Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 20/33 · श्लोक 95.1–99.33WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ222 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 95.1

[भ] अथात्रि परमुखा राजन वने तस्मिन महर्षयः वयचरन भक्षयन्तॊ वै मूलानि च फलानि च

[bha] athātri paramukhā rājana vane tasmina maharṣayaḥ vayacarana bhakṣayantò vai mūlāni ca phalāni ca

हिन्दी अर्थ

इह लोके यश: प्राप्य शान्तपाप्मा च मोदते

English

and into which all things merge when the universal dissolution comes. Or, it may imply, mere existence, without reference, that is, to any attribute by which it is capable of being described or comprehended.

अध्याय १३

श्लोक 95.2

अथापश्यन सुपीनांस पाणिपादमुखॊदरम परिव्रजन्तं सथूलाङ्गं परिव्राजं शुनः सखम

athāpaśyana supīnāṃsa pāṇipādamukhòdarama parivrajantaṃ sathūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥ sakhama

हिन्दी अर्थ

वह तारकासुर कैसे मारा गया? कैसे हुई? यह विस्सारपूर्वक बताइये

English

Then they saw a very stout wandering mendicant with plump hands, feet, face and belly, a dog's friend, big-limbed.

अध्याय १३

श्लोक 95.3

अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गॊपचितं शुभा भवितारॊ भवन्तॊ वै नैवम इत्य अब्रवीद ऋषीन

arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgòpacitaṃ śubhā bhavitārò bhavantò vai naivama itya abravīda ṛṣīna

हिन्दी अर्थ

स्कन्नत्वात् स्कन्दतां प्राप्तो गुहावासाद गुहो5भवत्

English

Seeing him with all his limbs fattened, the fortunate Arundhati said to the sages, "You will be so; not so."

अध्याय १३

श्लोक 95.4

[वसिस्ठ] नैतस्येह यथास्माकम अग्निहॊत्रम अनिर्हुतम सायंप्रातश च हॊतव्यं तेन पीवाञ शुनः सखः

[vasisṭha] naitasyeha yathāsmākama agnihòtrama anirhutama sāyaṃprātaśa ca hòtavyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा संरक्षक थे और भगवान् शंकरका सदा ही हित किया करते थे सदा कुमारो देवानां सैनापत्यमवाप्तवान्

English

[Vasishtha said:] "For him the fire offering is not unoffered as for us; it must be offered morning and evening; so the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.5

[अत्रि] नैतस्येह यथास्माकं कषुधा वीर्यं समाहतम कृच्छ्राधीतं परनष्टं च तेन पीवाञ शुनः सखः

[atri] naitasyeha yathāsmākaṃ kaṣudhā vīryaṃ samāhatama kṛcchrādhītaṃ paranaṣṭaṃ ca tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे

English

[Atri said:] "For him strength is not struck by hunger as for us; what was studied with hardship is lost; so the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.6

[विष्वामित्र] नैतस्येह यथास्माकं शश्वच छास्त्रं जरद गवः अलसः कषुत परॊ मूर्खस तेन पीवाञ शुनः सखः

[viṣvāmitra] naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvaca chāstraṃ jarada gavaḥ alasaḥ kaṣuta parò mūrkhasa tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

एक मासतक तृप्ति बनी रहती है सर्वेष्वेव तु भोज्येषु तिला: प्राधान्यत: स्मृता:

English

[Vishvamitra said:] "For him there is not constant study of scripture, like an old cow, as for us; lazy, hunger-bent and foolish, therefore the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.7

[जमदग्नि] नैतस्येह यथास्माकं भक्तम इन्धनम एव च संचिन्त्य वार्षिकं किं चित तेन पीवाट शुनः सखः

[jamadagni] naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktama indhanama eva ca saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cita tena pīvāṭa śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्

English

[Jamadagni said:] "For him there is not food and fuel to think of for the year as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.8

[कष्यप] नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश च सहॊदराः देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ शुनः सखः

[kaṣyapa] naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraśa ca sahòdarāḥ dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए? कुरुश्रेष्ठी आप इसका मेरे लिये स्पष्ट वर्णन करें हैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्

English

[Kashyapa said:] "For him there are not four brothers begging 'Give, give' as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.9

[भरद्वाज] नैतस्येह यथास्माकं बरह्म बन्धॊर अचेतसः शॊकॊ भार्यापवादेन तेन पीवाञ शुनः सखः

[bharadvāja] naitasyeha yathāsmākaṃ barahma bandhòra acetasaḥ śòkò bhāryāpavādena tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्न यः सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्

English

[Bharadvaja said:] "For him there is not grief at a wife's blame, mindless kinsman of a brahmin, as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय १३

श्लोक 95.10

[गौतम] नैतस्येह यथास्माकं तरिकौशेयं हि राङ्कवम एकैकं वै तरिवार्षीयं तेन पीवाञ शुनः सखः

[gautama] naitasyeha yathāsmākaṃ tarikauśeyaṃ hi rāṅkavama ekaikaṃ vai tarivārṣīyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्षाप्रोति पुष्कलान् है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है

English

such that they are capable of more than one interpretation. The commentator often suggests more than one meaning. Each name would require a separate note for explaining all its bearings. Niyata is literally one who is observant of fasts and vows and who has restrained his senses. Hence it means an ascetic. Mahadeva is an ascetic. Smasanu is either a crematorium, the place where dead creatures lie down, or, it may mean Varanasi, the sacred city of Siva, where creatures dying have not to take rebirth. Siva is both a resident of crematoria and of Varanasi.

अध्याय १३

श्लोक 95.11

[भ] अथ देष्ट्वा परिव्राट स तान महर्षीञ शुनः सखः अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शम अथाचरत

[bha] atha deṣṭvā parivrāṭa sa tāna maharṣīña śunaḥ sakhaḥ abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśama athācarata

हिन्दी अर्थ

यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्

English

penances, Vedic studies, meditation on the Deity, etc.

अध्याय १३

श्लोक 95.12

परिचर्यां वने तां तु कषुत परतीघात कारिकाम अन्यॊन्येन निवेद्याथ परातिष्ठन्त सहैव ते

paricaryāṃ vane tāṃ tu kaṣuta paratīghāta kārikāma anyònyena nivedyātha parātiṣṭhanta sahaiva te

हिन्दी अर्थ

पुण्यको उत्पन्न करने-वाला और दानेच्छाका प्रवर्तक माना गया है कार्तिकेयस्य च विभो तद्ू विद्धि भूगुनन्दन

English

the commentator correctly explains, the possessor of inexhaustible felicity and gladness.

अध्याय १३

श्लोक 95.13

एकनिश्चय कार्याश च वयचरन्त वनानि ते आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च

ekaniścaya kāryāśa ca vayacaranta vanāni te ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca

हिन्दी अर्थ

इसे अच्छी तरह समझ लो

English

identical with the universe. Visalaksha is one whose eyes are of vast power, because the Past and the Future are seen by them even as the Present. Soma implies either the Moon or the juice of the Soma i.e. the libations poured in the sacrificial fire. All righteous persons, again, become luminaries in the firmament. It is Mahadeva that makes them so i.e., he is the giver of glorious forms to those that deserve

अध्याय १३

श्लोक 95.14

कदा चिद विचरन्तस ते वृक्षैर अविरलैर वृताम शुचि वारि परसन्नॊदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम

kadā cida vicarantasa te vṛkṣaira aviralaira vṛtāma śuci vāri parasannòdāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhāma

हिन्दी अर्थ

देवैः सेनापतित्वेन वृतः सेन्द्रैर्भगूद्धह सेनापतिके पदपर वरण किया

English

As they roamed once, they saw a lovely lotus pond covered with dense trees, with pure and clear water.

अध्याय १३

श्लोक 95.15

बालादित्य वपुः परख्यैः पुष्करैर उपशॊभिताम वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैर अथावृताम

bālāditya vapuḥ parakhyaiḥ puṣkaraira upaśòbhitāma vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatraira athāvṛtāma

हिन्दी अर्थ

त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्रहाँल्‍लोकानां हितकाम्यया

English

It was adorned with lotuses like the young sun in form, covered with lotus leaves like beryl in colour,

अध्याय १३

श्लोक 95.16

नानाविधैश च विहगैर जलप्रकर सेविभिः एकद्वाराम अनादेयां सूपतीर्थाम अकर्दमाम

nānāvidhaiśa ca vihagaira jalaprakara sevibhiḥ ekadvārāma anādeyāṃ sūpatīrthāma akardamāma

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सुवर्ण विप्रेभ्य: प्रयच्छ ददतां वर दहै सुवर्ण विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्

English

served by birds of many kinds that frequent masses of water, with one entrance, not to be taken, with good fords and without mud.

अध्याय १३

श्लोक 95.17

वृषादर्भि परयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं ताम अरक्षत

vṛṣādarbhi parayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tāma arakṣata

हिन्दी अर्थ

प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिछिर

English

The magical creature sent by Vrishadarbhi, of terrible aspect, famed as Yatudhani, guarded that lotus pond.

अध्याय १३

श्लोक 95.18

शुनः सख सहायास तु बिसार्थं ते महर्षयः पद्मिनीम अभिजग्मुस ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम

śunaḥ sakha sahāyāsa tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ padminīma abhijagmusa te sarve kṛtyābhirakṣitāma

हिन्दी अर्थ

तुम पापसे मुक्त हो जाओगे विस्तरेण प्रदानस्य ये गुणा: श्रुतिलक्षणा:

English

Those great sages, with the dog's friend as helper, went to that lotus pond guarded by the creature, for lotus stalks.

अध्याय १३

श्लोक 95.19

ततस ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम सथितां कमलिनी तीरे कृत्याम ऊचुर महर्षयः

tatasa te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanāma sathitāṃ kamalinī tīre kṛtyāma ūcura maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं, यहाँ उनका आपने विस्तारपूर्वक वर्णन किया

English

Then, seeing that Yatudhani of terrible appearance standing at the bank of the lotus pond, the great sages said to the creature:

अध्याय १३

श्लोक 95.20

एका तिष्ठसि का नु तवं कस्यार्थे किं परयॊजनम पद्मिनी तीरम आश्रित्य बरूहि तवं किं चिकीर्षसि

ekā tiṣṭhasi kā nu tavaṃ kasyārthe kiṃ parayòjanama padminī tīrama āśritya barūhi tavaṃ kiṃ cikīrṣasi

हिन्दी अर्थ

कार्त्स्न्येन तारकवर्ध॑ परं कौतूहलं हि मे

English

"You stand alone; who are you, for whose sake, and for what purpose, resting at the bank of the lotus pond? Say what you wish to do."

अध्याय १३

श्लोक 95.21

[यातुधान] यास्मि सास्म्य अनुयॊगॊ मे न कर्तव्यः कथं चन आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्तसर्वे तपॊधनाः

[yātudhāna] yāsmi sāsmya anuyògò me na kartavyaḥ kathaṃ cana ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vittasarve tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्तिकाश्नोदयामासुरपत्यभरणाय वै एता हि शक्तास्तं गर्भ संधारयितुमोजसा

English

[Yatudhani said:] "Whoever I am, I am; I am not to be questioned in any way; know, ascetics, that I am the guard of the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.22

[रसयह] सर्व एव कषुधार्था सम न चान्यत किं चिद अस्ति नः भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्य उत

[rasayaha] sarva eva kaṣudhārthā sama na cānyata kiṃ cida asti naḥ bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisānya uta

हिन्दी अर्थ

धारण-पोषण कर सकती थीं

English

[The sages said:] "We are all afflicted by hunger and have nothing else; with your permission let us all take lotus stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.23

[यातुधान] समयेन बिसानीतॊ गृह्णीध्वं कामकारतः एकैकॊ नाम मे परॊक्त्वा ततॊ गृह्णीत माचिरम

[yātudhāna] samayena bisānītò gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ ekaikò nāma me paròktvā tatò gṛhṇīta mācirama

हिन्दी अर्थ

स्वेन तेजोविसर्गेण वीर्येण परमेण च प्रट्सु वर्त्मसु तेजो5ग्ने: सकल॑ निहितं प्रभो

English

[Yatudhani said:] "On agreement you may take the stalks as you wish: each telling me his name, then take them without delay."

अध्याय १३

श्लोक 95.24

[भ] विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्याम ऋषिवधैषिणीम अत्रिः कषुधा परीतात्मा ततॊ वचनम अब्रवीत

[bha] vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyāma ṛṣivadhaiṣiṇīma atriḥ kaṣudhā parītātmā tatò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

तेज छः मार्गोसे उनके भीतर स्थापित हो चुका था

English

[Bhishma said:] Knowing that Yatudhani, the creature that wished to kill the sages, Atri, his mind possessed by hunger, then spoke:

अध्याय १३

श्लोक 95.25

अरात्रिर अत्रेः सा रात्रिर यां नाधीते तरिर अद्य वै अरात्रिर अत्रिर इत्य एव नाम मे विद्धि शॊभने

arātrira atreḥ sā rātrira yāṃ nādhīte tarira adya vai arātrira atrira itya eva nāma me viddhi śòbhane

हिन्दी अर्थ

तेजसाभिपरीताडूग्यो न क्वचिच्छर्म लेभिरे सम॑ गर्भ सुषुविरे कृत्तिकास्तं नरर्षभ

English

"Not-night is Atri's night, the night when one does not study three times today; Aratri Atri: know that as my name, fair one."

अध्याय १३

श्लोक 95.26

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

पृथिवी प्रतिजग्राह कार्तस्वरसमीपत:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, is hard to bear in mind; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.27

[वसिस्ठ] वसिष्ठॊ ऽसमि वरिष्ठॊ ऽसमि वसे वासं गृहेष्व अपि वसिष्ठत्वाच च वासाच च वसिष्ठ इति विद्धि माम

[vasisṭha] vasiṣṭhò 'sami variṣṭhò 'sami vase vāsaṃ gṛheṣva api vasiṣṭhatvāca ca vāsāca ca vasiṣṭha iti viddhi māma

हिन्दी अर्थ

सुवर्णके समीप स्थित हुए उस बालकको पृथ्वीने ग्रहण किया दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे प्रियदर्शन:

English

[Vasishtha said:] "I am Vasishtha, the best, I dwell, I live even in houses; from being best and from dwelling, know me as Vasishtha."

