अर्थ

अर्थात् इन सब पापोंकी फलभागिनी बने दरवाजेपर एक पैरसे खड़ा रहे और धर्मको जानते हुए भी उसका परित्याग करे

English

So Kavya, the descendant of Bhrigu, told this to the lord of the asuras; Manu told it to Suvarna, and Suvarna to Narada.

अध्याय १३

श्लोक 101.65

नारदॊ ऽपि मयि पराह गुणान एतान महाद्युते तवम अप्य एतद विदित्वेह सर्वम आचर पुत्रक

nāradò 'pi mayi parāha guṇāna etāna mahādyute tavama apya etada viditveha sarvama ācara putraka

हिन्दी अर्थ

परिव्राट् कामवृत्तोस्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Narada told these virtues to me, O greatly radiant one. Knowing this, do you too practise it all, my son.

अध्याय १३

श्लोक 102.1

[य] शरुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूप परदायिनाम फलं बलिविधाने च तद भूयॊ वक्तुम अर्हसि

[ya] śarutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpa paradāyināma phalaṃ balividhāne ca tada bhūyò vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम्

English

therefore, by implication is that Mahadeva is infinite.

अध्याय १३

श्लोक 102.2

धूपप्रदानस्य फलं परदीपस्य तथैव च बलयश च किमर्थं वै कषिप्यन्ते गृहमेधिभिः

dhūpapradānasya phalaṃ paradīpasya tathaiva ca balayaśa ca kimarthaṃ vai kaṣipyante gṛhamedhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ही नहीं, अनेक पुण्यके अवसरोंपर भी इनका दान होता है एतद्ू विस्तरशो राजन् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

English

What is the fruit of giving incense and of lamps, and why do householders cast food-offerings?

अध्याय १३

श्लोक 102.3

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नहुषं परति संवादम अगस्त्यस्य भृगॊस तथा

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nahuṣaṃ parati saṃvādama agastyasya bhṛgòsa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रभो! मेरे इस बातपर ध्यान देकर आप क्रोध न करें

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between Nahusha and Agastya and Bhrigu.

अध्याय १३

श्लोक 102.4

नहुषॊ हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः देवराज्यम अनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा

nahuṣò hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ devarājyama anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā

हिन्दी अर्थ

शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा अतिष्ठत् सूर्यममभितो या तो याति ततो मुख:

English

Nahusha, O great king, a royal sage of great austerity, attained the lordship of the gods through his good deeds here.

अध्याय १३

श्लोक 102.5

तत्रापि परयतॊ राजन नहुषस तरिदिवे वसन मानुषीश चैव दिव्याश च कुर्वाणॊ विविधाः करियाः

tatrāpi parayatò rājana nahuṣasa taridive vasana mānuṣīśa caiva divyāśa ca kurvāṇò vividhāḥ kariyāḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तद्वीपानिमान ब्रह्मन् वर्षेणाभिप्रवर्षति

English

Even there, O king, Nahusha, dwelling in heaven, self-controlled, performed many kinds of rites, both human and divine.

अध्याय १३

श्लोक 102.6

मानुष्यस तत्र सर्वाः सम करियास तस्य महात्मनः परवृत्तास तरिदिवे राजन दिव्याश चैव सनातनाः

mānuṣyasa tatra sarvāḥ sama kariyāsa tasya mahātmanaḥ paravṛttāsa taridive rājana divyāśa caiva sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीको वर्षकि जलसे आप्लावित करते हैं सर्व वर्षाभिनिर्वत्तमन्न॑ं सम्भवति प्रभो

English

All the human rites of that great soul, O king, continued in heaven, as did the eternal divine ones.

अध्याय १३

श्लोक 102.7

अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस तथा बलयश चान लाजाभिर धूपनं दीपकर्म च

agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasasa tathā balayaśa cāna lājābhira dhūpanaṃ dīpakarma ca

हिन्दी अर्थ

गोदानानि विवाहाश्न तथा यज्ञसमृद्धयः

English

Fire rites, kindling sticks, kusha grass, flowers, food-offerings with parched grain, incense and lamp rites,

अध्याय १३

श्लोक 102.8

सर्वं तस्य गृहे राज्ञः परावर्तत महात्मनः जपयज्ञान मनॊ यज्ञांस तरिदिवे ऽपि चकार सः

sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ parāvartata mahātmanaḥ japayajñāna manò yajñāṃsa taridive 'pi cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते तथा त्वं वेत्थ भार्गव सर्वमन्नात् प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते

English

all of it went on in the house of that great-souled king; even in heaven he performed offerings of prayer and of mind.

अध्याय १३

श्लोक 102.9

दैवतान्य अर्चयंश चापि विधिवत स सुरेश्वरः सर्वाण्य एव यथान्यायं यथापूर्वम अरिंदम

daivatānya arcayaṃśa cāpi vidhivata sa sureśvaraḥ sarvāṇya eva yathānyāyaṃ yathāpūrvama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

प्रसादये त्वां विप्रषे कि ते सूर्य निपात्य वै

English

That lord of the gods also worshipped the deities duly, all of them, in proper manner and as before, O scourge of foes.

अध्याय १३

श्लोक 102.10

अथेन्द्रस्य भविष्यत्वाद अहंकारस तम आविशत सर्वाश चैव करियास तस्य पर्यहीयन्त भूपते

athendrasya bhaviṣyatvāda ahaṃkārasa tama āviśata sarvāśa caiva kariyāsa tasya paryahīyanta bhūpate

हिन्दी अर्थ

दीयतां पुष्करं महामेष धर्म: सनातन: धर्मास्तु श्रोतुकामेन ह्तं न क्रोद्भुमहसि

English

the foremost part of Siva. Surabhi having given false evidence out of fear for Brahma was cursed by Siva that her offspring will eat unholy substances.

अध्याय १३

श्लोक 102.11

स ऋषीन वाहयाम आस वरदानामदान्वितः परिहीनक्रियश चापि दुर्बलत्वम उपेयिवान

sa ṛṣīna vāhayāma āsa varadānāmadānvitaḥ parihīnakriyaśa cāpi durbalatvama upeyivāna

हिन्दी अर्थ

आर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोयं मया श्रुत:

English

matted locks. At the earnest solicitations of King Bhagiratha he gave her out so that flowing along the surface of the Earth she met the ocean, first passing over the spot where the ashes of Bhagiratha's ancestors, the sixty thousand sons of king Sagara of the solar race, lay.

अध्याय १३

श्लोक 102.12

तस्य वाहयतः कालॊ मुनिमुख्यांस तपॊधनान अहंकाराभिभूतस्य सुमहान अत्यवर्तत

tasya vāhayataḥ kālò munimukhyāṃsa tapòdhanāna ahaṃkārābhibhūtasya sumahāna atyavartata

हिन्दी अर्थ

धार्मिक श्रुतियोंका उत्कर्ष सिद्ध होता है अतिक्रमं मे भगवन क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित

English

is Pitatma, meaning gold-complexioned. The Burdwan translator takes Pritatma as one name. This is

अध्याय १३

श्लोक 102.13

अथ पर्यायश ऋषीन वाहनायॊपचक्रमे पर्यायश चाप्य अगस्त्यस्य समपद्यत भारत

atha paryāyaśa ṛṣīna vāhanāyòpacakrame paryāyaśa cāpya agastyasya samapadyata bhārata

हिन्दी अर्थ

अपराध क्षमा कीजिये

English

unless one becomes conversant with all the modes of worshipping Bhava, i.e., in thought, word and deed, and unless one has special good luck, one cannot have such devotion to Bhava.

