Shiva Purana· Śiva Mahāpurāṇa
11
अध्याय 11 / 11

Vayaviya Samhita

4273 श्लोकभाग 1/18 · श्लोक 1.1–5.64WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ258 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ सप्तमी वायवीयसंहिता अथ सप्तमी वायवीयसंहिता पूर्वखण्डः ।७.१.१. प्रथमोऽध्यायः ।विद्यावतारकथनम् ।व्यास उवाच ।नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे ।प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे

shrIshivamahApurANam || saptamI vAyavIyasaMhitA atha saptamI vAyavIyasaMhitA pUrvakhaNDaH | 7\.1\.1\. prathamo.adhyAyaH | vidyAvatArakathanam | vyAsa uvAcha | namaH shivAya somAya sagaNAya sasUnave | pradhAnapuruSheshAya sargasthityantahetave

हिन्दी अर्थ

पुराणका स्मरण किया

English

On sei'ing Suta come, the sages were delighted

अध्याय ११

श्लोक 1.2

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् ।स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं सम्प्रचक्षते

shaktirapratimA yasya hyaishvaryaM chApi sarvagam | svAmitvaM cha vibhutvaM cha svabhAvaM samprachakShate

हिन्दी अर्थ

वरुणादित्यसंकाशं सुन्दर एवं पुष्पित वृक्षोंसे युक्त था

English

Understand well even as t narrate the various.sacred lores, the due order of the Puranas and their origin.

अध्याय ११

श्लोक 1.3

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् ।महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

tamajaM vishvakarmANaM shAshvataM shivamavyayam | mahAdevaM mahAtmAnaM vrajAmi sharaNaM shivam

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यवाले हैं

English

Puranas extending to a hundred crore Slokas were condensed by him into four hundred thousand Slokas. Even now in the Devaloka they have the original number.

अध्याय ११

श्लोक 1.4

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे ।प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

dharmakShetre mahAtIrthe ga~NgAkAlindisa~Ngame | prayAge naimiShAraNye brahmalokasya vartmani

हिन्दी अर्थ

योगकी प्राप्ति होती है

English

There arc twelve Sarhhitas: Vidyesvara, Rudra. Vainayaka, Auma, Matr, Rudraikadasaka, Kailasa, Satarudra, Koti rudra, Sahasi akotirudra, Vayaviya and Dharmapurana. Vidyesvara contains ten thousand verses. There are eight thousand verses in each of the four — Raudra, Vainayaka, Auma and Matrpurana. Rudraikadasa contains thirteen thousand verses; Kailasa six thousand; iSatarudra three thousand; Koprudra nine thousand; Sahasrakoirudra elejren thousand; Vayaviya four thousand and Dharma contains twelve thousand verses.

अध्याय ११

श्लोक 1.5

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

munayaH shaMsitAtmAnaH satyavrataparAyaNAH | mahaujaso mahAbhAgA mahAsatraM vitenire

हिन्दी अर्थ

'सभीकी प्रशंसाकर उनसे कुशल पूछा

English

There was a forest Brahmavana®' which abounded in different species of deer. It was ten Yojanas wide and hundred Yojanas long. There were beautiful lakes full of sweet and clean water. It had plenty of trees in full bloom where swarms of bees hummed and hovered.

अध्याय ११

श्लोक 1.6

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

tatra satraM samAkarNya teShAmakliShTakarmaNAm | sAkShAtsatyavatIsUnorvedavyAsasya dhImataH

हिन्दी अर्थ

भिन्‍न तत्त्व ही परमेश्वर कहा गया है

English

O blessed sages of great splendour and strength, why have you come here all together?

अध्याय ११

श्लोक 1.7

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

shiShyo mahAtmA medhAvI triShu lokeShu vishrutaH | pa~nchAvayavayuktasya vAkyasya guNadoShavit

हिन्दी अर्थ

रूपोंमें दिखायी पड़ता है

English

That lord Siva shall be realised. There is no other region greater than his worthy of attainment.

अध्याय ११

श्लोक 1.8

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः ।मधुरश्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

uttarottaravaktA cha bruvato.api bR^ihaspateH | madhurashravaNAnAM cha manoj~napadaparvaNAm

हिन्दी अर्थ

प्रोचु: प्रणम्य त॑ वायुं शैवागमविचक्षणम्॥ ६४ वायुदेवको प्रणाम करके कहने लगे

English

He has taken up vc.sidencc above all. He is the repository of all. He is the knower of all. He is the lord of the universe comprising the sixfold path.

अध्याय ११

श्लोक 1.9

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः ।आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

kathAnAM nipuNo vaktA kAlavinnayavitkaviH | AjagAma sa taM deshaM sUtaH paurANikottamaH

हिन्दी अर्थ

शिवतत्त्वज्ञानवर्णन नामक पाँचवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

The living beings are under his control. He is the employer of all. He is seen by great devotion and not otherwise.

अध्याय ११

श्लोक 1.10

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं मुनयो हृष्टमानसाः ।तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

taM dR^iShTvA sUtamAyAntaM munayo hR^iShTamAnasAH | tasmai sAma cha pUjAM cha yathAvatpratyapAdayan

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उनके मुखसे सभी शास्त्र उत्पन्न हुएु

English

A piiticular iegi<in ia iiucnded to be meant here.

अध्याय ११

श्लोक 1.11

प्रतिगृह्य स तां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् ।उद्दिष्टमासनं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

pratigR^ihya sa tAM pUjAM munibhiH pratipAditAm | uddiShTamAsanaM bheje niyukto yuktamAtmanaH

हिन्दी अर्थ

विचरण करते हैं

English

Accepting their welcome and worship he took the proper seat offered by them.

अध्याय ११

श्लोक 1.12

ततस्तत्सङ्गमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् ।सोत्कण्ठमभवच्चित्तं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

tatastatsa~NgamAdeva munInAM bhAvitAtmanAm | sotkaNThamabhavachchittaM shrotuM paurANikIM kathAm

हिन्दी अर्थ

अरणीसे अग्नि उत्पन्न होती है

English

By their contact with him the sages of pious souls became eager and impatient to hear the Puranic lore.

अध्याय ११

श्लोक 1.13

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः ।अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

tadA tamanukUlAbhirvAgbhiH pUjya maharShayaH | atIvAbhimukhaM kR^itvA vachanaM chedamabruvan

हिन्दी अर्थ

एलोकोंका बना दिया

English

Worshipping him with words of praise the sages sat in front of him and spoke.

अध्याय ११

श्लोक 1.14

ऋषय ऊचुः ।रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् ।सम्प्राप्तोऽद्य महाभाग शैवराज महामते

R^iShaya UchuH | romaharShaNa sarvaj~na bhavAnno bhAgyagauravAt | samprApto.adya mahAbhAga shaivarAja mahAmate

हिन्दी अर्थ

वंशानुचरित-ये पुराणोंके पाँच लक्षण हैं

English

O omniscient Romaharsana, the principal devotees of Siva of great fortune and keen intellect, it is due to the weightincss of our good luck that you have come here now.

अध्याय ११

श्लोक 1.15

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् ।तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

purANavidyAmakhilAM vyAsAtpratyakShamIyivAn | tasmAdAshcharyabhUtAnAM kathAnAM tvaM hi bhAjanam

हिन्दी अर्थ

किया है, इसमें साक्षात् धर्म प्रतिष्ठित है

English

You liave directly acquired the Puranic lore from Vyasa, Hence you are a repository ol' wondeiful tales, even as the ocean of precious gems. There is nothing in the three worlds past, picscnt or future, which is not known (o you. Fortunately you have come here to visit us. It docs not behove you to go in vain without conferring blessing on us.

अध्याय ११

श्लोक 1.16

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ।यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

ratnAnAmurusArANAM ratnAkara ivArNavaH | yachcha bhUtaM yachcha bhavyaM yachchAnyadvastu vartate

हिन्दी अर्थ

विद्याववारकथन नाम प्रथमो5 ध्याय:

English

Please narrate to us the holy Parana the storehouse of good stories and the essence of the Vedanta.

अध्याय ११

श्लोक 1.17

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः ।अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि

na tavAviditaM ki~nchit triShu lokeShu vidyate | tvamadR^iShTavashAdasmaddarshanArthamihAgataH | akurvankimapi shreyo na vR^ithA gantumarhasi

हिन्दी अर्थ

विद्यावतारकथधन नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus lequested by the sages, the habltu.il reciters of the Vcdic texts, Suta spoke auspicious words full of sweet and rational meaning.

अध्याय ११

श्लोक 1.18

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् ।वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः

tasmAchChrAvyataraM puNyaM satkathAj~nAnasaMhitam | vedAntasArasarvasvaM purANaM shrAvayAshu naH

हिन्दी अर्थ

हुए मुनिगण आपसमें कहने लगे--

English

T have been honoured, blessed and urged by you all. Why shall I not then expound clearly the Purana, held in esteem by the sages.

अध्याय ११

श्लोक 1.19

एवमभ्यर्थितः सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः ।श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्

evamabhyarthitaH sUto munibhirvedavAdibhiH | shlakShNAM cha nyAyasaMyuktAM pratyuvAcha shubhAM giram

हिन्दी अर्थ

निर्णय नहीं हो सका

English

After saluting Siva, Paivati, Skanda, Genesa, Nandin and Vyasa the son of Satyavati, I shall narrate the extremely meritorious Purana which is on a par with ilic Vedas, which being an ocean of Saivitc knowledge directly yields worldly pleasures and salvation.

अध्याय ११

श्लोक 1.20

सूत उवाच ।पूजितोऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः ।कस्मात्सम्यङ् न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

sUta uvAcha | pUjito.anugR^ihItashcha bhavadbhiriti choditaH | kasmAtsamya~N na vibrUyAM purANamR^iShipUjitam

हिन्दी अर्थ

आप ब्रह्मदेवको नमस्कार है

English

The sacred lore consists of fourteen texts viz., the

अध्याय ११

श्लोक 1.21

अभिवन्द्य महादेवं देवीं स्कन्दं विनायकम् ।नन्दिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्

abhivandya mahAdevaM devIM skandaM vinAyakam | nandinaM cha tathA vyAsaM sAkShAtsatyavatIsutam

हिन्दी अर्थ

मुनिप्रस्ताववर्णन नामक दूसरा अध्याय पूरा हुआ

English

On Kalpa see note.

अध्याय ११

श्लोक 1.22

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसम्मितम् ।शिवज्ञानार्णवं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

vakShyAmi paramaM puNyaM purANaM vedasammitam | shivaj~nAnArNavaM sAkShAd bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

हैं, उन आपको नमस्कार है

English

There are eighteen secular Vidyas — Ayurveda Dhanurveda, Gandharvaveda etc. ending with Arthasastra.

अध्याय ११

श्लोक 1.23

शब्दार्थन्यायसंयुक्तैरागमार्थैर्विभूषितम् ।श्वेतकल्पप्रसङ्गेन वायुना कथितं पुरा

shabdArthanyAyasaMyuktairAgamArthairvibhUShitam | shvetakalpaprasa~Ngena vAyunA kathitaM purA

हिन्दी अर्थ

एक साथ यहाँ क्‍यों आये हैं 2

English

Sruti mentions that the original exponent and poet of the eighteen Vidyas, each having its own individual path, is the trident-bearing lord himself.

अध्याय ११

श्लोक 1.24

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा ।तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

vidyAsthAnAni sarvANi purANAnukramaM tathA | tatpurANasya chotpattiM bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

विनयसे समन्वित वाणीमें कहने लगे--

English

To his eldest son Brahma, the cause of the universe, Siva gave these lores in the beginning in order to facilitate the creation of the universe.

अध्याय ११

श्लोक 1.25

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चैताश्चतुर्दश

a~NgAni vedAshchatvAro mImAMsA nyAyavistaraH | purANaM dharmashAstraM cha vidyAshchaitAshchaturdasha

हिन्दी अर्थ

जगतूमें कुछ भी अविदित नहीं है

English

He created Visnu for the protection, of even Brah¬ ma himself and endowed him with the power of protection.

अध्याय ११

श्लोक 1.26

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् ।अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

Ayurvedo dhanurvedo gAndharvashchetyanukramAt | arthashAstraM paraM tasmAdvidyA hyaShTAdasha smR^itAH

हिन्दी अर्थ

विशुद्ध, परिपूर्ण, शाश्वत तथा परमेश्वर है

English

The Vedas came out of his mouths. The Sastras too had their origin from him.

अध्याय ११

श्लोक 1.27

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् ।आदिकर्त्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

aShTAdashAnAM vidyAnAmetAsAM bhinnavartmanAm | AdikarttA kaviH sAkShAchChUlapANiriti shrutiH

हिन्दी अर्थ

सन्देहकों दूर करनेके लिये आप इसे कहिये

English

When the people could not follow the big sacred texts, at th'e instance of Visvesvara, lord Visnu the sustaincr and the soul of the universe incarnated on the earth at the end of Dvapara Yuga, in order to abridge them. He walked about the earth in the name of Vyasa.

अध्याय ११

श्लोक 1.28

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ।ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

sa hi sarvajagannAthaH sisR^ikShurakhilaM jagat | brahmANaM vidadhe sAkShAtputramagre sanAtanam

हिन्दी अर्थ

” नाम द्वितीयोउ ध्याय:

English

O Brahmins, in every Dvapara Yuga the Vedas are classified by him. The Puranas and other texts are written by him.

अध्याय ११

श्लोक 1.29

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये ।विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

tasmai prathamaputrAya brahmaNe vishvayonaye | vidyAshchemA dadau pUrvaM vishvasR^iShTyarthamIshvaraH

हिन्दी अर्थ

कृपासे मैंने इस प्रजापतिपदको प्राप्त किया है

English

He abridged and classified the Vedas into four groups. He is known as Vedavyasa.

अध्याय ११

श्लोक 1.30

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः ।मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणोऽपि हि

pAlanAya hariM devaM rakShAshaktiM dadau tataH | madhyamaM tanayaM viShNuM pAtAraM brahmaNo.api hi

हिन्दी अर्थ

किया जा सकता है

English

Even if a brahmin knows the four Vedas with their Angas and the Upanisads he is not an expert if he does not know the Puranas.

अध्याय ११

श्लोक 1.31

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता ।प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

labdhavidyena vidhinA prajAsR^iShTiM vitanvatA | prathamaM sarvashAstrANAM purANaM brahmaNA smR^itam

हिन्दी अर्थ

विश्वको अपने अधीन किये हुए हैं

English

The knowledge of the Vedas shall he enlarged by

अध्याय ११

श्लोक 1.32

अनन्तरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ।प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः

anantaraM tu vaktrebhyo vedAstasya vinirgatAH | pravR^ittiH sarvashAstrANAM tanmukhAdabhavattataH

हिन्दी अर्थ

रहकर कालके भी प्रेरक हैं

English

Puranas have five characteristics'* — creation, subsi¬ diary creation, genealogy, manvantaras and the chronological account of kings, these are described in every Purina.