अध्याय १३

श्लोक 95.28

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

करके दिनोंदिन बढ़ने लगा

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.29

[कष्यप] कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपॊ दविजः काश्यः काशनिकाशत्वाद एतन मे नाम धारय

[kaṣyapa] kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapò davijaḥ kāśyaḥ kāśanikāśatvāda etana me nāma dhāraya

हिन्दी अर्थ

जातस्नेहाच्च सौहार्दात् पुपुषु: स्तन्यविस््रवै: उसका पोषण करने लगीं

English

[Kashyapa said:] "Kula and kula, kupapa, kupayi, Kashyapa the twice-born, Kashya, from being bright like kasha: hold this as my name."

अध्याय १३

श्लोक 95.30

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

रुद्रो धाता च विष्णुश्न॒ यम: पूषार्यमा भग: आपो वायुर्नभश्रन्द्रो नक्षत्राणि ग्रहा रवि:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, is hard to bear in mind; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.31

[भरद्वाज] भरे सुतान भरे शिष्यान भरे देवान भरे दविजान भरे भर्याम अनव्याजॊ भरद्वाजॊ ऽसमि शॊभने

[bharadvāja] bhare sutāna bhare śiṣyāna bhare devāna bhare davijāna bhare bharyāma anavyājò bharadvājò 'sami śòbhane

हिन्दी अर्थ

आज शममुस्ते5दभुतं द्रष्टं कुमारं ज्वलनात्मजम्

English

[Bharadvaja said:] "I bear sons, I bear pupils, I bear gods, I bear the twice-born, I bear my wife without pretence; I am Bharadvaja, fair one."

अध्याय १३

श्लोक 95.32

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

षडानन कुमार तु द्विषडक्षं द्विजप्रियम् शयानं शरगुल्मस्थं दृष्टवा देवा: सहर्षिभि:

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.33

[गौतम] गॊदमॊ दमगॊ ऽधूमॊ दमॊ दुर्दर्शनश च ते विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबॊध मे

[gautama] gòdamò damagò 'dhūmò damò durdarśanaśa ca te viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibòdha me

हिन्दी अर्थ

ततो देवा: प्रियाण्यस्य सर्व एव समाहरन्

English

[Gautama said:] "Go-dama, damaga, adhuma, dama, durdarshana: know me, creature, as Gautama; Yatudhani, hear me."

अध्याय १३

श्लोक 95.34

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

सुपर्णो5स्य ददौ पुत्र मयूरं चित्रबर्हिणम् कुक्कुटं चाग्निसंकाशं प्रददावरुण: स्वयम्

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.35

[विष्वामित्र] विश्वे देवाश च मे मित्रं मित्रम अस्मि गवां तथा विश्वा मित्रम इति खयातं यातुधानि निबॊध मे

[viṣvāmitra] viśve devāśa ca me mitraṃ mitrama asmi gavāṃ tathā viśvā mitrama iti khayātaṃ yātudhāni nibòdha me

हिन्दी अर्थ

गवां माता च गा देवी ददौ शतसहसत्रश:

English

[Vishvamitra said:] "The Vishvedevas are my friends, and I am a friend of cows; known as Vishvamitra: hear me, Yatudhani."

अध्याय १३

श्लोक 95.36

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम् सिंहान् सुरेन्द्रो व्याप्रांश्॒ द्विपानन्यांश्व॒ पक्षिण:

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.37

[जमदग्नि] जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे जमदग्निर इति खयातम अतॊ मां विद्धि शॊभने

[jamadagni] jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe jamadagnira iti khayātama atò māṃ viddhi śòbhane

हिन्दी अर्थ

राक्षसासुरसंघाश्व अनुजग्मुस्तमी श्वरम्

English

[Jamadagni said:] "Jajamadyajaja is a name, mrija, maha, jijayishe; I am famed as Jamadagni; so know me, fair one."

अध्याय १३

श्लोक 95.38

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

शशंसुर्विप्रकारं तं तस्मै तारककारितम् सुरेन्द्र: स्थापितो राज्ये देवानां पुनरीश्वर:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.39

[अरुन्धती] धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस तिष्ठाम्य अनन्तरम मनॊ ऽनुरुन्धती भर्तुर इति मां विद्ध्य अरुन्धतीम

[arundhatī] dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartusa tiṣṭhāmya anantarama manò 'nurundhatī bhartura iti māṃ viddhya arundhatīma

हिन्दी अर्थ

ईशो गोप्ता च देवानां प्रियकृच्छड्करस्य च

English

[Arundhati said:] "I stay next after my husband, bearing earth, the sustainer, the bountiful; as one who follows my husband's mind, know me as Arundhati."

अध्याय १३

श्लोक 95.40

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

रहकर देवताओंके सेनापतिपदपर प्रतिष्ठित हुए हैं

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.41

[गण्डा] गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानल संभवे

[gaṇḍā] gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānala saṃbhave

हिन्दी अर्थ

सहमजं कार्तिकेयस्य वल्लेस्तेज: परं मतम् इसलिये वह मंगलमय, अक्षय एवं उत्तम रत्न है

English

[Ganda said:] "I have gone from cheek to cheek, called Ganda-ganda; like a cheek-cheek, know me as Ganda, in the flame's birth."

अध्याय १३

श्लोक 95.42

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सुवर्णदानाय प्रयतस्व नराधिप

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.43

[पषुसख] सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा गौणं पशुसखेत्य एवं विद्धि माम अग्निसंभवे

[paṣusakha] sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā gauṇaṃ paśusakhetya evaṃ viddhi māma agnisaṃbhave

हिन्दी अर्थ

त्रिविष्टपे महत् स्थानमवापासुलभं नरै: तथैव मे श्राद्धविध्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव

English

[Pashusakha said:] "A friend to the friend who is to be friended, and always a friend of animals; know me as the secondary Pashusakha, born of fire."

अध्याय १३

श्लोक 95.44

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

प्रकार अब मेरे लिये श्राद्ध-विधिका वर्णन कीजिये

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय १३

श्लोक 95.45

एभिर उक्तं यथा नाम नाहं वक्तुम इहॊत्सहे शुनः सख सखायं मां यातुधान्य उपधारय

ebhira uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktuma ihòtsahe śunaḥ sakha sakhāyaṃ māṃ yātudhānya upadhāraya

हिन्दी अर्थ

इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप

English

[The dog's friend said:] "As these have told their names, I am not able to tell mine; Yatudhani, hold me as the dog's friend, a friend."

अध्याय १३

श्लोक 95.46

[या] नाम ते ऽवयक्तम उक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा तस्मात सकृद इदानीं तवं बरूहि यन नाम ते दविज

[yā] nāma te 'vayaktama uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā tasmāta sakṛda idānīṃ tavaṃ barūhi yana nāma te davija

हिन्दी अर्थ

पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा

English

[The creature said:] "The name you told me is unclear, spoken in a doubtful voice; therefore say once more now what your name is, twice-born."

अध्याय १३

श्लोक 95.47

सकृद उक्तं मया नाम न गृहीतं यदा तवया तस्मात तरिदण्ड्दाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम

sakṛda uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tavayā tasmāta taridaṇḍdābhihatā gaccha bhasmeti mācirama

हिन्दी अर्थ

पितर सदा ही पूज्य हैं तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा

English

"I said the name once; since you did not take it, therefore, struck by a triple rod, go quickly to ash."

अध्याय १३

श्लोक 95.48

[भ] सा बरह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच च जगाम ह

[bha] sā barahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāca ca jagāma ha

हिन्दी अर्थ

तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:

English

[Bhishma said:] Struck then on the head by that rod like Brahma's rod, the creature fell to the ground and went to ashes.

अध्याय १३

श्लोक 95.49

शुनः सखश च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम भुवि तरिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत

śunaḥ sakhaśa ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalāma bhuvi taridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśata

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान पहले करना चाहिए गुणागुणका वर्णन करूँगा

English

The dog's friend, having killed that mighty Yatudhani, planted the triple staff in the ground and sat on the grass.

अध्याय १३

श्लोक 95.50

ततस ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च यथाकामम उपादाय समुत्तस्थुर मुदान्विताः

tatasa te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca yathākāmama upādāya samuttasthura mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

यथार्थरूपसे बताऊँगा, ध्यान देकर सुनो अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:

English

Then all the sages took lotuses and stalks as they wished and rose up, glad.

अध्याय १३

श्लोक 95.51

शरमेण महता युक्तास ते बिसानि कलापशः तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास तर्पणं चक्रुर अम्भसा

śarameṇa mahatā yuktāsa te bisāni kalāpaśaḥ tīre nikṣipya padminyāsa tarpaṇaṃ cakrura ambhasā

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ्या क्षुद्रपशवो भवन्ति बहवो गृहे

English

Joined with great toil, they set the stalks in bundles on the bank, and made a water-offering from the lotus pond.

अध्याय १३

श्लोक 95.52

अथॊत्थाय जलात तस्मात सर्वे ते वै समागमन नापश्यंश चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ

athòtthāya jalāta tasmāta sarve te vai samāgamana nāpaśyaṃśa cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन: अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्

English

Then, rising from the water, they all came together, and they did not see those stalks, bull among men.

अध्याय १३

श्लोक 95.53

[रसयह] केन कषुधाभिभूतानाम अस्माकं पापकक्र्मणा नृशंसेनापनीतानि बिसान्य आहारकाङ्क्षिणाम

[rasayaha] kena kaṣudhābhibhūtānāma asmākaṃ pāpakakrmaṇā nṛśaṃsenāpanītāni bisānya āhārakāṅkṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः

English

[The sages said:] "By what cruel sinful deed have the stalks of us, afflicted by hunger and wishing food, been taken?"

अध्याय १३

श्लोक 95.54

ते शङ्कमानास तव अन्यॊन्यं पप्रच्छुर दविजसत्तमाः त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्य अरिकर्शन

te śaṅkamānāsa tava anyònyaṃ papracchura davijasattamāḥ ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma itya arikarśana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवर्चस्विन: पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि प्रकारके धनका भागी होता है। उसके घरमें ब्रह्मतेजसे सम्पन्न पुत्र जन्म लेते हैं

English

Suspecting one another, the best of the twice-born asked each other; they said, "We shall all swear an oath," scourge of foes.

अध्याय १३

श्लोक 95.55

त उक्त्वा बाढम इत्य एव सर्व एव शुनः सखम कषुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायॊपचक्रमुः

ta uktvā bāḍhama itya eva sarva eva śunaḥ sakhama kaṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyòpacakramuḥ

हिन्दी अर्थ

रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्

English

Saying "Very well", all of them, hungry and exhausted, began the oath to the dog's friend.

अध्याय १३

श्लोक 95.56

[अत्रि] स गां सपृशतु पादेन सूर्यं च परतिमेहतु अनध्यायेष्व अधीयीत बिस सतैन्यं करॊति यः

[atri] sa gāṃ sapṛśatu pādena sūryaṃ ca paratimehatu anadhyāyeṣva adhīyīta bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्

English

[Atri said:] "May he touch a cow with his foot and urinate toward the sun, may he study on days not for study, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.57

[वसिस्ठ] अनध्याय परॊ लॊके शुनः स परिकर्षतु परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु बिस सतैन्यं करॊति यः

[vasisṭha] anadhyāya parò lòke śunaḥ sa parikarṣatu parivrāṭa kāmavṛttò 'satu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:

English

[Vasishtha said:] "May he be devoted to non-study in the world and drag dogs; may he be a mendicant by choice, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.58

शरणागतं हन्तुमित्रं सवसुतां चॊपजीवतु अर्थान काङ्क्षतु कीनाशाद बिस सतैन्यं करॊति यः

śaraṇāgataṃ hantumitraṃ savasutāṃ còpajīvatu arthāna kāṅkṣatu kīnāśāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

कि हविदश्चिररात्राय किमानन्त्याय कल्पते तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैव युधिष्ठिर

English

"May he kill a refugee and a friend and live on his own daughter, may he long for wealth from a miser, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.59

[कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासलॊपं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु बिस सतैन्यं करॊति यः

[kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāsalòpaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन पितरो नृप

English

[Kashyapa said:] "May he sell everything everywhere, destroy a deposit, and give false witness, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.60

वृथा मांसं समश्नातु वृथा दानं करॊति च यातु सत्रियं दिवा चैव बिस सतैन्यं करॊति यः

vṛthā māṃsaṃ samaśnātu vṛthā dānaṃ karòti ca yātu satriyaṃ divā caiva bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा गव्यं तथा युक्त पायसं सर्पिषा सह

English

"May he eat meat in vain, give gifts in vain and go to a woman by day, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.61

[भरद्वाज] नृशंसस तयक्तधर्मास तु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जयतां बिस सतैन्यं करॊति यः

[bharadvāja] nṛśaṃsasa tayaktadharmāsa tu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारो भगवान् पुरा मय्यभ्यभाषत पूर्वकालमें भगवान् सनत्कुमारने मुझे यह गाथा बतायी थी

English

[Bharadvaja said:] "May he be cruel, having abandoned dharma toward women, kinsmen and cows, and may he conquer a brahmana, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.62

उपाध्यायम अधः कृत्वा ऋचॊ ऽधयेतु यजूंषि च जुहॊतु च स कक्षाग्नौ बिस सतैन्यं करॊति यः

upādhyāyama adhaḥ kṛtvā ṛcò 'dhayetu yajūṃṣi ca juhòtu ca sa kakṣāgnau bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

खीरका दान करेगा?

English

"May he put his teacher below him, study the Rik and Yajus verses, and sacrifice in a burning thicket, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.63

[जमदग्नि] पुरीषम उत्सृजत्व अप्सु हन्तुगां चापि दॊहिनीम अनृतौ मैथुनं यातु बिस सतैन्यं करॊति यः

[jamadagni] purīṣama utsṛjatva apsu hantugāṃ cāpi dòhinīma anṛtau maithunaṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तिच्छायासु विधिवत् कर्णव्यजनवीजितम् या लौहशाकसे विधिपूर्वक हमारा श्राद्ध करेगा?

English

[Jamadagni said:] "May he drop excrement in water, kill a milch cow and go to his wife out of season, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.64

दवेष्यॊ भार्यॊपजीवी सयाद दूरबन्धुश च वैरवान अन्यॊन्यस्यातिथिश चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः

daveṣyò bhāryòpajīvī sayāda dūrabandhuśa ca vairavāna anyònyasyātithiśa cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्रासौ प्रथितो लोकेष्वक्षय्यकरणो वट:

English

"May he be hated, live on his wife, be far from his relatives and quarrelsome, and be a guest of one another, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.65

[गौतम] अधीत्य वेदांस तयजतु तरीन अग्नीन अपविध्यतु विक्रीणातु तथा सॊमं बिस सतैन्यं करॊति यः

[gautama] adhītya vedāṃsa tayajatu tarīna agnīna apavidhyatu vikrīṇātu tathā sòmaṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यत् किंचिन्मधुसम्मिश्र॑ तदानन्त्याय कल्पते तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्

English

[Gautama said:] "May he study the Vedas and give them up, throw away the three fires and sell Soma, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.66

उप पानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य सालॊक्यतां यातु बिस सतैन्यं करॊति यः

upa pānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya sālòkyatāṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेवाले जो काम्य श्राद्ध बताये हैं; उनका वर्णन मुझसे सुनो

English

"May a brahmana, husband of a shudra woman, in a village by a well-raft, go to his world, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.67

[विष्वामित्र] जीवतॊ वै गुरून भृत्यान भरन्त्व अस्य परे जनाः अगतिर बहुपुत्रः सयाद बिस सतैन्यं करॊति यः

[viṣvāmitra] jīvatò vai gurūna bhṛtyāna bharantva asya pare janāḥ agatira bahuputraḥ sayāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर: पितरोंका यजन करता है, वह रोग और चिन्तासे रहित हो जाता है

English

[Vishvamitra said:] "May strangers support his teachers and servants while he lives; may he have no refuge and many sons, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.68

अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु ऋद्ध्या चैवाप्य अहं कृतः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः

aśucira barahma kūṭò 'satu ṛddhyā caivāpya ahaṃ kṛtaḥ karṣakò matsarī cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्

English

"May he be impure, a fraud in Brahman, and boast 'I was made by prosperity'; may he be a farmer and envious, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.69

वर्षान करॊतु भृतकॊ राज्ञश चास्तु पुरॊहितः अयाज्यस्य भवेद ऋत्विग बिस सतैन्यं करॊति यः

varṣāna karòtu bhṛtakò rājñaśa cāstu puròhitaḥ ayājyasya bhaveda ṛtviga bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रमें श्राद्ध नहीं करना चाहिए) पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:

English

"May he work for rain as a hireling and be a king's priest; may he be officiant for one not fit to sacrifice for, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.70

[अरुन्धती] नित्यं परिवदेच छवश्रूं भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु बिस सतैन्यं करॊति या

[arundhatī] nityaṃ parivadeca chavaśrūṃ bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu bisa satainyaṃ karòti yā

हिन्दी अर्थ

पिण्डदान करनेवाला मनुष्य अपने कुट॒म्बी जनोंमें श्रेष्ठ होता है अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग भवेत्

English

[Arundhati said:] "May she always revile her mother-in-law and be ill-minded toward her husband; may she eat sweets alone, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.71

जञातीनां गृहमेध्यस्था सक्तून अत्तु दिनक्षये अभाग्यावीरसूर अस्तु बिस सतैन्यं करॊति याः

jañātīnāṃ gṛhamedhyasthā saktūna attu dinakṣaye abhāgyāvīrasūra astu bisa satainyaṃ karòti yāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति

English

"May she in her relatives' house at the end of day eat barley meal, unfortunate and a bearer of no heroes, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.72

[गण्डा] अनृतं भाषतु सदा साधुभिश च विरुध्यतु ददातु कन्यां शुक्लेन बिस सतैन्यं करॊति याः

[gaṇḍā] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiśa ca virudhyatu dadātu kanyāṃ śuklena bisa satainyaṃ karòti yāḥ

हिन्दी अर्थ

पितरोंकी पूजा करनेवाला वाणिज्यसे जीवन-निर्वाह करता है समृद्धिशाली होता है और प्रभुत्व प्राप्त करता है

English

[Ganda said:] "May she always speak untruth and quarrel with the good, and give a maiden for a price, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.73

साधयित्वा सवयं पराशेद दास्ये जीवतु चैव ह विकर्मणा परमीयेत बिस सतैन्यं करॊति या

sādhayitvā savayaṃ parāśeda dāsye jīvatu caiva ha vikarmaṇā paramīyeta bisa satainyaṃ karòti yā

हिन्दी अर्थ

उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्

English

"May she cook and herself eat first, live as a servant, and die by wrong deeds, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.74

[पषुसख] दास्य एव परजायेत सॊ ऽपरसूतिर अकिंचनः दैवतेष्व अनमः कारॊ बिस सतैन्यं करॊति यः

[paṣusakha] dāsya eva parajāyeta sò 'parasūtira akiṃcanaḥ daivateṣva anamaḥ kārò bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम् श्राद्धका दान देनेवाला मानव मृत्युके पश्चात् सदगतिको प्राप्त होता है

English

[Pashusakha said:] "May he be born only as a slave, childless and penniless, and not bow to gods, who steals the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.75

अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायीत यॊ वै हरते बिसानि

adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyīta yò vai harate bisāni

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्तुयात्

English

"May he give his daughter to an Adhvaryu or to a Chhandogya, though he is a celibate student; the brahmana who studies the Atharvan and bathes, who takes the stalks."

अध्याय १३

श्लोक 95.76

[रसयह] इष्टम एतद दविजातीनां यॊ ऽयं ते शपथः कृतः तवया कृतं बिस सतैन्यं सर्वेषां नः शुनः सुख

[rasayaha] iṣṭama etada davijātīnāṃ yò 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ tavayā kṛtaṃ bisa satainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥ sukha

हिन्दी अर्थ

उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश: उत्तराभाद्रपदामें श्राद्ध करनेवाला सहस्रों गौएँ पाता है

English

[The sages said:] "This oath you have made is dear to the twice-born; by you, dog's friend, the stalk-stealing has been done by all of us."

अध्याय १३

श्लोक 95.77

[षुन] नयस्तम आद्यम अपश्यद्भिर यद उक्तं कृतकर्मभिः सत्यम एतन न मिथ्यैतद बिस सतैन्यं कृतं मया

[ṣuna] nayastama ādyama apaśyadbhira yada uktaṃ kṛtakarmabhiḥ satyama etana na mithyaitada bisa satainyaṃ kṛtaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्

English

[The mendicant said:] "What was said by those who had done deeds without seeing the stolen thing placed first is true, not false; the stalk-stealing was done by me.

अध्याय १३

श्लोक 95.78

मया हय अन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत परीक्षार्थं भगवतां कृतम एतन मयानघाः रक्षणार्थं च सर्वेषां भवताम अहम आगतः

mayā haya antarhitānīha bisānīmāni paśyata parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtama etana mayānaghāḥ rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatāma ahama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

भरणीमें श्राद्धका अनुष्ठान करनेसे उत्तम आयुकी प्राप्ति होती है क्लेशके ही पृथ्वीको जीता और उसका शासनसूत्र अपने हाथमें ले लिया

English

See these stalks, hidden by me here; this was done by me to test the blessed ones, sinless ones; and I have come for the protection of you all.

अध्याय १३

श्लोक 95.79

यातुधानी हय अतिक्रुद्धा कृत्यैषा वॊ वधैषिणी वृषादर्भि परयुक्तैषा निहता मे तपॊधनाः

yātudhānī haya atikruddhā kṛtyaiṣā vò vadhaiṣiṇī vṛṣādarbhi parayuktaiṣā nihatā me tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजेभ्य: कुरुशार्टूल तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

The Yatudhani, extremely angry, a magical creature wishing to kill you, was sent by Vrishadarbhi; she was killed by me, ascetics.

अध्याय १३

श्लोक 95.80

दुष्टा हिंष्याद इयं पापा युष्मान परत्य अग्निसंभवा तस्माद अस्म्य आगतॊ विप्रा वासवं मां निबॊधत

duṣṭā hiṃṣyāda iyaṃ pāpā yuṣmāna paratya agnisaṃbhavā tasmāda asmya āgatò viprā vāsavaṃ māṃ nibòdhata

हिन्दी अर्थ

न्‍्यायसंगत मानी गयी है

English

This wicked one born of fire would have killed you in return; therefore I have come; know me, brahmanas, as Vasava.

अध्याय १३

श्लोक 95.81

अलॊभाद अक्षया लॊकाः पराप्ता वः सार्वकामिकाः उत्तिष्ठध्वम इतः कषिप्रं तान अवाप्नुत वै दविजाः

alòbhāda akṣayā lòkāḥ parāptā vaḥ sārvakāmikāḥ uttiṣṭhadhvama itaḥ kaṣipraṃ tāna avāpnuta vai davijāḥ

हिन्दी अर्थ

उपेत्य तस्माद् देवेभ्य: सर्वेभ्यो दापयेन्नर: देवताओंके उददेश्यसे सभी ब्राह्मणोंके पास जाकर उन्हें दान देना चाहिए

English

By your freedom from greed, imperishable worlds joined with all desires have been gained by you; rise from here quickly and gain them, twice-born."

अध्याय १३

श्लोक 95.82

[भ] ततॊ महर्षयः परीतास तथेत्य उक्त्वा पुरंदरम सहैव तरिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस तरिविष्टपम

[bha] tatò maharṣayaḥ parītāsa tathetya uktvā puraṃdarama sahaiva taridaśendreṇa sarve jagmusa tariviṣṭapama

हिन्दी अर्थ

कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च

English

[Bhishma said:] Then the great sages, pleased, said "So be it" to Purandara, and all went to the third heaven with the lord of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 95.83

एवम एते महात्मानॊ भॊगैर बहुविधैर अपि कषुधा परमया युक्ताश छन्द्यमाना महात्मभिः नैव लॊभं तदा चक्रुस ततः सवर्गम अवाप्नुवन

evama ete mahātmānò bhògaira bahuvidhaira api kaṣudhā paramayā yuktāśa chandyamānā mahātmabhiḥ naiva lòbhaṃ tadā cakrusa tataḥ savargama avāpnuvana

हिन्दी अर्थ

रूप, विद्या और पूर्वजोंके निवासस्थान आदिके द्वारा ब्राह्मणकी अवश्य परीक्षा करे अपाक्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि तान् शृणु

English

Thus these great souls, though offered enjoyments of many kinds, though joined with great hunger and tempted by great souls, did not show greed then, and so gained heaven.

अध्याय १३

श्लोक 95.84

तस्मात सर्वास्व अवस्थासु नरॊ लॊभं विवर्जयेत एष धर्मः परॊ राजन्न अलॊभ इति विश्रुतः

tasmāta sarvāsva avasthāsu narò lòbhaṃ vivarjayeta eṣa dharmaḥ parò rājanna alòbha iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंका वर्णन करूँगा, सुनो

English

Therefore in all states a man should avoid greed; this, king, is the highest dharma, famed as freedom from greed.

अध्याय १३

श्लोक 95.85

इदं नरः सच चरितं समवायेषु कीर्तयेत सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्य अवाप्नुते

idaṃ naraḥ saca caritaṃ samavāyeṣu kīrtayeta sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇya avāpnute

हिन्दी अर्थ

ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायन: सर्वविक्रयी अभिशस्तस्तथा स्तेन: शिल्पं यश्षोपजीवति

English

A man who recites this good conduct in assemblies becomes a sharer in happiness and does not meet hard places.

अध्याय १३

श्लोक 95.86

परीयन्ते पितरश चास्य ऋषयॊ देवतास तथा यशॊधर्मार्थभागी च भवति परेत्य मानवः

parīyante pitaraśa cāsya ṛṣayò devatāsa tathā yaśòdharmārthabhāgī ca bhavati paretya mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

परिवित्तिश्न यश्चव स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पग:

English

His ancestors, sages and gods are pleased, and after death the man becomes a sharer in fame, dharma and wealth.

अध्याय १३

श्लोक 96.1

[भ] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं परति तच छृणु

[bha] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ parati taca chṛṇu

हिन्दी अर्थ

यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत्

English

name the descending node of the Moon by that name. Hence Rahu is the ascending node of the Moon. Graha, is that which seizes; Grahapati is Mangala, so called for its malevolence, Varah is Vrihaspati or Jupiter, who is the counterself of Sukra or Venus. In Hindu mythology, Sukra is a male person, the preceptor of the Daityas and Asuras. Atri is Vudha or Mercury, represented as the sons of Atri. Atryahnamaskarta is Durvasas who was the son of Atri's wife, got by the lady through a boon of Mahadeva. Daksha's Sacrifice sought to fly away from Siva, but the latter pursued it and shot his arrow at it for destroying it downright.

अध्याय १३

श्लोक 96.2

पुष्कर अर्थं कृतं सतैन्यं पुरा भरतसत्तम राजर्षिभिर महाराज तथैव च दविजर्षिभिः

puṣkara arthaṃ kṛtaṃ satainyaṃ purā bharatasattama rājarṣibhira mahārāja tathaiva ca davijarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वेदविद्याव्रतस्नातो विप्र: पंक्ति पुनात्युत सत्यवादी धर्मशील: स्वकर्मनिरतश्न॒ सः

English

[Bhishma said:] The theft done for the lotus long ago, best of the Bharatas, by royal sages, great king, and by twice-born sages as well.