अध्याय १३

श्लोक 102.14

अथागम्य महातेजा भृगुर बरह्म विदां वरः अगस्त्यम आश्रमस्थं वै समुपेत्येदम अब्रवीत

athāgamya mahātejā bhṛgura barahma vidāṃ varaḥ agastyama āśramasthaṃ vai samupetyedama abravīta

हिन्दी अर्थ

पुण्येषु तीर्थेषु तथा गात्राण्याप्लावयन्त ते पुण्यतीर्थोमें जा-जाकर गोते लगाकर स्नान किया

English

their best to nullify those penances by despatching celestial nymphs for attracting them of carnal

अध्याय १३

श्लोक 102.15

एवं वयम असत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने

evaṃ vayama asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune

हिन्दी अर्थ

न मूर्ख जनयेत् पुत्र॑ं न भवेच्च निराकृति:

English

"Why, great sage, do we put up with this disrespect from this evil-minded Nahusha, lord of the gods?"

अध्याय १३

श्लोक 102.16

[अगस्त्य] कथम एष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने वरदेन वरॊ दत्तॊ भवतॊ विदितश च सः

[agastya] kathama eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune varadena varò dattò bhavatò viditaśa ca saḥ

हिन्दी अर्थ

विरजा: श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्तुयात् स गच्छेद् ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम

English

[Agastya] How can I curse him, great sage? The boon-giver gave a boon to him, and you know it.

अध्याय १३

श्लोक 102.17

यॊ मे दृष्टिपथं गच्छेत स मे वश्यॊ भवेद इति इत्य अनेन वरॊ देवाद याचितॊ गच्छता दिवम

yò me dṛṣṭipathaṃ gaccheta sa me vaśyò bhaveda iti itya anena varò devāda yācitò gacchatā divama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मधामको प्राप्त होता है

English

"Whoever comes within my sight shall be in my power": the god was asked for this boon as he went to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 102.18

एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः अन्येनाप्य ऋषिमुख्येन न शप्तॊ न च पातितः

evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ anyenāpya ṛṣimukhyena na śaptò na ca pātitaḥ

हिन्दी अर्थ

छत्र॑ चोपानहौ चैव केनैतत् सम्प्रवर्तितम् उपानहोंके दानकी प्रथा किसने चलायी है?

English

Thus neither I nor you burned him, without doubt, and no other chief of sages cursed or felled him either.

अध्याय १३

श्लोक 102.19

अमृतं चैव पानाय दत्तम अस्मै पुरा विभॊ महात्मने तदर्थं च नास्माभिर विनिपात्यते

amṛtaṃ caiva pānāya dattama asmai purā vibhò mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhira vinipātyate

हिन्दी अर्थ

न केवल श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते

English

Long ago, O lord, nectar was given him to drink, great soul that he is; for that reason we do not bring him down.

अध्याय १३

श्लोक 102.20

परायच्छत वरं देवः परजानां दुःखकारकम दविजेष्व अधर्मयुक्तानि स करॊति नराधमः

parāyacchata varaṃ devaḥ parajānāṃ duḥkhakārakama davijeṣva adharmayuktāni sa karòti narādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

यथैतत् प्रथितं लोके यथा चैतत् प्रवर्तितम्

English

The god gave a boon that causes suffering to creatures; that vilest of men does unrighteous things to brahmins.

अध्याय १३

श्लोक 102.21

अत्र यत पराप्तकालं नस तद बरूहि वदतां वर भवांश चापि यथा बरूयात कुर्वीमहि तथा वयम

atra yata parāptakālaṃ nasa tada barūhi vadatāṃ vara bhavāṃśa cāpi yathā barūyāta kurvīmahi tathā vayama

हिन्दी अर्थ

उस दानका प्रचार हुआ, यह सब श्रवण करो सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप

English

Tell us, best of speakers, what is to be done at this time, and we shall do as you say.

अध्याय १३

श्लोक 102.22

[भृगु] पितामह नियॊगेन भवन्तम अहम आगतः परतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पम आस्थिते

[bhṛgu] pitāmaha niyògena bhavantama ahama āgataḥ paratikartuṃ balavati nahuṣe darpama āsthite

हिन्दी अर्थ

पुरा स भगवान् साक्षाद्धनुषाक्रीडयत् प्रभो

English

[Bhrigu] I have come at the Grandsire's command to counter Nahusha, who has taken up pride in his power.

अध्याय १३

श्लोक 102.23

अद्य हि तवा सुदुर्बुद्धी रथे यॊक्ष्यति देवराट अद्यैनम अहम उद्वृत्तं करिष्ये ऽनिन्द्रम ओजसा

adya hi tavā sudurbuddhī rathe yòkṣyati devarāṭa adyainama ahama udvṛttaṃ kariṣye 'nindrama ojasā

हिन्दी अर्थ

तान् क्षिप्तान् रेणुका सर्वास्तस्येषून्दीप्ततेजस: अथ तेन स शब्देन ज्यायाश्रैव शरस्य च

English

Today that evil-minded lord of the gods will yoke you to his chariot; today I shall by my power make him unruly and no longer Indra.

अध्याय १३

श्लोक 102.24

अद्येन्द्रं सथापयिष्यामि पश्यतस ते शतक्रतुम संचाल्य पापकर्माणम इन्द्र सथानात सुदुर्मतिम

adyendraṃ sathāpayiṣyāmi paśyatasa te śatakratuma saṃcālya pāpakarmāṇama indra sathānāta sudurmatima

हिन्दी अर्थ

ततो मध्याद्वमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे

English

Today, before your eyes, I shall set Shatakratu back as Indra, having dislodged from Indra's place that evil-minded sinner.

अध्याय १३

श्लोक 102.25

अद्य चासौ कु देवेन्द्रस तवां पदा धर्षयिष्यति दैवॊपहतचित्तत्वाद आत्मनाशाय मन्दधीः

adya cāsau ku devendrasa tavāṃ padā dharṣayiṣyati daivòpahatacittatvāda ātmanāśāya mandadhīḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान् धनुश्च्युतान् सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी

English

And today that vile lord of the gods, his mind struck by fate, will strike you with his foot, dull-witted, to his own ruin.

अध्याय १३

श्लोक 102.26

वयुत्क्रान्त धर्मं तम अहं धर्षणामर्षितॊ भृशम अहिर भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं दविज दरुहम

vayutkrānta dharmaṃ tama ahaṃ dharṣaṇāmarṣitò bhṛśama ahira bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ davija daruhama

हिन्दी अर्थ

स्थिता सा तु मुहूर्त वै भर्तु: शापभयाच्छुभा

English

Enraged at his violence, I shall angrily curse that sinner, enemy of brahmins, who has strayed from dharma: "Become a serpent!"

अध्याय १३

श्लोक 102.27

तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक शब्दाभिहत तविषम धरण्यां पातयिष्यामि परेक्षतस ते महामुने

tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhika śabdābhihata taviṣama dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi parekṣatasa te mahāmune

हिन्दी अर्थ

प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी रेणुके कि चिरेण त्वमागतेति पुन: पुन:

English

Then that evil-minded one, his brilliance struck down by cries of "Shame!", I shall cast upon the earth as you watch, great sage.

