Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।श्रीशिवमहापुराणमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।तत्र स्कन्दसरो नाम सरः सागरसन्निभम् ।अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छागाधलघूदकम्॥ ७६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.41\. ekachatvAriMsho.adhyAyaH | shrIshivamahApurANamAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | tatra skandasaro nAma saraH sAgarasannibham | amR^itasvAdushishirasvachChAgAdhalaghUdakam

समन्ततः सङ्घटितं स्फटिकोपलसञ्चयैः ।सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्॥ ७६.२ ॥

samantataH sa~NghaTitaM sphaTikopalasa~nchayaiH | sarvartukusumaiH phullaishChAditAkhiladi~Nmukham

शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः ।तरङ्गैरभ्रसङ्काशैराकाशमिव भूमिगम्॥ ७६.३ ॥

shaivalairutpalaiH padmaiH kumudaistArakopamaiH | tara~Ngairabhrasa~NkAshairAkAshamiva bhUmigam

सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः ।सोपानमार्गौ रुचिरैः शोभमानाष्टदिङ्मुखम्॥ ७६.४ ॥

sukhAvataraNArohaiH sthalairnIlashilAmayaiH | sopAnamArgau ruchiraiH shobhamAnAShTadi~Nmukham

तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णैश्च भूयसा ।स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः॥ ७६.५ ॥

tatrAvatIrNaishcha yathA tatrottIrNaishcha bhUyasA | snAtaiH sitopavItaishcha shuklAkaupInavalkalaiH

जटाशिखायनैर्मुण्डैस्त्रिपुण्ड्रकृतमण्डनैः ।विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः॥ ७६.६ ॥

jaTAshikhAyanairmuNDaistripuNDrakR^itamaNDanaiH | virAgavivashasmeramukhairmunikumArakaiH

घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः ।कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः॥ ७६.७ ॥

ghaTaiH kamalinIpatrapuTaishcha kalashaiH shivaiH | kamaNDalubhiranyaishcha tAdR^ishaiH karakAdibhiH

आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः ।आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः॥ ७६.८ ॥

AtmArthaM cha parArthaM cha devatArthaM visheShataH | AnIyamAnasalilamAttapuShpaM cha nityashaH

अन्तर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशङ्कया ।आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्माङ्गधूसरैः॥ ७६.९ ॥

antarjalashilArUDhairnIchAnAM sparshasha~NkayA | AchAravadbhirmunibhiH kR^itabhasmA~NgadhUsaraiH

इतस्ततोऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः ।तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः॥ ७६.१० ॥

itastato.apsu majjadbhiriShTashiShTaiH shilAgataiH | tilaishcha sAkShataiH puShpaistyaktadarbhapavitrakaiH

देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् ।निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्॥ ७६.११ ॥

devAdyamR^iShimadhyaM cha nirvartya pitR^itarpaNam | nivedayedabhij~nebhyo nityasnAnagatAn dvijAn

स्थाने स्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः ।सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिः स्थण्डलेभ्यर्चनादिकम्॥ ७६.१२ ॥

sthAne sthAne kR^itAnekabalipuShpasamIraNaiH | saurArghyapUrvaM kurvadbhiH sthaNDalebhyarchanAdikam

क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् ।क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरङ्गमम्॥ ७६.१३ ॥

kvachinnimajjadunmajjatprasrastagajayUthapam | kvachichcha tR^iShayAyAtamR^igImR^igatura~Ngamam

क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् ।क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्॥ ७६.१४ ॥

kvachitpItajanottIrNamayUravaravAraNam | kvachitkR^itataTAghAtavR^iShaprativR^iShojjvalam

क्वचित्कारण्डवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः ।क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः॥ ७६.१५ ॥

kvachitkAraNDavaravaiH kvachitsArasakUjitaiH | kvachichcha kokaninadaiH kvachidbhramaragItibhiH

स्नानपानादिकरणैः स्वसम्पद्द्रुमजीविभिः ।प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्॥ ७६.१६ ॥

snAnapAnAdikaraNaiH svasampaddrumajIvibhiH | praNayAtprANibhistaistairbhAShamANamivAsakR^it

कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः ।आतपोपहतान् सर्वान्नामन्त्रयदिवानिशम्॥ ७६.१७ ॥

kUlashAkhishikhAlInakokilAkulakUjitaiH | AtapopahatAn sarvAnnAmantrayadivAnisham

उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः ।वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि॥ ७६.१८ ॥

uttare tasya sarasastIre kalpataroradhaH | vedyAM vajrashilAmayyAM mR^idule mR^igacharmaNi

सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् ।तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः॥ ७६.१९ ॥

sanatkumAramAsInaM shashvadbAlavapurdharam | tatkAlamAtroparataM samAdherachalAtmanaH

उपास्यमानं मुनिभिर्योगीन्द्रैरपि पूजितम् ।ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे॥ ७६.२० ॥

upAsyamAnaM munibhiryogIndrairapi pUjitam | dadR^ishurnaimiSheyAste praNatAshchopatasthire

यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् ।तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुन्दुभिनिःस्वनः॥ ७६.२१ ॥

yAvatpR^iShTavate tasmai prochuH svAgatakAraNam | tumulaH shushruve tAvaddivi dundubhiniHsvanaH

ददृशे तत्क्षणे तस्मिन् विमानं भानुसन्निभम् ।गणेश्वरैरसङ्ख्येयैः संवृतं च समन्ततः॥ ७६.२२ ॥

dadR^ishe tatkShaNe tasmin vimAnaM bhAnusannibham | gaNeshvarairasa~NkhyeyaiH saMvR^itaM cha samantataH

अप्सरोगणसङ्कीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् ।मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्॥ ७६.२३ ॥

apsarogaNasa~NkIrNaM rudrakanyAbhirAvR^itam | mR^ida~NgamurajodghuShTaM veNuvINAravAnvitam

चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् ।मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः॥ ७६.२४ ॥

chitraratnavitAnADhyaM muktAdAmavirAjitam | munibhiH siddhagandharvairyakShachAraNakinnaraiH

नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् ।वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना॥ ७६.२५ ॥

nR^ityadbhishchaiva gAyadbhirvAdayadbhishcha saMvR^itam | vIragovR^iShachihnena vidramadrumayaShTinA

कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना ।तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयान्तरे॥ ७६.२६ ॥

kR^itagopurasatkAraM ketunA mAnyahetunA | tasya madhye vimAnasya chAmaradvitayAntare

छत्त्रस्य मणिदण्डस्य चन्द्रस्येव शुचेरधः ।दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह॥ ७६.२७ ॥

Chattrasya maNidaNDasya chandrasyeva shucheradhaH | divyasiMhAsanArUDhaM devyA suyashayA saha

श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः ।प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः॥ ७६.२८ ॥

shriyA cha vapuShA chaiva tribhishchApi vilochanaiH | prAkArairabhikR^ityAnAM pratyabhij~nApakaM prabhoH

अविलङ्घ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् ।सर्वानुग्रहणं शम्भोः साक्षादिव पुरःस्थितम्॥ ७६.२९ ॥

avila~Nghya jagatkarturAj~nApanamivAgatam | sarvAnugrahaNaM shambhoH sAkShAdiva puraHsthitam

शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् ।विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्॥ ७६.३० ॥

shilAdatanayaM sAkShAchChrImachChUlavarAyudham | vishveshvaragaNAdhyakShaM vishveshvaramivAparam

विश्वस्यापि विधातॄणां निग्रहानुग्रहक्षमम् ।चतुर्बाहुमुदाराङ्गं चन्द्ररेखाविभूषितम्॥ ७६.३१ ॥

vishvasyApi vidhAtR^INAM nigrahAnugrahakShamam | chaturbAhumudArA~NgaM chandrarekhAvibhUShitam

कण्ठे नागेन मौलौ च शशाङ्केनाप्यलङ्कृतम् ।सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्॥ ७६.३२ ॥

kaNThe nAgena maulau cha shashA~NkenApyala~NkR^itam | savigrahamivaishvaryaM sAmarthyamiva sakriyam

समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव सङ्गतम् ।दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः॥ ७६.३३ ॥

samAptamiva nirvANaM sarvaj~namiva sa~Ngatam | dR^iShTvA prahR^iShTavadano brahmaputraH saharShibhiH

तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् ।अथ तत्रान्तरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते॥ ७६.३४ ॥

tasthau prA~njalirutthAya tasyAtmAnamivArpayan | atha tatrAntare tasminvimAne chAvaniM gate

प्रणम्य दण्डवद्देवं स्तुत्वा व्यज्ञापयन्मुनीम् ।षट्कुलीया इमे दीर्घं नैमिषे सत्रमास्थिताः ।आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकाङ्क्षया॥ ७६.३५ ॥

praNamya daNDavaddevaM stutvA vyaj~nApayanmunIm | ShaTkulIyA ime dIrghaM naimiShe satramAsthitAH | AgatA brahmaNAdiShTAH pUrvamevAbhikA~NkShayA

