Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
भीषाऽस्माद्वातः पवते ।भीषोदेति सूर्यः ।भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च ।मृत्युर्धावति पञ्चम इति ।सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँ्सा भवति ।युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः ।आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः ।तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् ।स एको मानुष आनन्दः ।ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ।स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ।स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।स एक आजानजानां देवानामानन्दः ।स एकः कर्मदेवानामानन्दः ।स एको देवानामानन्दः ।स एक इन्द्रस्यानन्दः ।स एको बृहस्पतेरानन्दः ।स एकः प्रजापतेरानन्दः ।स एको ब्रह्मण आनन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
bhīṣā'smādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣā''nandasya mīmāṃsā bhavati | yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ | āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ | tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ | sa ekaḥ karmadevānāmānandaḥ | sa eko devānāmānandaḥ | sa eka indrasyānandaḥ | sa eko bṛhaspaterānandaḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
Famous bliss-calculation. The base unit: a virile, learned, strong young man with all wealth. Bliss multiplies a hundred-fold across nine stages until reaching Brahman. Each level's bliss is also accessible to the desireless śrotriya — he has Brahman-bliss directly.
इसी के भय से वायु बहती है, सूर्य उदय होता है, अग्नि-इन्द्र चलते हैं, और पाँचवाँ मृत्यु दौड़ता है। अब आनन्द की मीमांसा — एक युवा साधु-युवा अध्यायक, आशिष्ठ, दृढ़िष्ठ, बलिष्ठ, सम्पूर्ण पृथ्वी-धन से पूर्ण — यह एक "मानुष आनन्द"। सौ मानुष आनन्द = एक मनुष्य-गन्धर्व आनन्द — यही श्रोत्रिय-अकाम-हत को भी। सौ मनुष्य-गन्धर्व आनन्द = एक देव-गन्धर्व आनन्द; सौ देव-गन्धर्व आनन्द = एक पितृ आनन्द; ... अन्ततः ब्रह्म-आनन्द — और वही श्रोत्रिय-अकाम-हत को।
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Out of fear of him the wind blows; out of fear the sun rises; out of fear Agni, Indra, and Death the fifth run. Now the calculation of bliss: take a young man — well-educated, prompt, firm, strong — possessing all wealth of the earth. That is one human-bliss. A hundred human-blisses make one manuṣya-gandharva bliss — and also belong to a śrotriya free from desire. A hundred of those make one deva-gandharva bliss... [the cascade continues through pitṛs, ājāna-devas, karma-devas, devas, Indra, Bṛhaspati, Prajāpati, and finally Brahman] — and the same belongs to a śrotriya free from desire.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँ्सा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः । स एको देवानामानन्दः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥
Literal translation
Translation of the source text
Out of fear of him the wind blows; out of fear the sun rises; out of fear Agni, Indra, and Death the fifth run. Now the calculation of bliss: take a young man — well-educated, prompt, firm, strong — possessing all wealth of the earth. That is one human-bliss. A hundred human-blisses make one manuṣya-gandharva bliss — and also belong to a śrotriya free from desire. A hundred of those make one deva-gandharva bliss... [the cascade continues through pitṛs, ājāna-devas, karma-devas, devas, Indra, Bṛhaspati, Prajāpati, and finally Brahman] — and the same belongs to a śrotriya free from desire.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
प्रसिद्ध आनन्द-गणना। आधार इकाई — एक युवा, शिक्षित, बलशाली पुरुष जिसके पास पृथ्वी की समस्त सम्पदा हो। आनन्द नौ चरणों में सौ-गुना बढ़ता जाता है, अन्त में ब्रह्म तक। प्रत्येक स्तर का आनन्द निष्काम श्रोत्रिय को भी सुलभ है — उसे सीधे ब्रह्म-आनन्द मिलता है।
Modern reflection
Editorial reflection, not scripture
निष्काम साधक को मिलने वाला आनन्द इन्द्र से अधिक है। निष्कामता को एक मार्ग के रूप में अपनाएँ — आनन्द-गणना कहती है कि गणित आपके पक्ष में है।
प्रसिद्ध आनन्द-गणना। आधार इकाई — एक युवा, शिक्षित, बलशाली पुरुष जिसके पास पृथ्वी की समस्त सम्पदा हो। आनन्द नौ चरणों में सौ-गुना बढ़ता जाता है, अन्त में ब्रह्म तक। प्रत्येक स्तर का आनन्द निष्काम श्रोत्रिय को भी सुलभ है — उसे सीधे ब्रह्म-आनन्द मिलता है।
निष्काम साधक को मिलने वाला आनन्द इन्द्र से अधिक है। निष्कामता को एक मार्ग के रूप में अपनाएँ — आनन्द-गणना कहती है कि गणित आपके पक्ष में है।
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
Hedonic-adaptation शोध — सुख की श्रेणियाँ अभ्यास के साथ शीघ्र घट जाती हैं। उपनिषद् के विशाल गुणक यह स्वीकार करते हैं कि साधारण मानव-आनन्द एक विशाल पदानुक्रम के सबसे निचले पायदान पर है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/taitaccent.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-16
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण