Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६१.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६१.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१६. षड्विंशोऽध्यायः ।साङ्गोपाङ्गपूजाविधानवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः ।मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा॥ ६१.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.16\. ShaDviMsho.adhyAyaH | sA~NgopA~NgapUjAvidhAnavarNanam | upamanyuruvAcha | brahmaghno vA surApo vA steyI vA gurutalpagaH | mAtR^ihA pitR^ihA vApi vIrahA bhrUNahApi vA

सम्पूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् ।तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्॥ ६१.२ ॥

sampUjyAmantrakaM bhaktyA shivaM paramakAraNam | taistaiH pApaiH pramuchyeta varShairdvAdashabhiH kramAt

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पतितोऽपि यजेत् शिवम् ।भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेद्रियः॥ ६१.३ ॥

tasmAt sarvaprayatnena patito.api yajet shivam | bhaktashchennAparaH kashchidbhikShAhAro jitedriyaH

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु ।पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते॥ ६१.४ ॥

kR^itvApi sumahatpApaM bhaktyA pa~nchAkShareNa tu | pUjayedyadi deveshaM tasmAtpApAtpramuchyate

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः॥ ६१.५ ॥

abbhakShA vAyubhakShAshcha ye chAnye vratakarshitAH | teShAmetairvratairnAsti shivalokasamAgamaH

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् ।सोऽपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्॥ ६१.६ ॥

bhaktyA pa~nchAkShareNaiva yaH shivaM sakR^idarchayet | so.api gachChechChivasthAnaM shivamantrasya gauravAt

तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः ।शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः॥ ६१.७ ॥

tasmAttapAMsi yaj~nAshcha sarve sarvasvadakShiNAH | shivamUrtyarchanasyaite koTyaMshenApi no samAH

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण चेत् ।पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा॥ ६१.८ ॥

baddho vApyatha mukto vA pAshAtpa~nchAkShareNa chet | pUjayanmuchyate bhakto nAtra kAryA vichAraNA

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् ।यः सकृत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः॥ ६१.९ ॥

arudro vA sarudro vA sUktena shivamarchayet | yaH sakR^itpatito vApi mUDho vA muchyate naraH

षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् ।शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च॥ ६१.१० ॥

ShaDakShareNa vA devaM sUktamantreNa pUjayet | shivabhakto jitakrodho hyalabdho labdha eva cha

अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः ।सब्रह्माङ्गेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते॥ ६१.११ ॥

alabdhAllabdha evAtra vishiShTo nAtra saMshayaH | sabrahmA~Ngena vA tena sahaMsena vimuchyate

तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् ।एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा॥ ६१.१२ ॥

tasmAnnityaM shivaM bhaktyA sUktamantreNa pUjayet | ekakAlaM dvikAlaM vA trikAlaM nityameva vA

येऽर्चयन्ति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः ।ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवान् शिवः॥ ६१.१३ ॥

ye.archayanti mahAdevaM vij~neyAste maheshvarAH | j~nAnenAtmasahAyena nArchito bhagavAn shivaH

स चिरं संसरत्यस्मिन् संसारे दुःखसागरे ।दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्॥ ६१.१४ ॥

sa chiraM saMsaratyasmin saMsAre duHkhasAgare | durlabhaM prApya mAnuShyaM mUDho nArchayate shivam

निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः ।दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं येऽर्चयन्ति पिनाकिनम्॥ ६१.१५ ॥

niShphalaM tasya tajjanma mokShAya na bhavedyataH | durlabhaM prApya mAnuShyaM ye.archayanti pinAkinam

तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः ।भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः॥ ६१.१६ ॥

teShAM hi saphalaM janma kR^itArthAste narottamAH | bhavabhaktiparA ye cha bhavapraNatachetasaH

भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः ।भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः॥ ६१.१७ ॥

bhavasaMsmaraNodyuktA na te duHkhasya bhAginaH | bhavanAni manoj~nAni vibhramAbharaNAH striyaH

धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् ।ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये॥ ६१.१८ ॥

dhanaM chAtR^iptiparyantaM shivapUjAvidheH phalam | ye vA~nChanti mahAbhogAn rAjyaM cha tridashAlaye

ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् ।सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता॥ ६१.१९ ॥

te vA~nChanti sadAkAlaM harasya charaNAmbujam | saubhAgyaM kAntimadrUpaM sattvaM tyAgArdrabhAvatA

शौर्यं वै जगति ख्यातिः शिवमर्चयतो भवेत् ।तस्मात् सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः॥ ६१.२० ॥

shauryaM vai jagati khyAtiH shivamarchayato bhavet | tasmAt sarvaM parityajya shivaikAhitamAnasaH

शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेत् शिवमात्मनः ।त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्॥ ६१.२१ ॥

shivapUjAvidhiM kuryAdyadIchChet shivamAtmanaH | tvaritaM jIvitaM yAti tvaritaM yAti yauvanam

त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात् पूज्यः पिनाकधृक् ।यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा॥ ६१.२२ ॥

tvaritaM vyAdhirabhyeti tasmAt pUjyaH pinAkadhR^ik | yAvannAyAti maraNaM yAvannAkramate jarA