अध्याय ११

श्लोक 1.33

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगन्तुं प्रजा भुवि ।तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

yadAsya vistaraM shaktA nAdhigantuM prajA bhuvi | tadA vidyAsamAsArthaM vishveshvaraniyogataH

हिन्दी अर्थ

दर्शनकी आकांक्षा रखते हैं

English

The sages reckon ten Puranas and eight big Puranas.

अध्याय ११

श्लोक 1.34

द्वापरान्तेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वम्भरः प्रभुः ।व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

dvAparAnteShu vishvAtmA viShNurvishvambharaH prabhuH | vyAsanAmnA charatyasminnavatIrya mahItale

हिन्दी अर्थ

हैं और सम्भाषणके योग्य हैं

English

Brahma, Padma, Vaisnava, Saiva, Bhagavata, Bhavisya. Naradlya and Markandeya are the eight big Puranas.

अध्याय ११

श्लोक 1.35

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरे द्वापरे द्विजाः ।निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

evaM vyastAshcha vedAshcha dvApare dvApare dvijAH | nirmitAni purANAni anyAni cha tataH param

हिन्दी अर्थ

द्वारा ही दृश्य है

English

Agneya, Brahmavaivarta, Liiiga, Varaha, Skanda, Vamana, Kurma, Matsya, Garuda and Brahmanda are the ten small Puranas. These are the eighteen Puranas in order. Sivapurana, the fourth in the list belongs to Siva and is conducive to the achievement of all objects.

अध्याय ११

श्लोक 1.36

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया ।अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

sa punardvApare chAsminkR^iShNadvaipAyanAkhyayA | araNyAmiva havyAshI satyavatyAmajAyata

हिन्दी अर्थ

ज्ञानपूर्विका भक्ति उत्पन्न होती है

English

It contains a hundred thousand verses. It is divided into twelve Sarhhitas. It is created by Siva. All sacred rites are mentioned therein.

अध्याय ११

श्लोक 1.37

सङ्क्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्द्धा कृतवान्मुनिः ।सङ्क्षिप्तान् स पुनर्देदान् चक्रेऽष्टादशधा मुनिः ।व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

sa~NkShipya sa punarvedAMshchaturddhA kR^itavAnmuniH | sa~NkShiptAn sa punardedAn chakre.aShTAdashadhA muniH | vyastavedatayA loke vedavyAsa iti shrutaH

हिन्दी अर्थ

यद्यपि भक्त स्वरूपत: कर्म करता रहता है

English

Men are classified under three castes in accor¬ dance with their duties. Hence he who wishes for liberation shall resort to Siva alone.

अध्याय ११

श्लोक 1.38

पुराणानां च सङ्क्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः ।अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

purANAnAM cha sa~NkShiptaM chaturlakShapramANataH | adyApi devaloke tachChatakoTipravistaram

हिन्दी अर्थ

दूसरा गुरुकी अपेक्षा रखनेवाला

English

Even the gods can attain liberation by resorting to him alone and not otherwise.

अध्याय ११

श्लोक 1.39

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः ।न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

yo vidyAchchaturo vedAn sA~NgopaniShado dvijaH | na chetpurANaM saMvidyAnnaiva sa syAdvichakShaNaH

हिन्दी अर्थ

ही शिव-ज्ञानकी प्राप्ति कर लेता है

English

What I mentioned as the Sivapurana on a par with the Vedas, know its creations as I briefly explain.

अध्याय ११

श्लोक 1.40

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति

itihAsapurANAbhyAM vedaM samupabR^iMhayet | bibhetyalpashrutAdvedo mAmayaM prahariShyati

हिन्दी अर्थ

हो जानेपर वह शिवके समान हो जाता है

English

Thus Sivapurana contains a thousand verses.

अध्याय ११

श्लोक 1.41

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargashcha pratisargashcha vaMsho manvantarANi cha | vaMshAnucharitaM chaiva purANaM pa~nchalakShaNam

हिन्दी अर्थ

ञ्से अनुग्रह प्राप्त होता है

English

On till: rhavacU'iistics. nomcnclaturr and number of the Puranas see Irtroduction to Vol. I.

अध्याय ११

श्लोक 1.42

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते ।बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

dashadhA chAShTadhA chaitatpurANamupadishyate | bR^ihatsUkShmaprabhedena munibhistattvavittamaiH

हिन्दी अर्थ

मुक्ति होती है

English

The first Samhita is Vid yes vara; the second Rudrasarhhita; the third Satanidia. Kotirudra is the fourth. Umasariihita is the fifth; the sixtli is Kailasa. The seventh is Vayavlya. These are only seven conipendiiuns.

अध्याय ११

श्लोक 1.43

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम्

brAhmaM pAdmaM vaiShNavaM cha shaivaM bhAgavataM tathA | bhaviShyaM nAradIyaM cha mArkaNDeyamataH param

हिन्दी अर्थ

हुए समस्त क्रियाएँ करनी चाहिए

English

Vidyesvara contains two thousand verses, Rudra ten thousand five hundred; Satarudra two thousand one hundred and eighty; Kotirudra two thousand two hun¬ dred and forty; Uma one thousand eight hundred and forty; Kailasa one thousand two hundred and forty and the Vayaviya four thousand verses. Thus is the holy text of Sivapurana.

अध्याय ११

श्लोक 1.44

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च ।स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यं च गारुडम्

AgneyaM brahmavaivartaM lai~NgaM vArAhameva cha | skAndaM cha vAmanaM chaiva kaurmaM mAtsyaM cha gAruDam

हिन्दी अर्थ

एक ही जन्ममें मिल जायगी

English

I shall now begin the Vayaviya containing four thousand veises and consisting of two parts.

अध्याय ११

श्लोक 1.45

ब्रह्माण्डं चेति पुण्योऽयं पुराणानामनुक्रमः ।तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

brahmANDaM cheti puNyo.ayaM purANAnAmanukramaH | tatra shaivaM turIyaM yachChArvaM sarvArthasAdhakam

हिन्दी अर्थ

कुशोंसे उन्हें विनष्ट कर दिया

English

This excellent Sastra shall not be uicntiouefl to one who is not conversant with the Vedas nor to one who has no faith noi to one who does not know the Puriinas.

अध्याय ११

श्लोक 1.46

ग्रन्थो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् ।निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

grantho lakShapramANaM tadvyastaM dvAdashasaMhitam | nirmitaM tachChivenaiva tatra dharmaH pratiShThitaH

हिन्दी अर्थ

नैमिषोपाख्यानं नाम तृ्तीयो5 ध्याय:

English

It shalL be given to a tested virtuous disciple un- conlaininatcd by malice. He shall be a devotee of Siva and a follower of the Saiva cult.

अध्याय ११

श्लोक 1.47

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः ।तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत्

taduktenaiva dharmeNa shaivAstraivarNikA narAH | tasmAdvimuktimanvichChan shivameva samAshrayet

हिन्दी अर्थ

:. नैमिषोपाख्यान नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Obeisance to the holy sigc Vyasa of brilliant splendour whoso grace has endowed me with the Puranic lore.

अध्याय ११

श्लोक 1.48

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

tamAshrityaiva devAnAmapi muktirna chAnyathA

हिन्दी अर्थ

प्रजापतियोंका यज्ञ था

English

In oi'der to see the eternal creator they went where the lord was staying eulogised by gods and Asuras.

अध्याय ११

श्लोक 1.49

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसम्मितम् ।तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

yadidaM shaivamAkhyAtaM purANaM vedasammitam | tasya bhedAnsamAsena bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्वयं वायुदेव आये

English

It was on the auspicious and charming peak of Meru," where there were plenty of gods and Asuras where Siddhas and Garanas thronged, where Yaksas and Gandharvas freqiuMited, where flocks of birds chirped and crew, which was embellished by jewels and corals and which shone due to streams and rivulets, caves and crevices, bushes and hedges.

अध्याय ११

श्लोक 1.50

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् ।औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

vidyeshvaraM tathA raudraM vainAyakamanuttamam | aumaM mAtR^ipurANaM cha rudraikAdashakaM tathA

हिन्दी अर्थ

प्रतीक्षा कर रहे हैं

English

It had lofty ramparts and portals made of molten gold. It was embellished by hundreds of main streets, turrets and wooden ceilincrs.

अध्याय ११

श्लोक 1.51

कैलासं शतरुद्रं च कोटिरुद्राख्यमेव च ।सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततः परम्

kailAsaM shatarudraM cha koTirudrAkhyameva cha | sahasrakoTirudrAkhyaM vAyavIyaM tataH param

हिन्दी अर्थ

अतिरिक्त अन्य कुछ नहीं था

English

It appeared to lick the sky with crorcs of huge mansions set with precious gems of variegated colours. It was decorated with many such mansions.

अध्याय ११

श्लोक 1.52

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः ।विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रन्थसङ्ख्यया

dharmasa.nj~naM purANaM chetyevaM dvAdasha saMhitAH | vidyeshaM dashasAhasramuditaM granthasa~NkhyayA

हिन्दी अर्थ

सर्गादि शार्वमैश्वर्थ समासादवदद् विभु:॥ २४ बताया

English

Lord Brahma resides tlicre along with his coun¬ cillors. Going there the sages.saw the lord, the noble Atman served by the groups of gods and sages. He was shining like pure gold. He was bedecked in all ornaments.

अध्याय ११

श्लोक 1.53

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् ।प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

raudraM vainAyakaM chaumaM mAtR^ikAkhyaM tataH param | pratyekamaShTasAhasraM trayodashasahasrakam

हिन्दी अर्थ

वायुसमागमो नाम चतुर्थो5 ध्याय:

English

Accompanied by Sarasvati 'whose body had all auspicious marks who held the chowrics in her hands, he shone a- the sun with his dazzling light.

अध्याय ११

श्लोक 1.54

रौद्रकादशकाख्यं यत् कैलासं षट्सहस्रकम् ।शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

raudrakAdashakAkhyaM yat kailAsaM ShaTsahasrakam | shatarudraM trisAhasraM koTirudraM tataH param

हिन्दी अर्थ

वायुसमागम नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ

English

On seeing him the sages were delighted and their eyes and faces shone. With palms joined in reverence and held over their heads they eulogised the leading god.

अध्याय ११

श्लोक 1.55

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् ।सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

sahasrairnavabhiryuktaM sarvArthaj~nAnasaMyutam | sahasrakoTirudrAkhyamekAdashasahasrakam

हिन्दी अर्थ

प्रणामकर उनसे पहले पूछा

English

Obeisance to you in the form of Trinity, the cause of creation, sustenance and annihilation, the ancient Purusa, Brahma the great Atman.

अध्याय ११

श्लोक 1.56

चतुस्सहस्रसङ्ख्येयं वायवीयमनुत्तमम् ।धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद् द्वादशसहस्रकम्

chatussahasrasa~NkhyeyaM vAyavIyamanuttamam | dharmasa.nj~naM purANaM yattad dvAdashasahasrakam

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तजन्मा ब्रह्माजीके शिष्य किस प्रकार हुए ?

English

Obeisance to the deity who has Prakrti for his body, who is the cause of quickening Pradhana, who though trans¬ formed into twentythree principles is yet free from aberration.

अध्याय ११

श्लोक 1.57

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः ।पुराणं वेदसारं तद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

tadevaM lakShamuddiShTaM shaivaM shAkhAvibhedataH | purANaM vedasAraM tad bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है ?

English

Obeisance to the deity who has universe for his body, who is stationed within the belly of the universe, who has accomplished his task and whose body is perfectly accom¬ plished.

अध्याय ११

श्लोक 1.58

व्यासेन तत्तु सङ्क्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।शैवं तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

vyAsena tattu sa~NkShiptaM chaturviMshatsahasrakam | shaivaM tatra purANaM vai chaturthaM saptasaMhitam

हिन्दी अर्थ

या पशुपति कहते हैं

English

Obeisance to the deity identical with the world, the creator, the sustainer and the annihilator of the world.

अध्याय ११

श्लोक 1.59

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता ।तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

vidyeshvarAkhyA tatrAdyA dvitIyA rudrasaMhitA | tR^itIyA shatarudrAkhyA koTirudrA chaturthikA

हिन्दी अर्थ

क्षराक्षससे परे क्या है ? उसका वर्णन कीजिये

English

Thus eulogised by the fortunate sages, Brahma spoke to the sages in a majestic tone delighting them.

अध्याय ११

श्लोक 1.60

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता ।सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

pa~nchamI kathitA chomA ShaShThI kailAsasaMhitA | saptamI vAyavIyAkhyA saptaivaM saMhitA iha

हिन्दी अर्थ

ईश्वर कौन है 2

English

The sages foremost of those who know Brahman spoke with palms joined in reverence, with words couched in humility to lord Brahma who spoke thus.

अध्याय ११

श्लोक 1.61

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् ।त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्द्धैकशतमीरितम्

vidyeshvaraM dvisAhasraM raudraM pa~nchashatAyutam | triMshattathA dvisAhasraM sArddhaikashatamIritam

हिन्दी अर्थ

दोनोंके प्रेरक ईश्वर हैं

English

O lord, we have been encompassed in deep dark¬ ness. We are distressed. Unable to understand the greatest being we are arguing among ourselves.

अध्याय ११

श्लोक 1.62

शतरुद्रं तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् ।द्विसाहस्रं च द्विशतं तथौमं भूसहस्रकम्

shatarudraM tathA koTirudraM vyomayugAdhikam | dvisAhasraM cha dvishataM tathaumaM bhUsahasrakam

हिन्दी अर्थ

है तथा शिव कौन है ?

English

Indeed you are the creator of the universe. You are the cause of all causes. O lord, there is nothing here not known to you.

अध्याय ११

श्लोक 1.63

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् ।चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

chatvAriMshatsAShTashataM kailAsaM bhUsahasrakam | chatvAriMshachcha dvishataM vAyavIyamataH param

हिन्दी अर्थ

शिव हो जाता है। वह विशुद्धता ही शिवत्व है

English

Who by indulging in wonderful activities has created the universe? O intelligent lord, please mention it and quell our doubts.

