Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
11
अध्याय 11 / 45

Adhyāya 11

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

॥ पञ्चमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [II.v.1] इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः अमृतमयस् पुरुषस् अयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म् एदँ सर्वम्

|| pa~nchamaM brAhmaNam mantra 1 ##[II.v.1]## iyaM pR^ithivI sarveShAM bhUtAnAM madhv asyai pR^ithivyai sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasyAM pR^ithivyAM tejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} shArIrastejomayo.amR^itamayaH puruShaH amR^itamayas puruShas ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahm eda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

सूषुसिमें विन्नानमयकी स्थितिके विषयमे भ्रजातरतरुका भरन उस अजातशत्रने कहा, "यह जो विज्ञानमय पुरुष हे, जब सोया आ था, तब कहां था ? ओर यह क्सि आया ?" कितु गाग्यं यहन १ एवः जातशत्रव्यं तिरिक्ता- उस अजातशत्नुने इस प्रकार देहु- से व्यतिरिक्त आत्माका अस्तित्व प्रतिपादन करके गा्य॑से कहा-“जिस

English

This earth is the honey (madhu, the effect) of all beings, and all beings are the honey (madhu, the effect) of this earth. Likewise this bright, immortal person in this earth, and that bright immortal person incorporated in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 2

मन्त्र २ [II.v.2] इमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्व् असामपाँ सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ रैतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म् एदँ सर्वम्

mantra 2 ##[II.v.2]## imA ApaH sarveShAM bhUtAnAM madhv asAmapA{\m+} sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamAsvapsu tejomayo.amR^itamayaH puruShaH puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} raitasastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahm eda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

विज्ञानात्माके रायनस्थानका प्रतिपादन तथा स्वपितिशब्दका निव॑चन मादाय य एषोऽन्तह दय आकारास्तस्मिञ्खेते तानि ९७० वृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय २ उस अजाततुने कहा, यह जौ विज्ञानमय परुष है, जब यह्‌ सोया । , हआ था, उस समय यह्‌ विज्ञानके द्वारा इन प्राणोके विज्ञानको ग्रहण कर ग को समर्पण करनेके लिये कहा--यह्‌ एष विज्ञानमयः पुरूषः क्वैष तद्‌- ह्‌ सोया हुआ था उस समय यह्‌ भूत्‌ ! इत एतदागात्‌ १ इहि कहां था श 4६ यह्‌ आया ह

English

This water is the honey of all beings, and all beings are the honey of this water. Likewise this bright, immortal person in this water, and that bright, immortal person, existing as seed in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 3

मन्त्र ३ [II.v.3] अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म् एदँ सर्वम्

mantra 3 ##[II.v.3]## ayamagniH sarveShAM bhUtAnAM madhv asyAgneH sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminnagnau tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM vA~Nmayastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahm eda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

घ्राणेन्द्रियम्‌, वागादिप्रकरणात्‌; स्वप्नवृत्तिका स्वरूप विोभेऽरि वस्थामे तो शरीर ओर इन्द्रियोका जिस समय यह॒ आत्मा स्वप्नवृत्तिसे बत॑ता है उस समय इसके वे लोक ( कमंफल ) उदित होते हँ । वहाँ भी यह महाराज होता हेया महाब्राह्मण होता है अथवा ऊची-नीची गतियों को प्राप्त होता है ॥ स प्रकृत आसम यत्र यस्मि- वह प्रकृत आत्मा जिस समय न्काले द्शेनलक्तणया स्वप्यया दशंनरूपा स्वप्नवृत्तिसे बतंता सस = समय उसके वे लोक- कमफल

English

This fire is the honey of all beings, and all beings are the honey of this fire. Likewise this bright, immortal person in this fire, and that bright, immortal person, existing as speech in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 4

मन्त्र ४ [II.v.4] अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदं अमृतम्।इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 4 ##[II.v.4]## ayaM vAyuH sarveShAM bhUtAnAM madhv asya vAyoH sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminvAyau tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM prANastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedaM amR^itam. idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