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शङ्करम् ।न शिवार्चनतुल्योऽस्ति धर्मोऽन्यो भुवनत्रये॥ ६१.२३ ॥

yAvannendriyavaikalyaM tAvatpUjaya sha~Nkaram | na shivArchanatulyo.asti dharmo.anyo bhuvanatraye

इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदाशिवः ।द्वारयागं ज वनिकां परिवारबलिक्रियाम्॥ ६१.२४ ॥

iti vij~nAya yatnena pUjanIyaH sadAshivaH | dvArayAgaM ja vanikAM parivArabalikriyAm

नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रासादे यदि पूजयेत् ।हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरोऽपि वा॥ ६१.२५ ॥

nityotsavaM cha kurvIta prAsAde yadi pUjayet | havirnivedanAdUrdhvaM svayaM chAnucharo.api vA

प्रासादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् ।निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः॥ ६१.२६ ॥

prAsAdaparivArebhyo baliM dadyAdyathAkramam | nirgamya saha vAditraistadAshAbhimukhaH sthitaH

पुष्पं धूपं च दीपं च दद्यादन्नं जलैः सह ।ततो दद्यात् महापीठे तिष्ठन् बलिमुदङ्मुखः॥ ६१.२७ ॥

puShpaM dhUpaM cha dIpaM cha dadyAdannaM jalaiH saha | tato dadyAt mahApIThe tiShThan balimuda~NmukhaH

ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा ।तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्॥ ६१.२८ ॥

tato niveditaM deve yattadannAdikaM purA | tatsarvaM sAvasheShaM vA chaNDAya vinivedayet

हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् ।कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः॥ ६१.२९ ॥

hutvA cha vidhivatpashchAtpUjAsheShaM samApayet | kR^itvA prayogaM vidhivadyAvanmantraM japaM tataH

नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने ।विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते॥ ६१.३० ॥

nityotsavaM prakurvIta yathoktaM shivashAsane | vipule taijase pAtre raktapadmopashobhite

अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् ।शिरस्यारोप्य तत्पात्रं द्विजस्यालङ्कृतस्य च॥ ६१.३१ ॥

astraM pAshupataM divyaM tatrAvAhya samarchayet | shirasyAropya tatpAtraM dvijasyAla~NkR^itasya cha

न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च ।प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मङ्गलनिःस्वनैः॥ ६१.३२ ॥

nyastAstravapuShA tena dIptayaShTidharasya cha | prAsAdaparivArebhyo bahirma~NgalaniHsvanaiH

नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः ।प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्॥ ६१.३३ ॥

nR^ityageyAdibhishchaiva saha dIpadhvajAdibhiH | pradakShiNatrayaM kR^itvA na drutaM chAvilambitam

महापीठं समावृत्य त्रिःप्रदक्षिणयोगतः ।पुनः प्रविष्टो द्वारस्थो यजमानः कृताञ्जलिः ।आदायाभ्यन्तरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः॥ ६१.३४ ॥

mahApIThaM samAvR^itya triHpradakShiNayogataH | punaH praviShTo dvArastho yajamAnaH kR^itA~njaliH | AdAyAbhyantaraM nItvA hyastramudvAsayettataH

प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात् ।आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्॥ ६१.३५ ॥

pradakShiNAdikaM kR^itvA yathApUrvoditaM kramAt | AdAya chAShTapuShpANi pUjAmatha samApayet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६२.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६२.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।अग्निकार्यवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृण्मये वा नवे शुभे॥ ६२.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.27\. saptaviMsho.adhyAyaH | agnikAryavarNanam | upamanyuruvAcha | athAgnikAryaM vakShyAmi kuNDe vA sthaNDile.api vA | vedyAM vA hyAyase pAtre mR^iNmaye vA nave shubhe

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् ।तत्राराध्य महादेवं होमकर्मसमाचरेत्॥ ६२.२ ॥

AdhAyAgniM vidhAnena saMskR^itya cha tataH param | tatrArAdhya mahAdevaM homakarmasamAcharet

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा ।वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्॥ ६२.३ ॥

kuNDaM dvihastamAnaM vA hastamAtramathApi vA | vR^ittaM vA chaturasraM vA kuryAdvediM cha maNDalam

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम् ।चतुरङ्गुलमुत्सेधं तस्य द्व्यङ्गुलमेव वा॥ ६२.४ ॥

kuNDaM vistAravannimnaM tanmadhye.aShTadalAmbujam | chatura~NgulamutsedhaM tasya dvya~Ngulameva vA

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते ।मध्ये च मध्यमाङ्गुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः॥ ६२.५ ॥

vitastidviguNonnatyA nAbhimantaH prachakShate | madhye cha madhyamA~NgulyA madhyamottamaparvaNoH

अङ्गुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः ।मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा॥ ६२.६ ॥

a~NgulaiH kathyate sadbhishchaturviMshatibhiH karaH | mekhalAnAM trayaM vApi dvayamekamathApi vA

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् ।अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधरवदेव वा॥ ६२.७ ॥

yathAshobhaM prakurvIta shlakShNamiShTaM mR^idA sthiram | ashvatthapatravadyoniM gajAdharavadeva vA