अध्याय ११

श्लोक 1.64

चतुस्साहस्रसङ्ख्याकमेवं सङ्ख्याविभेदतः ।श्रुतं परमपुण्यं तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

chatussAhasrasa~NkhyAkamevaM sa~NkhyAvibhedataH | shrutaM paramapuNyaM tu purANaM shivasa.nj~nakam

हिन्दी अर्थ

दूर हो जाता है

English

iva stationed in the middle of the ether shall be meditated upon by those desirous of salvation; Siva from whom the words recede not approaching him along with the mind;'** knowing and realising whose bliss-form one has no fear from anywhere; from whom every thing inclusive of Brahma, Visnu, Rudra, Indra, the elements, the sense- organs, is born at first, who is the creator, meditator and ultimate cause of all causes; who is not born from anything else at any time; who is endowed with glory and prosperity and who is known as SarveSvara.

अध्याय ११

श्लोक 1.65

चतुःसहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् ।तदिदं वर्त्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

chatuHsahasrakaM yattu vAyavIyamudIritam | tadidaM varttayiShyAmi bhAgadvayasamanvitam

हिन्दी अर्थ

है और उसका फल तथा आश्रय क्‍या है ?

English

He rules over all the worlds through the Jivas. He is the only lord Rudra. There is none second to him.

अध्याय ११

श्लोक 1.66

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् ।न चैवाश्रद्दधानाय नापुराणविदे तथा

nAvedaviduShe vAchyamidaM shAstramanuttamam | na chaivAshraddadhAnAya nApurANavide tathA

हिन्दी अर्थ

क्षीणमलवाला पुरुष कैसा होता है ?

English

He has neither day nor night; neither equals nor superiors. The great knowledge and activity is innate in him.

अध्याय ११

श्लोक 1.67

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे ।प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

parIkShitAya shiShyAya dhArmikAyAnasUyave | pradeyaM shivabhaktAya shivadharmAnusAriNe

हिन्दी अर्थ

स्तुतो5पि कु: स्थिति: ॥ ४२ वास्तविक स्थिति कहाँ है?

English

By concentrating on him, the person of attvaic feelings becomes the lord himself. At the end the universal illusion recedes from him.

अध्याय ११

श्लोक 1.68

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते ।नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

purANasaMhitA yasya prasAdAnmayi vartate | namo bhagavate tasmai vyAsAyAmitatejase

हिन्दी अर्थ

अवसर नहीं पाता

English

The eternal Sruti says "In whom neither the lightn¬ ing flashes nor the sun blazes nor (he moon sheds light and by whose brilliance this universe comes in the limelight."

अध्याय ११

श्लोक 2.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| shrIgaNeshAya namaH

हिन्दी अर्थ

पशुपतिके विषयमें बताइये

English

Visnu, I, Rudra, gods and Asiiras are desirous of seeing him even today by performing great penances.

अध्याय ११

श्लोक 2.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

हिन्दी अर्थ

ही हो सकता है, पशु और पाश नहीं

English

Visnu, I, Rudra, gods and Asiiras are desirous of seeing him even today by performing great penances.

अध्याय ११

श्लोक 2.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.२. द्वितीयोऽध्यायः ।मुनिप्रस्ताववर्णनम् ।सूत उवाच ।पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनः पुनः ।अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि

shrIshivamahApurANam || 7\.1\.2\. dvitIyo.adhyAyaH | muniprastAvavarNanam | sUta uvAcha | purA kAlena mahatA kalpe.atIte punaH punaH | asminnupasthite kalpe pravR^itte sR^iShTikarmaNi

हिन्दी अर्थ

बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं

English

Forms in the universe are threefold— the gross, subtle and that \vhi(:h is beyond. The gross is s*>cn by us, the gods and others. The subtle is seen by iht' \og'.r.;. That which is beyond the two, is eternal, knowledge, bliss and the unchanging can be seen by those who dwell in it, are devoted to it and are engaged in the riles concerning it.

अध्याय ११

श्लोक 2.2

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च ।मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

pratiShThitAyAM vArtAyAM prabuddhAsu prajAsu cha | munInAM ShaTkulIyAnAM bruvatAmitaretaram

हिन्दी अर्थ

संसारमें अधिष्ठित हैं

English

Some soul may return after the enjoyment of heavenly region and then liberated. Still another soul may be liberated on its way.

अध्याय ११

श्लोक 2.3

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ।परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

idaM paramidaM neti vivAdaH sumahAnabhUt | parasya durnirUpatvAnna jAtastatra nishchayaH

हिन्दी अर्थ

हे विचक्षण! इसे बताइये

English

There had been many scholarly sages here experts

अध्याय ११

श्लोक 2.4

तेऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् ।यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानः सुरासुरैः

te.abhijagmurvidhAtAraM draShTuM brahmANamavyayam | yatrAste bhagavAn brahmA stUyamAnaH surAsuraiH

हिन्दी अर्थ

बलपूर्वक कुछ “और ही कर देता है

English

The sacrifice of the sages functioned evoking wonder in everyone like that of the Vivasrjas formerly who were desirous of creating the universe.

अध्याय ११

श्लोक 2.5

मेरुशृङ्गे शुभे रम्ये देवदानवसङ्कुले ।सिद्धचारणसम्बादे यक्षगन्धर्वसेविते

merushR^i~Nge shubhe ramye devadAnavasa~Nkule | siddhachAraNasambAde yakShagandharvasevite

हिन्दी अर्थ

कार्यसिद्धिमें सफलता नहीं दे पाते

English

After sometime when the Satra had concluded with the distribution of manifold gifts Vayu himself came there at the instance of Brahma.

अध्याय ११

श्लोक 2.6

विहङ्गसङ्घसङ्घुष्टेमणिविद्रुमभूषिते ।निकुञ्जकन्दरदरीगृहानिर्झरशोभिते

viha~Ngasa~Nghasa~NghuShTemaNividrumabhUShite | niku~njakandaradarIgR^ihAnirjharashobhite

हिन्दी अर्थ

समान व्यवहारवाला होता है

English

On seeing him at the hermitage the sages who were busy in a long Satra remembered the words of Brahma and felt unequalled pleasure.

अध्याय ११

श्लोक 2.7

तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् ।दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

tatra brahmavanaM nAma nAnAmR^igasamAkulam | dashayojanavistIrNaM shatayojanamAyatam

हिन्दी अर्थ

है, जो अकालिक हो

English

According to the V«'dic concept they are sons of Rudra but a legend represents their origin in an unborn son of Diti whom Indra dashed in the womb into fortynine pieces and gave the name Maruts.

अध्याय ११

श्लोक 2.8

सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् ।मत्तभ्रमरसञ्छन्नरम्यपुष्पितपादपम्

surasAmalapAnIyapUrNaramyasarovaram | mattabhramarasa~nChannaramyapuShpitapAdapam

हिन्दी अर्थ

कालसे ही सब लोग जीवित रहते हैं

English

Standing up they welcomed and bowed to him. They offered him a golden seat.

अध्याय ११

श्लोक 2.9

तरुणादित्यसङ्काशं तत्र चारु महत्पुरम् ।दुर्द्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्

taruNAdityasa~NkAshaM tatra chAru mahatpuram | durddharShabaladR^iptAnAM daityadAnavarakShasAm

हिन्दी अर्थ

न अस्थ कालो न च बंधमुक्ती दर्शन कर लेता है

English

O brahmins, hope you are all quite well, now that this great sacrifice has concluded. Hope that the Asuras, the enemies of the gods, the destroyers of sacrifices do not harass you.

अध्याय ११

श्लोक 2.10

तप्तजाम्बूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् ।निर्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमण्डितम्

taptajAmbUnadamayaM prAMshuprAkAratoraNam | niryUhavalabhIkUTapratolIshatamaNDitam

हिन्दी अर्थ

कोई वस्तु जाननेयोग्य नहीं है

English

The achievements of the individual are due to the grace of God. Lord alone is achieved in the end through all the means.

अध्याय ११

श्लोक 2.11

महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवाम्बरम् ।महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलङ्कृतम्

mahArhamaNichitrAbhirlelihAnamivAmbaram | mahAbhavanakoTIbhiranekAbhirala~NkR^itam

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति अपनेमें सतत देखता है

English

Viitue and holy rites constitute the means for the attainment of giace. That is indicated by the Vedas. By practising Dharma the sins and merits are levelled to equality.

अध्याय ११

श्लोक 2.12

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्द्धं प्रजापतिः ।तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्

tasminnivasati brahmA sabhyaiH sArddhaM prajApatiH | tatra gatvA mahAtmAnaM sAkShAllokapitAmaham

हिन्दी अर्थ

करके अपना ऐश्वर्य-विस्तार करता है

English

Contact with grace yields cxtcllence of Dharma. After attaining this excellence the sins of tht individual decline.

अध्याय ११

श्लोक 2.13

ददृशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् ।शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

dadR^ishurmunayo devA devarShigaNasevitam | shuddhachAmIkaraprakhyaM sarvAbharaNabhUShitam

हिन्दी अर्थ

करते हैं तथा उनकी अभिवृद्धि करते हैं

English

When his sins decline through succession of births the devotion to Sarvesvara and Amba is ncrated along with knowledge.

अध्याय ११

श्लोक 2.14

प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।दिव्यकान्तिसमायुक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम्

prasannavadanaM saumyaM padmapatrAyatekShaNam | divyakAntisamAyuktaM divyagandhAnulepanam

हिन्दी अर्थ

शासक, शरणदाता और सुहृद् हैं

English

The grace of the lord varies in accordance with the purity of emotions. Due to grace, cschewment of rites results. Here the eschewment is of the fruits of rites and not the rites themselves.

अध्याय ११

श्लोक 2.15

दिव्यशुक्लाम्बरधरं दिव्यमालाविभूषितम् ।सुरासुरेन्द्रयोगीन्द्रवन्द्यमानपदाम्बुजम्

divyashuklAmbaradharaM divyamAlAvibhUShitam | surAsurendrayogIndravandyamAnapadAmbujam

हिन्दी अर्थ

हृदय-गुफामें निवास करते हैं

English

As a result of the abandonment of the desire for the fruits of holy rites, the auspicious Saivite virtues are attai¬ ned. This is twofold: that dependent on the preceptor and that which is not.

अध्याय ११

श्लोक 2.16

सर्वलक्षणयुक्ताङ्ग्या लब्धचामरहस्तया ।भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

sarvalakShaNayuktA~NgyA labdhachAmarahastayA | bhrAjamAnaM sarasvatyA prabhayeva divAkaram

हिन्दी अर्थ

शोकरहित हुआ पुरुष देख पाता है

English

In view of the knowledge the man sees the defects in the worldly existence. Thereafter arises non-attachment to the sensual objects and thence Bhava is attained.

अध्याय ११

श्लोक 2.17

तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः ।शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टुवुः सुरपुङ्गवम्

taM dR^iShTvA munayaH sarve prasannavadanekShaNAH | shirasya~njalimAdhAya tuShTuvuH surapu~Ngavam

हिन्दी अर्थ

पापोंसे छूट जाता है

English

Throiigh Yoga arises the great devotion and then grace of God. By means of the grace the creature is liberated and becomes equal to Siva.

अध्याय ११

श्लोक 2.18

मुनय ऊचुः ।नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यन्तहेतवे ।पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

munaya UchuH | namastrimUrtaye tubhyaM sargasthityantahetave | puruShAya purANAya brahmaNe paramAtmane

हिन्दी अर्थ

उरुप परमानन्दमय अमृतका अनुभव करता है

English

The different modes of blessings may not be in the order mentioned. The blessing is based on the ability of the man.

अध्याय ११

श्लोक 2.19

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे ।त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

namaH pradhAnadehAya pradhAnakShobhakAriNe | trayoviMshatibhedena vikR^itAyAvikAriNe

हिन्दी अर्थ

आदि तत्त्वोंका नियमन करते हैं

English

A soul born as a lower species, a soul undergoing torture in hell, a soul achieving a heavenly region may be liberated when the tenure is over.

अध्याय ११

श्लोक 2.20

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्माण्डोदरवर्तिने ।तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

namo brahmANDadehAya brahmANDodaravartine | tatra saMsiddhakAryAya saMsiddhakaraNAya cha

हिन्दी अर्थ

संसार भ्रमित है

English

He will tell you what is good for you along with the means. Then you shall go to the holy and auspi¬ cious city of Varanasi where the glorious trident-bearing lord sports about with the goddess for blessing his devotees.

अध्याय ११

श्लोक 2.21

नमोऽस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने ।सर्वात्मदेहसंयोगवियोगविधिहेतवे

namo.astu sarvalokAya sarvalokavidhAyine | sarvAtmadehasaMyogaviyogavidhihetave

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके साथ प्रवृत्त होता है

English

O excellent brahmins, after seeing the great wonder therein you come to me again. Then I shall tell you the means of salvation.

अध्याय ११

श्लोक 2.22

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् ।तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

tvayaiva nikhilaM sR^iShTaM saMhR^itaM pAlitaM jagat | tathApi mAyayA nAtha na vidmastvAM pitAmaha

हिन्दी अर्थ

विश्वकी रचना हुई है

English

Thereby in a single birth, salvation comes within your reach, salvation which sets you free from the bondage of births and transmigrations.

अध्याय ११

श्लोक 2.23

सूत उवाच ।एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः ।प्राह गम्भीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

sUta uvAcha | evaM brahmA mahAbhAgairmaharShibhirabhiShTutaH | prAha gambhIrayA vAchA munIn prahlAdayanniva

हिन्दी अर्थ

तथा संसार-बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं

English

Now I am releasing this mentally created wheel. The place where its rim gets shattered is auspicious for your penance.

अध्याय ११

श्लोक 2.24

ब्रह्मोवाच ।ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः ।किमर्थं सहिताः सर्वे यूयमत्र समागताः

brahmovAcha | R^iShayo he mahAbhAgA mahAsattvA mahaujasaH | kimarthaM sahitAH sarve yUyamatra samAgatAH

हिन्दी अर्थ

दुःखका अन्त असम्भव है

English

After saying this Brahma created a mental wheel as bright as the sun. After bowing to lord 8iva he released it.

अध्याय ११

श्लोक 2.25

तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः ।वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्राञ्जलयोऽब्रुवन्

tamevaMvAdinaM devaM brahmANaM brahmavittamAH | vAgbhirvinayagarbhAbhiH sarve prA~njalayo.abruvan

हिन्दी अर्थ

मुखसे प्राप्त किया है

English

Those delighted brahmins bowed to the lord and pursued the wheel to the place where its rim got shattered.