अध्याय १३

श्लोक 96.3

ऋषयः समेताः पश्चिमे वै परभासे; समागता मन्त्रम अमन्त्रयन्त चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे

ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai parabhāse; samāgatā mantrama amantrayanta carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tana naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve

हिन्दी अर्थ

त॑ मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये

English

The sages gathered at the western Prabhasa, assembled, consulted: "Let us all roam the earth with its holy fords; that is our task; come, let us all go."

अध्याय १३

श्लोक 96.4

शुक्रॊ ऽङगिराश चैव कविश च विद्वांस; तथागस्त्यॊ नारद पर्वतौ च भृगुर वसिष्ठः कश्यपॊ गौतमश च; विश्वामित्रॊ जमदग्निश च राजन

śukrò 'ṅagirāśa caiva kaviśa ca vidvāṃsa; tathāgastyò nārada parvatau ca bhṛgura vasiṣṭhaḥ kaśyapò gautamaśa ca; viśvāmitrò jamadagniśa ca rājana

हिन्दी अर्थ

तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृत: प्रतापी ऋषि थे। उनके वंभमें दत्तात्रेयजीका प्रादुर्भाव हुआ

English

Shukra, Angiras, and the wise Kavi, Agastya, Narada and Parvata, Bhrigu, Vasishtha, Kashyapa, Gautama, Vishvamitra and Jamadagni, king,

अध्याय १३

श्लोक 96.5

ऋषिस तथा गालवॊ ऽथाष्टकश च; भरद्वाजॊ ऽरुन्धती वालखिल्याः शिबिर दिलीपॊ नहुषॊ ऽमबरीषॊ; राजा ययातिर धुन्धुमारॊ ऽथ पूरुः

ṛṣisa tathā gālavò 'thāṣṭakaśa ca; bharadvājò 'rundhatī vālakhilyāḥ śibira dilīpò nahuṣò 'mabarīṣò; rājā yayātira dhundhumārò 'tha pūruḥ

हिन्दी अर्थ

भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्यय:

English

the sage Galava, Ashtaka, Bharadvaja, Arundhati, the Valakhilyas, Shibi, Dilipa, Nahusha, Ambarisha, King Yayati, Dhundhumara and Puru,

अध्याय १३

श्लोक 96.6

जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तॊ; माध्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम

jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra tīrthāni sarvāṇi parikramantò; mādhyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthāma

हिन्दी अर्थ

सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्ट: स्वयम्भुवा

English

went, putting in front the greatly glorious Shatakratu, slayer of Vritra, lord of men; circling all the fords, they came to the holy ford Kaushiki in Madhya.

अध्याय १३

श्लोक 96.7

सर्वेषु तीर्थेष्व अथ धूतपापा; जग्मुस ततॊ बरह्मसरः सुपुण्यम देवस्य तीर्थे जलम अग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिस परसूनाः

sarveṣu tīrtheṣva atha dhūtapāpā; jagmusa tatò barahmasaraḥ supuṇyama devasya tīrthe jalama agnikalpā; vigāhya te bhuktabisa parasūnāḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी संख्या सात है पानेके अधिकारी उन महात्माओंके नामोंको कहता हूँ

English

In all the fords, their sins shaken off, they then went to the very holy Brahmasara; plunging into the water at the god's ford, bright as fire, they were fruitful with eaten lotus stalks.

अध्याय १३

श्लोक 96.8

के चिद बिसान्य अखनंस तत्र राजन्न; अन्ये मृणालान्य अखनंस तत्र विप्राः अथापश्यन पुष्करं ते हरियन्तं; हरदाद अगस्त्येन समुद्धृतं वै

ke cida bisānya akhanaṃsa tatra rājanna; anye mṛṇālānya akhanaṃsa tatra viprāḥ athāpaśyana puṣkaraṃ te hariyantaṃ; haradāda agastyena samuddhṛtaṃ vai

हिन्दी अर्थ

पार्ष्णिक्षेमा समूहश्च॒ दिव्यसानुस्तथैव च

English

Some dug stalks there, king, others, the brahmanas, dug lotus fibres there; then they saw the lotus being carried off, which Agastya had lifted from the lake.

अध्याय १३

श्लोक 96.9

तान आह सर्वान ऋषिमुख्यान अगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम युष्माञ शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तॊ हर्तुम अर्हन्ति पद्मम

tāna āha sarvāna ṛṣimukhyāna agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātama yuṣmāña śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavantò hartuma arhanti padmama

हिन्दी अर्थ

जितात्मा मुनिवीर्यश्व दीप्तरोमा भयंकर: शैलाभ: परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा

English

Agastya said to all those chief sages: "By whom was my well-grown lotus taken? I suspect you; let my lotus be given; you ought not to take the lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.10

शृणॊमि कालॊ हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं पराप्ता वर्धते धर्मपीडा पुराधर्मॊ वर्धते नेह यावत; तावद गच्छामि परलॊकं चिराय

śṛṇòmi kālò hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ parāptā vardhate dharmapīḍā purādharmò vardhate neha yāvata; tāvada gacchāmi paralòkaṃ cirāya

हिन्दी अर्थ

हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत् प्रेत्य नश्यति द्विजको हव्य-कव्यका दान करते हैं, उनका वह दान परलोकमें नष्ट हो जाता है

English

his seed into it. That seed became a golden egg. It may also mean that Mahadeva is Agni or the deity of fire, for gold represents the seed of Agni.

अध्याय १३

श्लोक 96.11

पुरा वेदान बराह्मणा गराममध्ये; घुष्ट सवरा वृषलाञ शरावयन्ति पुरा राजा वयवहारान अधर्म्यान; पश्यत्य अहं परलॊकं वरजामि

purā vedāna barāhmaṇā garāmamadhye; ghuṣṭa savarā vṛṣalāña śarāvayanti purā rājā vayavahārāna adharmyāna; paśyatya ahaṃ paralòkaṃ varajāmi

हिन्दी अर्थ

पुरीषं भुज्जते तेषां पितर: प्रेत्य निश्चय:

English

of this seed, Jiva travels from one world into another ceaselessly. This seed, therefore, is the conveyance or the means of locomotion of Jiva. Mahadeva is Jiva. The soul is called the rider, and the body is the car that bears the Soul on it.

अध्याय १३

श्लोक 96.12

पुरावरान परत्यवरान गरीयसॊ; यावन नरा नावमंस्यन्ति सर्वे तमॊत्तरं यावद इदं न वर्तते; तावद वरजामि परलॊकं चिराय

purāvarāna paratyavarāna garīyasò; yāvana narā nāvamaṃsyanti sarve tamòttaraṃ yāvada idaṃ na vartate; tāvada varajāmi paralòkaṃ cirāya

हिन्दी अर्थ

उनके पितर परलोकमें निश्चय ही उनकी विष्ठा खाते हैं शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतस:

English

Mahadeva. This make up the first hundred names. The commentator takes Avala and Gana together.

अध्याय १३

श्लोक 96.13

पुरा परपश्यामि परेण मर्त्यान; बलीयसा दुर्बलान भुज्यमानान तस्माद यास्यामि परलॊकं चिराय; न हय उत्सहे दरष्टुम ईदृङ नृलॊके

purā parapaśyāmi pareṇa martyāna; balīyasā durbalāna bhujyamānāna tasmāda yāsyāmi paralòkaṃ cirāya; na haya utsahe daraṣṭuma īdṛṅa nṛlòke

हिन्दी अर्थ

पंक्‍्त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप

English

became nude on one occasion. The real meaning, however, is that he is capable of covering and does actually cover even infinite space. In the sense of nude, the word means one that has empty space for his cover or vestments.

अध्याय १३

श्लोक 96.14

तम आहुर आर्ता ऋषयॊ महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चॊरयामः मिथ्याभिषङ्गॊ भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ शपथान महर्षे

tama āhura ārtā ṛṣayò maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ còrayāmaḥ mithyābhiṣaṅgò bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāña śapathāna maharṣe

हिन्दी अर्थ

पंक्तिमें जितने लोगोंको देखता है, उन सबको दूषित कर देता है सोपानत्कश्च यद् भुंक्ते सर्व विद्यात् तदासुरम्

English

This is only another way of saying that thou hast Jnanamayam Tapah.

अध्याय १३

श्लोक 96.15

ते निश्चितास तत्र महर्षयस तु; संमन्यन्तॊ धर्मम एवं नरेन्द्र ततॊ ऽशपञ शपथान पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः

te niścitāsa tatra maharṣayasa tu; saṃmanyantò dharmama evaṃ narendra tatò 'śapaña śapathāna paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्

English

soul through the doors of the senses. The meaning is that Mahadeva is he through whose puissance the mind succeeds in acquiring knowledge through the senses.

अध्याय १३

श्लोक 96.16

[भृगु] परत्याक्रॊशेद इहाक्रुष्टस ताडितः परतिताडयेत खादेच च पृष्ठमांसानि यस ते हरति पुष्करम

[bhṛgu] paratyākròśeda ihākruṣṭasa tāḍitaḥ paratitāḍayeta khādeca ca pṛṣṭhamāṃsāni yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

हुए स्थानमें श्राद्धका दान करे और वहाँ सब ओर तिल छींटे यातुधाना: पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धवि:

English

letter n (the palatal one) signifies nivritti. Hence Krishna is anandatanmatra.

अध्याय १३

श्लोक 96.17

[वसिस्ठ] अस्वाध्याय परॊ लॊके शवानं च परिकर्षतु पुरे च भिक्षुर भवतु यस ते हरति पुष्करम

[vasisṭha] asvādhyāya parò lòke śavānaṃ ca parikarṣatu pure ca bhikṣura bhavatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तावत्फलाद भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्

English

the incident noted in the text, for the matted locks of Mahadeva had sucked up the river Ganga when it

अध्याय १३

श्लोक 96.18

[कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासे लॊभं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु यस ते हरति पुष्करम

[kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāse lòbhaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परी क्षस्वेह तान् द्विजान् उन्हें सर्वपावन जानना चाहिए

English

[Kashyapa said:] "May he sell everything everywhere, be greedy about a deposit, and give false witness, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.19

[गौतम] जीवत्व अहं कृतॊ बुद्ध्या विपणत्व अधमेन सः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु यस ते हरति पुष्करम

[gautama] jīvatva ahaṃ kṛtò buddhyā vipaṇatva adhamena saḥ karṣakò matsarī cāstu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

त्रिणाचिकेत: पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्ण: षडंगवित्

English

[Gautama said:] "May he live made by understanding and sell himself as the lowest; may he be a farmer and envious, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.20

[अन्गिरस] अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु शवानं च परिकर्षतु बरह्म हानि कृतिश चास्तु यस ते हरति पुष्करम

[angirasa] aśucira barahma kūṭò 'satu śavānaṃ ca parikarṣatu barahma hāni kṛtiśa cāstu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभूथप्लुता:

English

[Angiras said:] "May he be impure, a fraud in Brahman, and drag dogs, and be a maker of loss of Brahman, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.21

[धुन्धुमार] अकृतज्ञॊ ऽसतु मित्राणां शूद्रायां तु परजायतु एकः संपन्नम अश्नातु यस ते हरति पुष्करम

[dhundhumāra] akṛtajñò 'satu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu parajāyatu ekaḥ saṃpannama aśnātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान् निमन्त्रयेत् भी महान् भाग्यशाली पंक्तिपावन ब्राह्मण हैं, उन्हें इस प्रकार जानना चाहिए

English

[Dhundhumara said:] "May he be ungrateful to friends, be born of a shudra woman, and eat his prosperity alone, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.22

[पूरु] चिकित्सायां परचरतु भार्यया चैव पुष्यतु शवशुरात तस्य वृत्तिः सयाद यस ते हरति पुष्करम

[pūru] cikitsāyāṃ paracaratu bhāryayā caiva puṣyatu śavaśurāta tasya vṛttiḥ sayāda yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ये चेतिहासं प्रयता: श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्

English

[Puru said:] "May he practise medicine, nourish himself by his wife, and have his livelihood from his father-in-law, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.23

[दिलीप] उदपानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य लॊभान स वरजतु यस ते हरति पुष्करम

[dilīpa] udapānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya lòbhāna sa varajatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अधीयते पुराण ये धर्मशास्त्राण्यथापि च उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रश:

English

[Dilipa said:] "May a brahmana, husband of a shudra woman, in a village by a well-raft, go to his world from greed, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.24

[षुक्र] पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम परेष्यॊ भवतु राज्ञश च यस ते हरति पुष्करम

[ṣukra] pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunama pareṣyò bhavatu rājñaśa ca yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यावदेते प्रपश्यन्ति पंक्त्यास्तावत्पुनन्त्युत

English

[Shukra said:] "May he eat meat from the back, go to women by day and be a servant of the king, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.25

[जमदग्नि] अनध्यायेष्व अधीयीत मित्रं शराद्धे च भॊजयेत शराद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद यस ते हरति पुष्करम

[jamadagni] anadhyāyeṣva adhīyīta mitraṃ śarāddhe ca bhòjayeta śarāddhe śūdrasya cāśnīyāda yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि अकेला ही साढ़े तीन कोसतकका स्थान पवित्र कर सकता है

English

[Jamadagni said:] "May he study on non-study days, feed a friend at the funeral rite and eat at a shudra's funeral rite, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.26

[षिबि] अनाहिताग्निर मरियतां यज्ञे विघ्नं करॊतु च तपस्विभिर विरुध्येत यस ते हरति पुष्करम

[ṣibi] anāhitāgnira mariyatāṃ yajñe vighnaṃ karòtu ca tapasvibhira virudhyeta yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अनृत्विगनुपाध्याय: स चेदग्रासनं व्रजेत्

English

[Shibi said:] "May he die without kindling the fire, make obstruction to sacrifice and quarrel with ascetics, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.27

[ययाति] अनृतौ जटी वरतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु निराकरॊतु वेदांश च यस ते हरति पुष्करम

[yayāti] anṛtau jaṭī varatinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu nirākaròtu vedāṃśa ca yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अथ चेद् वेदवित् सर्व: पंक्तिदोषैविवर्जित: हुआ है तो वह पंक्तिपावन ही है

English

[Yayati said:] "May he beget in a vow-keeping wife, a matted-haired one, out of season, and reject the Vedas, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.28

[नहुस] अतिथिं गृहस्थॊ नुदतु कामवृत्तॊ ऽसतु दीक्षितः विद्यां परयच्छतु भृतॊ यस ते हरति पुष्करम

[nahusa] atithiṃ gṛhasthò nudatu kāmavṛttò 'satu dīkṣitaḥ vidyāṃ parayacchatu bhṛtò yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान्

English

[Nahusha said:] "May a householder drive off a guest, may an initiated one be self-willed, and a hireling give learning, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.29

[अम्बरीस] नृशंसस तयक्तधर्मॊ ऽसतु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जहतु यस ते हरति पुष्करम

[ambarīsa] nṛśaṃsasa tayaktadharmò 'satu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jahatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्र:

English

[Ambarisha said:] "May he be cruel, having abandoned dharma toward women, kinsmen and cows, and abandon a brahmana, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.30

[नारद] गूढॊ ऽजञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम गरीयसॊ ऽवजानातु यस ते हरति पुष्करम

[nārada] gūḍhò 'jañānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padama garīyasò 'vajānātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

न होकर मध्यस्थ हो तस्मै श्राद्ध न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

English

[Narada said:] "May he be hidden and ignorant, speak out of tune to those who recite scripture outside, and scorn his elders, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.31

[नाभाग] अनृतं भाषतु सदा सद्भिश चैव विरुध्यतु शुक्लेन कन्यां ददतु यस ते हरति पुष्करम

[nābhāga] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiśa caiva virudhyatu śuklena kanyāṃ dadatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा

English

[Nabhaga said:] "May he always speak untruth, quarrel with the good and give a maiden for a price, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.32

[कवि] पदा स गां ताडयतु सूर्यं च परति मेहतु शरणागतं च तयजतु यस ते हरति पुष्करम

[kavi] padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca parati mehatu śaraṇāgataṃ ca tayajatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यां चानृते दक्षिणामावृणोति निश्चिता: सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदु:

English

[Kavi said:] "May he strike a cow with his foot, urinate toward the sun and abandon a refugee, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.33

[विष्वामित्र] करॊतु भृतकॊ ऽवर्षां राज्ञश चास्तु पुरॊहितः ऋत्विग अस्तु हय अयाज्यस्य यस ते हरति पुष्करम

[viṣvāmitra] karòtu bhṛtakò 'varṣāṃ rājñaśa cāstu puròhitaḥ ṛtviga astu haya ayājyasya yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तपोनिष्ठ और किन्हींको कर्मनिष्ठ जानना चाहिए

English

[Vishvamitra said:] "May he, as a hireling, make no rain, be king's priest and be an officiant for one not fit to sacrifice for, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.34

[पर्वत] गरमे चाधिकृतः सॊ ऽसतु खरयानेन गच्छतु शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस ते हरति पुष्करम

[parvata] garame cādhikṛtaḥ sò 'satu kharayānena gacchatu śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते नरा: ब्राह्मणोंकी निन्‍्दा नहीं करते, वे ही श्रेष्ठ मनुष्य हैं

English

[Parvata said:] "May he be an official in a village, go on a donkey cart and drag dogs for a livelihood, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.35

[भरद्वाज] सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत तत तस्यास्तु सदा पापं यस ते हरति पुष्करम

[bharadvāja] sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yata tata tasyāstu sadā pāpaṃ yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा निन्दिता राजन हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्

English

[Bharadvaja said:] "The taking up of all sins toward the cruel and the false, may that sin always be his who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.36

[अस्टक] स राजास्त्व अकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश च पापकृत अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस ते हरति पुष्करम

[asṭaka] sa rājāstva akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiśa ca pāpakṛta adharmeṇānuśāstūrvīṃ yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीत: सर्वानहति भारत

English

[Ashtaka said:] "May he be a king of untrained understanding, self-willed and a doer of sin, and rule the earth by unrighteousness, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.37

[गालव] पापिष्ठेभ्यस तव अनर्घार्हः स नरॊ ऽसतु सवपापकृत दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस ते हरति पुष्करम

[gālava] pāpiṣṭhebhyasa tava anarghārhaḥ sa narò 'satu savapāpakṛta dattvā dānaṃ kīrtayatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

भृग्वंगिरसिके काले मुनिना कतरेण वा

English

[Galava said:] "May he be priceless to the most sinful, a doer of his own sin, and proclaim a gift after giving it, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.38

[अरुन्धती] शवश्र्वापवादं वदतु भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम

[arundhatī] śavaśrvāpavādaṃ vadatu bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu yā te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

धान्यजात्यश्व का वज्यस्तिन्मे ब्रूहि पितामह येन संकल्पितं चैव तन्‍्मे शूणु जनाधिप

English

[Arundhati said:] "May she speak blame of her mother-in-law, be ill-minded toward her husband and eat sweets alone, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.39

[वालखिल्य] एकपादेन वृत्त्यर्थं गरामद्वारे स तिष्ठतु धर्मज्ञस तयक्तधर्मॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम

[vālakhilya] ekapādena vṛttyarthaṃ garāmadvāre sa tiṣṭhatu dharmajñasa tayaktadharmò 'satu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

सब तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो

English

[Valakhilya said:] "May he stand at the village gate on one foot for a livelihood, a knower of dharma who has abandoned dharma, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.40

[पषुसख] अग्निहॊत्रम अनादृत्य सुखं सवपतु स दविजः परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम

[paṣusakha] agnihòtrama anādṛtya sukhaṃ savapatu sa davijaḥ parivrāṭa kāmavṛttò 'satu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

निमेश्चाप्पभवत् पुत्र: श्रीमान्नाम श्रिया वृत:

English

[Pashusakha said:] "May that twice-born sleep in comfort disregarding the fire offering, may he be a mendicant by choice, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.41

[सुरभी] बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दॊहनम दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम

[surabhī] bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dòhanama duhyeta paravatsena yā te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

था श्रीमान। वह बड़ा कान्तिमान् था कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागत:

English

[Surabhi said:] "With the cord of balbaja grass for a fastener, may the milking vessel be bronze; may she be milked with a calf placed, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.42

[भ] ततस तु तैः शपथैः शप्यमानैर; नानाविधैर बहुभिः कौरवेन्द्र सहस्राक्षॊ देवराट संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कॊपनं विप्रमुख्यम

[bha] tatasa tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānaira; nānāvidhaira bahubhiḥ kauravendra sahasrākṣò devarāṭa saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kòpanaṃ vipramukhyama

हिन्दी अर्थ

संतापमगमत् तीव्र पुत्रशोकपरायण:

English

[Bhishma said:] Then, as those oaths were sworn, of many kinds, O lord of the Kauravas, the thousand-eyed king of the gods, greatly glad, looked at that angry chief of sages.

अध्याय १३

श्लोक 96.43

अथाब्रवीन मघवा परत्ययं सवं; समाभाष्य तम ऋषिं जातरॊषम बरह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत तन निबॊधेह ममाध्य राजन

athābravīna maghavā paratyayaṃ savaṃ; samābhāṣya tama ṛṣiṃ jātaròṣama barahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yata tana nibòdheha mamādhya rājana

हिन्दी अर्थ

तमेव गणयन् शोक विरात्रे प्रत्यबुध्यत मन: संवृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी

English

Then Maghavan, addressing that sage who had become angry, said his own conviction among Brahmarishis, divine sages and royal sages; hear that now, king.

अध्याय १३

श्लोक 96.44

[षक्र] अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायेत यः पुष्करम आददाति

[ṣakra] adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyeta yaḥ puṣkarama ādadāti

हिन्दी अर्थ

यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

English

[Shakra said:] "May he give his daughter to an Adhvaryu or to a Chhandogya, though a celibate student; the brahmana who studies the Atharvan and bathes, who takes the lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.45

सर्वान वेदान अधीयीत पुण्यशीलॊ ऽसतु धार्मिकः बरह्मणः सदनं यातु यस ते हरति पुष्करम

sarvāna vedāna adhīyīta puṇyaśīlò 'satu dhārmikaḥ barahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तानि सर्वाणि मनसा विनिक्षित्य तपोधन: दक्षिणावर्तिका: सर्वा बृसी: स्वयमथाकरोत्

English

"May he study all the Vedas, be meritorious and righteous, and go to Brahma's abode, who takes your lotus."

अध्याय १३

श्लोक 96.46

[अगस्त्य] आशीर्वादस तवया परॊक्तः शपथॊ बलसूदन दीयतां पुष्करं मह्यम एष धर्मः सनातनः

[agastya] āśīrvādasa tavayā paròktaḥ śapathò balasūdana dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

पादयोश्रैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञज्जते

English

[Agastya said:] "You have spoken a blessing, slayer of Bala, not an oath; let my lotus be given to me; this is eternal dharma."

अध्याय १३

श्लोक 96.47

[इन्द्र] न मया भगवाँल लॊभाद धृतं पुष्करम अद्य वै धर्मं ते शरॊतुकामेन हृतं न करॊद्धुम अर्हति

[indra] na mayā bhagavā~la lòbhāda dhṛtaṃ puṣkarama adya vai dharmaṃ te śaròtukāmena hṛtaṃ na karòddhuma arhati

हिन्दी अर्थ

प्रददौ श्रीमत: पिण्डान् नामगोत्रमुदाहरन् पश्चात्तापेन महता तप्यमानो5भ्यचिन्तयत्

English

[Indra said:] "Blessed one, I did not take the lotus out of greed; I took it wishing to hear your dharma; you ought not to be angry.

अध्याय १३

श्लोक 96.48

धर्मः शरुतः समुत्कर्षॊ धर्मसेतुर अनामयः आर्षॊ वै शाश्वतॊ नित्यम अव्ययॊ ऽयं मया शरुतः

dharmaḥ śarutaḥ samutkarṣò dharmasetura anāmayaḥ ārṣò vai śāśvatò nityama avyayò 'yaṃ mayā śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं नु शापेन न मां दहेयुत्राह्मिणा इति

English

Dharma was heard, the elevation, a bridge of dharma free of ill, the sages', eternal, always imperishable; I have heard it.

अध्याय १३

श्लोक 96.49

तद इदं गृह्यतां विद्वन पुष्करं मुनिसत्तम अतिक्रमं मे भगब्वन कषन्तुम अर्हस्य अनिन्दित

tada idaṃ gṛhyatāṃ vidvana puṣkaraṃ munisattama atikramaṃ me bhagabvana kaṣantuma arhasya anindita

हिन्दी अर्थ

ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधन: उनके चिन्तन करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे

English

So take this lotus, learned one, best of sages; blessed one, you ought to forgive my transgression, blameless one."

अध्याय १३

श्लोक 96.50

इत्य उक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कॊपनॊ भृशम जग्राह पुष्करं धीमान परसन्नश चाभवन मुनिः

itya uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kòpanò bhṛśama jagrāha puṣkaraṃ dhīmāna parasannaśa cābhavana muniḥ

हिन्दी अर्थ

मा ते भूद् भी: पूर्वदृष्टो धर्मो5यं ब्रह्मणा स्वयम् ऋते स्वयम्भुव: कोडन्य: श्राद्धेयं विधिमाहरेत्

English

Thus addressed by Mahendra, the angry wise ascetic took the lotus, and the sage became pleased.

अध्याय १३

श्लोक 96.51

परययुस ते ततॊ भूयस तीर्थानि वनगॊचराः पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्य आप्लावयन्ति ते

parayayusa te tatò bhūyasa tīrthāni vanagòcarāḥ puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇya āplāvayanti te

हिन्दी अर्थ

दूसरा कौन इस श्राद्धविधिका उपदेश कर सकता है

English

They went on again to the fords, roaming the forest, and bathed their limbs in the holy fords.

अध्याय १३

श्लोक 96.52

आख्यानं य इदं युक्तः पठेत पर्वणि पर्वणि न मूर्खं जनयेत पुत्रं न भवेच च निराकृतिः

ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭheta parvaṇi parvaṇi na mūrkhaṃ janayeta putraṃ na bhaveca ca nirākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ, इसे सुनो और सुनकर इसी विधिके अनुसार श्राद्धका अनुष्ठान करो ततो5ग्नये5थ सोमाय वरुणाय च नित्यश:

English

One who, composed, recites this account at each festival will not beget a foolish son and will not be outcast.

अध्याय १३

श्लोक 96.53

न तम आपत सपृशेत का चिन न जवरॊ न रुजश च ह विरजाः शरेयसा युक्तः परेत्य सवर्गम अवाप्नुयात

na tama āpata sapṛśeta kā cina na javarò na rujaśa ca ha virajāḥ śareyasā yuktaḥ paretya savargama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च

English

No calamity touches him, no fever or disease; free of dust, joined with good, he would gain heaven after death.

अध्याय १३

श्लोक 96.54

यश च शास्त्रम अनुध्यायेद ऋषिभिः परिपालितम स गच्छेद बरह्मणॊ लॊकम अव्ययं च नरॊत्तम

yaśa ca śāstrama anudhyāyeda ṛṣibhiḥ paripālitama sa gaccheda barahmaṇò lòkama avyayaṃ ca naròttama

हिन्दी अर्थ

उष्णपा ये महाभागास्तेषां भाग: प्रकल्पित: पितरोंको उष्णप भी कहते हैं। स्वयम्भूने श्राद्धमें उनका भाग निश्चित किया है

English

And whoever meditates on the treatise guarded by sages goes to Brahma's imperishable world, best of men.