झमेखलामध्यतः कुर्यात् पश्चिमे दक्षिणेऽपि वा ।शोभनामग्रतः किञ्चिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः॥ ६२.८ ॥

jhamekhalAmadhyataH kuryAt pashchime dakShiNe.api vA | shobhanAmagrataH ki~nchinnimnAmunmIlikAM shanaiH

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किञ्चिदुत्सृज्य मेखलाम् ।नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती॥ ६२.९ ॥

agreNa kuNDAbhimukhIM ki~nchidutsR^ijya mekhalAm | notsedhaniyamo vedyAH sA mArdI vAtha saikatI

मण्डलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् ।कुण्डं च मृण्मयं वेदिमालिम्पेद् गोमयाम्बुना॥ ६२.१० ॥

maNDalaM goshakR^ittoyairmAnaM pAtrasya noditam | kuNDaM cha mR^iNmayaM vedimAlimped gomayAmbunA

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदम्भसा ।स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विलिखेत्ततः॥ ६२.११ ॥

prakShAlya tApayetpAtraM prokShayedanyadambhasA | svasUtroktaprakAreNa kuNDAdau vilikhettataH

सम्प्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् ।अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्॥ ६२.१२ ॥

samprokShya kalpayeddarbhaiH puShpairvA vahniviShTaram | archanArthaM cha homArthaM sarvadravyANi sAdhayet

प्रक्षाल्य क्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् ।मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्॥ ६२.१३ ॥

prakShAlya kShAlanIyAni prokShaNyA prokShya shodhayet | maNijaM kAShThajaM vAtha shrotriyAgArasambhavam

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् ।त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्॥ ६२.१४ ॥

anyaM vAbhyarhitaM vahniM tataH sAdhAramAnayet | triHpradakShiNamAvR^itya kuNDAderupari kramAt

बह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने ।योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः सम्मुखेन वा॥ ६२.१५ ॥

bahnibIjaM samuchchArya tvAdadhItAgnimAsane | yonimArgeNa vA tadvadAtmanaH sammukhena vA

योनिप्रदेशगः सर्वं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ।स्वनाभ्यन्तःस्थितं वह्निं तद्रन्ध्नाद्विस्फुलिङ्गवत्॥ ६२.१६ ॥

yonipradeshagaH sarvaM kuNDaM kuryAdvichakShaNaH | svanAbhyantaHsthitaM vahniM tadrandhnAdvisphuli~Ngavat

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिम्बाकृतिं स्मरेत् ।आज्यसंस्कारपर्यन्तमन्वाधानपुरःसरम्॥ ६२.१७ ॥

nirgamya pAvake bAhye lInaM bimbAkR^itiM smaret | AjyasaMskAraparyantamanvAdhAnapuraHsaram

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यात् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ।शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः॥ ६२.१८ ॥

svasUtroktakramAtkuryAt mUlamantreNa mantravit | shivamUrtiM samabhyarchya tato dakShiNapArshvataH

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् ।स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ॥ ६२.१९ ॥

nyasya mantraM ghR^ite mudrAM darshayeddhenusa.nj~nitAm | sruksruvau taijasau grAhyau na kAMsyAyasasaisakau

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ ।पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते॥ ६२.२० ॥

yaj~nadArumayau vApi smArtau vA shilpasammatau | parNe vA brahmavR^ikShAderachChidre madhya utthite

सम्मृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ सन्ताप्य प्रोक्षयेत्पुनः ।परिषिच्य स्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः॥ ६२.२१ ॥

sammR^ijya darbhaistau vahnau santApya prokShayetpunaH | pariShichya svasUtroktakrameNa shivapUrvakaiH

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये ।भ्रुं स्तुं ब्रुं श्रुं क्रमेणैव पुं ड्रुं द्रुं इत्यतः परम्॥ ६२.२२ ॥

juhuyAdaShTabhirbIjairagnisaMskArasiddhaye | bhruM stuM bruM shruM krameNaiva puM DruM druM ityataH param

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः ।त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया॥ ६२.२३ ॥

bIjAni sapta saptAnAM jihvAnAmanupUrvashaH | trishikhA madhyamA jihvA bahurUpasamAhvayA

तस्याः शिखा दक्षिणतो ज्वलन्ती वामतः परा ।हिरण्या प्रागुदग्जिह्वा कनका पूर्वतः स्थिता॥ ६२.२४ ॥

tasyAH shikhA dakShiNato jvalantI vAmataH parA | hiraNyA prAgudagjihvA kanakA pUrvataH sthitA

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता ।अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा॥ ६२.२५ ॥

raktAgneyI nairR^itI cha kR^iShNAnyA suprabhA matA | atiriktA marujjihvA svanAmAnuguNaprabhA

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहान्तञ्च यथाक्रमम् ।जिह्वामन्त्रैस्तु हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वैकैकशः क्रमात्॥ ६२.२६ ॥

svabIjAnantaraM vAchyA svAhAnta~ncha yathAkramam | jihvAmantraistu hutvAjyaM jihvAstvaikaikashaH kramAt

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् ।सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्॥ ६२.२७ ॥

raM vahnayeti svAheti madhye hutvAhutitrayam | sarpiShA vA samidbhirvA pariShechanamAcharet

एवं कृते शिवाग्निः स्यात्स्मरेत्तत्र शिवासनम् ।तत्रावाह्य यजेद्देवमर्धनारीश्वरं शिवम् ।दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत्॥ ६२.२८ ॥

evaM kR^ite shivAgniH syAtsmarettatra shivAsanam | tatrAvAhya yajeddevamardhanArIshvaraM shivam | dIpAntaM pariShichyAtha samiddhomaM samAcharet

ताः पालाश्यः परा वापि यज्ञिया द्वादशाङ्गुलाः ।अवक्रा न स्वयं शुष्काः सत्वचो निर्व्रणाः समाः॥ ६२.२९ ॥

tAH pAlAshyaH parA vApi yaj~niyA dvAdashA~NgulAH | avakrA na svayaM shuShkAH satvacho nirvraNAH samAH

दशाङ्गुला वा विहिताः कनिष्ठाङ्गुलिसम्मिताः ।प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि॥ ६२.३० ॥

dashA~NgulA vA vihitAH kaniShThA~NgulisammitAH | prAdeshamAtrA vAlAbhe hotavyAH sakalA api

दूर्वापत्रसमाकारां चतुरङ्गुलमायताम् ।दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः॥ ६२.३१ ॥

dUrvApatrasamAkArAM chatura~NgulamAyatAm | dadyAdAjyAhutiM pashchAdannamakShapramANataH

लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा ।सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे॥ ६२.३२ ॥

lAjAMstathA sarShapAMshcha yavAMshchaiva tilAMstathA | sarpiShAktAni bhakShyANi lehyachoShyANi sambhave

दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा ।होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम्॥ ६२.३३ ॥

dashaivAhutayastatra pa~ncha vA tritayaM cha vA | hotavyAH shaktito dadyAdekamevAtha vAhutim

स्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचा शेषात्करेण वा ।तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा॥ ६२.३४ ॥

sruveNAjyaM samityAdyAsruchA sheShAtkareNa vA | tatra divyena hotavyaM tIrthenArSheNa vA tathA

द्रव्येणैकेन वालाभे जुहुयात् श्रद्धया पुनः ।प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मन्त्रयित्वाहुतित्रयम्॥ ६२.३५ ॥

dravyeNaikena vAlAbhe juhuyAt shraddhayA punaH | prAyashchittAya juhuyAnmantrayitvAhutitrayam

ततो होमावशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् ।निधाय पुष्पं तस्याग्रे स्रुवेणाधोमुखेन ताम्॥ ६२.३६ ॥

tato homAvashiShTena ghR^itenApUrya vai srucham | nidhAya puShpaM tasyAgre sruveNAdhomukhena tAm

सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनाञ्जलिनोत्थितः ।वौषडन्तेन जुहुयाद्धारां तु यवसम्मिताम्॥ ६२.३७ ॥

sadarbhena samAchChAdya mUlenA~njalinotthitaH | vauShaDantena juhuyAddhArAM tu yavasammitAm

इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिञ्चेच्च पूर्ववत् ।तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम्॥ ६२.३८ ॥

itthaM pUrNAhutiM kR^itvA pariShi~nchechcha pUrvavat | tata udvAsya deveshaM gopayettu hutAshanam

तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्सन्धाय नित्यशः ।अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना॥ ६२.३९ ॥

tamapyudvAsya vA nAbhau yajetsandhAya nityashaH | athavA vahnimAnIya shivashAstroktavartmanA

वागीशीगर्भसम्भूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् ।अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च॥ ६२.४० ॥

vAgIshIgarbhasambhUtaM saMskR^itya vidhivadyajet | anvAdhAnaM punaH kR^itvA paridhIn paridhAya cha

पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः ।संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्य तानि तदम्भसा॥ ६२.४१ ॥

pAtrANi dvandvarUpeNa nikShipyeShTvA shivaM tataH | saMshodhya prokShaNIpAtraM prokShya tAni tadambhasA

प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्यापूरितं जलैः ।आज्यसंस्कारपर्यन्तं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ॥ ६२.४२ ॥

praNItApAtramaishAnyAM vinyasyApUritaM jalaiH | AjyasaMskAraparyantaM kR^itvA saMshodhya sraksruvau

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः ।कृत्वा पृथक् पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत्॥ ६२.४३ ॥

garbhAdhAnaM puMsavanaM sImantonnayanaM tataH | kR^itvA pR^ithak pR^ithagghutvA jAtamagniM vichintayet

त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् ।मधुपिङ्गं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्॥ ६२.४४ ॥

tripAdaM saptahastaM cha chatuHshR^i~NgaM dvishIrShakam | madhupi~NgaM trinayanaM sakapardendushekharam

रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषनभूषितम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम्॥ ६२.४५ ॥

raktaM raktAmbarAlepaM mAlyabhUShanabhUShitam | sarvalakShaNasampannaM sopavItaM trimekhalam

शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे ।तोमरं तालवृन्तं च घृतपात्रं तथेतरैः॥ ६२.४६ ॥

shaktimantaM sruksruvau cha dadhAnaM dakShiNe kare | tomaraM tAlavR^intaM cha ghR^itapAtraM tathetaraiH

जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् ।नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम्॥ ६२.४७ ॥

jAtaM dhyAtvaivamAkAraM jAtakarma samAcharet | nAlApanayanaM kR^itvA tataH saMshodhya sUtakam

शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरःसरम् ।पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम्॥ ६२.४८ ॥

shivAgniruchinAmAsya kR^itvAhutipuraHsaram | pitrorvisarjanaM kR^itvA chaulopanayanAdikam

आप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु ।आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः॥ ६२.४९ ॥

AptoryAmAvasAnAntaM kR^itvA saMskAramasya tu | AjyadhArAdihomaM cha kR^itvA sviShTakR^itaM tataH

रमित्यनेन बीजेन परिषिञ्चेत्ततः परम् ।ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च॥ ६२.५० ॥

ramityanena bIjena pariShi~nchettataH param | brahmaviShNushiveshAnAM lokeshAnAM tathaiva cha

तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् ।धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित्॥ ६२.५१ ॥

tadastrANAM cha paritaH kR^itvA pUjAM yathAkramam | dhUpadIpAdisiddhyarthaM vahnimuddhR^itya kR^ityavit

साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च ।कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा॥ ६२.५२ ॥

sAdhayitvAjyapUrvANi dravyANi punareva cha | kalpayitvAsanaM vahnau tatrAvAhya yathApurA

सम्पूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णान्तमाचरेत् ।अथवा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम्॥ ६२.५३ ॥

sampUjya devaM devIM cha tataH pUrNAntamAcharet | athavA svAshramoktaM tu vahnikarma shivArpaNam

बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः ।शिवाग्नेर्भस्म सङ्ग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा॥ ६२.५४ ॥

buddhvA shivAshramI kuryAnna cha tatrAparo vidhiH | shivAgnerbhasma sa~NgrAhyamagnihotrodbhavaM tu vA

वैवाहाग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगन्धि च ।कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत्॥ ६२.५५ ॥

vaivAhAgnibhavaM vApi pakvaM shuchi sugandhi cha | kapilAyAH shakR^ichChastaM gR^ihItaM gagane patat

न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम् ।उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि॥ ६२.५६ ॥

na klinnaM nAtikaThinaM na durgandhaM na shoShitam | uparyadhaH parityajya gR^ihNIyAtpatitaM yadi

पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रतः ।अपक्वमतिपक्वं च सन्त्यज्य भसितं सितम्॥ ६२.५७ ॥

piNDIkR^itya shivAgnyAdau tatkShipenmUlamantrataH | apakvamatipakvaM cha santyajya bhasitaM sitam

आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिःक्षिपेत् ।तैजसं दारवं वापि मृण्मयं शैलमेव च॥ ६२.५८ ॥

AdAya vA samAloDya bhasmAdhAre viniHkShipet | taijasaM dAravaM vApi mR^iNmayaM shailameva cha

अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् ।समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निःक्षिपेत्॥ ६२.५९ ॥

anyadvA shobhanaM shuddhaM bhasmAdhAraM prakalpayet | same deshe shubhe shuddhe dhanavadbhasma niHkShipet

प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात् स्वयं चानुचरोऽपि वा ।न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत् ।न संस्पृशेच्च नीचाङ्गैर्नोपेक्षेत न लङ्घयेत्॥ ६२.६० ॥

prasthito bhasma gR^ihNIyAt svayaM chAnucharo.api vA | na chAyuktakare dadyAnnaivAshuchitale kShipet | na saMspR^ishechcha nIchA~NgairnopekSheta na la~Nghayet

तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रतः ।कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत्॥ ६२.६१ ॥

tasmAdbhasitamAdAya viniyu~njIta mantrataH | kAleShUkteShu nAnyatra nAyogyebhyaH pradApayet

भस्मसङ्ग्रहणं कुर्याद्देवेऽनुद्वासिते सति ।उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजायते॥ ६२.६२ ॥

bhasmasa~NgrahaNaM kuryAddeve.anudvAsite sati | udvAsane kR^ite yasmAchchaNDabhasma prajAyate

अग्निकार्ये कृते पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः ।स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत्॥ ६२.६३ ॥

agnikArye kR^ite pashchAt shivashAstroktamArgataH | svasUtroktaprakArAdvA balikarma samAcharet

अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले ।विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात्॥ ६२.६४ ॥

atha vidyAsanaM nyasya supralipte tu maNDale | vidyAkoshaM pratiShThApya yajetpuShpAdibhiH kramAt

विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम् ।तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यैर्गुरुमर्चयेत्॥ ६२.६५ ॥

vidyAyAH purataH kR^itvA gurorapi cha maNDalam | tatrAsanavaraM kR^itvA puShpAdyairgurumarchayet

ततोऽनुपूजयेत् पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान् ।ततः स्वयं च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम्॥ ६२.६६ ॥

tato.anupUjayet pUjyAn bhojayechcha bubhukShitAn | tataH svayaM cha bhu~njIta shuddhamannaM yathAsukham

निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये ।श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम्॥ ६२.६७ ॥

niveditaM cha vA deve tachCheShaM chAtmashuddhaye | shraddadhAno na lobhena na chaNDAya samarpitam

गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः ।न तु तत्र शिवोऽस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः॥ ६२.६८ ॥

gandhamAlyAdi yachchAnyattatrApyeSha samo vidhiH | na tu tatra shivo.asmIti buddhiM kuryAdvichakShaNaH

भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत् ।कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः॥ ६२.६९ ॥

bhuktvAchamya shivaM dhyAtvA hR^idaye mUlamuchcharet | kAlasheShaM nayedyogyaiH shivashAstrakathAdibhiH

रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम् ।शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम्॥ ६२.७० ॥

rAtrau vyatIte pUrvAMshe kR^itvA pUjAM manoharAm | shivayoH shayanaM tvekaM kalpayedatishobhanam

भक्ष्यभोज्याम्बरालेपपुष्पमालादिकं तथा ।मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम्॥ ६२.७१ ॥

bhakShyabhojyAmbarAlepapuShpamAlAdikaM tathA | manasA karmaNA vApi kR^itvA sarvaM manoharam

ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिः स्वपेत् ।गृहस्थो भार्यया सार्द्धं तदन्येऽपि तु केवलाः॥ ६२.७२ ॥

tato devasya devyAshcha pAdamUle shuchiH svapet | gR^ihastho bhAryayA sArddhaM tadanye.api tu kevalAH

प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मन्त्रमाद्यमुदीरयेत् ।प्रणम्य मनसा देवं साम्बं सगणमव्ययम्॥ ६२.७३ ॥

pratyUShasamayaM buddhvA mantramAdyamudIrayet | praNamya manasA devaM sAmbaM sagaNamavyayam

देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः ।शङ्खादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत्॥ ६२.७४ ॥

deshakAlochitaM kR^itvA shauchAdyamapi shaktitaH | sha~NkhAdininadairdivyairdevaM devIM cha bodhayet

ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगन्धिभिः ।निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्॥ ६२.७५ ॥

tatastatsamayonnidraiH puShpairatisugandhibhiH | nirvartya shivayoH pUjAM prArabheta puroditam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।नित्यनैमित्तिकविधिवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्॥ ६३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.28\. aShTAviMsho.adhyAyaH | nityanaimittikavidhivarNanam | upamanyuruvAcha | ataH paraM pravakShyAmi shivAshramaniSheviNAm | shivashAstroktamArgeNa naimittikavidhikramam

सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि ।अष्टभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वणि च क्रमात्॥ ६३.२ ॥

sarveShvapi cha mAseShu pakShayorubhayorapi | aShTabhyAM cha chaturdashyAM tathA parvaNi cha kramAt

अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः ।कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः॥ ६३.३ ॥

ayane viShuve chaiva grahaNeShu visheShataH | kartavyA mahatI pUjA hyadhikA vApi shaktitaH

मासि मासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु ।स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः॥ ६३.४ ॥

mAsi mAsi yathAnyAyaM brahmakUrchaM prasAdhya tu | snApayitvA shivaM tena pibechCheShamupoShitaH

ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि ।निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते॥ ६३.५ ॥

brahmahatyAdidoShANAmatIva mahatAmapi | niShkR^itirbrahmakUrchasya pAnAnnAnyA vishiShyate

पौषे तु पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः ।माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद् घृतकम्बलम्॥ ६३.६ ॥

pauShe tu puShyanakShatre kuryAnnIrAjanaM vibhoH | mAghe maghAkhye nakShatre pradadyAd ghR^itakambalam

फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् ।चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि॥ ६३.७ ॥

phAlgune chottarAnte vai prArabheta mahotsavam | chaitre chitrApaurNamAsyAM dolAM kuryAdyathAvidhi

वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् ।ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्॥ ६३.८ ॥

vaishAkhyAM tu vishAkhAyAM kuryAtpuShpamahAlayam | jyeShThe mUlAkhyanakShatre shItakumbhaM pradApayet

आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा ।श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्॥ ६३.९ ॥

AShADhe chottarAShADhe pavitrAropaNaM tathA | shrAvaNe prAkR^itAnyApi maNDalAni prakalpayet

श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् ।प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने॥ ६३.१० ॥

shraviShThAkhye tu nakShatre prauShThapadyAM tataH param | prokShayechcha jalakrIDAM pUrvAShADhAshraye dine

आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवौदनम् ।अग्निकार्यं च तेनैव कुर्यात् शतभिषग्दिने॥ ६३.११ ॥

AshvayujyAM tato dadyAtpAyasaM cha navaudanam | agnikAryaM cha tenaiva kuryAt shatabhiShagdine

कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् ।मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेत् शिवम्॥ ६३.१२ ॥

kArtikyAM kR^itikAyoge dadyAddIpasahasrakam | mArgashIrShe tathArdrAyAM ghR^itena snApayet shivam

अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा ।आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्॥ ६३.१३ ॥

ashaktasteShu kAleShu kuryAdutsavameva vA | AsthAnaM vA mahApUjAmadhikaM vA samarchanam

आवृत्तेऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु ।दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने॥ ६३.१४ ॥

AvR^itte.api cha kalyANe prashasteShvapi karmasu | daurmanasye durAchAre duHsvapne duShTadarshane

उत्पाते वाशुभेऽन्यस्मिन् रोगे वा प्रबलेऽथवा ।स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः॥ ६३.१५ ॥

utpAte vAshubhe.anyasmin roge vA prabale.athavA | snAnapUjAjapadhyAnahomadAnAdikAH kriyaH