अध्याय ११

श्लोक 2.26

मुनय ऊचुः ।भगवन्नन्धकारेण महता वयमावृताः ।खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामोऽत्र यत्परम्

munaya UchuH | bhagavannandhakAreNa mahatA vayamAvR^itAH | khinnA vivadamAnAshcha na pashyAmo.atra yatparam

हिन्दी अर्थ

पुनराददाति॥ ७६ सबको आत्मसात् कर लेते हैं

English

The wheel thus hurled fell on a smooth charming rock in a certain forest where the water was sweet and clear.

अध्याय ११

श्लोक 2.27

त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् ।त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किञ्चन विद्यते

tvaM hi sarvajagaddhAtA sarvakAraNakAraNam | tvayA hyaviditaM nAtha neha ki~nchana vidyate

हिन्दी अर्थ

शिवतत्त्वज्ञनवर्णन॑ नाम षष्ठोउ ध्याय:

English

That forest became famous as Naimi§a. It is worshipped by the sages. It abounds in Yaksas, Gandharvas, and Vidyadharas.

अध्याय ११

श्लोक 2.28

कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः ।विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः

kaH pumAn sarvasattvebhyaH purANaH puruShaH paraH | vishuddhaH paripUrNashcha shAshvataH parameshvaraH

हिन्दी अर्थ

नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Indulging in sexual dalliance with Urvasi, Pururavas was moving about in the eighteen islands in the ocean. Urged by fate he came to this place and foolishly spoiled the golden sacrificial altar here. The infuriated sages hurled Kusa grass at him which had the power of thunderbolt and felled him to the ground.

अध्याय ११

श्लोक 2.29

केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसन्देहापनुत्तये

kenaiva chitrakR^ityena prathamaM sR^ijyate jagat | tattvaM vada mahAprAj~na svasandehApanuttaye

हिन्दी अर्थ

न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते॥ ९ कालके बिना कहीं कुछ भी नहीं होता है

English

Formerly the Visvasrja Brahmesa householders desirous of creating the universe began a divine sacrifice here.

अध्याय ११

श्लोक 2.30

एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः ।देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ

evaM pR^iShTastadA brahmA vismayasmeravIkShaNaH | devAnAM dAnavAnAM cha munInAmapi sannidhau

हिन्दी अर्थ

ईश्वरका साक्षात् बल है

English

Here persons well-versed in the Vedas refute those who are excluded from Vedic path by their power of argu¬ ments. They speak eloquently.

अध्याय ११

श्लोक 2.31

उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युच्चरन् गिरिम् ।आनन्दक्लिन्नसर्वाङ्गः कृताञ्जलिरभाषत

utthAya suchiraM dhyAtvA rudra ityuchcharan girim | AnandaklinnasarvA~NgaH kR^itA~njalirabhAShata

हिन्दी अर्थ

किये गये कर्मको नहीं मिटा सकता है

English

The fortunate sages of devout rites worshipped lord Siva and began their sacrifice there.

अध्याय ११

श्लोक 3.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| shrIgaNeshAya namaH

हिन्दी अर्थ

नमः: परस्मे परमेश्वराय॥ २६ नमस्कार है

English

When addressed thus by Vayu, the meditator on Siva, the sages were delighted in their minds. They considered themselves sanctified. They replied thus humbly.

अध्याय ११

श्लोक 3.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

हिन्दी अर्थ

कालमहिमवर्णन॑ नाम सप्तमो5 ध्याय:

English

When addressed thus by Vayu, the meditator on Siva, the sages were delighted in their minds. They considered themselves sanctified. They replied thus humbly.

अध्याय ११

श्लोक 3.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.३. तृतीयोऽध्यायः ।नैमिषोपाख्यानम् ।ब्रह्मोवाच ।यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

shrIshivamahApurANam || 7\.1\.3\. tR^itIyo.adhyAyaH | naimiShopAkhyAnam | brahmovAcha | yato vAcho nivartante aprApya manasA saha | AnandaM yasya vai vidvAnna bibheti kutashchana

हिन्दी अर्थ

कालमहिमवर्णन नामक सातवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Today we have attained bliss; our penances are rendered fruitful since you have come for the increase of our welfare.

अध्याय ११

श्लोक 3.2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ।सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं सम्प्रसूयते

yasmAtsarvamidaM brahmaviShNurudrendrapUrvakam | saha bhUtendriyaiH sarvaiH prathamaM samprasUyate

हिन्दी अर्थ

संक्षेपमें किया है

English

How did you, sir, acquire the knowledge of Siva? Wherefore is your devotion to Siva, the Brahman whose birth is unnianifest.

अध्याय ११

श्लोक 3.3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ।न सम्प्रसूयतेऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

kAraNAnAM cha yo dhAtA dhyAtA paramakAraNam | na samprasUyate.anyasmAtkutashchana kadAchana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा-ये सभी शिवात्मक हैं

English

The Gunas Sativa, R.ijas and Tamas, originate from Prakrti. Like oil in the gingclly seed they are present in the latest form in Prakrti.

अध्याय ११

श्लोक 3.4

सर्वैश्वर्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ।सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः

sarvaishvaryeNa sampanno nAmnA sarveshvaraH svayam | sarvairmumukShubhirdhyeyaH shambhurAkAshamadhyagaH

हिन्दी अर्थ

संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य॥ ४८ है

English

Covered by and.separated from these bodies this soul resembles tlic disc of the moon in the sky that is covered by and separated from the passing clouds.

अध्याय ११

श्लोक 3.5

योऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ।तत्प्रसादान्मया लब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

yo.agre mAM vidadhe putraM j~nAnaM cha prahiNoti me | tatprasAdAnmayA labdhaM prAjApatyamidaM padam

हिन्दी अर्थ

सन्मार्गकों ग्रहण नहीं किया

English

Realising distinction between him and himself and being gratified after resorting to him Pasu can attain immortality.

अध्याय ११

श्लोक 3.6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ।येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

Isho vR^ikSha iva stabdho ya eko divi tiShThati | yenedamakhilaM pUrNaM puruSheNa mahAtmanA

हिन्दी अर्थ

प्रादर्भाव किस प्रकार कहा गया ?

English

Ibid. 17.

अध्याय ११

श्लोक 3.7

एको बहूनां जन्तूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ।य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

eko bahUnAM jantUnAM niShkriyANAM cha sakriyaH | ya eko bahudhA bIjaM karoti sa maheshvaraH

हिन्दी अर्थ

करूँगा; इसमें सन्देह नहीं है

English

I know the unaging ancient omnipresent lord whose birth is denied by those who can expound the know¬ ledge of the Brahman.**®

अध्याय ११

श्लोक 3.8

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते ।य एको भागवान् रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन

jIvairebhirimAMllokAnsarvAnIsho ya Ishate | ya eko bhAgavAn rudro na dvitIyo.asti kashchana

हिन्दी अर्थ

शक्ति प्रदान की

English

After annihilating in the end, the lord creates the universe again from the beginning in association with his manifold l§aktis.

अध्याय ११

श्लोक 3.9

सदा जनानां हृदये सन्निविष्टोऽपि यः परैः ।अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

sadA janAnAM hR^idaye sanniviShTo.api yaH paraiH | alakShyo lakShayanvishvamadhitiShThati sarvadA

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकी ओर देखा और थोड़ा-सा मुसकराने लगे

English

The Maya of Siva is the unborn mother of the universe and has variegated colours and shapes. It is white, red and black. She, the unborn, gives birth to man. He, the unborn, resorts to it and gets involved in distress Another Aja, the liberated soul, eschews her after she has been enjoyed.***

अध्याय ११

श्लोक 3.10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ।अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

yastu kAlAtpramuktAni kAraNAnyakhilAnyapi | anantashaktirevaiko bhagavAnadhitiShThati

हिन्दी अर्थ

संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो5वधि:॥ १ संख्यारूप कालकी परम अवधि क्या है ?

English

Listen to an old anecdote. Formerly we meditated on Prajapati when we were overwhelmed by darkness. We wanted to acquire perfect knowledge.

अध्याय ११

श्लोक 3.11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ।स्वाभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

na yasya divaso rAtrirna samAno na chAdhikaH | svAbhAvikI parAshaktirnityA j~nAnakriye api

हिन्दी अर्थ

तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्ञ च॥ ३ निमेषोंकी एक काष्ठा होती है

English

The lord Brahma worthy of being sought refuge in, blessed us as we sought refuge in him and 3aid, "O brahmins, Lord Rudra is superior to all. He is the ultimate cause.

अध्याय ११

श्लोक 3.12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ।तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

yadidaM kSharamavyaktaM yadapyamR^itamakSharam | tAvubhAvakSharAtmAnAveko devaH svayaM haraH

हिन्दी अर्थ

दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगय् दिनम्॥ «८ दिन होता है

English

Only the devotee sees the lord whose real nature cannot be reflected upon or argued over. Devotion is ac¬ quired through grace and through grace is bliss attained.

अध्याय ११

श्लोक 3.13

ईशते तदभिध्यानाद् योजनात्तत्वभावनः ।भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

Ishate tadabhidhyAnAd yojanAttatvabhAvanaH | bhUyo hyasya pashorante vishvamAyA nivartate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कुल ये ही चार युग हैं

English

Hence, in order to propitiate him perform the Satra. Worship him who is the ultirpate cause, perform Satra in Naimisa extending over a long period.

अध्याय ११

श्लोक 3.14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ।यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

yasminna bhAsate vidyunna sUryo na cha chandramAH | yasya bhAsA vibhAtIdamityeShA shAshvatI shrutiH

हिन्दी अर्थ

इतने ही वर्षोका सन्ध्यांश होता है

English

At the end of the Satra, by means of his grace Vayu will come there. You will acquire perfect knowledge from his mouth and attain welfare.

अध्याय ११

श्लोक 3.15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।न तस्य परमं किञ्चित्पदं समधिगम्यते

eko devo mahAdevo vij~neyastu maheshvaraH | na tasya paramaM ki~nchitpadaM samadhigamyate

हिन्दी अर्थ

सत् नामक शिवके एक दिनपर्यन्त रहते हैं

English

Commanding thus Brahma sent us all to this place. O fortunate one, we were eagerly awaiting your arrival.

अध्याय ११

श्लोक 3.16

अयमादिरनाद्यन्तः स्वभावादेव निर्मलः ।स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ayamAdiranAdyantaH svabhAvAdeva nirmalaH | svatantraH paripUrNashcha svechChAdhInashcharAcharaH

हिन्दी अर्थ

अन्तमें पुनः विश्वकी उत्पत्ति होती है

English

Wc sat and performed the Satra for a thousand divine years. Wc had nothing to wish for except your advent.

अध्याय ११

श्लोक 3.17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ।अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

aprAkR^itavapuH shrImAMllakShyalakShaNavarjitaH | ayaM mukto mochakashcha hyakAlaH kAlachodakaH

हिन्दी अर्थ

अहस्ते प्रलीयन्ते रात्यन्ते विश्वसंभव:॥ ३९ है, उन महान् शंकरकों नमस्कार है

English

On hearing thus this story of the sages who had performed the satra for a long time Vayu was delighted in his mind and stayed there surrounded by the sages.

अध्याय ११

श्लोक 3.18

सर्वोपरिकृतावासः सर्वावासश्च सर्ववित् ।षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

sarvoparikR^itAvAsaH sarvAvAsashcha sarvavit | ShaDvidhAdhvamayasyAsya sarvasya jagataH patiH

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे सम्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे कालप्रभावे त्रिदेवायुर्वर्णन॑ नामाष्टमो5 ध्याय:

English

On being implored by the sages, the lord succinctly narrated the glory of Jiva beginning with creation in order to enhance their piety.

अध्याय ११

श्लोक 3.19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ।अनन्तानन्तसन्दोहमकरन्दमध्रुव्रतः

uttarottarabhUtAnAmuttarashcha niruttaraH | anantAnantasandohamakarandamadhruvrataH

हिन्दी अर्थ

त्रिदेवोंका आयुवर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

There at the outset the fortunate residents of the Naiinisa bowed duly to lord Vayu and asked him.

अध्याय ११

श्लोक 3.20

अखण्डजगदण्डानां पिण्डीकरणपण्डितः ।औदार्यवीर्यगाम्भीर्यमाधुर्यमकरालयः

akhaNDajagadaNDAnAM piNDIkaraNapaNDitaH | audAryavIryagAmbhIryamAdhuryamakarAlayaH

हिन्दी अर्थ

सावयव है और कर्तृसापेक्ष है

English

The twenty-first kalpa shall be known as Svctalohita. In that kalpa the four-faced lord, desirous of creative activity performed a penance.

अध्याय ११

श्लोक 3.21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किञ्चन ।अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

naivAsya sadR^ishaM vastu nAdhikaM chApi ki~nchana | atulaH sarvabhUtAnAM rAjarAjashcha tiShThati

हिन्दी अर्थ

और सबसे पृथक् तथा अन्वयरहित हैं

English

Delighted by his austere penance his father lord Siva, foremost among the handsome assumed the divine form ofabechelor. He became a sage Jveta and uttering divine.words appeared in front of him.

अध्याय ११

श्लोक 3.22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।अन्तकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यति

anena chitrakR^ityena prathamaM sR^ijyate jagat | antakAle punashchedaM tasminpralayameShyati

हिन्दी अर्थ

नहीं कर पाता है

English

Having acquired knowledge, the four-faced lord created all living beings — the mobile and immobile.

अध्याय ११

श्लोक 3.23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ।अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

asya bhUtAni vashyAni ayaM sarvaniyojakaH | ayaM tu parayA bhaktyA dR^ishyate nAnyathA kvachit

हिन्दी अर्थ

व्यतीत हो जाते हैं

English

Great and steady devotion shall be applied by a man who wishes for happiness, for the perfect knowledge of the individual soul, illusion and the lord who releases from the bondage.

अध्याय ११

श्लोक 3.24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ।कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

vratAni sarvadAnAni tapAMsi niyamAstathA | kathitAni purA sadbhirbhAvArthaM nAtra saMshayaH

हिन्दी अर्थ

होकर परस्पर चेष्टाशून्य ओत-प्रोत रहते हैं

English

Misery arises from ignorance. It is removed by knowledge that is a correct and precise comprehension of objects. Obj(T,t is twofold: sentient and non-sentient. 'riiere is a controller of the two. The three arc called Pasu, PaSa and Pati.

अध्याय ११

श्लोक 3.25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकाङ्क्षिणः

harishchAhaM cha rudrashcha tathAnye cha surAsurAH | tapobhirugrairadyApi tasya darshanakA~NkShiNaH

हिन्दी अर्थ

तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय॥ २४ विलक्षण परमेश्वर-को नमस्कार है

English

On many occasions knoweis of reality call the three by.Aksara, Ksara and Ksaraksarapaia.