अध्याय १३

श्लोक 102.28

नहुषं पापकर्माणम ऐश्वर्यबलमॊहितम यथा च रॊचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्य अहं मुने

nahuṣaṃ pāpakarmāṇama aiśvaryabalamòhitama yathā ca ròcate tubhyaṃ tathā kartāsmya ahaṃ mune

हिन्दी अर्थ

-- रेणुके! तुम्हारे आनेमें इतनी देर क्‍यों हुई?”

English

That sinner, bewildered by sovereignty and strength, I shall treat, O sage, as it pleases you.

अध्याय १३

श्लोक 102.29

एवम उक्तस तु भृगुणा मैत्रा वरुणिर अव्ययः अगस्त्यः परमप्रीतॊ बभूव विगर जवरः

evama uktasa tu bhṛguṇā maitrā varuṇira avyayaḥ agastyaḥ paramaprītò babhūva vigara javaraḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायां समाश्रिता एतच्छुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन

English

Thus addressed by Bhrigu, Agastya, the imperishable son of Mitra and Varuna, was greatly pleased, and his fever left him.

अध्याय १३

श्लोक 103.1

[य] कथं स वै विपन्नश च कथं वै पातितॊ भुवि कथं चानिन्द्रतां पराप्तस तद भवान वक्तुम अर्हति

[ya] kathaṃ sa vai vipannaśa ca kathaṃ vai pātitò bhuvi kathaṃ cānindratāṃ parāptasa tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

जमदन्निर्महातेजा: कि कार्य प्रत्यपद्यत जमदग्नि: शमं नैव जगाम कुरुनन्दन

English

"Vaisampayana said, 'After Vasudeva had ceased to speak, the great Yogin, viz. the Island-born Krishna, addressed Yudhisthira, saying,— O son, do thou recite this hymn consisting of the thousand and eight names of Mahadeva, and let Maheswara be gratified with thee. In former days, O son, I was engaged in the practice of severe austerities on the breast of the mountains of Mem from desire of obtaining a son. It is this very hymn that was recited by me. As the reward of this, I obtained the fruition of all my wishes, O son of Pandu. Thou wilt also, by reciting this same hymn, obtain from Sarva the fruition of all thy wishes. —After this, Kapila, the Rishi who promulgated the doctrines that go by the name of Sankhya, and who is honoured by the gods themselves, said,— I adore Bhava with great devotion for many lives together. The illustrious Deity at last became gratified with me and gave me knowledge that is capable of aiding the acquirer in getting over rebirth.— After this, the Rishi named Charusirsha, that dear friend of Sakra and known otherwise under the name of Alamvana's son and who is filled with compassion, said,— I, in former days, repaired to the mountains of Gokarna and sat myself to practise severe penances for a hundred years. As the reward of those penances, I obtained from Sarva, O son of king Pandu, a hundred sons, all of whom were born without the intervention of woman, of well- restrained soul, conversant with righteousness, possessed of great splendour, free from disease and sorrow, and endued with lives extending over a

अध्याय १३

श्लोक 103.2

[भ] एवं तयॊः संवदतॊः करियास तस्य महात्मनः सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश च मानुषाः

[bha] evaṃ tayòḥ saṃvadatòḥ kariyāsa tasya mahātmanaḥ sarvā evābhyavartanta yā divyā yāśa ca mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्लीष्व पद्भ्यां च त्राणार्थ चर्मपादुके

English

[Bhishma] While those two were speaking thus, all the rites of that great soul, divine and human, continued.

अध्याय १३

श्लोक 103.3

तथैव दीपदानानि सर्वॊपकरणानि च बलिकर्म च यच चान्यद उत्सेकाश च पृथग्विधाः सर्वास तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञॊ महात्मनः

tathaiva dīpadānāni sarvòpakaraṇāni ca balikarma ca yaca cānyada utsekāśa ca pṛthagvidhāḥ sarvāsa tasya samutpannā devarājñò mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

किमवश्यं धरे कार्य कि वा कृत्वा कृतं भवेत् गृहस्थको सफलता मिलती है?

English

So too the lamp gifts, all the equipment, the food-offerings and every other kind of offering and observance of that great lord of the gods were all performed.

अध्याय १३

श्लोक 103.4

देवलॊके नृलॊके च सद आचारा बुधैः समृताः ते चेद भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः धूपप्रदानैर दीपैश च नमः कारैस तथैव च

devalòke nṛlòke ca sada ācārā budhaiḥ samṛtāḥ te ceda bhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ dhūpapradānaira dīpaiśa ca namaḥ kāraisa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

आचार्यस्थ पितुश्चैव सख्युपराप्तस्य चातिथे:

English

In the world of gods and the world of men, good conduct is praised by the wise. If these exist, O king, householders prosper, by gifts of incense, by lamps and by salutations.

अध्याय १३

श्लोक 103.5

यथा सिद्धस्य चान्नस्य दविजायाग्रं परदीयते बलयश च गृहॊद्देशे अतः परीयन्ति देवताः

yathā siddhasya cānnasya davijāyāgraṃ paradīyate balayaśa ca gṛhòddeśe ataḥ parīyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

ते यद् वदेयुस्तत् कुर्यादिति धर्मों विधीयते राजर्त्विजं स्नातकं च गुरु श्वशुरमेव च

English

As the first portion of cooked food is given to a brahmin, and offerings are made at the house's corner, the gods are thereby pleased.

अध्याय १३

श्लोक 103.6

यथा च गृहिणस तॊषॊ भवेद वै बलिकर्मणा तथा शतगुणा परीतिर देवतानां सम जायते

yathā ca gṛhiṇasa tòṣò bhaveda vai balikarmaṇā tathā śataguṇā parītira devatānāṃ sama jāyate

हिन्दी अर्थ

वैश्वदेवं हि नामैतत् सायंप्रातर्विधीयते

English

As the householder's satisfaction arises from the food-offering, so the gods' pleasure becomes a hundredfold.

अध्याय १३

श्लोक 103.7

एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः परशंसन्ति नमः कारैर युक्तम आत्मगुणावहम

evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ paraśaṃsanti namaḥ kāraira yuktama ātmaguṇāvahama

हिन्दी अर्थ

स इहर्षिवरान् प्राप्य प्रेत्य लोके महीयते तथा चकार सतत त्वमप्येवं सदाचर

English

So the good praise the gift of incense and the gift of lamps, joined with salutations, as bringing virtue to oneself.

अध्याय १३

श्लोक 103.8

सनानेनाद्भिश च यत कर्म करियते वै विपश्चिता नमः कारप्रयुक्तेन तेन परीयन्ति देवताः गृह्याश च देवताः सर्वाः परीयन्ते विधिनार्चिताः

sanānenādbhiśa ca yata karma kariyate vai vipaścitā namaḥ kāraprayuktena tena parīyanti devatāḥ gṛhyāśa ca devatāḥ sarvāḥ parīyante vidhinārcitāḥ

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान करते रहो

English

The rite a wise man performs with bathing and water, joined with salutation, pleases the gods; and all household deities, honoured by rule, are pleased.