ह ए दर्यरूप होनेके कारण अनात्मधर्महै, दश्यलादतदभम॑तेति विशदधतव- इससे आत्माकी विशुद्धता ज्ञात होती गता आत्मनः तत्र यथाकामं है । उस अवस्थामे वहं यथेच्छं इसके पश्चात्‌ जब वह सुषुप्त होता है, जिस समय करि वह किसके विषयर्मे- कुछ भी नहीं जानता, उस समय हिता नामकी जो बहत्तर हजार यां हृदयसे सम्पूणं शरीरम व्याप्त होकर स्थित हें, उनके दारा बुद्धे साथ क्वैष तदाभूदिर्थस्य प्रश्नस्य उस समय यह कहां था ?' ॐत एतदागा- प्रतिवचनम्‌ । इस प्रसनका उत्तर कह दिया गया । दिति प्रश्नो अनेन च प्ररननिर्ण- इस प्ररनके निर्णयसे ही विज्ञानमय

English

This air is the honey of all beings, and all beings are the honey of this air. Likewise this bright, immortal person in this air, and that bright, immortal person existing as breath in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 5

मन्त्र ५ [II.v.5] अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्याऽऽदित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 5 ##[II.v.5]## ayamAdityaH sarveShAM bhUtAnAM madhv asyA.a.adityasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminnAditye tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM chAkShuShastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार वह्‌ ऊणेनामि ( मकड़ा ) तन्तुओंपर ऊपरकी ओर जाता है तथा जसे अग्निसे अनेकों क्षुद्र चिनगारियां उडती है, उसी प्रकार इस आत्मासे समस्त प्राण, समस्त लोक, समस्त देवगण ओर समस्त धरत स यथा लोक उणेनाभिः लोकम जिस प्रकार वह्‌ ऊण उर्मनामिर्लताकीर एक एव नाविको लूताकोट (जाल बनाने- वाला कीड़ा) प्रसिद्ध है वह अकेला जहम ज्ञपयिष्यामि इति कै तुम्हें ब्रह्मका बोध कराऊगा' उपक्रमः प्रस्तुतम्‌ ; तत्र यतो इस प्रकार यहां प्रसंग आरम्भ हृभा ॥ जगज्जातं यन्मयं है। सो, जिससे जगतु उत्पन्न हुआ

English

This sun is the honey of all beings, and all beings are the honey of this sun. Likewise this bright, immortal person in this sun, and that bright, immortal person existing as the eye in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 6

मन्त्र ६ [II.v.6] इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्व् आसां दिशाँ सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो तेजोमयस् अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 6 ##[II.v.6]## imA dishaH sarveShAM bhUtAnAM madhv AsAM dishA{\m+} sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamAsu dikShu tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} shrautraH prAtishrutkastejomayo.amR^itamayaH puruSho tejomayas amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

जो कोई आधान, प्रत्याधान, स्थूणा ओर दाम ( बन्धनरज्जु) के सहित शिद्युको जानता हे, वह॒ अपनेसे देष करनेवाले सात च्ात्व्योका मवरोध करता हि। यह जो मध्यम प्राणहै, वही शिष्टे, उसका यह्‌ सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद्‌, सरणा ओर दामक सहित शिशुको = ८ 8 जानता हे, उसे यह फल प्राप्न ः + 6 होताहै। वह फल क्याहै? वह उसका ये सात अक्षितियां उपस्थान ( स्तवन ) करती है उनमेसे जो ये आंखमे लाल रेखाएं है, उनके द्वारा श्र इस मध्यप्राणके अनुगत है ओर नेत्रम जो जल ह उसके द्वारा मेध, जो कनीनका ( दशंनशक्ति ) हे

English

This space (disah, the quarters) is the honey of all beings, and all beings are the honey of this space. Likewise this bright, immortal person in this space, and that bright, immortal person existing as the ear in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 7

मन्त्र ७ [II.v.7] अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिंश्चन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 7 ##[II.v.7]## ayaM chandraH sarveShAM bhUtAnAM madhv asya chandrasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasmi.nshchandre tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM mAnasastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

् क करती हैँ-शरीरमे अन्तके कारण त करणात्मकं प्राणं शरीरेऽन- । रहनेवाले ेत्रस्थानमे आरूढ उस सश्च सप्तसङ्ख्याकरा भअक्नितयो- हे, उस कनीनकाके द्वारा आदित्य मध्यम प्राणमें प्रवेश करता है; नेच मे जो कृष्णवणं है उसके द्वारा सहित शिरमें चमसदृष्टिका विधान तदेष इरोको भवति । अर्वाग्िरश्चमस उस्वैबु- ब्रह्मणा संविदानेति वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते

English

This moon is the honey of all beings, and all beings are the honey of this moon. Likewise this bright, immortal person in this moon, and that bright, immortal person existing as mind in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 8

मन्त्र ८ [II.v.8] इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानं मध्व् अस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 8 ##[II.v.8]## iyaM vidyutsarveShAM bhUtAnaM madhv asyai vidyutaH sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasyAM vidyuti tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM taijasastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

बराह्मण २ शाङ्करभाष्याथं ५०९ इस विपयमें यह शलोक है । चमस नाचेकौ ओर चछ्रिवाला शौर उपरकी ओर उठा हुआ होता है, उसमें विद्ल्प यदा निदहित द तत्त्रेतस्मिन्न्थे एष इलोको तहां इस अमे यट सोक नन्व दि ९ श्रुति इस मन्त्रा अथं बतलाती है- भ्रतिः--अर्वाग्विलस्वमस उष्व- कितु यह्‌ नीचेकी ओर छिद्रवाला श्रोत्रादिमें विभागपूवंक सप्तषि-हषटि के पुनस्तस्य चमसस्य तीर कितु उस चमसके तीरपर कौन

English

This lightning is the honey of all beings, and all beings are the honey of this lightning. Likewise this bright, immortal person in this lightning, and that bright, immortal person existing as light in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 9

मन्त्र ९ [II.v.9] अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ शाब्दः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो तेजोमयस् अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 9 ##[II.v.9]## aya{\m+} stanayitnuH sarveShAM bhUtAnAM madhv asya stanayitnoH sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminstanayitnau tejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} shAbdaH sauvarastejomayo.amR^itamayaH puruSho tejomayas amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

करमसे गोतम ओर भरद्वाज ह । इसी प्रकार नेत्रोके विषयमे उपदेश चश्ुषी उपदिशमुमाच--इमावेव करे हए मन्वे कहा है किये ही अत्ता होनेके कारण यह्‌ अत्ति" है; रूपसे अत्रिः कहा जाता है । इस "अत्रि" शन्दकी निरक्तिका या; प्राणानायुपनिषद्‌ः, ता ब्रह्मो- ते प्राणा इति च। ते किमाटमकाः? उपर यह कहा गया है कि प्राण

English

This thunder is the honey of all beings, and all beings are the honey of this thunder. Likewise this bright, immortal person in this thunder, and that bright, immortal person existing as sound and voice in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 10

मन्त्र १० [II.v.10] अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्याऽऽकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ हृद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 10 ##[II.v.10]## ayamAkAshaH sarveShAM bhUtAnAM madhv asyA.a.akAshasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminnAkAshe tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} hR^idyAkAshastejomayo.amR^itamayaH puruShaH amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकं दो रूप हु- मूर्तं ओर अभूतं, मत्यं ओर अमृत, स्थित ओर तत्र द्विरूपं ब्रह्म पश्चमृतज- नितकायंकरणमम्बद्धं मूर्तामूर्ता- सोपाख्यं मवति । क्रियाकारक- मूर्तामूतंके विभायपूर्वक मूतंखूप श्रौर उसके रसक। वणन तत्र चतुष्टयविशेषणविकचष्टं = इ प्रकार मूतं ओर अमूतं चार सूतं तथा अभूतं च । तत्र कानि ति

English

This ether is the honey of all beings, and all beings are the honey of this ether. Likewise this bright, immortal person in this ether, and that bright, immortal person existing as heart-ether in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 11

मन्त्र ११ [II.v.11] अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 11 ##[II.v.11]## ayaM dharmaH sarveShAM bhUtAnAM madhv asya dharmasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasmindharme tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM dhArmastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

तदेतन्मूतं मूच्ितावयवम्‌ इत- वह यह मतं अर्थात्‌ मिले हृए रेतराुप्रविष्टावयवं घनं संहत- अवयवो वाला हे, इसके अवयव एकं दसरेमे अनुप्रविष्टं ॒रहते ह, यह्‌ विहेषरोंसदहित ग्रमतं रूप श्रौर उसके रसका वणन तथा वायु मौर अन्तरिक्ष अमूतं है, ये अमृतहै, येयत्‌ हं ओरये ही वयत्‌ द । उस इस अमूतंका, इस अभृतका, इस यत्‌का, इस ॒त्यतका यह सार दहै, ओ कि इस मण्डलम पुरुष है, यही इस त्यत्का सारदठे।