अध्याय ११

श्लोक 3.26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ।भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः सम्भाष्य एव च

adR^ishyaH patitairmUDhairdurjanairapi kutsitaiH | bhaktairantarbahishchApi pUjyaH sambhAShya eva cha

हिन्दी अर्थ

तथा प्रलयकर्त॒त्ववर्णन नामक नवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

How does the Maya cover up the pervading one? What for? Why is this covering up of the Purusa? By what is it made tf) recede?

अध्याय ११

श्लोक 3.27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ।अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

tadidaM trividhaM rUpaM sthUlaM sUkShmaM tataH param | asmadAdyamarairdR^ishyaM sthUlaM sUkShmaM tu yogibhiH

हिन्दी अर्थ

बुद्धयादयो विशेषान्ता विकाराश्चाभवन् क्रमात्॥ १ सभी विकार क्रमश: उत्पन्न हुए

English

Even a pervasive can be covered just as Kala etc. that arc pervasive. The cause is Karman alone. The purpose is enjoyment. It recedes when dirt is quelled.

अध्याय ११

श्लोक 3.28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानन्दमव्ययम् ।तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद् व्रतमाश्रितैः

tataH paraM tu yannityaM j~nAnamAnandamavyayam | tanniShThaistatparairbhaktairdR^ishyaM tad vratamAshritaiH

हिन्दी अर्थ

पितामह--ये तीन जगत्कारणभूत देवता उत्पन्न हुए

English

Vidya (learning) that reveals the place and acti¬ vity, time and passion these arc the inducing agents. Time is the conditioning factor there; destiny is the controlling factor.

अध्याय ११

श्लोक 3.29

बहुनाऽत्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

bahunA.atra kimuktena guhyAdguhyataraM param | shive bhaktirna sandehastayA yukto vimuchyate

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तन करते हुए वृद्धिको प्राप्त होते रहते हैं

English

Characteristically unmanifest it becomes manifest through Kalas. It is of the form and content of happiness, misery and delusion while being enjoyed. It has the three Gunas.

अध्याय ११

श्लोक 3.30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसम्भवः ।यथा चाङ्कुरतो बीजं बीजतो वा यथाङ्कुरः

prasAdAdeva sA bhaktiH prasAdo bhaktisambhavaH | yathA chA~Nkurato bIjaM bIjato vA yathA~NkuraH

हिन्दी अर्थ

पहले उत्पन्न हुए

English

Happiness and its cause constitute briefly the Satttvaic trait. The Rajasaic trait is its opposite. Stun¬ ned state and delusion are Tamasic tiaits. The Sattvaic movement is upward progress; the Tamasic one is downfall; the middle course is cited as Rajasaic.

अध्याय ११

श्लोक 3.31

प्रसादपूर्विका एव पशोः सर्वत्र सिद्धयः ।स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

prasAdapUrvikA eva pashoH sarvatra siddhayaH | sa eva sAdhanairante sarvairapi cha sAdhyate

हिन्दी अर्थ

संहार करते हैं

English

The separateness of all-pervading lord from the intellect, sense-organs and the body is definite. There is something called Atman. A reason thereof is difficult to understand.

अध्याय ११

श्लोक 3.32

प्रसादसाधनं धर्मः स च वेदेन दर्शितः ।तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

prasAdasAdhanaM dharmaH sa cha vedena darshitaH | tadabhyAsavashAtsAmyaM pUrvayoH puNyapApayoH

हिन्दी अर्थ

विभक्त होनेके कारण बे चतुर्व्यूह कहे जाते हैं

English

The intellect, the sense-organs and the bodies are not the Atman due to indefinite knowledge and non- eternality.

अध्याय ११

श्लोक 3.33

साम्यात्प्रसादसम्पर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ।धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

sAmyAtprasAdasamparko dharmasyAtishayastataH | dharmAtishayamAsAdya pashoH pApaparikShayaH

हिन्दी अर्थ

करते हैं, अतः प्रजापति कहे गये हैं

English

Hence the one who has the cognition of expe¬ rienced objects and comprehends the entire knowables, is sung about in the Vedas and Upanisads as the immanent soul.

अध्याय ११

श्लोक 3.34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ।साम्बे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

evaM prakShINapApasya bahubhirjanmabhiH kramAt | sAmbe sarveshvare bhaktirj~nAnapUrvA prajAyate

हिन्दी अर्थ

यह सम्पूर्ण जगत् स्थित है

English

This Atman cannot be perceived by the eye nor by any other sense-organ. The great Atman is comprehended only by the enlightened mind.

अध्याय ११

श्लोक 3.35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ।प्रसादात्कर्मसन्त्यागः फलतो न स्वरूपतः

bhAvAnuguNamIshasya prasAdo vyatirichyate | prasAdAtkarmasantyAgaH phalato na svarUpataH

हिन्दी अर्थ

विकारोंकी सृष्टिकर उन्हें पुन: समेट लेता है

English

It remains unembodied in the unsteady bodies. It is stable and steady like a stump. It is unchanging. Only the sober, self-pos.scsscd and bold can perceive it by means 01" reflection.

अध्याय ११

श्लोक 3.36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ।स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

tasmAtkarmaphalatyAgAchChivadharmAnvayaH shubhaH | sa cha gurvanapekShashcha tadapekSha iti dvidhA

हिन्दी अर्थ

क्रमसे विलयको प्राप्त होता है

English

The Purusa becomes happy, mi.serable or delu d on becoming associated with the body — the seed of all adversities caused by his own activities.

अध्याय ११

श्लोक 3.37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ।शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

tatrAnapekShAtsApekSho mukhyaH shataguNAdhikaH | shivadharmAnvayasyAsya shivaj~nAnasamanvayaH

हिन्दी अर्थ

और वैषम्यकी स्थितिमें सृष्टि कही जाती है

English

As the field flooded with water generates sprouts so, also the action flooded with ignorance generates the man.

अध्याय ११

श्लोक 3.38

ज्ञानान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ।ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

j~nAnAnvayavashAtpuMsaH saMsAre doShadarshanam | tato viShayavairAgyaM vairAgyAdbhAvasAdhanam

हिन्दी अर्थ

प्रधानके द्वारा सृजित किये गये हैं

English

Thousands in number arc his bodies both of the past and the future. These arc mortals, abodes of excessive distress.

अध्याय ११

श्लोक 3.39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ।ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

bhAvasiddhyupapannasya dhyAne niShThA na karmaNi | j~nAnadhyAnAbhiyuktasya puMso yogaH pravartate

हिन्दी अर्थ

और उन्होंने ही इन लोकोंकी रचना की है

English

A perpetual stay in the bodies that successively

अध्याय ११

श्लोक 3.40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनन्तरम् ।प्रसादान्मुच्यते जन्तुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

yogena tu parA bhaktiH prasAdastadanantaram | prasAdAnmuchyate janturmuktaH shivasamo bhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डस्थितिवर्णं नाम दशमोउ ध्याय:

English

The different activities of the.soul in the different bodies resemble the motion of the die in the different squares in the chess-board.

अध्याय ११

श्लोक 3.41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमोऽयमविवक्षितः ।यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

anugrahaprakArasya kramo.ayamavivakShitaH | yAdR^ishI yogyatA puMsastasya tAdR^iganugrahaH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डस्थितिवर्णन नामक दसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

None belongs to him. He does not belong to anyone. The contact with wives, sons and kinsmen is but a chance meeting on the way.

अध्याय ११

श्लोक 3.42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ।बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

garbhastho muchyate kashchijjAyamAnastathAparaH | bAlo vA taruNo vAtha vR^iddho vA muchyate paraH

हिन्दी अर्थ

तथा प्रतिसर्गका वर्णन हमलोगोंसे कीजिये

English

He sees the body but the body does not see him. A certain other being, the great Atman secs both but both of them do not see him.

अध्याय ११

श्लोक 3.43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारकोऽपरः ।अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

tiryagyonigataH kashchinmuchyate nArako.aparaH | aparastu padaM prApto muchyate svapadakShaye

हिन्दी अर्थ

चल रहा है, इसमें भी चौदह मनु हैं

English

All living beings beginning with Biahma and ending widi the immobile are tctincd Pasus. Examples cited relate to these Pasus.

अध्याय ११

श्लोक 3.44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ।कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वा स्थित्वा विमुच्यते

kashchitkShINapado bhUtvA punarAvartya muchyate | kashchidadhvagatastasmin sthitvA sthitvA vimuchyate

हिन्दी अर्थ

अंजनपर्वतके समान शोभायमान हो रहा था

English

These Pasus arc b(»und with Pasa (noose) and are fed upon joy and misery as their fodder. The wise say that these are but instruments of games and sports of lord Siva.

अध्याय ११

श्लोक 3.45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ।ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

tasmAnnaikaprakAreNa narANAM muktiriShyate | j~nAnabhAvAnurUpeNa prasAdenaiva nirvR^itiH

हिन्दी अर्थ

चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः॥ ३६ चराचर जगत्की रचना की

English

The ignorant creature cannot effect and prevent his htippiness and misery. Induced by the lord he goes up cO the heaven or falls into the deep ditch.

अध्याय ११

श्लोक 3.46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।ध्यायन्तश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

tasmAdasya prasAdArthaM vA~NmanodoShavarjitAH | dhyAyantashshivamevaikaM sadAratanayAgnayaH

हिन्दी अर्थ

सुश्यादिवर्णन॑ नामेकादशो5 ध्याय:

English

On hearing these words of Vayu, the sages were delighted in their minds. After bowing to him who was expert in the Salvitc Agama they spoke: —

अध्याय ११

श्लोक 3.47

तन्निष्ठास्तत्पराः सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ।सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसा गताः

tanniShThAstatparAH sarve tadyuktAstadupAshrayAH | sarvakriyAH prakurvANAstameva manasA gatAH

हिन्दी अर्थ

आदिवर्णन नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

In his absence how could the tiniversc have been created, since Pasa is insentient and the Pasu is ignorant?

अध्याय ११

श्लोक 3.48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।सत्रान्ते मन्त्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

dIrghasUtrasamArabdhaM divyavarShasahasrakam | satrAnte mantrayogena vAyustatra gamiShyati

हिन्दी अर्थ

अविद्या पञ्ञमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मतः॥ २ अविद्या उत्पन्न हुई

English

Without an intelligent cause nothing has ever been seen anywhere created by Pradhana, Parainanu or any?uch insentient being.

अध्याय ११

श्लोक 3.49

स एव भवतां श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ।ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

sa eva bhavatAM shreyaH sopAyaM kathayiShyati | tato vArANasI puNyA purI paramashobhanA

हिन्दी अर्थ

कुम्भ बीजको आवृत किये रहता है

English

Creativity of Pasu without the knowledge of creation like the going of a blind man is due to the inducement of his lord.

अध्याय ११

श्लोक 3.50

गन्तव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ।सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

gantavyA yatra vishvesho devyA saha pinAkadhR^ik | sadA viharati shrImAn bhaktAnugrahakAraNAt

हिन्दी अर्थ

छठा सर्ग है, वह देवसर्ग कहा गया है

English

Lord the redeemer of the universe sustains the universe of Ksara and Aksara, the two in unison, the mani¬ fest and the unmanifest.

अध्याय ११

श्लोक 3.51

तत्राश्चर्यं महद् दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ।ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपायं द्विजोत्तमाः

tatrAshcharyaM mahad dR^iShTvA matsamIpaM gamiShyatha | tato vaH kathayiShyAmi mokShopAyaM dvijottamAH

हिन्दी अर्थ

से परमेश्वरकी स्तुति करने लगे

English

The enjoyer, the enjoyed and the instigator — the three alone shall be distinguished. There is nothing else to be known by the seekers of knowledge.

अध्याय ११

श्लोक 3.52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ।अनेकजन्मसंसारबन्धनिर्मोक्षकारिणी

yenaikajanmanA muktiryuShmatkaratale sthitA | anekajanmasaMsArabandhanirmokShakAriNI

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं, जो रुद्रके साथ उत्पन्न हुए हैं

English

The man endowed with truth and penance sees in his Atman the great Atman like the oil in the gingelly

अध्याय ११

श्लोक 3.53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसः शुभः

etanmanomayaM chakraM mayA sR^iShTaM visR^ijyate | yatrAsya shIryate nemiH sa deshastapasaH shubhaH

हिन्दी अर्थ

चारोंको रचनेकी इच्छा की

English

He has eyes, faces and feet all round.'*®

अध्याय ११

श्लोक 3.54

इत्युक्त्वा सूर्यसङ्काशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ।प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ityuktvA sUryasa~NkAshaM chakraM dR^iShTvA manomayam | praNipatya mahAdevaM visasarja pitAmahaH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवक्ष कहते हैं

English

The sole lord and creator of the heaven and earth is Maheiivara. He is the origin and the place of merger of all the gods.'*'

अध्याय ११

श्लोक 3.55

तेऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

te.api hR^iShTatarA viprAH praNamya jagatAM prabhum | prayayustasya chakrasya yatra nemirashIryata

हिन्दी अर्थ

सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूता:॥ ७७ प्रादुर्भाव हुआ है

English

The Sruti says that Rudra the great sage is superior to all; he creates Hiranyagarbha the first among the deities.'®*

अध्याय ११

श्लोक 3.56

चक्रं तदपि सङ्क्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ।विमलस्वादुपानीये निपपात वने क्वचित्

chakraM tadapi sa~NkShiptaM shlakShNaM chArushilAtale | vimalasvAdupAnIye nipapAta vane kvachit

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सृष्टिवर्णन॑ नाम द्वादशो5 ध्याय:

English

I know this great Purua, the undying, steady, having the colour of the sun, the lord stationed beyond darkness.'*®

अध्याय ११

श्लोक 3.57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।अनेकयक्षगन्धर्वविद्याधरसमाकुलम्

tadvanaM tena vikhyAtaM naimiShaM munipUjitam | anekayakShagandharvavidyAdharasamAkulam

हिन्दी अर्थ

सृष्टिवर्णन नामक बारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

He has all faces, heads and necks. He lies in the cavity of the heart of all. He is all-pervading and present everywhere.

अध्याय ११

श्लोक 3.58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

aShTAdasha samudrasya dvIpAnashnanpurUravAH | vilAsavashamurvashyA yAto daivena choditaH

हिन्दी अर्थ

हमलोगोंकों संशय हो रहा है

English

He has hands, feet, eyes, heads, ears and faces all around. He stands enveloping everything in the world.

अध्याय ११

श्लोक 3.59

अक्रमेणाहरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ।मुनिभिर्यत्र सङ्क्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

akrameNAharanmohAdyaj~navATaM hiraNmayam | munibhiryatra sa~NkruddhaiH kushavajrairnipAtitaH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा और विष्णु एक-एक करके उत्पन्न हुए हैं

English

They call him the great Purusa — who sees without eyes, hears without ears and comprehends all and whom no one knows.