अध्याय १३

श्लोक 103.9

इत्य एतां बुद्धिम आस्थाय नहुषः स नरेश्वरः सुरेन्द्रत्वं महत पराप्य कृतवान एतद अद्भुतम

itya etāṃ buddhima āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ surendratvaṃ mahata parāpya kṛtavāna etada adbhutama

हिन्दी अर्थ

इहलोके यश: प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्पसि कथमेतत् समुत्पन्नं फलं वा तद् ब्रवीहि मे

English

Holding this view, King Nahusha, having gained great lordship over the gods, did this wondrous thing.

अध्याय १३

श्लोक 103.10

कस्य चित तव अथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते सर्वम एतद अवज्ञाय न चकारैतद ईदृशम

kasya cita tava atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite sarvama etada avajñāya na cakāraitada īdṛśama

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी जमदग्नि मुनिका क्रोध शान्त नहीं हुआ

English

hundred thousand years— Then the illustrious Valmiki, addressing Yudhishthira, said,— Once upon a time, in course of a dialectical disputation, certain ascetics that were possessors of the homa fire denounced me as one guilty of Brahmanicide. As soon as they had denounced me as such, the sin of Brahmanicide, O Bharata, possessed me. I then, for cleansing myself, sought the protection of the sinless Isana who is irresistible in energy. I become cleansed of all my sins. That dispeller of all sorrows, viz., the destroyer of the triple city of the Asuras, said unto me,— Thy fame shall be great in the world— Then Jamadagni's son, that foremost of all righteous persons, shining like the Sun with blazing splendour in the midst of that conclave of Rishis, said unto the son of Kunti these words;— I was afflicted with the sin, O eldest son of Pandu, of Brahmanicide for having slain my brothers who were all learned Brahmanas. For purifying myself, I sought the protection, O king, of Mahadeva. I hymned the praises of the great Deity by reciting his names. At this, Bhava became gratified with me and gave me a battle-axe and many other celestial weapons. And he said unto me,— Thou shalt be freed from sin and thou shalt be invincible in battle; Death himself shall not succeed in overcoming thee for thou shalt be freed from disease.— Even thus did the illustrious and crested Deity of auspicious form said unto me. Through the grace of that Deity of supreme intelligence I obtained all that He had said. Then Viswamitra said,— I was formerly a Kshatriya. I paid my adorations to Bhava with the desire of becoming a Brahmana Through the grace of that great Deity I succeeded in obtaining the high status of a Brahmana that is so difficult to obtain.— Then the Rishi Asita-Devala, addressing the royal son of Pandu, said,— In former days, O son of

अध्याय १३

श्लोक 103.11

ततः स परिहीणॊ ऽभूत सुरेन्द्रॊ बलिकर्मतः धूपदीपॊदक विधिं न यथावच चकार ह ततॊ ऽसय यज्ञविषयॊ रक्षॊभिः पर्यबाध्यत

tataḥ sa parihīṇò 'bhūta surendrò balikarmataḥ dhūpadīpòdaka vidhiṃ na yathāvaca cakāra ha tatò 'saya yajñaviṣayò rakṣòbhiḥ paryabādhyata

हिन्दी अर्थ

कृताञ्जलि्प्ररूपी प्रणम्यैनं विशाम्पते कथं चल भेत्स्यसि त्वं सदा यान्तं दिवाकरम्

English

Then that lord of the gods fell away from the food-offering and did not duly perform the rule of incense, lamps and water. Then rakshasas disturbed the field of his sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 103.12

अथागस्त्यम ऋषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह दरुतं सरस्वती कूलात समयन्न इव महाबलः

athāgastyama ṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha darutaṃ sarasvatī kūlāta samayanna iva mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए सूर्यरूपी चंचल लक्ष्यका आप किस प्रकार भेदन करेंगे?”

English

Then he summoned the best of sages, Agastya, to carry him, and Agastya, mighty, came swiftly from the banks of the Sarasvati, almost smiling.

अध्याय १३

श्लोक 103.13

ततॊ भृगुर महातेजा मैत्रावरुणिम अब्रवीत निमीलयस्व नयने जटा यावद विशामि ते

tatò bhṛgura mahātejā maitrāvaruṇima abravīta nimīlayasva nayane jaṭā yāvada viśāmi te

हिन्दी अर्थ

अवश्यं विनयाधान कार्यमद्य मया तव तत्र भेत्स्यामि सूर्य त्वां न मे5त्रास्ति विचारणा

English

Then the greatly radiant Bhrigu said to Mitra-Varuna's son: "Close your eyes, until I enter your matted hair."

अध्याय १३

श्लोक 103.14

सथाणुभूतस्य तस्याथ जटाः पराविशद अच्युतः भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह

sathāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ parāviśada acyutaḥ bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha

हिन्दी अर्थ

अपकारिणं मां विद्धि भगवन् शरणागतम्

English

As he stood like a post, the unfailing and greatly radiant Bhrigu entered his matted locks, to bring about the king's fall.

अध्याय १३

श्लोक 103.15

ततः स देवराट पराप्तस तम ऋषिं वाहनाय वै ततॊ ऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यम आह विशां पते

tataḥ sa devarāṭa parāptasa tama ṛṣiṃ vāhanāya vai tatò 'gastyaḥ surapatiṃ vākyama āha viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

भगवन्! यद्यपि मैं आपका अपराधी हूँ तो भी आप मुझे अपना शरणागत समझिये न भी: सूर्य त्वया कार्या प्रणिषपातगतो हासि

English

Then the lord of the gods came to that sage to be carried, and Agastya spoke to the lord of the gods, O lord of the people.

अध्याय १३

श्लोक 103.16

यॊजयस्वेन्द्र मां कषिप्रं कं च देशं वहामि ते यत्र वक्ष्यसि तत्र तवां नयिष्यामि सुराधिप

yòjayasvendra māṃ kaṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te yatra vakṣyasi tatra tavāṃ nayiṣyāmi surādhipa

हिन्दी अर्थ

सौम्यतां चैव सोमस्य गाम्भीर्य वरुणस्य च

English

"Yoke me quickly, Indra; to what place shall I carry you? Wherever you say, there I shall take you, lord of the gods."

अध्याय १३

श्लोक 103.17

इत्य उक्तॊ नहुषस तेन यॊजयाम आस तं मुनिम भृगुस तस्य जटा संस्थॊ बभूव हृषितॊ भृशम

itya uktò nahuṣasa tena yòjayāma āsa taṃ munima bhṛgusa tasya jaṭā saṃsthò babhūva hṛṣitò bhṛśama

हिन्दी अर्थ

एतान्यतिक्रमेद् यो वै स हन्याच्छशणागतम् सुरापानं स कुर्याच्च यो हन्याच्छशणागतम्

English

So addressed, Nahusha yoked that sage; and Bhrigu, in his matted hair, was greatly delighted.

अध्याय १३

श्लोक 103.18

न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस तदा वरदानप्रभावज्ञॊ नहुषस्य महात्मनः

na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgusa tadā varadānaprabhāvajñò nahuṣasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा सुखगम: पन्था भवेत् त्वद्रश्मिभावित:

English

And Bhrigu, knowing the power of the boon, did not then show himself to the great-souled Nahusha.

