Mundaka Upanishad· Muṇḍakopaniṣad
2
अध्याय 2 / 6

Muṇḍaka 1, Khaṇḍa 2 — The Limit of Rituals

प्रथम मुण्डक · द्वितीय खण्ड

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २

श्लोक 1

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि ।तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

tadetatsatyaṃ mantreṣu karmāṇi kavayo yānyapaśyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā santatāni | tānyācaratha niyataṃ satyakāmā eṣa vaḥ panthāḥ sukṛtasya loke

हिन्दी अर्थ

यह सत्य है — जिन कर्मों को कवियों ने मन्त्रों में देखा, वे तीनों वेदों में अनेक रूपों में फैले हैं। उनका पालन नियमित करो, हे सत्यकाम — यही तुम्हारा सुकृत-लोक का मार्ग है।

English

This is the truth: the rites which the seers perceived in the mantras were variously spread through the three (Vedas). Practice them regularly, lovers of truth — that is your path to the world of good works.

अध्याय २

श्लोक 2

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।तदाज्यभागावन्तरेणाहुतीः प्रतिपादयेच्छ्रद्धया हुताः

yadā lelāyate hyarciḥ samiddhe havyavāhane | tadājyabhāgāvantareṇāhutīḥ pratipādayecchraddhayā hutāḥ

हिन्दी अर्थ

जब समिद्ध हव्यवाहन (अग्नि) में अर्चि (लौ) लहराने लगे, तब दोनों आज्य-भागों के बीच श्रद्धा-पूर्वक आहुतियाँ अर्पित करे।

English

When the flame leaps up in the well-kindled fire, then between the two clarified-butter portions, with faith, one should offer the oblations.

अध्याय २

श्लोक 3

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

yasyāgnihotramadarśamapaurṇamāsamacāturmāsyamanāgrayaṇamatithivarjitaṃ ca | ahutamavaiśvadevamavidhinā hutamāsaptamāṃstasya lokān hinasti

हिन्दी अर्थ

जिसका अग्निहोत्र दर्श, पौर्णमास, चातुर्मास्य, आग्रयण, अतिथि-यज्ञ, वैश्वदेव — इन सबसे रहित हो, या विधि-विरुद्ध हो — वह अपने सातवें लोक तक के पुण्य को नष्ट कर देता है।

English

He whose Agnihotra is without the new-moon, full-moon, four-monthly, first-fruits rites, without the guest-offering, without the Vaiśvadeva, or offered without proper rule — destroys his worlds up to the seventh.

अध्याय २

श्लोक 4

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।स्फुलिङ्गिनी विश्वरूची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

kālī karālī ca manojavā ca sulohitā yā ca sudhūmravarṇā | sphuliṅginī viśvarūcī ca devī lelāyamānā iti sapta jihvāḥ

हिन्दी अर्थ

काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी, और विश्वरूची — ये सात जिह्वाएँ हैं जो अग्नि में लहराती हैं।

English

Black, terrible, mind-swift, very-red, smoke-colored, sparkling, all-shining — these flickering ones are the seven tongues (of fire).

अध्याय २

श्लोक 5

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् ।तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

eteṣu yaścarate bhrājamāneṣu yathākālaṃ cāhutayo hyādadāyan | taṃ nayantyetāḥ sūryasya raśmayo yatra devānāṃ patirekoʼdhivāsaḥ

हिन्दी अर्थ

जो इन प्रज्वलित जिह्वाओं में यथा-काल आहुतियाँ देता है — उसकी आहुतियाँ उसे सूर्य की किरणों पर बैठाकर वहाँ ले जाती हैं जहाँ देवों के एक पति (इन्द्र) का निवास है।

English

He who performs offerings in these blazing flames at the proper time, his offerings, riding on the rays of the sun, carry him to where the one lord of the gods dwells.

अध्याय २

श्लोक 6

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

ehyehīti tamāhutayaḥ suvarcasaḥ sūryasya raśmibhiryajamānaṃ vahanti | priyāṃ vācamabhivadantyo'rcayantya eṣa vaḥ puṇyaḥ sukṛto brahmalokaḥ

हिन्दी अर्थ

"आओ! आओ!" — इस प्रकार सुन्दर वाणी से, सूर्य की किरणों पर तेजस्वी आहुतियाँ यजमान को ले जाती हैं, उसकी स्तुति-अर्चना करती हुई — "यह तुम्हारा पुण्य-संचित ब्रह्मलोक है।"

English

'Come! Come!' — saying these sweet words, the radiant offerings carry the sacrificer by the rays of the sun, praising and honoring him: 'This is your meritorious, well-earned world of Brahman.'