निमित्तानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः ।शिवानले च विहते पुनः सन्धानमाचरेत्॥ ६३.१६ ॥

nimittAnuguNAH kAryAH purashcharaNapUrvikAH | shivAnale cha vihate punaH sandhAnamAcharet

य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः ।तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः॥ ६३.१७ ॥

ya evaM sharvadharmiShTho vartate nityamudyataH | tasyaikajanmanA muktiM prayachChati maheshvaraH

एतद्यथोत्तरं कुर्यात् नित्यनैमित्तिकेषु यः ।दिव्यं श्रीकण्ठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति॥ ६३.१८ ॥

etadyathottaraM kuryAt nityanaimittikeShu yaH | divyaM shrIkaNThanAthasya sthAnamAdyaM sa gachChati

तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पकोटिशतं नरः ।कालान्तरे च्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च॥ ६३.१९ ॥

tatra bhuktvA mahAbhogAn kalpakoTishataM naraH | kAlAntare chyutastasmAdaumaM kaumArameva cha

सम्प्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः ।तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्॥ ६३.२० ॥

samprApya vaiShNavaM brAhmaM rudralokaM visheShataH | tatroShitvA chiraM kAlaM bhuktvA bhogAnyathoditAn

पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् ।श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्मात् शैवपुरं व्रजेत्॥ ६३.२१ ॥

punashchordhvaM gatastasmAdatItya sthAnapa~nchakam | shrIkaNThAjj~nAnamAsAdya tasmAt shaivapuraM vrajet

अर्द्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु ।पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥ ६३.२२ ॥

arddhacharyAratashchApi dvirAvR^ittyaivameva tu | pashchAjj~nAnaM samAsAdya shivasAyujyamApnuyAt

अर्द्धार्द्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् ।अण्डान्तं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्॥ ६३.२३ ॥

arddhArddhacharito yastu dehI dehakShayAtparam | aNDAntaM vordhvamavyaktamatItya bhuvanadvayam

सम्प्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः ।अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा॥ ६३.२४ ॥

samprApya pauruShaM raudrasthAnamadrIndrajApateH | anekayugasAhasraM bhuktvA bhogAnanekadhA

पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते ।तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः॥ ६३.२५ ॥

puNyakShaye kShitiM prApya kule mahati jAyate | tatrApi pUrvasaMskAravashena sa mahAdyutiH

पशुधर्मान् परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् ।तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्॥ ६३.२६ ॥

pashudharmAn parityajya shivadharmarato bhavet | taddharmagauravAdeva dhyAtvA shivapuraM vrajet

भोगांश्च विविधान् भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् ।तत्र विद्येश्वरैःसार्द्धं भुक्त्वा भोगान् बहून् क्रमात्॥ ६३.२७ ॥

bhogAMshcha vividhAn bhuktvA vidyeshvarapadaM vrajet | tatra vidyeshvaraiHsArddhaM bhuktvA bhogAn bahUn kramAt

अण्डस्यान्तर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः ।ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च॥ ६३.२८ ॥

aNDasyAntarbahirvAtha sakR^idAvartate punaH | tato labdhvA shivaj~nAnaM parAM bhaktimavApya cha

शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते ।यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्॥ ६३.२९ ॥

shivasAdharmyamAsAdya na bhUyo vinivartate | yashchAtIva shive bhakto viShayAsaktachittavat

शिवधर्मानसौ कुर्वन्नकुर्वन् वापि मुच्यते ।एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः॥ ६३.३० ॥

shivadharmAnasau kurvannakurvan vApi muchyate | ekAvR^itto dvirAvR^ittastrirAvR^itto nivartakaH

न पुनश्चक्रवर्ती स्यात् शिवधर्माधिकारवान् ।तस्मात् शिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना॥ ६३.३१ ॥

na punashchakravartI syAt shivadharmAdhikAravAn | tasmAt shivAshrito bhUtvA yena kenApi hetunA

शिवधर्मे मतिं कुर्यात् श्रेयसे चेत्कृतोद्यमः ।नात्र निर्बन्धयिष्यामो वयं कञ्चन केनचित्॥ ६३.३२ ॥

shivadharme matiM kuryAt shreyase chetkR^itodyamaH | nAtra nirbandhayiShyAmo vayaM ka~nchana kenachit

निर्बन्धेभ्योऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते ।रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्॥ ६३.३३ ॥

nirbandhebhyo.ativAdebhyaH prakR^ityaitanna rochate | rochate vA parebhyastu puNyasaMskAragauravAt

संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् ।प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः॥ ६३.३४ ॥

saMsArakAraNaM yeShAM na praroDhumalaM bhavet | prakR^ityanuguNaM tasmAdvimR^ishyaitadasheShataH

शिवधर्मेऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः॥ ६३.३५ ॥

shivadharme.adhikurvIta yadIchChechChivamAtmanaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२९. एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।काम्यकर्मवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया ।स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा॥ ६४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.29\. ekonatriMshattamo.adhyAyaH | kAmyakarmavarNanam | shrIkR^iShNa uvAcha | bhagavaMstvanmukhAdeva shrutaM shrutisamaM mayA | svAshritAnAM shivaproktaM nityanaimittikaM tathA

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् ।काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्॥ ६४.२ ॥

idAnIM shrotumichChAmi shivadharmAdhikAriNAm | kAmyamapyasti chetkarma vaktumarhasi sAmpratam