अध्याय १३

श्लोक 103.19

न चुकॊप स चागस्त्यॊ युक्तॊ ऽपि नहुषेण वै तं तु राजा परतॊदेन चॊदयाम आस भारत

na cukòpa sa cāgastyò yuktò 'pi nahuṣeṇa vai taṃ tu rājā paratòdena còdayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

अथ सूर्योडददत् तस्मै छत्रोपानहमाशु वै भगवान् सूर्यने उन्हें शीघ्र ही छत्र और उपानह दोनों वस्तुएँ प्रदान कीं

English

Agastya did not grow angry, though yoked by Nahusha; but the king urged him with a goad, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 103.20

न चुकॊप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट अगस्त्यस्य तदा करुद्धॊ वामेनाभ्यहनच छिरः

na cukòpa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭa agastyasya tadā karuddhò vāmenābhyahanaca chiraḥ

हिन्दी अर्थ

किये गये हैं। आप इन्हें ग्रहण कीजिये पुण्यकेषु च सर्वेषु परमक्षय्यमेव च

English

That righteous one did not grow angry; but the lord of the gods, enraged, then struck Agastya on the head with his left foot.

अध्याय १३

श्लोक 103.21

तस्मिञ शिरस्य अभिहते स जटान्तर गतॊ भृगुः शशाप बलवत करुद्धॊ नहुषं पापचेतसम

tasmiña śirasya abhihate sa jaṭāntara gatò bhṛguḥ śaśāpa balavata karuddhò nahuṣaṃ pāpacetasama

हिन्दी अर्थ

इनका दान उत्तम एवं अक्षय फल देनेवाला होगा

English

When the head was struck, Bhrigu, within the matted hair, in great anger cursed Nahusha of sinful mind.

अध्याय १३

श्लोक 103.22

[भृगु] यस्मात पदाहनः करॊधाच छिरसीमं महामुनिम तस्माद आशु महीं गच्छ सर्पॊ भूत्वा सुदुर्मते

[bhṛgu] yasmāta padāhanaḥ karòdhāca chirasīmaṃ mahāmunima tasmāda āśu mahīṃ gaccha sarpò bhūtvā sudurmate

हिन्दी अर्थ

पुण्यमेतदभिख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत पवित्र बताया गया है

English

[Bhrigu] "Because in anger you have struck this great sage on the head with your foot, fall quickly to the earth, evil-minded one, having become a serpent."

अध्याय १३

श्लोक 103.23

इत्य उक्तः स तदा तेन सर्पॊ भूत्वा पपात ह अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ

itya uktaḥ sa tadā tena sarpò bhūtvā papāta ha adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

धर्मस्तेषु महान् भावी न मेत्रास्ति विचारणा

English

So addressed by the unseen Bhrigu, he fell to earth as a serpent, O best of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 103.24

भृगुं हि यदि सॊ ऽदराक्षीन नहुषः पृथिवीपते न स शक्तॊ ऽभविष्यद वै पातने तस्य तेजसा

bhṛguṃ hi yadi sò 'darākṣīna nahuṣaḥ pṛthivīpate na sa śaktò 'bhaviṣyada vai pātane tasya tejasā

हिन्दी अर्थ

शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते अप्सरोभिश्ष सतत देवैश्ष भरतर्षभ

English

If Nahusha, O lord of the earth, had seen Bhrigu, he would not by his brilliance have been able to be felled.

अध्याय १३

श्लोक 103.25

स तु तैस तैः परदानैश च तपॊभिर नियमैस तथा पतितॊ ऽपि महाराज भूतले समृतिमान अभूत परसादयाम आस भृगुं शापान्तॊ मे भवेद इति

sa tu taisa taiḥ paradānaiśa ca tapòbhira niyamaisa tathā patitò 'pi mahārāja bhūtale samṛtimāna abhūta parasādayāma āsa bhṛguṃ śāpāntò me bhaveda iti

हिन्दी अर्थ

इन्द्रलोकमें निवास करता है

English

By those various gifts, austerities and observances, even fallen, O great king, he kept his memory on earth; and he appeased Bhrigu, praying that the curse might end.

अध्याय १३

श्लोक 103.26

ततॊ ऽगस्त्यः कृपाविष्टः परासादयत तं भृगुम शापान्तार्थं महाराज स च परादात कृपान्वितः

tatò 'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ parāsādayata taṃ bhṛguma śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca parādāta kṛpānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गोलोके स मुदा युक्तो वसति प्रेत्य भारत छत्रोपानहदानस्य फलं भरतसत्तम

English

Then Agastya, moved by compassion, appeased Bhrigu for the end of the curse, O great king, and Bhrigu graciously granted it.

अध्याय १३

श्लोक 103.27

[भृगु] राजा युधिष्ठिरॊ नाम भविष्यति कुरूद्वहः स तवां मॊक्षयिता शापाद इत्य उक्त्वान्तरधीयत

[bhṛgu] rājā yudhiṣṭhirò nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ sa tavāṃ mòkṣayitā śāpāda itya uktvāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

ऋद्धिमाप्रोति कि कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव

English

[Bhrigu] "A king named Yudhishthira will be born, the upholder of the Kurus; he will free you from the curse." Having said this, he vanished.

अध्याय १३

श्लोक 103.28

अगस्त्यॊ ऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतॊः सवम आश्रमपदं परायात पूज्यमानॊ दविजातिभिः

agastyò 'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratòḥ savama āśramapadaṃ parāyāta pūjyamānò davijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

संवादरूप एक प्राचीन वृत्तान्त बता रहा हूँ पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत् पृच्छसे5द्य वै

English

Agastya too, greatly radiant, having done Shatakratu's task, went to his own hermitage, honoured by the twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 103.29

नहुषॊ ऽपि तवया राजंस तस्माच छापात समुद्धृतः जगाम बरह्म सदनं पश्यतस ते जनाधिप

nahuṣò 'pi tavayā rājaṃsa tasmāca chāpāta samuddhṛtaḥ jagāma barahma sadanaṃ paśyatasa te janādhipa

हिन्दी अर्थ

थी, जो आज तुम मुझसे पूछते हो

English

And you, O king, have raised Nahusha from that curse; he went to Brahma's abode as you watched, O lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 103.30

तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः जगाम बरह्म सदनं बरह्मणे च नयवेदयत

tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ jagāma barahma sadanaṃ barahmaṇe ca nayavedayata

हिन्दी अर्थ

इज्याश्वैवार्चनीयाश्व॒ यथा चैव निबोध मे

English

Then, having felled Nahusha to the ground, Bhrigu went to Brahma's abode and reported it to Brahma.

अध्याय १३

श्लोक 103.31

ततः शक्रं समानाय्य देवान आह पितामहः वरदानान मम सुरा नहुषॊ राज्यम आप्तवान स चागस्त्येन करुद्धेन भरंशितॊ भूतलं गतः

tataḥ śakraṃ samānāyya devāna āha pitāmahaḥ varadānāna mama surā nahuṣò rājyama āptavāna sa cāgastyena karuddhena bharaṃśitò bhūtalaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

छनन्‍्दतश्न यथा नित्यमर्हान् भुञज्जीत नित्यश: नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च

English

Then the Grandsire, having summoned Shakra, said to the gods: "By my boon, gods, Nahusha obtained the kingship; enraged Agastya has cast him down to earth.