अध्याय २

श्लोक 7

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma | etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punarevāpi yanti

हिन्दी अर्थ

परन्तु ये यज्ञ-रूप अस्थिर नौकाएँ हैं; इनमें वर्णित अष्टादश कर्म अपर हैं। मूढ़ लोग जो इसी को श्रेयस् मानते हैं, वे फिर जरा-मृत्यु को प्राप्त होते हैं।

English

But these forms of sacrifice are unsteady rafts; the eighteen rites are inferior works. Fools who praise this as the highest good return again to old age and death.

अध्याय २

श्लोक 8

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ | jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ

हिन्दी अर्थ

अविद्या के बीच रहते हुए स्वयं को धीर और पण्डित मानते हुए — वे मूढ़ बारम्बार ठोकर खाते भटकते हैं, जैसे अन्धों के द्वारा ले जाये जाने वाले अन्धे।

English

Living in the midst of ignorance, considering themselves wise and learned, the fools wander, struck again and again — like blind men led by the blind.

अध्याय २

श्लोक 9

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

avidyāyāṃ bahudhā vartamānā vayaṃ kṛtārthā ityabhimanyanti bālāḥ | yat karmiṇo na pravedayanti rāgāttenāturāḥ kṣīṇalokāścyavante

हिन्दी अर्थ

अविद्या में अनेक रूपों से जीते हुए बाल-बुद्धि लोग सोचते हैं — "हम कृतार्थ हो गए।" परन्तु आसक्ति के कारण ये कर्मी सच्चा ज्ञान नहीं पाते; पुण्य-क्षय होने पर वे आर्त होकर गिर पड़ते हैं।

English

Living variously in ignorance, the immature think: 'We have done what is to be done.' But the ritualists, through attachment, do not understand, and when their merit is exhausted they fall away, broken.

अध्याय २

श्लोक 10

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

iṣṭāpūrtaṃ manyamānā variṣṭhaṃ nānyacchreyo vedayante pramūḍhāḥ | nākasya pṛṣṭhe te sukṛte'nubhūtvemaṃ lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti

हिन्दी अर्थ

इष्टापूर्त (यज्ञ और लोक-कल्याण) को ही श्रेष्ठ मानते हुए — ये प्रमूढ़ लोग और कोई श्रेयस् नहीं जानते। स्वर्ग के पृष्ठ पर पुण्य का भोग कर — वे फिर इसी लोक में, या इससे भी निम्न में, आ जाते हैं।

English

Considering rites and public works the highest, deluded — they know no greater good. Having enjoyed merit on the back of heaven, they enter this world again, or one lower.

अध्याय २

श्लोक 11

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः ।सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

tapaḥśraddhe ye hyupavasantyaraṇye śāntā vidvāṃso bhaikṣyacaryāṃ carantaḥ | sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti yatrāmṛtaḥ sa puruṣo hyavyayātmā

हिन्दी अर्थ

जो तप और श्रद्धा सहित वन में निवास करते हैं — शान्त, विद्वान्, भिक्षाचर्य करते हुए — वे विरज (निर्दोष) होकर सूर्य-द्वार से उस लोक में जाते हैं जहाँ अमर अव्यय आत्मा निवास करता है।

English

Those who dwell in the forest with austerity and faith, calm, wise, living by alms — they go, free of dust, through the gate of the sun to where dwells the immortal, undecaying Person.

अध्याय २

श्लोक 12

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham

हिन्दी अर्थ

कर्म से बने हुए लोकों की परीक्षा करके ब्राह्मण निर्वेद को प्राप्त होता है — "अकृत वस्तु कृत से प्राप्त नहीं होती।" उस ज्ञान के लिये वह समिधा हाथ में लेकर श्रोत्रिय और ब्रह्मनिष्ठ गुरु के पास जाये।

English

Having examined the worlds built by works, a brāhmaṇa attains dispassion: 'The uncreated cannot be reached by what is made.' For that knowledge, fuel in hand, he must approach a teacher — learned in scripture and rooted in Brahman.

अध्याय २

श्लोक 13

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्

tasmai sa vidvānupasannāya samyakpraśāntacittāya śamānvitāya | yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyām

हिन्दी अर्थ

उस गुरु ने — जो विद्वान् है — विधिवत् उपसन्न, प्रशान्त-चित्त, शम-युक्त उस शिष्य को — सत्य रूप से वह ब्रह्मविद्या यथार्थतः कही जिससे अक्षर पुरुष का बोध होता है।

English

To him, properly approached, with serene mind and self-mastery, the wise teacher reveals truly that knowledge of Brahman, by which one knows the imperishable Person, the True.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mundaka Upanishad — Chapter 2
संस्कृत संस्करण:Atharvaveda Shaunaka Shakha Recension

Nirnaya Sagar Press Edition with Shankaracharya Commentary.

पुरालेखागार / स्रोत:GRETIL / Digital Library of India
गणना पद्धति:

3 Mundakas, each divided into 2 Khandas (total 6 sections, 64 verses).