अध्याय १३

श्लोक 97.1

[य] यद इदं शराद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ छत्रं चॊपानहौ चैव केनैतत संप्रवर्तितम कथं चैतत समुत्पन्नं किमर्थं च परदीयते

[ya] yada idaṃ śarāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha chatraṃ còpānahau caiva kenaitata saṃpravartitama kathaṃ caitata samutpannaṃ kimarthaṃ ca paradīyate

हिन्दी अर्थ

विद्युद्रर्चा: सोमवर्चा: सूर्यश्रीक्षेति नामतः

English

first fell from heaven. Then Rit means sovereignty or lordship. Riddah is one that gives sovereignty. Combining the two, the compound Kaparddin is formed.

अध्याय १३

श्लोक 97.2

न केवलं शराद्धधर्मे पुण्यकेष्व अपि दीयते एतद विस्तरतॊ राजञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः

na kevalaṃ śarāddhadharme puṇyakeṣva api dīyate etada vistaratò rājaña śaròtuma icchāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

सोममेवाभ्यपद्यन्त तदा हुन्नाभिपीडिता: निवापान्नेन पीड्याम: श्रेयो नो5त्र विधीयताम्

English

[Yudhishthira said:] Not only in the funeral rite but in other meritorious acts too it is given; I wish to hear this at length and in truth, king.

अध्याय १३

श्लोक 97.3

[भ] शृणु राजन्न अवहितश छत्रॊपानह विस्तरम यथैतत परथितं लॊके येन चैतत परवर्तितम

[bha] śṛṇu rājanna avahitaśa chatròpānaha vistarama yathaitata parathitaṃ lòke yena caitata paravartitama

हिन्दी अर्थ

पिण्ड देना चाहिए, फिर पितामहको

English

[Bhishma said:] Hear attentively, king, the detail of the umbrella and sandals, how it became famed in the world and by whom it was set going.

अध्याय १३

श्लोक 97.4

यथा चाक्षय्यतां पराप्तं पुण्यतां च यथागतम सर्वम एतद अशेषेण परवक्ष्यामि जनाधिप

yathā cākṣayyatāṃ parāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatama sarvama etada aśeṣeṇa paravakṣyāmi janādhipa

हिन्दी अर्थ

ब्रूयाच्छाद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहित: एकाग्रचित्त हो प्रत्येक पिण्ड देते समय गायत्री-मन्त्रका उच्चारण करना चाहिए

English

And how it gained imperishability and holiness, and how it came: I shall tell all this fully, lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 97.5

इतिहासं पुरावृत्तम इमं शृणु नराधिप जमदग्नेश च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः

itihāsaṃ purāvṛttama imaṃ śṛṇu narādhipa jamadagneśa ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

निवापे नोपतिषेत संग्राह्मा नान्यवंशजा

English

Hear this ancient event, lord of men: the conversation of Jamadagni and the great-souled Sun.

अध्याय १३

श्लोक 97.6

पुरा स भगवान साक्षाद धनुषाक्रीडत परभॊ संधाय संधाय शरांश चिक्षेप किल भार्गवः

purā sa bhagavāna sākṣāda dhanuṣākrīḍata parabhò saṃdhāya saṃdhāya śarāṃśa cikṣepa kila bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

नदीमासाद्य कुर्वीत पितृणां पिण्डतर्पणम् बाद वहाँ पितरोंके लिये पिण्डदान और तर्पण करना चाहिए

English

Long ago the blessed Bhargava himself played with a bow, setting arrows and shooting them.

अध्याय १३

श्लोक 97.7

तान कषिप्तान रेणुका सर्वांस तस्येषून दीप्ततेजसः आनाय्य सा तदा तस्मै परादाद असकृद अच्युत

tāna kaṣiptāna reṇukā sarvāṃsa tasyeṣūna dīptatejasaḥ ānāyya sā tadā tasmai parādāda asakṛda acyuta

हिन्दी अर्थ

मासार्थे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निर्वपणानि वै

English

Renuka brought all those arrows of his, shining with splendour, and gave them to him again and again, unfallen one.

अध्याय १३

श्लोक 97.8

अथ तेन स शब्देन जयातलस्य शरस्य च परहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च परत्याजहार तान

atha tena sa śabdena jayātalasya śarasya ca parahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca paratyājahāra tāna

हिन्दी अर्थ

पितामह:ः पुलस्त्यश्न वसिष्ठ: पुलहस्तथा एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वरा: स्मृता:

English

Then, glad at the sound of the bowstring and the arrow, he shot, and she brought them back.

अध्याय १३

श्लोक 97.9

ततॊ मध्याह्नम आरूढे जयेष्ठा मूले दिवाकरे स सायकान दविजॊ विद्ध्वा रेणुकाम इदम अव्रवीत

tatò madhyāhnama ārūḍhe jayeṣṭhā mūle divākare sa sāyakāna davijò viddhvā reṇukāma idama avravīta

हिन्दी अर्थ

प्रेतास्तु पिण्डसम्बन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा

English

Then, when the sun had climbed to midday over the root of Jyeshtha, the twice-born, having struck her with arrows, said this to Renuka.

अध्याय १३

श्लोक 97.10

गच्छानय विशालाक्षि शरान एतान धनुश्च्युतान यावद एतान पुनः सुभ्रु कषिपामीति जनाधिप

gacchānaya viśālākṣi śarāna etāna dhanuścyutāna yāvada etāna punaḥ subhru kaṣipāmīti janādhipa

हिन्दी अर्थ

उष्णीनाभो नभोददश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ईश: कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्

English

The Bengal texts which read Nabhastala are vicious.

अध्याय १३

श्लोक 97.11

सा गच्छत्य अन्तरा छायां वृक्षम आश्रित्य भामिनी तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च

sā gacchatya antarā chāyāṃ vṛkṣama āśritya bhāminī tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सप्तकृत् सोमवर्चाश्च विश्वकृत् कविरेव च

English

What is said, therefore, here is that thou art the deities and thou art their foes of the Daityas and others.

अध्याय १३

श्लोक 97.12

सथिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच छुभा ययाव आनयितुं भूयः सायकान असितेक्षणा परत्याजगाम च शरांस तान आदाय यशस्विनी

sathitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāca chubhā yayāva ānayituṃ bhūyaḥ sāyakāna asitekṣaṇā paratyājagāma ca śarāṃsa tāna ādāya yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

कीर्तितास्ते महाभागा: कालस्य गतिगोचरा: हिंगुद्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लसुनं तथा

English

eternal space, it is believed to have an existence. Unmanifest Brahman is frequently represented as anahatah savdah or unstruck sound.

अध्याय १३

श्लोक 97.13

सा परस्विन्ना सुचार्व अङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती उपाजगाम भर्तारं भयाद भर्तुः पवेपती

sā parasvinnā sucārva aṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī upājagāma bhartāraṃ bhayāda bhartuḥ pavepatī

हिन्दी अर्थ

कूृष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च

English

due to Mahadeva's kindness for Krishna, even as Krishna broke his own vow of never taking up arms in the battle of Kurukshetra, for honouring his worshipper Bhishma who had vowed that he would compel Krishna to take up arms.

अध्याय १३

श्लोक 97.14

स ताम ऋषिस ततः करुद्धॊ वाक्यम आह शुभाननाम रेणुके किं चिरेण तवम आगतेति पुनः पुनः

sa tāma ṛṣisa tataḥ karuddhò vākyama āha śubhānanāma reṇuke kiṃ cireṇa tavama āgateti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अंकुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृंगाटकानि च अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्

English

there appears a banian tree under whose shade the immortal Rishi Markandeya sees a boy who is

अध्याय १३

श्लोक 97.15

[र] शिरस तावत परदीप्तं मे पादौ चैव तपॊधन सूर्यतेजॊ निरुद्धाहं वृक्षच छायाम उपाश्रिता

[ra] śirasa tāvata paradīptaṃ me pādau caiva tapòdhana sūryatejò niruddhāhaṃ vṛkṣaca chāyāma upāśritā

हिन्दी अर्थ

पितरक्न हि देवाश्न नाभिनन्दन्ति तद्धवि:

English

recluse. House-holders bear a tuft of hair on their heads, Sanyasins have bald heads, while forest recluses or Vanaprasthis have matted locks.

अध्याय १३

श्लोक 97.16

एतस्मात कारणाद बरह्मंश चिरम एतत कृतं मया एतज जञात्वा मम विभॊ मा करुधस तवं तपॊधन

etasmāta kāraṇāda barahmaṃśa cirama etata kṛtaṃ mayā etaja jañātvā mama vibhò mā karudhasa tavaṃ tapòdhana

हिन्दी अर्थ

काषायवासा: कुछ्छी वा पतितो ब्रह्म॒हापि वा वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते

English

identical with Brahman is displayed in the heart that is within the physical case. Hence, he may be said to take birth or appear in his effulgence within every one's body.

अध्याय १३

श्लोक 97.17

[ज] अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम शरैर निपातयिष्यामि सूर्यम अस्त्राग्नितेजसा

[ja] adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadama śaraira nipātayiṣyāmi sūryama astrāgnitejasā

हिन्दी अर्थ

पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधन:

English

with the illusion of the Supreme Deity. This all covering illusion, again, has the Supreme Deity for its

अध्याय १३

श्लोक 97.18

[भ] स विस्फार्य धनुर दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ शरान अतिष्ठत सूर्यम अभितॊ यतॊ याति ततॊ मुखः

[bha] sa visphārya dhanura divyaṃ gṛhītvā ca bahūña śarāna atiṣṭhata sūryama abhitò yatò yāti tatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए, उसके बाद सभी महर्षि शास्त्रविधिके अनुसार पितृयज्ञका अनुष्ठान करने लगे तर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिययतव्रता:

English

[Bhishma said:] He, stretching the divine bow and taking many arrows, stood facing the sun, in the direction the sun goes.

अध्याय १३

श्लोक 97.19

अथ तं परहरिष्यन्तं सूर्यॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत दविज रूपेण कौन्तेय किं ते सूर्यॊ ऽपराध्यते

atha taṃ parahariṣyantaṃ sūryò 'bhayetya vacò 'baravīta davija rūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryò 'parādhyate

हिन्दी अर्थ

तर्पिता: पितरो देवास्तत्रान्नं जरयन्ति वै

English

Then, as he was about to strike him, the Sun came up in the form of a brahmana and said, Kaunteya, "What offence has the sun done to you?

अध्याय १३

श्लोक 97.20

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यॊ दिवि विद्वंस ततस ततः रसं स तं वै वर्षासु परवर्षति दिवाकरः

ādatte raśmibhiḥ sūryò divi vidvaṃsa tatasa tataḥ rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu paravarṣati divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत कष्ट पा रहे हैं। अब आप हमारा कल्याण कीजिये!

English

The sun, learned one, takes up with his rays the essence from here and there in the sky; and the sun rains that essence in the rains.

अध्याय १३

श्लोक 97.21

ततॊ ऽननं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम अन्नं पराणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते

tatò 'nanaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvahama annaṃ parāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भूसदनं यात स व: श्रेयोडभिधास्यति मेरुशृंगे समासीनं पितामहमुपागमन्

English

Then grain arises, brahmana, bringing comfort to men; grain is breath, as it is read in the Vedas.

अध्याय १३

श्लोक 97.22

अथाभ्रेषु निगूढश च रश्मिभिः परिवारितः सप्त दवीपान इमान बरह्मन वर्षेणाभिप्रवर्षति

athābhreṣu nigūḍhaśa ca raśmibhiḥ parivāritaḥ sapta davīpāna imāna barahmana varṣeṇābhipravarṣati

हिन्दी अर्थ

प्रसाद कुरु नो देव श्रेयो न: संविधीयताम्

English

Then, hidden in clouds and surrounded by rays, brahmana, he rains with rain on these seven islands.

अध्याय १३

श्लोक 97.23

ततस तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तम अन्नं संभवति परभॊ

tatasa tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajama sarvaṃ varṣābhinirvṛttama annaṃ saṃbhavati parabhò

हिन्दी अर्थ

वष्ट पा रहे हैं। देव! हमलोगोंपर कृपा कीजिये और हमें कल्याणके भागी बनाइये एष मे पार्श्चतो वद्िययुष्मच्छेयोभिधास्यति

English

Then from the herbs and creepers all that is produced of leaf and flower comes about by the rain, grain arises, lord.

अध्याय १३

श्लोक 97.24

जातकर्माणि सर्वाणि वरतॊपनयनानि च गॊधानानि विवाहाश च तथा यज्ञसमृद्धयः

jātakarmāṇi sarvāṇi varatòpanayanāni ca gòdhānāni vivāhāśa ca tathā yajñasamṛddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्ध न संशय:

English

All birth rites, vows and initiations, the cow-gifts, marriages and the prosperity of sacrifices,

अध्याय १३

श्लोक 97.25

सत्राणि दानानि तथा संयॊगा वित्तसंचयाः अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा तवं वेत्थ भार्गव

satrāṇi dānāni tathā saṃyògā vittasaṃcayāḥ annataḥ saṃpravartante yathā tavaṃ vettha bhārgava

हिन्दी अर्थ

इसमें संशय नहीं है अग्निको ही भाग अर्पित किया जाता है

English

sessions and gifts, unions and hoards of wealth go on from grain, as you know, Bhargava.

अध्याय १३

श्लोक 97.26

रमणीयानि यावन्ति यावद आरम्भकाणि च सर्वम अन्नात परभवति विदितं कीर्तयामि ते

ramaṇīyāni yāvanti yāvada ārambhakāṇi ca sarvama annāta parabhavati viditaṃ kīrtayāmi te

हिन्दी अर्थ

न ब्रह्ाराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत

English

All lovely things and all undertakings arise from grain; I tell you what is known.