अध्याय १३

श्लोक 103.32

न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं कव चित तस्माद अयं पुनः शक्रॊ देवराज्ये ऽभिषिच्यताम

na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kava cita tasmāda ayaṃ punaḥ śakrò devarājye 'bhiṣicyatāma

हिन्दी अर्थ

कुर्यादहरह: श्राद्धमन्नाद्यंनोदकेन च

English

The gods can never carry on without a king; therefore let Shakra be consecrated again to the kingship of the gods."

अध्याय १३

श्लोक 103.33

एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम एवम अस्त्व इति संहृष्टाः परत्यूचुस ते पितामहम

evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmahama evama astva iti saṃhṛṣṭāḥ paratyūcusa te pitāmahama

हिन्दी अर्थ

सिद्धान्नाद् वैश्वदेवं वै कुर्यादगनौ यथाविधि प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते

English

As the Grandsire spoke so, O Partha, the gods, delighted, answered him, "So be it."

अध्याय १३

श्लोक 103.34

सॊ ऽभिषिक्तॊ भगवता देवराज्येन वासवः बरह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं वयरॊचत

sò 'bhiṣiktò bhagavatā devarājyena vāsavaḥ barahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vayaròcata

हिन्दी अर्थ

दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च

English

Consecrated by the blessed Brahma to the lordship of the gods, Vasava shone as before, O tiger among kings.

अध्याय १३

श्लोक 103.35

एवम एतत पुरावृत्तं नहुषस्य वयतिक्रमात स च तैर एव संसिद्धॊ नहुषः कर्मभिः पुनः

evama etata purāvṛttaṃ nahuṣasya vayatikramāta sa ca taira eva saṃsiddhò nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरे: प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव मरुदभ्यो हैवतेभ्यश्व बलिमन्तर्गहे हरेत्

English

So did this happen of old through Nahusha's transgression; and Nahusha was again perfected by those same deeds.

अध्याय १३

श्लोक 103.36

तस्माद दीपाः परदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः दिव्यं चक्षुर अवाप्नॊति परेत्य दीपप्रदायकः पूर्णचन्द्र परतीकाशा दीपदाश च भवन्त्य उत

tasmāda dīpāḥ paradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ divyaṃ cakṣura avāpnòti paretya dīpapradāyakaḥ pūrṇacandra paratīkāśā dīpadāśa ca bhavantya uta

हिन्दी अर्थ

देवताओंको घरके भीतर बलि समर्पित करनी चाहिए

English

Therefore lamps should be given by householders at dusk. The giver of lamps gains divine sight after death, and lamp-givers become radiant as the full moon.

अध्याय १३

श्लोक 103.37

यावद अक्षिनिमेषाणि जवलते तावतीः समाः रूपवान धनवांश चापि नरॊ भवति दीपदः

yāvada akṣinimeṣāṇi javalate tāvatīḥ samāḥ rūpavāna dhanavāṃśa cāpi narò bhavati dīpadaḥ

हिन्दी अर्थ

निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत् अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत्

English

For as many years as there are winks of the eye while a lamp burns, so many years the lamp-giver becomes handsome and wealthy.

अध्याय १३

श्लोक 104.1

[य] बराह्मण सवानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ नृशंसकारिणॊ मूढाः कव ते गच्छन्ति मानवाः

[ya] barāhmaṇa savāni ye mandā haranti bharatarṣabha nṛśaṃsakāriṇò mūḍhāḥ kava te gacchanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

है? इसकी उत्पत्ति कैसे हुई? अथवा इसका फल कया है? यह मुझे बताइये

English

Kunti, through the curse of Sakra, all my merit due to the acts of righteousness I had performed, was destroyed. The puissant Mahadeva it was who kindly gave me back that merit together with great fame and a long life. —The illustrious Rishi Gritsamada, the dear friend of Sakra, who resembled the celestial preceptor Vrihaspati himself in splendour, addressing Yudhishthira of Ajamidha's race said,— The inconceivable Sakra had, in days of yore, performed a sacrifice extending over a thousand years. While that sacrifice was going on, I was engaged by Sakra in reciting the Samans. Varishtha, the son of that Manu who sprung from the eyes of Brahma, came to that sacrifice and addressing me, said.— O foremost of regenerate persons, the Rathantara is not being recited properly by thee. O best of Brahmanas, cease to earn demerit by reading so faultily, and with the aid of thy understanding do thou read the Samans correctly. O thou of wicked understanding, why dost thou perpetrate such sin that is destructive of sacrifice.— Having said these words, the Rishi Varishtha, who was very wrathful, gave way to that passion and addressing me once more, said,— Be thou an animal divested of intelligence, subject to grief, ever filled with fear, and a denizen of trackless forests destitute of both wind and water and abandoned by other animals. Do thou thus pass ten thousand years

अध्याय १३

श्लोक 104.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चण्डालस्य च संवादं कषत्रबन्धॊश च भारत

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kaṣatrabandhòśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

निषसादासने पश्चाद् विधिवद् भूरिदक्षिण: सुमनोधूपदीपानां सम्प्रदाने फलं प्रति

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between a chandala and a degraded kshatriya, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 104.3

[राजन्य] वृद्धरूपॊ ऽसि चण्डाल बालवच च विचेष्टसे शवखराणां रजः सेवी कस्माद उद्विजसे गवाम

[rājanya] vṛddharūpò 'si caṇḍāla bālavaca ca viceṣṭase śavakharāṇāṃ rajaḥ sevī kasmāda udvijase gavāma

हिन्दी अर्थ

आसुराणि च माल्यानि हैवतेभ्यो हितानि च

English

[Kshatriya] You are aged, chandala, yet you behave like a child. You live in the dust of dogs and donkeys; why do you shrink from the dust of cows?

अध्याय १३

श्लोक 104.4

साधुभिर गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते कस्माद गॊरजसा धवस्तम अपां कुण्डे निषिञ्चसि

sādhubhira garhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate kasmāda gòrajasā dhavastama apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi

हिन्दी अर्थ

मनुष्याणां पितृणां च कान्तायास्त्वनुपूर्वश: अकण्टका: कण्टकिनो गन्धरूपरसान्विता:

English

The act you do is censured by the good, and is a chandala's; why do you sprinkle in a pool of water what is spoiled by cow dust?

अध्याय १३

श्लोक 104.5

[च] बराह्मणस्य गवां राजन हरियतीनां रजः पुरा सॊमम उद्ध्वंसयाम आस तं सॊमं ये ऽपिबन दविजाः

[ca] barāhmaṇasya gavāṃ rājana hariyatīnāṃ rajaḥ purā sòmama uddhvaṃsayāma āsa taṃ sòmaṃ ye 'pibana davijāḥ

हिन्दी अर्थ

इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावय

English

[Chandala] O king, long ago the dust of a brahmin's cows being driven along spoiled the soma, and the twice-born who drank that soma were harmed.

अध्याय १३

श्लोक 104.6

दीक्षितश च स राजापि कषिप्रं नरकम आविशत सह तैर याजकैः सर्वैर बरह्म सवम उपजीव्य तत

dīkṣitaśa ca sa rājāpi kaṣipraṃ narakama āviśata saha taira yājakaiḥ sarvaira barahma savama upajīvya tata

हिन्दी अर्थ

देवताओंको प्रिय होते हैं। इस बातको ध्यानमें रखो तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो

English

And that king, though consecrated, swiftly entered hell with all those priests, having lived on a brahmin's property.