English

This law (dharmah) is the honey of all beings, and all beings are the honey of this law. Likewise this bright, immortal person in this law, and that bright, immortal person existing as law in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 12

मन्त्र १२ [II.v.12] इदँ सत्यँ सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मँ सात्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 12 ##[II.v.12]## ida{\m+} satya{\m+} sarveShAM bhUtAnAM madhv asya satyasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminsatye tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtma{\m+} sAtyastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

अथोऽपरिरुष्यमानं सेनचित्‌, शेषणस्यामृतंस्येष रसःकोऽपौ १ करणात्मको हिरण्यः प्राण पुरुष्ब्दश्रयोगात्‌। इत्यधिहैवत- म्रध्या्म मूर्तामूतंके विभागपूवेक मूतंका वणन यमग्तरात्मन्नाकादा षएतन्मत्यंमेतस्स्थितमेतत्सत्तस्ये- अब अध्यात्म रूर्तामूतंका वणन किया जाता है । जो प्राणसे तथा यह्‌ जो देहान्तगंत आकाश है उससे भिन्न है, यही मूतं है । यह मत्य है, १. सात पुरूष ये है -श्रोतर, त्वक्‌, चक्षु, जिह्वा, घ्राण, वाक्‌ ओर मन ।

English

This true (satyam) is the honey of all beings, and all beings are the honey of this true. Likewise this bright, immortal person in what is true, and that bright, immortal person existing as the true in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 13

मन्त्र १३ [II.v.13] इदं मानुषँ सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो अमृतमयस् पुरुषस् ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 13 ##[II.v.13]## idaM mAnuSha{\m+} sarveShAM bhUtAnAM madhv asya mAnuShasya sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminmAnuShe tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamadhyAtmaM mAnuShastejomayo.amR^itamayaH puruSho amR^itamayas puruShas .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

अथ-अवब मूर्तामृतेका अध्यात्म- विभाग बतलाया जाता है-वह्‌ मतं क्याहे?यहदहीदे, यह्‌ क्या प्रघ्यात्म श्रमृतंका उसके विशेषणोंसहित वर्णन अथामूतं प्राणश्च यश्चायभन्तरात्मन्नाकाश्च एतदश्त- अब अम्ूतका वणेन करते हँ प्राण ओर इस शरीरके अन्तग॑त जो आकाश है, वे अमूतं ह, यह्‌ अमृत है, यह यत्‌ है ओर यही त्यत्‌ है । उस इस अगुतका, इस अम्रतका, इस यतुका, इस त्यतुका यह रस है जो कि

English

This mankind is the honey of all beings, and all beings are the honey of this mankind. Likewise this bright, immortal person in mankind, and that bright, immortal person existing as man in the body (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 14

मन्त्र १४ [II.v.14] अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मध्व् अस्याऽऽत्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुरुषस् यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो ऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्

mantra 14 ##[II.v.14]## ayamAtmA sarveShAM bhUtAnAM madhv asyA.a.atmanaH sarvANi bhUtAni madhu yashchAyamasminnAtmani tejomayo.amR^itamayaH puruSho puruShas yashchAyamAtmA tejomayo.amR^itamayaH puruSho .ayameva sa yo.ayamAtmedamamR^itam idaM brahmeda{\m+} sarvam

हिन्दी अर्थ

मन्तरत्मन्नाकाशचः, एतदम्‌तंम्‌ । अथ-अब असूतंका वणन किया जाताहै। जो बचे हए दो भूत प्रतिपादन करनेके लिये है ।५॥ हृच्दरियात्मा पृरूषके स्वरूपका वर्णन ब्रह्मण उपाधिभूतयोमूर्ाम्‌- सत्य" शब्दके वाच्य एवं ब्रह्य उस इस पुरुषका रूप रेखा है जैसा हल्दीमे रंगा हा वख, जेसा सकेद ऊनी वख, जैसा इन्द्रगोपः, जैकी अग्निकी ज्वाला, जैसा इवेत कमल ञओौर जेसी बिजलीकी चमक होती है । जो एेसा जानता है, उसकी श्री

English

This Self is the honey of all beings, and all beings are the honey of this Self Likewise this bright, immortal person in this Self, and that bright, immortal person, the Self (both are madhu). He indeed is the same as that Self, that Immortal, that Brahman, that All.