श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नन्दी छित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः ।शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम॥ ७६.३६ ॥

shrutvA vAkyaM brahmaputrasya nandI ChittvA pAshAndR^iShTipAtena sadyaH | shaivaM dharmaM chaishvaraM j~nAnayogaM dattvA bhUyo devapArshvaM jagAma

सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम् ।व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात्॥ ७६.३७ ॥

sanatkumAreNa cha tatsamastaM vyAsAya sAkShAdgurave mamoktam | vyAsena choktaM mahitena mahyaM mayA cha tadvaH kathitaM samAsAt

नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत् पुराणरत्नं पुरशासनस्य ।नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति॥ ७६.३८ ॥

nAvedavidbhyaH kathanIyametat purANaratnaM purashAsanasya | nAbhaktashiShyAya cha nAstikebhyo dattaM hi mohAnnirayaM dadAti

मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद् दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा ।तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमन्ते नियतं ददाति॥ ७६.३९ ॥

mArgeNa sevAnugatena yaistad dattaM gR^ihItaM paThitaM shrutaM vA | tebhyaH sukhaM dharmamukhaM trivargaM nirvANamante niyataM dadAti

परस्परस्योपकृतं भवद्भि र्मया च पौराणिकमार्गयोगात् ।अतो गमिष्येऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः॥ ७६.४० ॥

parasparasyopakR^itaM bhavadbhi rmayA cha paurANikamArgayogAt | ato gamiShye.ahamavAptakAmaH samastamevAstu shivaM sadA naH

सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे ।काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः॥ ७६.४१ ॥

sUte kR^itAshiShi gate munayaH suvR^ittA yAge cha paryavasite mahati prayoge | kAle kalau cha viShayaiH kaluShAyamANe vArANasIparisare vasatiM vinetuH

अथ च ते पशुपाशमुमुक्षया- खिलतया कृतपाशुपतव्रताः ।अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिन्दिताः॥ ७६.४२ ॥

atha cha te pashupAshamumukShayA\- khilatayA kR^itapAshupatavratAH | adhikR^itAkhilabodhasamAdhayaH paramanirvR^itimApuraninditAH

व्यास उवाच ।एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात् ।पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि॥ ७६.४३ ॥

vyAsa uvAcha | etachChivapurANaM hi samAptaM hitamAdarAt | paThitavyaM prayatnena shrotavyaM cha tathaiva hi

नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च॥ ७६.४४ ॥

nAstikAya na vaktavyamashraddhAya shaThAya cha | abhaktAya maheshasya tathA dharmadhvajAya cha

एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत् पापं हि भस्मसात् ।अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक्॥ ७६.४५ ॥

etachChrutyA hyekavAraM bhavet pApaM hi bhasmasAt | abhakto bhaktimApnoti bhakto bhaktisamR^iddhibhAk

पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिः स्याच्च श्रुतेः पुनः ।तस्मात् पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः॥ ७६.४६ ॥

punaH shrute cha sadbhaktirmuktiH syAchcha shruteH punaH | tasmAt punaHpunashchaiva shrotavyaM hi mumukShubhiH

पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया ।परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः॥ ७६.४७ ॥

pa~nchAvR^ittiH prakartavyA purANasyAsya saddhiyA | paraM phalaM samuddishya tatprApnoti na saMshayaH

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम्॥ ७६.४८ ॥

purAtanAshcha rAjAno viprA vaishyAshcha sattamAH | saptakR^itvastadAvR^ittyAlabhanta shivadarshanam

श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।इहभुक्त्वाखिलान् भोगानन्ते मुक्तिंलभेच्च सः॥ ७६.४९ ॥

shroShyatyathApi yashchedaM mAnavo bhaktitatparaH | ihabhuktvAkhilAn bhogAnante muktiMlabhechcha saH

एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसम्मितं भक्तिवर्धनम्॥ ७६.५० ॥

etachChivapurANaM hi shivasyAtipriyaM param | bhuktimuktipradaM brahmasammitaM bhaktivardhanam

एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा ।सगणः ससुतः साम्बः शं करोतु स शङ्करः॥ ७६.५१ ॥

etachChivapurANasya vaktuH shrotushcha sarvadA | sagaNaH sasutaH sAmbaH shaM karotu sa sha~NkaraH