अध्याय १३

श्लोक 104.7

ये ऽपि तत्रापिबन कषीरं घृतं दधि च मानवाः बराह्मणाः सह राजन्याः सर्वे नरकम आविशन

ye 'pi tatrāpibana kaṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ barāhmaṇāḥ saha rājanyāḥ sarve narakama āviśana

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद् विचक्षण:

English

Those too who there drank the milk, ghee and curds, brahmins together with kshatriyas, all entered hell.

अध्याय १३

श्लोक 104.8

जघ्नुस ताः पयसा पुत्रांस तथा पौत्रान विधुन्वतीः पशून अवेक्षमाणाश च साधुवृत्तेन दम्पती

jaghnusa tāḥ payasā putrāṃsa tathā pautrāna vidhunvatīḥ paśūna avekṣamāṇāśa ca sādhuvṛttena dampatī

हिन्दी अर्थ

प्रेतोंके काम आते हैं। अतः उनको वैसे ही फूल भेंट करने चाहिए चारुरूपा: सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो

English

Those cows, with their milk, killed sons and grandsons, and a couple, shaking, looking on at the cattle, lived righteously.

अध्याय १३

श्लोक 104.9

अहं तत्रावसं राजन बरह्म चारी जितेन्द्रियः तासां मे रजसा धवस्तं भैक्षम आसीन नराधिप

ahaṃ tatrāvasaṃ rājana barahma cārī jitendriyaḥ tāsāṃ me rajasā dhavastaṃ bhaikṣama āsīna narādhipa

हिन्दी अर्थ

संनयेत् पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रह:सु च

English

I lived there then, O king, a celibate student, master of my senses; my alms were spoiled by their dust, O lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 104.10

चण्डालॊ ऽहं ततॊ राजन भुक्त्वा तद अभवं मृतः बरह्म सवहारी च नृपः सॊ ऽपरतिष्ठां गतिं ययौ

caṇḍālò 'haṃ tatò rājana bhuktvā tada abhavaṃ mṛtaḥ barahma savahārī ca nṛpaḥ sò 'paratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau

हिन्दी अर्थ

मनो: प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

with ten and eight hundred years in addition. That forest in which thou shalt have to pass this period will be destitute of all holy trees and will, besides, be the haunt of Rums and lions. Verily, thou shalt have to become a cruel deer plunged in excess of grief.— As soon as he had said these words, O son of Pritha, I immediately became transformed into a deer. I then sought the protection of Maheswara. The great Deity said unto me,— Thou shalt be freed from disease of every kind, and besides immortality shall be thine. Grief shall never afflict thee. Thy friendship with Indra shall remain unchanged, and let the sacrifices of both Indra and thyself Increase. The illustrious and puissant Mahadeva favours all creatures in this way. He is always the great dispenser and ordainer in the matter of the happiness and sorrow of all living creatures. That illustrious Deity is incapable of being comprehended in thought, word, or deed. O son, O thou that are the best of warriors (through the grace of Mahadeva), there is none that is equal to me in learning.— After this, Vasudeva, that foremost of all intelligent men, once more said,— Mahadeva of golden eyes was gratified by me with my penances. Gratified with me, O Yudhishthira, the illustrious Deity said unto me,— Thou shalt, O Krishna, through my grace, become dearer to all persons than wealth which is coveted by all. Thou shalt be invincible in battle. Thy energy shall be equal to that of Fire. Thousands of other boons Mahadeva gave unto me on that occasion. In a former incarnation I adored Mahadeva on the Manimantha mountain for millions of years. Gratified with me, the illustrious Deity said unto me these words:— Blessed be thou, do thou solicit boons as thou wishest. Bowing unto him with a bend of my head, I said these words,— If the puissant Mahadeva has been gratified with me, then let my devotion to him be unchanged, O Isana! Even this is the boon that I solicit.— The great God said unto me,— Be it so— and disappeared there and then.'

अध्याय १३

श्लोक 104.11

तस्माद धरेन न विप्र सवं कदा चिद अपि किं चन बरह्म सवरजसा धवस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम

tasmāda dharena na vipra savaṃ kadā cida api kiṃ cana barahma savarajasā dhavastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśama

हिन्दी अर्थ

वर्णतो हेमवर्ण: स सुवर्ण इति पप्रथे

English

" Jaigishavya said, 'O Yudhishthira, formerly in the city of Varanasi, the puissant Mahadeva searching me out, conferred upon me the eight attributes of sovereignty.'"

अध्याय १३

श्लोक 104.12

तस्मात सॊमॊ ऽपय अविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता विक्रयं हीह सॊमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः

tasmāta sòmò 'paya avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā vikrayaṃ hīha sòmasya garhayanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णके समान थी। इसीलिये वे सुवर्णनामसे विख्यात हुए थे बहून् सुवंशप्रभवान् समतीत: स्वकैर्गुणै:

English

"Garga said,— 'O son of Pandu, gratified with me in consequence of mental sacrifice which I had performed, the great God bestowed upon me, on the banks of the sacred stream Saras wati, that

अध्याय १३

श्लोक 104.13

ये चैनं करीणते राजन ये च विक्रीणते जनाः ते तु वैवस्वतं पराप्य रौरवं यान्ति सर्वशः

ye cainaṃ karīṇate rājana ye ca vikrīṇate janāḥ te tu vaivasvataṃ parāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ चोभौ तत्र चक्रतु:

English

Those who buy it, O king, and those who sell it, go to Raurava after reaching Vaivasvata, every one.

अध्याय १३

श्लोक 104.14

सॊमं तु रजसा धवस्तं विक्रीयाद बुद्धिपूर्वकम शरॊत्रियॊ वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति नरकं तरिंशतं पराप्य शवविष्ठाम उपजीवति

sòmaṃ tu rajasā dhavastaṃ vikrīyāda buddhipūrvakama śaròtriyò vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati narakaṃ tariṃśataṃ parāpya śavaviṣṭhāma upajīvati

हिन्दी अर्थ

फिर तो वे दोनों एक-दूसरेसे कुशल-समाचार पूछने लगे रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम्

English

One who knowingly sells soma spoiled by dust, a learned brahmin turned usurer, perishes in a long night; having reached hell for thirty years, he lives on dog's dung.

अध्याय १३

श्लोक 104.15

शवचर्याम अतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम तुलयाधारयद धर्मॊ हय अतिमानॊ ऽतिरिच्यते

śavacaryāma atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavama tulayādhārayada dharmò haya atimānò 'tiricyate

हिन्दी अर्थ

शिलापृष्ठपर एक साथ बैठ गये

English

Dog-like conduct, arrogance, and treachery toward a friend's wives: weighed in the scale, arrogance outweighs even dharma.

अध्याय १३

श्लोक 104.16

शवानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम अतिमानेन भूतानाम इमां गतिम उपागतम

śavānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśama atimānena bhūtānāma imāṃ gatima upāgatama

हिन्दी अर्थ

ब्रद्मर्षिदेवहैत्यानां पुराणानां महात्मनाम् हितार्थ सर्वभूतानां प्रश्न॑ मे वक्तुमहसि

English

Look at me, a sinful dog, discoloured, fawn-coloured and lean, brought to this state through arrogance toward beings.