अध्याय ११

श्लोक 15

मन्त्र १५ [II.v.15] स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वेषां भूतानाँ राजा ।तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता समर्पितास् एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः

mantra 15 ##[II.v.15]## sa vA ayamAtmA sarveShAM bhUtAnAmadhipatiH sarveShAM bhUtAnA{\m+} rAjA | tadyathA rathanAbhau cha rathanemau chArAH sarve samarpitA samarpitAs evamevAsminnAtmani sarvANi bhUtAni sarve devAH sarve lokAH sarve prANAH sarva eta AtmAnaH samarpitAH

हिन्दी अर्थ

१. वर्षा ऋतुमे उत्पन्न होनेवाला एक काक रंगका कीड़ा । तस्य हैतस्य पुर्षरस्य करुणा- तष्णिकोपमं सर्वव्यामोहास्पदप्‌-- सत्यम्‌! इति एवंप्रकारेण सत्यस्य आल्मेत्येवोपासीत; तदेव आत्मा है" इस प्रकार ही उपा- तस्मिन्सरव॑स्मिन्पदनी- सना करे; वह॒ आत्मतत्त्व ही इन 4. कक = सबमें प्राप्तव्य है; क्योंकि वह्‌ पुत्रादिः

English

And verily this Self is the lord of all beings, the king of all beings. And as all spokes are contained in the axle and in the felly of a wheel, all beings, and all those selfs (of the earth, water, &c.) are contained in that Self.

अध्याय ११

श्लोक 16

सर्वे लोकास् सर्वे प्राणास् सर्वे एते आत्मानस् समर्पितास् मन्त्र १६ [II.v.16] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।उवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।तद्वाम् नरा सनये दँस उग्रम् आविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् ।दध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वाम् अश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाचेति

sarve lokAs sarve prANAs sarve ete AtmAnas samarpitAs mantra 16 ##[II.v.16]## idaM vai tanmadhu dadhya~N~NAtharvaNo.ashvibhyAmuvAcha | uvAcha tadetadR^iShiH pashyannavochat . tadvAm narA sanaye da{\m+}sa ugram AviShkR^iNomi tanyaturna vR^iShTim | dadhya~N ha yanmadhvAtharvaNo vAm ashvasya shIrShNA pra yadImuvAcheti

हिन्दी अर्थ

यया भायंया कात्यायन्यान्तं विच्चेदं करवाणि; पतिद्वारेण ने कहा-अर्थात्‌ याज्ञवल्क्यतामक होवाच थाज्ञवल््यौ यथेवोपकरणवतां जीवितं तथेव ते जीवित श्यादश्रतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति उस मैत्रेयीने कहा, "भगवन्‌ ! यदि यहु धनसे सम्पन्न सारी पृथिवी मेरी हो जायतो क्या मैँ उससे किसी प्रकार अमर हो सकती ह ¢ या्ञवत्वयने कहा, तह, मोग-सामम्नियोसे सम्पन्न मनुष्योका जसा जीवन

English

Verily Dadhyak Âtharvana proclaimed this honey (the madhu-vidyâ) to the two Asvins, and a Rishi, seeing this, said (Rv. I, 116, 12):

अध्याय ११

श्लोक 17

मन्त्र १७ [II.v.17] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।उवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।आथर्वणायाश्विनौ दधीचेऽश्व्यँ शिरः प्रत्यैरयतम् ।ऐरयतम् स वां मधु प्रवोचदृतायन् त्वाष्ट्रं यद् दस्राव् अपि कक्ष्यं वामिति

mantra 17 ##[II.v.17]## idaM vai tanmadhu dadhya~N~NAtharvaNo.ashvibhyAmuvAcha | uvAcha tadetadR^iShiH pashyannavochat . AtharvaNAyAshvinau dadhIche.ashvya{\m+} shiraH pratyairayatam | airayatam sa vAM madhu pravochadR^itAyan tvAShTraM yad dasrAv api kakShyaM vAmiti

हिन्दी अर्थ

खा पएव्द्ुक्ता दोवाच-- इस रकार कटी जानेपर 2२८4 मैत्रेयीने कहा-यहां नु" यह निपात यदि श्लुः इति वितकं मे वितक॑के लिये है। क्या कहा ?सो मैत्रेथीका भ्रमृतत्वसाधनविषयक प्रश्न . उस मैत्रेधीने कहा, “जिससे मँ अमर नहीं हो सकती, उसे लेकर मेँ ' भ्याकरूगी? श्रीमान्‌ जो कुल अमृतत्वका साधन जाने हो, वही दुभ

English

Verily Dadhyak Âtharvana proclaimed this honey to the two Asvins, and a Rishi, seeing this, said (Rv. I, 117, 22):

अध्याय ११

श्लोक 18

मन्त्र १८ [II.v.18] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।उवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः ।पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशदिति ।स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैनेन किंचनानावृतम् नैनेन किंचनासंवृतम्

mantra 18 ##[II.v.18]## idaM vai tanmadhu dadhya~N~NAtharvaNo.ashvibhyAmuvAcha | uvAcha tadetadR^iShiH pashyannavochat purashchakre dvipadaH purashchakre chatuShpadaH | puraH sa pakShI bhUtvA puraH puruSha Avishaditi | sa vA ayaM puruShaH sarvAsu pUrShu purishayo nainena ki.nchanAnAvR^itam nainena ki.nchanAsa.nvR^itam

हिन्दी अर्थ

॥ सा होवाच मेत्रेयी; एवशुक्ता उस भैत्रेथीने कहा; इस प्रकार प्रत्युवाच मेत्रेयी- ययेवं येनाहं यदि सी बातहै तो जिससे मेँ नामृता स्याम्‌, किमहं तेन वित्तेन अमृत नहीं हो सकती, उस धनसे उन याज्ञवल्वयजीने कहा, “वन्य ! अरी सेत्रेयी, तु पहले भी हमारी प्रिया रही है ओर इस समय भी प्रिय लगनेवाली ही बात कट्‌ रही है । अच्छा आः, बैठ जा, मेँ तेरे प्रति उसकी व्याख्या करूगा, तु व्याख्यान स॒ होष(च याज्ञवस्कषः एवं उन याज्ञवल्क्यजीने कटा । इस ेत्तपाध्येऽमरतस्यसाधने प्रकार धनसे निष्पच्च होनेवाले वितापयऽरतससाधने पतया" जयते साधका साय कर य

English

Verily Dadhyak Âtharvana proclaimed this honey to the two Asvins, and a Rishi, seeing this, said:

अध्याय ११

श्लोक 19

मन्त्र १९ [II.v.19] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।उवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।रूपँरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेतिय् अयं वै हरयो ऽयं वै दश च सहस्रणि बहूनि चानन्तानि च ।तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम्

mantra 19 ##[II.v.19]## idaM vai tanmadhu dadhya~N~NAtharvaNo.ashvibhyAmuvAcha | uvAcha tadetadR^iShiH pashyannavochat . rUpa{\m+}rUpaM pratirUpo babhUva tadasya rUpaM pratichakShaNAya . indro mAyAbhiH pururUpa Iyate yuktA hyasya harayaH shatA dashetiy ayaM vai harayo .ayaM vai dasha cha sahasraNi bahUni chAnantAni cha | tadetadbrahmApUrvamanaparamanantaramabAhyam ayamAtmA brahma sarvAnubhUrityanushAsanam

हिन्दी अर्थ

प्रियतम श्रात्माके लिये ही भ्रन्य वस्तुं प्रिय होती है स होवाचन वा अरे पस्युः कामाय पतिः परियो भवत्थात्मनस्तु कामाय पतिः भिथो भवति । उन्होने कहा--अरी मैत्रेयि ! यह्‌ निश्चय है कि पतिके प्रयोजनके त्यि पति प्रिय नहीं होता, अपने ही प्रयोजनके लिये पति श्रिय होता है; दके प्रमोजनके लिये खी प्रिया नहीं होती, अपने ही प्रयोजनके लिये खी स होवाच अमृतत्वसाधनं अमृतत्वके साधन वैराग्यका 147 ऋ क । उपदेश करनेकी इच्छसे याज्ञवस्वेय- वैरा्यसुपदिदिकषु्जायापतिपूत्रा- जौ खी, पति एवं पुत्रादिसे, उनका

English

Verily Dadhyak Âtharvana proclaimed this honey to the two Asvins, and a Rishi, seeing this, said (Rv. VI, 47, 18):

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.