अध्याय ११

श्लोक 3.60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ।सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

vishvaM sisR^ikShamANA vai yatra vishvasR^ijaH purA | satramArebhire divyaM brahmaj~nA gArhapatyagAH

हिन्दी अर्थ

सभी बातें आपको स्मरण भी हैं

English

MNU 10. 3.

अध्याय ११

श्लोक 3.61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ।शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

R^iShibhiryatra vidvadbhiH shabdArthanyAyakovidaiH | shaktipraj~nAkriyAyogairvidhirAsIdanuShThitaH

हिन्दी अर्थ

उत्तम चरित्र सुननेके लिये श्रद्धायुक्त हैं

English

Ibid 31. 18.

अध्याय ११

श्लोक 3.62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ।वादजल्पबलैर्घ्नन्ति वचोभिरतिवादिनः

yatra vedavido nityaM vedavAdabahiShkR^itAn | vAdajalpabalairghnanti vachobhirativAdinaH

हिन्दी अर्थ

करनेमें सर्वथा समर्थ हैं

English

MNU. 8. 3.

अध्याय ११

श्लोक 3.63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्वच्छपानीयरम्यम् ।अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

sphaTikamayamahIbhR^itpAdajAbhyashshilAbhyaH prasaradamR^itakalpasvachChapAnIyaramyam | atirasaphalavR^ikShaprAyamavyAlasattvaM tapasa uchitamAsInnaimiShaM tanmunInAm

हिन्दी अर्थ

हैं, इसमें सन्देह नहीं है

English

By the grace of the creator, one devoid of sorrows perceives him who is endowed with the excellence of greatness and who does not possess intelligence but is intelli¬ gence itself.

अध्याय ११

श्लोक 4.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| shrIgaNeshAya namaH

हिन्दी अर्थ

साकार रूप धारण कर लिया

English

The great Atman, the Mayin entering this, creates the universe by his Maya. Maya shall be known as Prakrti and Mahesvara as Mayin.

अध्याय ११

श्लोक 4.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

हिन्दी अर्थ

सादं पश्यतोरेव. तयोसतरधीयत॥ ४७ हो गये

English

The great Atman, the Mayin entering this, creates the universe by his Maya. Maya shall be known as Prakrti and Mahesvara as Mayin.

अध्याय ११

श्लोक 4.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.४. चतुर्थोऽध्यायः ।वायुसमागमः ।सूत उवाच ।तस्मिन्देशे महाभागा मुनयः शंसितव्रताः ।अर्चयन्तो महादेवं सत्रमारेभिरे तदा

shrIshivamahApurANam || 7\.1\.4\. chaturtho.adhyAyaH | vAyusamAgamaH | sUta uvAcha | tasmindeshe mahAbhAgA munayaH shaMsitavratAH | archayanto mahAdevaM satramArebhire tadA

हिन्दी अर्थ

नाम त्रयोदशोउ ध्याय:

English

The universe is permeated by his parts. The Purusa attains perpetual peace and calmness on realising lord Siva the creator and enveloper of the universe and the subtler of the subtlest, from his very inception in the foetus.

अध्याय ११

श्लोक 4.2

तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम् ।विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

tachcha satraM pravavR^ite sarvAshcharyaM maharShiNAm | vishvaM sisR^ikShamANAnAM purA vishvasR^ijAmiva

हिन्दी अर्थ

भस्म करनेवाले! आपकी जय हो

English

VS. 3'- J-

अध्याय ११

श्लोक 4.3

अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे ।पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्

atha kAle gate satre samApte bhUridakShiNe | pitAmahaniyogena vAyustatrAgamatsvayam

हिन्दी अर्थ

जगतूकी सृष्टि कर रहा हूं

English

He has no progenitor nor does he take birth from anywhere. He has no causes of birth such as Dirt, Maya etc.

अध्याय ११

श्लोक 4.4

शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी ।आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः

shiShyaH svayambhuvo devaH sarvapratyakShadR^igvashI | Aj~nAyAM maruto yasya saMsthitAH saptasaptakAH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्‍्तोष॑ मुनिपुड्रवाः॥ २६ सन्तोष प्राप्त हुआ

English

On realising the lord of the universe, comprehensible through Sahkhya and Yoga, the cause of the universe the

अध्याय ११

श्लोक 4.5

प्रेरयञ्छश्वदङ्गानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः ।सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्

preraya~nChashvada~NgAni prANAdyAbhiH svavR^ittibhiH | sarvabhUtasharIrANAM kurute yashcha dhAraNam

हिन्दी अर्थ

इृति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखवण्डे देवीशक्त्युद्धभगो नाम षोडशोउ ध्याय:

English

Sveta 4. 6. 11

अध्याय ११

श्लोक 4.6

अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः ।तिर्यक् करादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः

aNimAdibhiraShTAbhiraishvaryaishcha samanvitaH | tiryak karAdibhirmedhyairbhuvanAni bibharti yaH

हिन्दी अर्थ

शक्तिका उद्धव नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

After realising the lord who at the outset created Brahma and taught him the Vedas, through the clarity of my intellect, 1 shall be desirous of salvation from this worldly cxi.s- tence. 1 take refuge in &va who is devoid of attributes and activities, who is quiescent, the undespicable and the unsullied.

अध्याय ११

श्लोक 4.7

आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् ।तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

AkAshayonirdviguNaH sparshashabdasamanvayAt | tejasAM prakR^itishcheti yamAhustattvachintakAH

हिन्दी अर्थ

चाहिए तथा दूसरी प्रसूति कही गयी है

English

After realising the great bridge that takes to immortality I shall be quiescent like the fire that has consumed fuel. When men wear the ether as they wear a hide they will realise the end of miseries before they have realisrd Siva.

अध्याय ११

श्लोक 4.8

तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः ।पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः

tamAshramagataM dR^iShTvA munayo dIrghasatriNaH | pitAmahavachaH smR^itvA praharShamatulaM yayuH

हिन्दी अर्थ

हजारों पुत्र-पौत्र हुए

English

O sages, due to the power of penance, the grace of the lord and the result of my good fortune I secured the holy knowledge straight from the mouth of Brahma, the know¬ ledge that quells sins, lies hidden in the Upanisads and was enunciated in a previous Kalpa.

अध्याय ११

श्लोक 4.9

अभ्युत्थाय ततः सर्वे प्रणम्याम्बरसम्भवम् ।चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्

abhyutthAya tataH sarve praNamyAmbarasambhavam | chAmIkaramayaM tasmai viShTaraM samakalpayan

हिन्दी अर्थ

इसका वर्णन नहीं किया जा सकता है

English

This excellent knowledge shall not be delivered to one who is not quiet, nor to a son who is not well behaved nor to one who is not one's own disciple.

अध्याय ११

श्लोक 4.10

सोऽपि तत्र समासीनो मुनिभिः सम्यगर्चितः ।प्रतिनन्द्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः

so.api tatra samAsIno munibhiH samyagarchitaH | pratinandya cha tAn sarvAn paprachCha kushalaM tataH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माविष्णुस॒ष्टिकधन नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

On realising the lord pervading all living beings like the subtle cream over the ghee, one is freed from sins.

अध्याय ११

श्लोक 4.11

वायुरुवाच ।अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ ।कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः

vAyuruvAcha | atra vaH kushalaM viprAH kachchidvR^itte mahAkratau | kachchidyaj~nahano daityA na bAdheransuradviShaH

हिन्दी अर्थ

उन्हींके चिहोंको धारण करते हैं

English

TA. 10. 10. I; MNU 9. 2.

अध्याय ११

श्लोक 4.12

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कश्चित्समजायत ।स्तोत्रमन्त्रजपैर्देवान् पितृन् पित्र्यैश्च कर्मभिः

prAyashchittaM duriShTaM vA na kashchitsamajAyata | stotramantrajapairdevAn pitR^in pitryaishcha karmabhiH

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले हैं

English

RV. I. 164. 20

अध्याय ११

श्लोक 4.13

कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः ।निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्

kachchidabhyarchya yuShmAbhirvidhirAsItsvanuShThitaH | nivR^itte cha mahAsatre pashchAtkiM vashchikIrShitam

हिन्दी अर्थ

आपका कल्याण हो

English

None can grasp his top, sides or middle. There is nothing resembling him. His is the great fame."*®

अध्याय ११

श्लोक 4.14

इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना ।प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः

ityuktA munayaH sarve vAyunA shivabhAvinA | prahR^iShTamanasaH pUtAH pratyUchurvinayAnvitAH

हिन्दी अर्थ

साथ विचरण करेंगे

English

Those who are frightened of rebirths meditate on the unborn. For the sake of succour they resoi t to the front face of Rudra.

अध्याय ११

श्लोक 4.15

मुनय ऊचुः ।अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः ।अस्मच्छ्रेयोऽभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः

munaya UchuH | adya naH kushalaM sarvamadya sAdhu bhavettapaH | asmachChreyo.abhivR^iddhyarthaM bhavAnatrAgato yataH

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वरेता: स्थित: स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्॥ २९ लिये स्थाणुरूपमें स्थित हो गये

English

The two Vid>a and Avidya lie hidden in the imperishable, infinite great Brahman.

अध्याय ११

श्लोक 4.16

शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रान्तमानसैः ।उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः

shR^iNu chedaM purAvR^ittaM tamasAkrAntamAnasaiH | upAsitaH purAsmAbhirvij~nAnArthaM prajApatiH

हिन्दी अर्थ

रुद्राविर्भाववर्णन॑ नाम च॒तुर्दशो5 ध्याय:

English

He illuminates the quarters above, below and to the sides, shining himself. He is innately alone, foremost of all who presides over all.

अध्याय ११

श्लोक 4.17

सोऽप्यस्माननुगृह्याह शरण्यः शरणागतान् ।सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्

so.apyasmAnanugR^ihyAha sharaNyaH sharaNAgatAn | sarvasmAdadhiko rudro viprAH paramakAraNam

हिन्दी अर्थ

रुद्राविर्भाववर्णन नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Transforming the attributes, the expressions of nature and expressed ones into what is enjoyed and the one that enjoys, he occupies the universe.

अध्याय ११

श्लोक 4.18

तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति ।भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः

tamapratarkyaM yAthAtmyaM bhaktimAneva pashyati | bhaktishchAsya prasAdena prasAdAdeva nirvR^itiH

हिन्दी अर्थ

पितामह:॥ २ नहीं कर सके

English

The gods and the sages know him as hidden i/i the secret Upani$ad, who is Brahman, greater than the greatest, the progenitor of Brahma and the cause of the universe.

अध्याय ११

श्लोक 4.19

तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः ।यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्

tasmAdasya prasAdArthaM naimiShe satrayogataH | yajadhvaM dIrghasatreNa rudraM paramakAraNam

हिन्दी अर्थ

जय हो, है प्रकृतिसुन्दरि! आपकी जय हो

English

Those who knew the lord eschewed their bodies. The lord can be realised only through piety. He is wishless, (he cause of positive and negative substances and the creator of Kalas.

अध्याय ११

श्लोक 4.20

तत्प्रसादेन सत्रान्ते वायुस्तत्रागमिष्यति ।तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति

tatprasAdena satrAnte vAyustatrAgamiShyati | tanmukhAjj~nAnalAbho vastatra shreyo bhaviShyati

हिन्दी अर्थ

जय हो, है त्रिगुणमर्दिनि! आपकी जय हो

English

When these are quelled he goes to another world. This is the cause of union of the two— the enjoyer and the

अध्याय ११

श्लोक 4.21

इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिताः परमेष्ठिना ।अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकाङ्क्षिणः

ityAdishya vayaM sarve preShitAH parameShThinA | asmindeshe mahAbhAga tavAgamanakA~NkShiNaH

हिन्दी अर्थ

करनेवाली! आपकी जय हो

English

We worship and meditate upon the lord of manifold forms, the unborn, lord of people, object of worship and meditation by the entire universe. He is stationed in our minds.

अध्याय ११

श्लोक 4.22

दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् ।अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किञ्चन

dIrghasatraM samAsInA divyavarShasahasrakam | atastavAgamAdanyatprArthyaM no nAsti ki~nchana

हिन्दी अर्थ

रुद्राणीको बारंबार नमस्कार किया

English

We know him as the greatest of lords, the greatest of deities, the lord of the worlds.

अध्याय ११

श्लोक 4.23

इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् ।वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः

ityAkarNya purAvR^ittamR^iShINAM dIrghasatriNAm | vAyuH prItamanA bhUtvA tatrAsInmunisaMvR^itaH

हिन्दी अर्थ

शिवश्िवास्तुतिवर्णन नामक पत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

He has neither cause nor effect. Nowhere in the universe there is anyone equal or superior to him.

अध्याय ११

श्लोक 4.24

ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये ।सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासादवदद् विभुः

tatastairmunibhiH pR^iShTasteShAM bhAvavivR^iddhaye | sargAdi shArvamaishvaryaM samAsAdavadad vibhuH

हिन्दी अर्थ

तुम्हें अभीष्ट वर प्रदान करता हूँ

English

He has no lord, no sex and no ruler. He is the cause of causes and the lord of lords.

अध्याय ११

श्लोक 5.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| shrIgaNeshAya namaH

हिन्दी अर्थ

संसारको पवित्र करनेवाली हैं

English

By his control, Brahma, Vinu, Rudra, gods and Asuras cannot transgress the laws of propriety

अध्याय ११

श्लोक 5.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

हिन्दी अर्थ

इन लोकप्रसिद्ध तीन कन्‍्याओंको जन्म दिया

English

By his control, Brahma, Vinu, Rudra, gods and Asuras cannot transgress the laws of propriety

अध्याय ११

श्लोक 5.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.५. पञ्चमोऽध्यायः ।शिवतत्त्वज्ञानवर्णनम् ।सूत उवाच ।तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः ।प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

shrIshivamahApurANam || 7\.1\.5\. pa~nchamo.adhyAyaH | shivatattvaj~nAnavarNanam | sUta uvAcha | tatra pUrvaM mahAbhAgA naimiShAraNyavAsinaH | praNipatya yathAnyAyaM paprachChuH pavanaM prabhum

हिन्दी अर्थ

समृद्धियोंसे अलंकृत हैं

English

It classiBes itself in the factors of past, present and future and makes people grow old. Thus freely lording over all it is extremely terrible.