अध्याय १३

श्लोक 97.27

सर्वं हि वेत्थ विप्र तवं यद एतत कीर्तितं मया परसादये तवा विप्रर्षे किं ते सूर्यॊ निपात्यते

sarvaṃ hi vettha vipra tavaṃ yada etata kīrtitaṃ mayā parasādaye tavā viprarṣe kiṃ te sūryò nipātyate

हिन्दी अर्थ

उसे ब्रह्मराक्षस दूषित नहीं करते पूर्व पिण्डं पितुर्दद्यात् ततो दद्यात् पितामहे

English

You know all this, brahmana, that I have told; I propitiate you, brahmana sage; why is the sun to be struck down?"

अध्याय १३

श्लोक 98.1

[य] एवं तदा परयाचन्तं भास्करं मुनिसत्तमः जमदग्निर महातेजाः किं कार्यं परत्यपद्यत

[ya] evaṃ tadā parayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ jamadagnira mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ paratyapadyata

हिन्दी अर्थ

व्याख्याता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यत: परम् अन्न ब्राह्गकामाय कथमेतत् पितामह

English

cover. Thou art that Supreme Deity.

अध्याय १३

श्लोक 98.2

[भ] तथा परयाचमानस्य मुनिर अग्निसमप्रभः जमदग्निः शमं नैव जगाम कुरुनन्दन

[bha] tathā parayācamānasya munira agnisamaprabhaḥ jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana

हिन्दी अर्थ

अपने उस व्रतके द्वारा स्वर्गलोकपर विजय पाता है

English

[Bhishma said:] Though entreated thus, the sage Jamadagni, bright as fire, did not at all become calm, descendant of the Kurus.

अध्याय १३

श्लोक 98.3

ततः सूर्यॊ मधुरया वाचा तम इदम अब्रवीत कृताञ्जलिर विप्र रूपी परणम्येदं विशां पते

tataḥ sūryò madhurayā vācā tama idama abravīta kṛtāñjalira vipra rūpī paraṇamyedaṃ viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति

English

Then the Sun, in the form of a brahmana, with joined palms, bowed and said to him, lord of men, in sweet words:

अध्याय १३

श्लोक 98.4

चलं निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छतः कथं चलं वेत्स्यसि तवं सदा यान्तं दिवाकरम

calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ kathaṃ calaṃ vetsyasi tavaṃ sadā yāntaṃ divākarama

हिन्दी अर्थ

वृषादर्भेश्व॒ संवादं सप्तर्षीणां च भारत शूद्र: पशुसखश्वैव भर्ता चास्या बभूव ह

English

"The mark is moving, brahmana sage, since the sun is always going; how will you know the moving sun as he always goes?"

अध्याय १३

श्लोक 98.5

[ज] सथिरं वापि चलं वापि जाने तवां जञानचक्षुषा अवश्यं विनयाधानं कार्यम अद्य मया तव

[ja] sathiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tavāṃ jañānacakṣuṣā avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryama adya mayā tava

हिन्दी अर्थ

कृच्छुप्राणोभवद् यत्र लोकोयं वै क्षुधान्वित:

English

[Jamadagni said:] "Steady or moving, I know you with the eye of knowledge; today I must surely impart discipline to you.

अध्याय १३

श्लोक 98.6

अपराह्णे निमेषार्धं तिष्ठसि तवं दिवाकर तत्र वेत्स्यामि सूर्यत्वां न मे ऽतरास्ति विचारणा

aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tavaṃ divākara tatra vetsyāmi sūryatvāṃ na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

ते त॑ क्षुधाभिसंतप्ता: परिवार्योपतस्थिरे पीड़ित थे, इसलिये उस मरे हुए बालकको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये

English

In the afternoon, Sun, you stand for half a wink; then I shall know you, Sun; there is no hesitation for me in this."

अध्याय १३

श्लोक 98.7

[स] असंशयं मां विप्रर्षे वेत्स्यसे धन्विनां वर अपकारिणं तु मां विद्धि भगवञ शरणागतम

[sa] asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavaña śaraṇāgatama

हिन्दी अर्थ

मयि यद् विद्यते वित्त तद् वृणुध्वं तपोधना:

English

[The Sun said:] "Without doubt you will know me, brahmana sage, best of archers; but know that I am an offender who has taken refuge, blessed one."

अध्याय १३

श्लोक 98.8

[भ] ततः परहस्य भगवाञ जमदग्निर उवाच तम न भीः सूर्यत्वया कार्या परणिपात गतॊ हय असि

[bha] tataḥ parahasya bhagavāña jamadagnira uvāca tama na bhīḥ sūryatvayā kāryā paraṇipāta gatò haya asi

हिन्दी अर्थ

साधन है। अतः मेरे पास जो धन है उसे आप स्वीकार करें और ले लें सर्वेषां वै शीघ्रगा: श्वेतरोमा:

English

[Bhishma said:] Then, laughing, the blessed Jamadagni said to him: "Sun, you need not fear; you are come bowing.

अध्याय १३

श्लोक 98.9

बराह्मणेष्व आर्जवं यच च सथैर्यं च धरणीतले सौम्यतां चैव सॊमस्य गाम्भीर्यं वरुणस्य च

barāhmaṇeṣva ārjavaṃ yaca ca sathairyaṃ ca dharaṇītale saumyatāṃ caiva sòmasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca

हिन्दी अर्थ

शीघ्रगामिनी एवं ब्यायी हुई गौएँ साँडोंसहित देनेको उद्यत हूँ

English

The honesty in brahmanas, the steadiness on earth, the gentleness of Soma and the depth of Varuna are in me."

अध्याय १३

श्लोक 98.10

दीप्तिम अग्नेः परभां मेरॊः परतापं तपनस्य च एतान्य अतिक्रमेद यॊ वै स हन्याच छरणागतम

dīptima agneḥ parabhāṃ meròḥ paratāpaṃ tapanasya ca etānya atikrameda yò vai sa hanyāca charaṇāgatama

हिन्दी अर्थ

लोप करना उचित है या ब्राह्मणकी प्रार्थना अस्वीकार करना)

English

is acquainted with the joys or pleasures that arise from the possession or enjoyment of worldly things, for such joys may truly be likened to waves which appear and disappear on the bosom of the sea or ocean of Eternity.

अध्याय १३

श्लोक 98.11

भवेत स गुरु तल्पी च बरह्महा च तथा भवेत सुरा पानं च कुर्यात स यॊ हन्याच छरणागतम

bhaveta sa guru talpī ca barahmahā ca tathā bhaveta surā pānaṃ ca kuryāta sa yò hanyāca charaṇāgatama

हिन्दी अर्थ

तप: स्यादेतदेवेह तपोन्यद् वापि कि भवेत् तप है या उसका और कोई स्वरूप है

English

Vishnu in which he had bound Vali, the chief of the Asuras. The plural form has reference to successive

अध्याय १३

श्लोक 98.12

एतस्य तव अपनीतस्य समाधिं तात चिन्तय यथासुखगमः पन्था भवेत तवद रश्मितापितः

etasya tava apanītasya samādhiṃ tāta cintaya yathāsukhagamaḥ panthā bhaveta tavada raśmitāpitaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्

English

compass, the snake Sesha, etc. What is said here is that thou art the best of all these or all such beings.

अध्याय १३

श्लोक 98.13

[भ] एतावद उक्त्वा स तदा तूष्णीम आसीद भृगूद्वहः अथ सूर्यॊ ददौ तस्मै छत्रॊपानहम आशु वै

[bha] etāvada uktvā sa tadā tūṣṇīma āsīda bhṛgūdvahaḥ atha sūryò dadau tasmai chatròpānahama āśu vai

हिन्दी अर्थ

सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी तथैव च कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्चन मानव:

English

lowest of the celestials; i.e., thou art all the celestials.

अध्याय १३

श्लोक 98.14

[स] महर्षे शिरसस तराणं छत्रं मद रश्मिवारणम परतिगृह्णीष्व पद्भ्यां च तराणार्थं चर्मपादुके

[sa] maharṣe śirasasa tarāṇaṃ chatraṃ mada raśmivāraṇama paratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca tarāṇārthaṃ carmapāduke

हिन्दी अर्थ

विघसाशी कथं च स्यात् कथं चैवातिथिप्रिय:

English

[The Sun said:] "Great sage, take an umbrella to protect the head and ward off my rays, and leather sandals to protect the feet.

अध्याय १३

श्लोक 98.15

अद्य परभृति चैवैतल लॊके संप्रचरिष्यति पुण्यदानेषु सर्वेषु परम अक्षय्यम एव च

adya parabhṛti caivaitala lòke saṃpracariṣyati puṇyadāneṣu sarveṣu parama akṣayyama eva ca

हिन्दी अर्थ

किस प्रकार वह विघसाशी एवं अतिथिप्रिय हो सकता है? सदोपवासी भवति यो न भुंक्तेडन्तरा पुन:

English

From today this will go about in the world and be the highest, imperishable one in all gifts of merit."

अध्याय १३

श्लोक 98.16

[भ] उपानच छत्रम एतद वै सूर्येणेह परवर्तितम पुण्यम एतद अभिख्यातं तरिषु लॊकेषु भारत

[bha] upānaca chatrama etada vai sūryeṇeha paravartitama puṇyama etada abhikhyātaṃ tariṣu lòkeṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

ऋतवादी सदा च स्याद् दानशीलस्तु मानव:

English

[Bhishma said:] Umbrella and sandals were set going here by the Sun; this is told as holy in the three worlds, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 98.17

तस्मात परयच्छ विप्रेभ्यश छत्रॊपानहम उत्तमम धर्मस्ते सुमहान भावी न मे ऽतरास्ति विचारणा

tasmāta parayaccha viprebhyaśa chatròpānahama uttamama dharmaste sumahāna bhāvī na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

है। सदा दान देनेवाला पुरुष सत्यवादी ही समझने योग्य है दानं ददत् पवित्री स्यादस्वप्नश्न॒ दिवास्वपन्

English

Therefore give the best umbrella and sandals to brahmanas; great dharma will come to you; I have no doubt in this.

अध्याय १३

श्लोक 98.18

छत्रं हि भरतश्रेष्ठ यः परदद्याद दविजातये शुभ्रं शतशलाकं वै स परेत्य सुखम एधते

chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ paradadyāda davijātaye śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa paretya sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

माना जाता है। जो दिनमें नहीं सोता वह सदा जागनेवाला माना जाता है

English

One who gives a white umbrella with a hundred ribs to a twice-born, bull of the Bharatas, prospers in happiness after death.

अध्याय १३

श्लोक 98.19

स शक्र लॊके वसति पूज्यमानॊ दविजातिभिः अप्सरॊभिश च सततं देवैश च भरतर्षभ

sa śakra lòke vasati pūjyamānò davijātibhiḥ apsaròbhiśa ca satataṃ devaiśa ca bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अमृतं केवल भुंक्ते इति विद्धि युधिछ्िर करता है, उसे केवल अमृत भोजन करनेवाला (अमृताशी) समझना चाहिए

English

He lives in Shakra's world honoured by the twice-born, and constantly by apsarases and gods, bull of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 98.20

दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ सनातकाय महाबाहॊ संशिताय दविजातये

dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau sanātakāya mahābāhò saṃśitāya davijātaye

हिन्दी अर्थ

अवशिष्टनि यो भुंक्ते तमाहुर्विघसाशिनम् उपस्थिता हाृप्सरसो गन्धर्वैश्व जनाधिप

English

One who gives sandals to a burning brahmana, mighty-armed, to a bathed, sharp-vowed twice-born,

अध्याय १३

श्लोक 98.21

सॊ ऽपि लॊकान अवाप्नॊति दैवतैर अभिपूजितान गॊलॊके स मुदा युक्तॊ वसति परेत्य भारत

sò 'pi lòkāna avāpnòti daivataira abhipūjitāna gòlòke sa mudā yuktò vasati paretya bhārata

हिन्दी अर्थ

रमन्ते पुत्रपौत्रेण तेषां गतिरनुत्तमा

English

also gains worlds honoured by the gods and lives glad in the world of cows after death, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 98.22

एतत ते भरतश्रेष्ठ मया कार्त्स्न्येन कीर्तितम छत्रॊपानह दानस्य फलं भरतसत्तम

etata te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitama chatròpānaha dānasya phalaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

परम उत्तम गति प्राप्त होती है दातृप्रतिग्रहीत्रोवं को विशेष: पितामह

English

This has been told by me to you in full, best of the Bharatas: the fruit of the gift of umbrella and sandals.

अध्याय १३

श्लोक 99.1

[य] आरामाणां तडागानां यत फलं कुरुनन्दन तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तॊ ऽदय भरतर्षभ

[ya] ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yata phalaṃ kurunandana tada ahaṃ śaròtuma icchāmi tavattò 'daya bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

दग्रया गृष्ट्यो धेनव: सुव्रताश्ष पुष्टयर्थ व: कि प्रयच्छाम्यहं वै

English

means thou art Paramahansa.

अध्याय १३

श्लोक 99.2

[भ] सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता उपेता सर्वबीजैश च शरेष्ठा भूमिर इहॊच्यते

[bha] supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā upetā sarvabījaiśa ca śareṣṭhā bhūmira ihòcyate

हिन्दी अर्थ

तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्

English

[Bhishma said:] Land that is fine to look at, wooded, adorned with coloured minerals and joined with all seeds is called best here.

अध्याय १३

श्लोक 99.3

तस्याः कषेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम औदकानि च सर्वाणि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः

tasyāḥ kaṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanama audakāni ca sarvāṇi paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च परिव्रजन्तं स्थूलांगं परिव्राजं शुना सह

English

I shall tell you in order the special field of it, the placing of tanks, and all waters.

अध्याय १३

श्लोक 99.4

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः तरिषु लॊकेषु सर्वत्र पूजितॊ यस तडागवान

taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ tariṣu lòkeṣu sarvatra pūjitò yasa taḍāgavāna

हिन्दी अर्थ

संचिन्त्यं वार्षिक चित्ते तेन पीवाउछुना सह

English

I shall tell you the qualities of tanks and of those made; the owner of a tank is honoured everywhere in the three worlds.

अध्याय १३

श्लोक 99.5

अथ वा मित्र सदनं मैत्रं मित्र विवर्धनम कीर्तिसंजननं शरेष्ठं तडागानां निवेशनम

atha vā mitra sadanaṃ maitraṃ mitra vivardhanama kīrtisaṃjananaṃ śareṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanama

हिन्दी अर्थ

चिन्ता नहीं है, इसीलिये कुत्तेके साथ मोटा हो गया है देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाउछुना सह

English

Or a house of friends, friendly, increasing friends, producing fame, the best: the establishing of tanks.

अध्याय १३

श्लोक 99.6

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलम आहुर मनीषिणः तडागं सुकृतं देशे कषेत्रम एव महाश्रयम

dharmasyārthasya kāmasya phalama āhura manīṣiṇaḥ taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kaṣetrama eva mahāśrayama

हिन्दी अर्थ

है। इस संन्यासीको यह सब चिन्ता नहीं है। अतः यह कुत्तेके साथ मोटा है

English

The wise call the fruit of dharma, wealth and desire a well-made tank in a place, a field, a great refuge.

अध्याय १३

श्लोक 99.7

चतुर्विधानां भूतानां तडागम उपलक्षयेत तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति शरियम उत्तमाम

caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgama upalakṣayeta taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śariyama uttamāma

हिन्दी अर्थ

शोको भार्यापवादेन तेन पीवाउछुना सह एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाउछुना सह

English

One should look upon a tank as for the four kinds of beings; all tanks give the highest prosperity.

अध्याय १३

श्लोक 99.8

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरॊरग राक्षसाः सथावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम

devā manuṣyā gandharvāḥ pitaròraga rākṣasāḥ sathāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayama

हिन्दी अर्थ

अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमभथाचरत्

English

Gods, men, gandharvas, ancestors, serpents and rakshasas, and unmoving beings resort to a reservoir.

अध्याय १३

श्लोक 99.9

तस्मात तांस ते परवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः समृताः या च तत्र फलावाप्तिर ऋषिहिः समुदाहृता

tasmāta tāṃsa te paravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ samṛtāḥ yā ca tatra phalāvāptira ṛṣihiḥ samudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते आददाना: समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च

English

Therefore I shall tell you the qualities remembered in a tank, and the fruit gained there as declared by sages.

अध्याय १३

श्लोक 99.10

वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति अग्निहॊत्रफलं तस्य फलम आहुर मनीषिणः

varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati agnihòtraphalaṃ tasya phalama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न लगावें। कहिये, आपके शरीरकी पुष्टिके लिये मैं क्या दूँ

English

at their sacrifices. Human beings then got theirs. Those born after Vrihaspati are Vrihaspatyas.

अध्याय १३

श्लोक 99.11

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति गॊसहस्रस्य स परेत्य लभते फलम उत्तमम

śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati gòsahasrasya sa paretya labhate phalama uttamama

हिन्दी अर्थ

तज्जानमान: कस्मात् त्वं कुरुषे न: प्रलोभनम् अमलो होष तपसा प्रीत: प्रीणाति देवता:

English

Hiranyakasipu, the father of Prahlada. Maharoman has reference to the form of the mighty or vast Boar that the Supreme Deity assumed for raising the submerged Earth on his tusks.

अध्याय १३

श्लोक 99.12

हेमन्त काले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति स वै बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम

hemanta kāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati sa vai bahu suvarṇasya yajñasya labhate phalama

हिन्दी अर्थ

तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रह:

English

however subtile, with the necessary senses and understanding. It may also mean that the tree of the world furnishes evidence of the existence of the Supreme Deity.

अध्याय १३

श्लोक 99.13

यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलम आहुर मनीषिणः

yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhaveta agniṣṭòmasya yajñasya phalama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्ध करनेवाले दावानलकी भाँति नष्ट कर डालता है भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्

English

translator takes Yaju as one name and Padabhuja as another. This is very absurd.

अध्याय १३

श्लोक 99.14

तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते

taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayama atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute

हिन्दी अर्थ

न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः

English

ending with death as the tenth, with heaven the eleventh and Emancipation the twelfth.

अध्याय १३

श्लोक 99.15

निधाघ काले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयॊ विदुः

nidhāgha kāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रतिग्राह्ममेवैतत् प्रेत्पेह च सुखेप्सुना तथा बहु प्रतीच्छन् वै पापिष्ठां पतते गतिम्

English

age and, therefore, a malevolent one, is highly propitious to Emancipation. The world being generally sinful, those who succeed in living righteously in this age or under the sway of this malevolent deity, very quickly attain to heaven if heaven be their object, or Emancipation if they strive for Emancipation.

अध्याय १३

श्लोक 99.16

स कुलं तारयेत सर्वं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति पानीयं साधवश च नराः सदा

sa kulaṃ tārayeta sarvaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaśa ca narāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सर्व तन्नालमेकस्य तस्माद् विद्वान् शमं चरेत्

English

He carries his whole family across in whose dug reservoir cows, and good men, always drink water.

अध्याय १३

श्लोक 99.17

तडागे यस्य गावस तु पिबन्ति तृषिता जलम मृगपक्षिमनुष्याश च सॊ ऽशवमेध फलं लभेत

taḍāge yasya gāvasa tu pibanti tṛṣitā jalama mṛgapakṣimanuṣyāśa ca sò 'śavamedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते पुरुषकी आशा समुद्रके समान है, वह कभी भरती ही नहीं

English

One in whose tank thirsty cows, deer, birds and men drink water would gain the fruit of the horse sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 99.18

यत पिबन्ति जलं तत्र सनायन्ते विश्रमन्ति च तडागदस्य तत सर्वं परेत्यानन्त्याय कल्पते

yata pibanti jalaṃ tatra sanāyante viśramanti ca taḍāgadasya tata sarvaṃ paretyānantyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

अथैनमपर: कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्

English

Whatever water they drink there, bathe in and rest by, all of it for the giver of the tank makes for endlessness after death.

अध्याय १३

श्लोक 99.19

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै पानीयस्य परदानेन परीतिर भवति शाश्वती

durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai pānīyasya paradānena parītira bhavati śāśvatī

हिन्दी अर्थ

चोट करती ही रहती है तद् धन ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्

English

Water is hard to get, dear one, especially in the next world; by giving drinking water, joy is everlasting.

अध्याय १३

श्लोक 99.20

तिलान्ददत पानीयं दीपान ददत जाग्रत जञातिभिः सह मॊदध्वम एत परेतेषु दुर्लभम

tilāndadata pānīyaṃ dīpāna dadata jāgrata jañātibhiḥ saha mòdadhvama eta pareteṣu durlabhama

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए; किंतु मेरी रायमें धन-संग्रहकी अपेक्षा तपस्याका संचय ही श्रेष्ठ है बलीयांसो दुर्बलवद् बिभेम्यहमत: परम्

English

"Give sesame, give water, give lamps, be awake; rejoice with kinsmen; this is hard to get among the dead."

अध्याय १३

श्लोक 99.21

सर्वदानैर गुरुतरं सर्वदानैर विशिष्यते पानीयं नरशार्दूल तस्माद दातव्यम एव हि

sarvadānaira gurutaraṃ sarvadānaira viśiṣyate pānīyaṃ naraśārdūla tasmāda dātavyama eva hi

हिन्दी अर्थ

विनयार्थ सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्

English

It is heavier than all gifts and distinguished above all gifts; therefore drinking water, tiger among men, is to be given.

अध्याय १३

श्लोक 99.22

एवम एत तडागेषु कीर्तितं फलम उत्तमम अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि वृक्षाणाम अपि रॊपणे

evama eta taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalama uttamama ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi vṛkṣāṇāma api ròpaṇe

हिन्दी अर्थ

ऋषयो जम्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रता: ततोडन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेस्तु पार्थिव

English

Thus the highest fruit of tanks has been told; now I shall tell of planting trees.

अध्याय १३

श्लोक 99.23

सथावराणां च भूतानां जातयॊ षट परकीर्तिताः वृक्षगुल्म लतावल्ल्यस तवक सारास तृणजातयः

sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayò ṣaṭa parakīrtitāḥ vṛkṣagulma latāvallyasa tavaka sārāsa tṛṇajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां वै प्रतिकर्तु च सर्वेषामगमद् गृहम्

English

Six kinds of unmoving beings are told: trees, shrubs, creepers, vines, bark-bearers and grasses.

अध्याय १३

श्लोक 99.24

एता जात्यस तु वृक्षाणां तेषां रॊपे गुणास तव इमे कीर्तिश च मानुषे लॊके परेत्य चैव फलं शुभम

etā jātyasa tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ ròpe guṇāsa tava ime kīrtiśa ca mānuṣe lòke paretya caiva phalaṃ śubhama

हिन्दी अर्थ

अपने अपमानका बदला लेनेका विचार करके राजधानीको लौट गये जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रेरकेकामाहुतिं नृप:

English

These are the classes of trees, and these are the qualities in planting them: fame in the world of men and good fruit after death.

अध्याय १३

श्लोक 99.25

लभते नाम लॊके च पितृभिश च महीयते देवलॊकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति

labhate nāma lòke ca pitṛbhiśa ca mahīyate devalòkagatasyāpi nāma tasya na naśyati

हिन्दी अर्थ

आभिचारिक मन्त्र पढ़कर एक-एक आहुति डालने लगे

English

He gains a name in the world and is honoured by ancestors; even gone to the world of the gods, his name is not lost.

अध्याय १३

श्लोक 99.26

अतीतानागते चॊभे पितृवंशं च भारत तारयेद वृक्षरॊपीं च तस्माद वृक्षान पररॊपयेत

atītānāgate còbhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata tārayeda vṛkṣaròpīṃ ca tasmāda vṛkṣāna pararòpayeta

हिन्दी अर्थ

तस्या नाम वृषादर्भियातुधानीत्यथाकरोत् वृषादर्भिने उसका नाम यातुधानी रखा

English

One who plants trees carries across both the past and future and the ancestral line, Bharata; therefore one should plant trees.

अध्याय १३

श्लोक 99.27

तस्य पुत्रा भवन्त्य एते पादपा नात्र संशयः परलॊकगतः सवर्गं लॊकांश चाप्नॊति सॊ ऽवययान

tasya putrā bhavantya ete pādapā nātra saṃśayaḥ paralòkagataḥ savargaṃ lòkāṃśa cāpnòti sò 'vayayāna

हिन्दी अर्थ

वृषादर्भि नरपतिं कि करोमीति चाब्रवीत्

English

Those trees are his sons, without doubt; gone to the next world, he gains heaven and the imperishable worlds.

अध्याय १३

श्लोक 99.28

पुष्पैः सुरगणान वृक्षाः फलैश चापि तथा पितॄन छायया चातिथींस तात पूजयन्ति महीरुहाः

puṣpaiḥ suragaṇāna vṛkṣāḥ phalaiśa cāpi tathā pitṝna chāyayā cātithīṃsa tāta pūjayanti mahīruhāḥ

हिन्दी अर्थ

विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव जगाम तद् वन यत्र विचेरुस्ते महर्षय:

English

Trees honour the gods with flowers, the ancestors with fruits and guests with shade, dear one.

अध्याय १३

श्लोक 99.29

किंनरॊरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः तथा ऋषिगणाश चैव संश्रयन्ति महीरुहान

kiṃnaròragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ tathā ṛṣigaṇāśa caiva saṃśrayanti mahīruhāna

हिन्दी अर्थ

वे महर्षि विचरा करते थे, उस वनमें चली गयी

English

Kinnaras, serpents, rakshasas, gods, gandharvas, men and hosts of sages resort to trees.

अध्याय १३

श्लोक 99.30

पुष्पिताः फलवन्तश च तर्पयन्तीह मानवान वृक्षदं पुत्रवद वृक्षास तारयन्ति परत्र च

puṣpitāḥ phalavantaśa ca tarpayantīha mānavāna vṛkṣadaṃ putravada vṛkṣāsa tārayanti paratra ca

हिन्दी अर्थ

भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृूषीन्

English

Flowering and fruiting, they satisfy men here; trees carry the giver of a tree across hereafter like sons.

अध्याय १३

श्लोक 99.31

तस्मात तडागे वृक्षा वै रॊप्याः शरेयॊ ऽरथिना सदा पुत्रवत परिपाल्यश च पुत्रास ते धर्मतः समृताः

tasmāta taḍāge vṛkṣā vai ròpyāḥ śareyò 'rathinā sadā putravata paripālyaśa ca putrāsa te dharmataḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सायं प्रातश्न॒ होतव्यं तेन पीवाउ्छुना सह कुत्तेके साथ खूब मोटा-ताजा हो गया है

English

Therefore trees should be planted at a tank always by one who wishes the good, and protected like sons; they are remembered as his sons by dharma.

अध्याय १३

श्लोक 99.32

तडाग कृद वृक्षरॊपी इष्टयज्ञश च यॊ दविजः एते सवर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः

taḍāga kṛda vṛkṣaròpī iṣṭayajñaśa ca yò davijaḥ ete savarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

कृच्छाधीतं प्रणष्टं च तेन पीवाउछुना सह

English

The maker of a tank, the planter of trees, and the twice-born who has performed sacrifices are honoured in heaven, as are others who speak truth.

अध्याय १३

श्लोक 99.33

तस्मात तडागं कुर्वीत आरामांश चैव रॊपयेत यजेच च विविधैर यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत

tasmāta taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃśa caiva ròpayeta yajeca ca vividhaira yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadeta

हिन्दी अर्थ

हुआ है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है अलस: क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाउछुना सह

English

Therefore one should make a tank and plant groves, sacrifice with various sacrifices and always speak truth.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.