अध्याय १३

श्लोक 104.17

अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते अन्यस्मिञ जन्मनि विभॊ जञानविज्ञानपारगः

ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite anyasmiña janmani vibhò jañānavijñānapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

किमेतत् कथमुत्पन्नं फलं योगं च शंस मे

English

I was born in a wealthy family of great means, and in another birth, O lord, I had mastered knowledge and wisdom.

अध्याय १३

श्लोक 104.18

अभवं तत्र जानानॊ हय एतान दॊषान मदात तदा संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्य अभक्षयम

abhavaṃ tatra jānānò haya etāna dòṣāna madāta tadā saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsānya abhakṣayama

हिन्दी अर्थ

शुक्रस्य च बलेश्ैव संवादं वै महात्मनो: समीपमाजगामाशु शुक्रो भगुकुलोद्वह:

English

Knowing these faults, yet through pride and fury, I then ate the backs of living beings, their flesh.

अध्याय १३

श्लोक 104.19

सॊ ऽहं तेन च वृत्तेन भॊजनेन च तेन वै इमाम अवस्थां संप्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम

sò 'haṃ tena ca vṛttena bhòjanena ca tena vai imāma avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayama

हिन्दी अर्थ

भुगुकुलभूषण शुक्र शीघ्रतापूर्वक उनके पास आये

English

By that conduct and that food I have reached this state; see the turning of time.

अध्याय १३

श्लोक 104.20

आदीप्तम इव चैलान्तं भरमरैर इव चार्दितम धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम

ādīptama iva cailāntaṃ bharamaraira iva cārditama dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitama

हिन्दी अर्थ

ततः पप्रच्छ हैत्येन्द्र: कवीन्द्रं प्रश्रमुत्तमम्

English

Look at me, covered in dust, running furiously, like a cloth-end set on fire, tormented as if by bees.

अध्याय १३

श्लोक 104.21

सवाध्यायैस तु महत पापं तरन्ति गृहमेधिनः दानैः पृथग्विधैश चापि यथा पराहुर मनीषिणः

savādhyāyaisa tu mahata pāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ dānaiḥ pṛthagvidhaiśa cāpi yathā parāhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद् भवान् वक्तुमहति क्या फल है? यह बतानेकी कृपा करें

English

Householders cross over great sin by study of the Veda, and by gifts of many kinds, as the wise say.

अध्याय १३

श्लोक 104.22

तथा पापकृतं विप्रम आश्रमस्थं महीपते सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्य उत्तारयन्त्य उत

tathā pāpakṛtaṃ viprama āśramasthaṃ mahīpate sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsya uttārayantya uta

हिन्दी अर्थ

बीचमें लता और ओषधियोंका प्रादुर्भाव हुआ है

English

So, O lord of the earth, the Vedic hymns carry across a brahmin who has done wrong, if he stands in an ashrama and is freed from all attachment.

अध्याय १३

श्लोक 104.23

अहं तु पापयॊन्यां वै परसूतः कषत्रियर्षभ निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयम इत्य उत

ahaṃ tu pāpayònyāṃ vai parasūtaḥ kaṣatriyarṣabha niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyama itya uta

हिन्दी अर्थ

अमृतं च विषं चैव ये चान्ये तृतजातय: मनो ग्लपयते तीव्र विष॑ गन्धेन सर्वश:

English

But I was born in a sinful womb, best of kshatriyas; I find no certainty how I may be freed.

अध्याय १३

श्लोक 104.24

जातिस्मरत्वं तु मम केन चित पूर्वकर्मणा शुभेन येन मॊक्षं वै पराप्तुम इच्छाम्य अहं नृप

jātismaratvaṃ tu mama kena cita pūrvakarmaṇā śubhena yena mòkṣaṃ vai parāptuma icchāmya ahaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

और विष वह है जो अपनी गन्धसे चित्तमें सर्वथा तीव्र ग्लानि पैदा करता है

English

By some good deed of a former life I have memory of past births, and by it I wish to attain liberation, O king.

अध्याय १३

श्लोक 104.25

तवम इमं मे परपन्नाय संशयं बरूहि पृच्छते चण्डालत्वात कथम अहं मुच्येयम इति सत्तम

tavama imaṃ me parapannāya saṃśayaṃ barūhi pṛcchate caṇḍālatvāta kathama ahaṃ mucyeyama iti sattama

हिन्दी अर्थ

हैं, वे सबन-की-सब अमृत मानी गयी हैं और विष अग्निजनित तेज है तस्मात् सुमनस: प्रोक्ता नरै: सुकृतकर्मभि:

English

To me who have come to you, tell me, as I ask: how can I be freed from being a chandala, best of men?

अध्याय १३

श्लोक 104.26

[राजन्य] चण्डाल परतिजानीहि येन मॊक्षम अवाप्स्यसि बराह्मणार्थे तयजन पराणान गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि

[rājanya] caṇḍāla paratijānīhi yena mòkṣama avāpsyasi barāhmaṇārthe tayajana parāṇāna gatima iṣṭāma avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

इसलिये पुण्यात्मा मनुष्योंने उसे सुमन कहा है

English

[Kshatriya] Chandala, make a vow by which you will gain liberation: giving up your life for a brahmin, you will attain the goal you wish.

अध्याय १३

श्लोक 104.27

दत्त्वा शरीरं करव्याद्भ्यॊ रणाग्नौ दविज हेतुकम हुत्वा पराणान परमॊक्षस ते नान्यथा मॊक्षम अर्हसि

dattvā śarīraṃ karavyādbhyò raṇāgnau davija hetukama hutvā parāṇāna paramòkṣasa te nānyathā mòkṣama arhasi

हिन्दी अर्थ

तस्य तुष्यन्ति वै देवास्तुष्टा: पुष्टि ददत्यपि मंगलार्थ स तेनास्य प्रीतो भवति हैत्यप

English

Giving your body to flesh-eaters in battle for a brahmin's sake, offering your life in the fire of war, you will be freed; you can be freed no other way.

अध्याय १३

श्लोक 104.28

[भ] इत्य उक्तः स तदा राजन बरह्म सवार्थे परंतप हुत्वा रणमुखे पराणान गतिम इष्टाम अवाप ह

[bha] itya uktaḥ sa tadā rājana barahma savārthe paraṃtapa hutvā raṇamukhe parāṇāna gatima iṣṭāma avāpa ha

हिन्दी अर्थ

दातापर बहुत प्रसन्न होता और उसके मंगलके लिये सचेष्ट रहता है

English

[Bhishma] So addressed, O king, he offered his life at the front of battle for a brahmin's property, O scourge of foes, and attained the goal he desired.

अध्याय १३

श्लोक 104.29

तस्माद रक्ष्यं तवया पुत्र बरह्म सवं भरतर्षभ यदीच्छसि महाबाहॊ शाश्वतीं गतिम उत्तमाम

tasmāda rakṣyaṃ tavayā putra barahma savaṃ bharatarṣabha yadīcchasi mahābāhò śāśvatīṃ gatima uttamāma

हिन्दी अर्थ

ओषघध्यो बहुवीर्या हि बहुरूपास्तथैव च उन सबको जानना चाहिए

English

Therefore, my son, you must guard a brahmin's property, O best of the Bharatas, if you wish for the eternal, highest goal, mighty-armed one.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.