अध्याय ११

श्लोक 5.2

नैमिषीया ऊचुः ।भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् ।कथं च शिष्यभावस्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

naimiShIyA UchuH | bhavAn kathamanuprApto j~nAnamIshvaragocharam | kathaM cha shiShyabhAvaste brahmaNo.avyaktajanmanaH

हिन्दी अर्थ

सतीदेहत्याग नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

At the proper time the cool wind blows, the rain falls; the heat subsides and every thing grows.

अध्याय ११

श्लोक 5.3

वायुरुवाच ।एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ।तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रः स्रष्टुकामोऽतपत्तपः

vAyuruvAcha | ekonaviMshatiH kalpo vij~neyaH shvetalohitaH | tasminkalpe chaturvaktraH sraShTukAmo.atapattapaH

हिन्दी अर्थ

वीरभद्रोत्यत्तिवर्णन नामक उन्‍नीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus the twelve thousand years and the surplus period constitute a Gaturyuga. A thousand Gaturyugas constitute a Kalpa.

अध्याय ११

श्लोक 5.4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् ।दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

tapasA tena tIvreNa tuShTastasya pitA svayam | divyaM kaumAramAsthAya rUpaM rUpavatAM varaH

हिन्दी अर्थ

जानकर गणगश्रेष्ठ वीरभद्र क्रोधित हो उठे

English

Obeisance to the great Siva, the soul of the uni¬ verse, whose energy in respect of activity, time and innate nature is untransgressable and under whose command the whole universe functions.

अध्याय ११

श्लोक 5.5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् ।दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

shveto nAma munirbhUtvA divyAM vAchamudIrayan | darshanaM pradadau tasmai devadevo maheshvaraH

हिन्दी अर्थ

सृष्टि करते हुए ब्रह्माजी शोभित होते हैं

English

Then at the bidding of Brahma, the creation evolved out the unmanifest that is the source of origin and the spot of merger for all living creatures.

अध्याय ११

श्लोक 5.6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिं पतिम् ।प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

taM dR^iShTvA pitaraM brahmA brahmaNo.adhipatiM patim | praNamya paramaj~nAnaM gAyatryA saha labdhavAn

हिन्दी अर्थ

किया और राजाओंके भयसे सुदर्शनकी रक्षा की

English

From Rasa the water; from this the Gandha I'anmatra is born, from this the Pythivi, from these elements the mobile and immobile beings are created.

अध्याय ११

श्लोक 5.7

ततः स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः ।असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

tataH sa labdhavij~nAno vishvakarmA chaturmukhaH | asR^ijatsarvabhUtAni sthAvarANi charANi cha

हिन्दी अर्थ

गये हैं, उन्हें क्षमा कर दीजिये

English

Whatever is wished for by the mind is bom of Avyakta. He functions in the three worlds, dividing himself into three because he has all in his control, possesses all the attributes and is dependent on Avyakta. In these three forms he creates, supports and annihilates.

अध्याय ११

श्लोक 5.8

यतः श्रुत्वाऽमृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ।ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

yataH shrutvA.amR^itaM labdhaM brahmaNA parameshvarAt | tatastadvadanAdeva mayA labdhaM tapobalAt

हिन्दी अर्थ

समस्त अपराध भुला दिया

English

As Brahma he has Sattva and Rajas, as Klla Tamas and Rajas, as Visnu he has Sattva alone. Thus the increase of Gunas in the lord is threefold.

अध्याय ११

श्लोक 5.9

मुनय ऊचुः ।किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यतरं शुभम् ।यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषः सुखमृच्छति

munaya UchuH | kiM tajj~nAnaM tvayA labdhaM tathyAttathyataraM shubham | yatra kR^itvA parAM niShThAM puruShaH sukhamR^ichChati

हिन्दी अर्थ

मघवन्युखा:॥ ५६ स्थानोंको चले गये

English

As Brahma he creates the worlds, as Kala he con¬ denses; as Purusa he sustains; he is indifferent. Thus the activity of the lord is threefold.

अध्याय ११

श्लोक 5.10

वायुरुवाच ।पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा ।तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

vAyuruvAcha | pashupAshapatij~nAnaM yallabdhaM tu mayA purA | tatra niShThA parA kAryA puruSheNa sukhArthinA

हिन्दी अर्थ

सर्गादयो5पि कथिता हत्यत्र तत्प्रविस्तरैः॥ ६५ प्रयोजन व्यर्थ है

English

The Energy in the form of Kala consists of its various parts. It comes out of it and permeates it like the piece of steel that sheds sparks of fire.

अध्याय ११

श्लोक 5.11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्त्तते ।ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च त्रिविधं स्मृतम्

aj~nAnaprabhavaM duHkhaM j~nAnenaiva nivarttate | j~nAnaM vastuparichChedo vastu cha trividhaM smR^itam

हिन्दी अर्थ

सष्टिकथनं नाम सम्रदशो5 ध्याय:

English

Since the unobstructed splendour of Siva is firmly fixed in Kala the limit of Kala is extensive and is untrans- eressable.

अध्याय ११

श्लोक 5.12

अजडं च जडं चैव नियन्तृ च तयोरपि ।पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ajaDaM cha jaDaM chaiva niyantR^i cha tayorapi | pashuH pAshaH patishcheti kathyate tattrayaM kramAt

हिन्दी अर्थ

सृष्टिकथन नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Even those who attack the earth and rule it under a single umbrella cannot step beyond Kala like the oceans that do not overflow the shore.

अध्याय ११

श्लोक 5.13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा ।तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

akSharaM cha kSharaM chaiva kSharAkSharaparaM tathA | tadetattritayaM bhUmnA kathyate tattvavedibhiH

हिन्दी अर्थ

स्मरण न कर सके

English

Even those who restrain their sense-organs and conquer the universe cannot conquer Kala. Kala over¬ whelms them.

अध्याय ११

श्लोक 5.14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः ।क्षराक्षरपरं यत्तत् पतिरित्यभिधीयते

akSharaM pashurityuktaH kSharaM pAsha udAhR^itaH | kSharAkSharaparaM yattat patirityabhidhIyate

हिन्दी अर्थ

सूचितकर पिताके भवन जाने लगीं

English

Physicians well-versed in medicines regularly taking in elixirs and aphrodisiacs do not thwart death. Indeed Kala is untransgressable.

अध्याय ११

श्लोक 5.15

मुनय ऊचुः ।किं तच्च क्षरमित्युक्तं किं चाक्षरमुदाहृतम् ।तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत

munaya UchuH | kiM tachcha kSharamityuktaM kiM chAkSharamudAhR^itam | tayoshcha paramaM kiM vA tadetad brUhi mAruta

हिन्दी अर्थ

उदार तथा थेर्ययुक्त वाणीमें कहा--

English

The individual soul proposes something on the basis of its glory, beauty, conduct, strength and pedigree but Kfila disposes it.

अध्याय ११

श्लोक 5.16

वायुरुवाच ।प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषोऽक्षर उच्यते ।ताविमौ प्रेरयत्यन्यः स परः परमेश्वरः

vAyuruvAcha | prakR^itiH kSharamityuktaM puruSho.akShara uchyate | tAvimau prerayatyanyaH sa paraH parameshvaraH

हिन्दी अर्थ

दूषित बताया है

English

By means of pleasing, displeasing and imexpected contacts, Kala unites and separates the living beings.

अध्याय ११

श्लोक 5.17

मुनय ऊचुः ।कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः ।अनयोः केन सम्बन्धः कोऽयं प्रेरक ईश्वरः

munaya UchuH | kaiShA prakR^itirityuktA ka eSha puruSho mataH | anayoH kena sambandhaH ko.ayaM preraka IshvaraH

हिन्दी अर्थ

रूपमें पृथ्वीपर उत्पन्न हुए

English

A young man changes into a feeble aged man. A powerful man becomes weak. A rich man becomes deprived of prosperity. O brahmins, the ways of Kala are wonderful.

अध्याय ११

श्लोक 5.18

वायुरुवाच ।मायाप्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो माययाऽऽवृतः ।सम्बन्धो मलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

vAyuruvAcha | mAyAprakR^itiruddiShTA puruSho mAyayA.a.avR^itaH | sambandho malakarmabhyAM shivaH preraka IshvaraH

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थ प्रवृत्त होनेपर महादेवने विघ्न किया

English

Neither nobility of birth, nor good conduct nor strength nor skill is of any avail. Kala is unthwartable.

अध्याय ११

श्लोक 5.19

मुनय ऊचुः ।केयं माया समाख्याता किंरूपो मायया वृतः ।मलं कीदृक् कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

munaya UchuH | keyaM mAyA samAkhyAtA kiMrUpo mAyayA vR^itaH | malaM kIdR^ik kuto vAsya kiM shivatvaM kutashshivaH

हिन्दी अर्थ

सतीदेहत्यागो नामाष्टादशो5 ध्याय:

English

Even elixirs, panaceas and well administered medicines do not have any effect if the time is not oppor¬ tune. Those very things brought into use at the proper time are efficacious and yield happiness.

अध्याय ११

श्लोक 5.20

वायुरुवाच ।माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः ।मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिः शिवता स्वतः

vAyuruvAcha | mAyA mAheshvarI shaktishchidrUpo mAyayA vR^itaH | malashchichChAdako naijo vishuddhiH shivatA svataH

हिन्दी अर्थ

हमलोग यह जानना चाहते हैं ?

English

He who thus correctly understands the principle of Kala goes beyond it and sees that which is beyond Kala.

अध्याय ११

श्लोक 5.21

मुनय ऊचुः ।आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना ।किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

munaya UchuH | AvR^iNoti kathaM mAyA vyApinaM kena hetunA | kimarthaM chAvR^itiH puMsaH kena vA vinivartate

हिन्दी अर्थ

महेश्वरको नहीं जानता हूँ

English

Obeisance to the great. Obeisance to Siva of wonderful form who has no Kala to influence him, no bondage and liberation and is identical neither with Purusa nor Prakrti nor the universe.

अध्याय ११

श्लोक 5.22

वायुरुवाच ।आवृतिर्व्यापिनोऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि ।हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

vAyuruvAcha | AvR^itirvyApino.api syAdvyApi yasmAtkalAdyapi | hetuH karmaiva bhogArthaM nivarteta malakShayAt

हिन्दी अर्थ

अन्य देवताओंके पूजनसे क्या लाभ !

English

The time taken for the winking of an eye is Nimea, Fifteen such Nime$as constitute one Kiftha.

अध्याय ११

श्लोक 5.23

मुनय ऊचुः ।कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् ।तत्किमादि किमन्तं वा किम्फलं वा किमाश्रयम्

munaya UchuH | kalAdi kathyate kiM tatkarma vA kimudAhR^itam | tatkimAdi kimantaM vA kimphalaM vA kimAshrayam

हिन्दी अर्थ

शिवजीको प्रेरित किया

English

Thirty such Kasthas make one Kala. Thirty Kalas make one Muhurta. Thirty Miihurtas make one day.

अध्याय ११

श्लोक 5.24

कस्मै भोगेश्च किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् ।मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक् क्षीणमलः पुमान्

kasmai bhogeshcha kiM bhogyaM kiM vA tadbhogasAdhanam | malakShayasya ko hetuH kIdR^ik kShINamalaH pumAn

हिन्दी अर्थ

शंकरजीने कहा-तुम्हारा कल्याण हो

English

Thirty days constitute one month of two fortnights. A month constituting the bright and dark halves is one day of the manes.

अध्याय ११

श्लोक 5.25

वायुरुवाच ।कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च ।कलादयः समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

vAyuruvAcha | kalA vidyA cha rAgashcha kAlo niyatireva cha | kalAdayaH samAkhyAtA yo bhoktA puruSho bhavet

हिन्दी अर्थ

पराक्रम देखता रहूँगा

English

Six Masas constitute one Ayana. Two Ayanas make a year. One human year constitutes one day and night for the celestials, Uttarayana being the day and Daksinayana the night.

अध्याय ११

श्लोक 5.26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् ।अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

puNyapApAtmakaM karma sukhaduHkhaphalaM tu yat | anAdimalabhogAntamaj~nAnAtmasamAshrayam

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त मधुर वचन बोलीं--

English

The divine month like the human month constitutes thirty days. The year of the gods constitutes twelve months.

अध्याय ११

श्लोक 5.27

भोगः कर्मविनाशाय भोग्यमव्यक्तमुच्यते ।बाह्यान्तःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

bhogaH karmavinAshAya bhogyamavyaktamuchyate | bAhyAntaHkaraNadvAraM sharIraM bhogasAdhanam

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंवाले तथा जटाजूटसे समन्वित थे

English

Three hundred and sixty human years make one divine year.

अध्याय ११

श्लोक 5.28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः ।क्षीणे चात्ममले तस्मिन् शिवसमो भवेत्

bhAvAtishayalabdhena prasAdena malakShayaH | kShINe chAtmamale tasmin shivasamo bhavet

हिन्दी अर्थ

समान महाघोर गर्जना करने लगे

English

Four thousand years constitute the Kftayuga. The period of four hundred years constitutes the intervening junc¬ tion and a hundred year period constitutes Sandhyaiiisa (a subdivision of the junction).

अध्याय ११

श्लोक 5.29

मुनय ऊचुः ।कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते ।भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

munaya UchuH | kalAdipa~nchatattvAnAM kiM karma pR^ithaguchyate | bhokteti puruShashcheti yenAtmA vyapadishyate

हिन्दी अर्थ

नामैकोनविंशो5 ध्याय:

English

In the three other yugas, their Sandhyas and

अध्याय ११

श्लोक 5.30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते ।किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

kimAtmakaM tadavyaktaM kenAkAreNa bhujyate | kiM tasya sharaNaM bhuktau sharIraM cha kimuchyate

हिन्दी अर्थ

प्रवेश करते हैं

English

Seventyone Gaturyugas constitute a Manvantara. In a Kalpa there are fourteen such Manvantaras.

अध्याय ११

श्लोक 5.31

वायुरुवाच ।दिक्क्रियाव्यञ्जिका विद्याकलो रागः प्रवर्तकः ।कालोऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

vAyuruvAcha | dikkriyAvya~njikA vidyAkalo rAgaH pravartakaH | kAlo.avachChedakastatra niyatistu niyAmikA

हिन्दी अर्थ

तिरस्कृत-सा कर रहा था

English

In this order, hundreds and thousands of such Kalpas and Manvantaras have passed by this time.

अध्याय ११

श्लोक 5.32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणप्रभवाप्ययम् ।प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaM kAraNaM yattattriguNaprabhavApyayam | pradhAnaM prakR^itishcheti yadAhustattvachintakAH

हिन्दी अर्थ

गया, यह क्‍या हो गया ?

English

They are innumerable and hard to be known precisely. It is impossible to mention them in detail in the precise order.

अध्याय ११

श्लोक 5.33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् ।सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

kalAtastadabhivyaktamanabhivyaktalakShaNam | sukhaduHkhavimohAtmA bhujyate guNavAMstridhA

हिन्दी अर्थ

योग्य महेश्वरका यजन नहीं कर रहे हैं

English

A Kalpa constitutes a day of Brahma of unmani¬ fest origin. A thousand Kalpas make a year of Brahma.

अध्याय ११

श्लोक 5.34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

sattvaM rajastama iti guNAH prakR^itisambhavAH | prakR^itau sUkShmarUpeNa tile tailamiva sthitAH

हिन्दी अर्थ

घमण्डको विनष्ट कर दूँगा

English

Eight thousand Brahma years make one Brahma Yuga. A thousand Brahma Yugas make one Savana of Brahma.

अध्याय ११

श्लोक 5.35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् ।राजसं तद्विपर्यासात् स्तम्भमोहौ तु तामसौ

sukhaM cha sukhahetushcha samAsAtsAttvikaM smR^itam | rAjasaM tadviparyAsAt stambhamohau tu tAmasau

हिन्दी अर्थ

उठाकर गंगामें फेंक दी

English

Three thousand and three Savanas make the life time of Brahma.

अध्याय ११

श्लोक 5.36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः ।मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

sAttvikyUrdhvagatiH proktA tAmasI syAdadhogatiH | madhyamA tu gatiryA sA rAjasI paripaThyate

हिन्दी अर्थ

भयानक चेष्टाएँ कीं

English

A day of Brahma's life constitutes the life of fourteen Indras, a month of his life constitutes a four hundred and twenty Indras; a year of his life five thousand and forty Indras; his whole life five hundred and forty thousand Indras.

अध्याय ११

श्लोक 5.37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ।ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

tanmAtrApa~nchakaM chaiva bhUtapa~nchakameva cha | j~nAnendriyANi pa~nchaiva pa~nchakarmendriyANi cha

हिन्दी अर्थ

प्रचक्र: ॥ ४३ शब्दोंको बार-बार बोल रही थीं

English

A day of Vi?nu is the life-time of Brahma. A day of Rudra is equal to the life-time of Vipu. A day of Siva is equal to the life-period of one Rudra. A day of Sadasiva is the life-period of Siva. A day of Sakat livd is the life-period of Sadasiva. The life-time of the latter is equal to the life-period of five hundred and forty thousand previous deities.

अध्याय ११

श्लोक 5.38

प्रधानबुद्ध्यहङ्कारमनांसि च चतुष्टयम् ।समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

pradhAnabuddhyaha~NkAramanAMsi cha chatuShTayam | samAsAdevamavyaktaM savikAramudAhR^itam

हिन्दी अर्थ

ड्ति जल सतस्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे यज्ञविध्वंसनों नाम विंशोउ ध्याय:

English

This Kala functions as directed by Sakatsiva.

अध्याय ११

श्लोक 5.39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते ।व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

tatkAraNadashApannamavyaktamiti kathyate | vyaktaM kAryadashApannaM sharIrAdighaTAdivat

हिन्दी अर्थ

यज्विध्वंसन नामक बीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

This Kalantara shall be known as a day of Paramesvara. Paramevara's night shall be known to extend so long.

अध्याय ११

श्लोक 5.40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते ।शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

yathA ghaTAdikaM kAryaM mR^idAdernAtibhidyate | sharIrAdi tathA vyaktamavyaktAnnAtibhidyate

हिन्दी अर्थ

कमलके समान बड़े-बड़े नेत्रोंकी निकाल लिया

English

Sakti came into being at the outset; with Sautya- titapada following. From iva in association with iSakti Maya came into being and then the unmanifest from it.

अध्याय ११

श्लोक 5.41

तस्मादव्यक्तमेवैकं कारणं करणानि च ।शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

tasmAdavyaktamevaikaM kAraNaM karaNAni cha | sharIraM cha tadAdhAraM tadbhogyaM chApi netarat

हिन्दी अर्थ

नारियाँ सतायी जाती हैं

English

Santyatitapada originated from Sakti and from it Sntipada; then the Vidyapada; from it the Pratisthapada came into being.

अध्याय ११

श्लोक 5.42

मुनय ऊचुः ।बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् ।आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतोऽपि कुतः स्थितिः

munaya UchuH | buddhIndriyasharIrebhyo vyatirekasya kasyachit | AtmashabdAbhidheyasya vastuto.api kutaH sthitiH

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इब विव्यथ:॥ ४९ हो उनका उपहास करता है

English

Nivfttipada originated from Pratisthapada. Thus has been briefly described the creation induced by the lord.

अध्याय ११

श्लोक 5.43

वायुरुवाच ।बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् ।अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

vAyuruvAcha | buddhIndriyasharIrebhyo vyatireko vibhordhruvam | astyeva kashchidAtmeti hetustatra sudurgamaH

हिन्दी अर्थ

देवदण्डवर्णन नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूर्णहुआ

English

It is agreed that everything begins with intellect and ends with Visesa but the makership is neither of the Avyakta nor of the Purua since Prakrti is insentient and Purusa ignorant. Without an intelligent cause nothing is created by the insentient beings — Pradhana, Paramanu etc. But the universe is dependent on a maker since it is an effect composed of parts.

अध्याय ११

श्लोक 5.44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते ।स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

buddhIndriyasharIrANAM nAtmatA sadbhiriShyate | smR^iteraniyataj~nAnAdayAvaddehavedanAt

हिन्दी अर्थ

पहले त्रिपुरसंग्राममें शिवजीके रथमें स्थित हुए थे

English

Hence the creator must be powerful, independent, omnipotent and omniscient with no beginning, no end and endowed with lordly qualities. He is the maker of the universe, Mahadeva, Mahesvara, the protector and annihilator of every¬ thing. He is separate from it.

अध्याय ११

श्लोक 5.45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः ।अन्तर्यामीति वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते

ataH smartAnubhUtAnAmasheShaj~neyagocharaH | antaryAmIti vedeShu vedAnteShu cha gIyate

हिन्दी अर्थ

जोड़कर वीरभद्रसे कहने लगे--

English

Hundred Brahma years constitute the span of Brahma born of unmanifest It is termed Para. Its half is Par.irdha. At the advent of Dissolution the Avyakta with¬ draws to itself all its effects and abides in Atman.

अध्याय ११

श्लोक 5.46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः ।तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

sarvaM tatra sa sarvatra vyApya tiShThati shAshvataH | tathApi kvApi kenApi vyaktameSha na dR^ishyate

हिन्दी अर्थ

तरकससे ले लिया

English

When the Avyakta abides in Atman, when the effects have been withdrawn, Pradhana and Purusa stand on an equal footing.

अध्याय ११

श्लोक 5.47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते

naivAyaM chakShuShA grAhyo nAparairindriyairapi | manasaiva pradIptena mahAnAtmAvasIyate

हिन्दी अर्थ

दोनोंमें रोमांचकारी घोर युद्ध होने लगा

English

The two have the Gunas of Tamas and Sattva, remaining on a par with each other. The two without the Gunas being predominant are mutually interwoven.

अध्याय ११

श्लोक 5.48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः ।नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् च नाधस्तान्न कुतश्चन

na cha strI na pumAneSha naiva chApi napuMsakaH | naivordhvaM nApi tiryak cha nAdhastAnna kutashchana

हिन्दी अर्थ

आकाशगामी देवताओंमें महान् हाहाकार होने लगा

English

In the equal and undivided state of Gunas in the

अध्याय ११

श्लोक 5.49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् ।सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

asharIraM sharIreShu chaleShu sthANumavyayam | sadA pashyati taM dhIro naraH pratyavamarshanAt

हिन्दी अर्थ

विष्णुके चौड़े वक्ष:स्थलपर आघात किया

English

When the universe was unmanifest the lord meditated upon the great Sakti throughout the night. When it dawned the lord in contact with Maya entered Pradhana and Purusa and set them to motion.

अध्याय ११

श्लोक 5.50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् ।अपृथग्ये तु पश्यन्ति ह्यसम्यक् तेषु दर्शनम्

kimatra bahunoktena puruSho dehataH pR^ithak | apR^ithagye tu pashyanti hyasamyak teShu darshanam

हिन्दी अर्थ

वस्त्रोंवाली श्यामा कौशिकी देवी हों

English

Then from these, the three deities Rudra, Visnu and Brahma were born as the cause of all.

अध्याय ११

श्लोक 5.51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् ।अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

yachCharIramidaM proktaM puruShasya tataH param | ashuddhamavashaM duHkhamadhruvaM na cha vidyate

हिन्दी अर्थ

मध्ये स्थित: सिंह इवर्षभाणाम्॥ ७२ शोभित होता है

English

Mahesvara bestows on these the power to pervade all the worlds unobstructed anywhere, unequalled perfect wisdom, the perpetual Siddhis*of Anima etc; and the state of being the cause of activities of creation, sustenance and dissolu¬ tion.

अध्याय ११

श्लोक 5.52

विपदां बीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः ।सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

vipadAM bIjabhUtena puruShastena saMyutaH | sukhI duHkhI cha mUDhashcha bhavati svena karmaNA

हिन्दी अर्थ

दक्षयज्ञविध्वंसवर्णन॑ नाम द्वारविशो5 ध्याय:

English

In another Kalpa he conferred on each the activities of creation, sustenance and dissolution in order that they may not have any mutual rivalry due to delusion of intellect.

अध्याय ११

श्लोक 5.53

अद्भिराप्लावितं क्षेत्रं जनयत्यङ्कुरं यथा ।अज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

adbhirAplAvitaM kShetraM janayatya~NkuraM yathA | aj~nAnAtplAvitaM karma dehaM janayate tathA

हिन्दी अर्थ

दक्षयज़विध्वंसवर्णन नामक बाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

These three are born from one another, sustain one another, flourish one another, respect and follow one another.

अध्याय ११

श्लोक 5.54

अत्यन्तमसुखावासाः स्मृताश्चैकान्तमृत्यवः ।अनागता अतीताश्च तनवोऽस्य सहस्रशः

atyantamasukhAvAsAH smR^itAshchaikAntamR^ityavaH | anAgatA atItAshcha tanavo.asya sahasrashaH

हिन्दी अर्थ

गणोंके साथ आप इन सभीको क्षमा कौजिये

English

Somewhere Brahma, somewhere Visnu and somewhere Rudra are praised. However their glory does not diminish.

अध्याय ११

श्लोक 5.55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः ।अत्यन्तवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

AgatyAgatya shIrNeShu sharIreShu sharIriNaH | atyantavasatiH kvApi na kenApi cha labhyate

हिन्दी अर्थ

स्तुति करने लगे

English

Only impetuous fools censure them. Undoubtedly they become demons and ghosts.

अध्याय ११

श्लोक 5.56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते ।चन्द्रबिम्बवदाकाशे तरलैरभ्रसञ्चयैः

ChAditashcha viyuktashcha sharIraireShu lakShyate | chandrabimbavadAkAshe taralairabhrasa~nchayaiH

हिन्दी अर्थ

देवताओंसे हँसते हुए यह कहने लगे--

English

The Atman who has created the universe sportively remains as the lord of three deities as >vell as of Prakrti and Purua.

अध्याय ११

श्लोक 5.57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः ।अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

anekadehabhedena bhinnA vR^ittirihAtmanaH | aShTApadaparikShepe hyakShamudreva lakShyate

हिन्दी अर्थ

सन्देहरहित होकर प्रसन्नतापूर्वक नाचने लगे

English

The ego split into the gross and subtle elements and the sense-organs. Wlien the ego had the Sattva predomin¬ ant the Sattvika creation took place.

अध्याय ११

श्लोक 5.58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् ।पथि सङ्गम एवायं दारैः पुत्रैश्च बन्धुभिः

naivAsya bhavitA kashchinnAsau bhavati kasyachit | pathi sa~Ngama evAyaM dAraiH putraishcha bandhubhiH

हिन्दी अर्थ

होकर शिवजीकी स्तुति करने लगे

English

The secondary creation took place simultaneously. The five sense-organs, the five organs of activity and the eleventh the mind, originated. The mind is both an organ ol' knowledge and of activity. When the ego becomes associated with Tamas, the Bhutatanmatras are born.

अध्याय ११

श्लोक 5.59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः

yathA kAShThaM cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau | sametya cha vyapeyAtAM tadvad bhUtasamAgamaH

हिन्दी अर्थ

दयासे सुख प्राप्त किया

English

From the ether the Sparsatanmatra, from it Vayu, from Vayu the Rupatanmatra, from this the Tejas, from I'ejas the Rasa tanmatra is born.

अध्याय ११

श्लोक 5.60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति ।तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

sa pashyati sharIraM tachCharIraM tanna pashyati | tau pashyati paraH kashchittAvubhau taM na pashyataH

हिन्दी अर्थ

संसारबन्धनसे मुक्त हो गयी

English

Since they arc presided over by Purusa and blessed by Avyakta the principles beginning with Mahat and ending with Visesa generate the cosmic egg. 2®

अध्याय ११

श्लोक 5.61

ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च पशवः परिकीर्तिताः ।पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

brahmAdyAH sthAvarAntAshcha pashavaH parikIrtitAH | pashUnAmeva sarveShAM proktametannidarshanam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति, पालन तथा संहार करते हैं

English

When thus the activities <jf Brahma are fulfilled Brahma becomes flourished in that Egg.

अध्याय ११

श्लोक 5.62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः ।लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

sa eSha badhyate pAshaiH sukhaduHkhAshanaH pashuH | lIlAsAdhanabhUto ya Ishvarasyeti sUrayaH

हिन्दी अर्थ

प्रकार कहने लगे--

English

He IS the firsi.t embodied soul, called Puru$a. He is the first creator of living beings, brahma thus existed in the beginning.

अध्याय ११

श्लोक 5.63

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

aj~no janturanIsho.ayamAtmanaH sukhaduHkhayoH | Ishvaraprerito gachChetsvargaM vA shvabhrameva vA

हिन्दी अर्थ

कौजिये और हमारे अपराधको क्षमा कीजिये

English

On the scheme of creation see a note.

अध्याय ११

श्लोक 5.64

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः ।प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

sUta uvAcha | ityAkarNyAnilavacho munayaH prItamAnasAH | prochuH praNamya taM vAyuM shaivAgamavichakShaNam

हिन्दी अर्थ

सत्पुरुषोंक आप रक्षक हैं

English

See note 208.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Shiva Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.