उपमन्युरुवाच ।अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा ।ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः॥ ६४.३ ॥

upamanyuruvAcha | astyaihikaphalaM ki~nchidAmuShmikaphalaM tathA | aihikAmuShmika~nchApi tachcha pa~nchavidhaM punaH

किञ्चित् क्रियामयं कर्म किञ्चित् कर्म तपोमयम्॥ ६४.४ ॥

ki~nchit kriyAmayaM karma ki~nchit karma tapomayam

जपध्यानमयं किञ्चित् किञ्चित् सर्वमयं तथा ।क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात्॥ ६४.५ ॥

japadhyAnamayaM ki~nchit ki~nchit sarvamayaM tathA | kriyAmayaM tathA bhinnaM homadAnArchanakramAt

सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत् ।शक्तिश्चाज्ञा महेशस्य शिवस्य परमात्मनः॥ ६४.६ ॥

sarvashaktimatAmeva nAnyeShAM saphalaM bhavet | shaktishchAj~nA maheshasya shivasya paramAtmanaH

तस्मात् काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरो द्विजः ।अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम्॥ ६४.७ ॥

tasmAt kAmyAni karmANi kuryAdAj~nAdharo dvijaH | atha vakShyAmi kAmyaM hi chehAmutra phalapradam

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमन्तर्बहिः क्रमात् ।शिवो महेश्वरश्चेति नात्यन्तमिह भिद्यते॥ ६४.८ ॥

shaivairmAheshvaraishchaiva kAryamantarbahiH kramAt | shivo maheshvarashcheti nAtyantamiha bhidyate

यथा तथा न भिद्यन्ते शैवा माहेश्वरा अपि ।शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः॥ ६४.९ ॥

yathA tathA na bhidyante shaivA mAheshvarA api | shivAshritA hi te shaivA j~nAnayaj~naratA narAH

माहेश्वराः समाख्याताः कर्मयज्ञरता भुवि ।तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा बहिः॥ ६४.१० ॥

mAheshvarAH samAkhyAtAH karmayaj~naratA bhuvi | tasmAdAbhyantare kuryuH shaivA mAheshvarA bahiH

न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः ।परीक्ष्य भूमिं विधिवद् गन्धवर्णरसादिभिः॥ ६४.११ ॥

na tu prayogo bhidyeta vakShyamANasya karmaNaH | parIkShya bhUmiM vidhivad gandhavarNarasAdibhiH

मनोऽभिलषिते तत्र वितानवितताम्बरे ।सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसन्निभे॥ ६४.१२ ॥

mano.abhilaShite tatra vitAnavitatAmbare | supralipte mahIpR^iShThe darpaNodarasannibhe

प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ।एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत्॥ ६४.१३ ॥

prAchImutpAdayetpUrvaM shAstradR^iShTena vartmanA | ekahastaM dvihastaM vA maNDalaM parikalpayet

आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासम्भवसम्भृतैः॥ ६४.१४ ॥

AlikhedvimalaM padmamaShTapatraM sakarNikam | ratnahemAdibhishchUrNairyathAsambhavasambhR^itaiH

पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम् ।दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः॥ ६४.१५ ॥

pa~nchAvaraNasaMyuktaM bahushobhAsamanvitam | daleShu siddhayaH kalpyAH kesareShu sashaktikAH

रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात् ।कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः॥ ६४.१६ ॥

rudrA vAmAdayastvaShTau pUrvAdidalataH kramAt | karNikAyAM cha vairAgyaM bIjeShu nava shaktayaH

स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम् ।कर्णिकोपरि चाग्नेयं मण्डलं सौरमैन्दवम्॥ ६४.१७ ॥

skande shivAtmako dharmo nAle j~nAnaM shivAshrayam | karNikopari chAgneyaM maNDalaM sauramaindavam

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम् ।सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम्॥ ६४.१८ ॥

shivavidyAtmatattvAkhyaM tattvatrayamataH param | sarvAsanopari sukhaM vichitrakusumAnvitam

पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदम्बया सह ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्॥ ६४.१९ ॥

pa~nchAvaraNasaMyuktaM pUjayedambayA saha | shuddhasphaTikasa~NkAshaM prasannaM shItaladyutim

विद्युद्वलयसङ्काशजटामुकुटभूषितम् ।शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखाम्बुजम्॥ ६४.२० ॥

vidyudvalayasa~NkAshajaTAmukuTabhUShitam | shArdUlacharmavasanaM ki~nchitsmitamukhAmbujam

रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वाभरणभूषितम्॥ ६४.२१ ॥

raktapadmadalaprakhyapAdapANitalAdharam | sarvalakShaNasampannaM sarvAbharaNabhUShitam

दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम्॥ ६४.२२ ॥

divyAyudhavarairyuktaM divyagandhAnulepanam | pa~nchavaktraM dashabhujaM chandrakhaNDashikhAmaNim

अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम् ।त्रिलोचनारविन्दाढ्यं कृतबालेन्दुशेखरम्॥ ६४.२३ ॥

asya pUrvamukhaM saumyaM bAlArkasadR^ishaprabham | trilochanAravindADhyaM kR^itabAlendushekharam

दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम् ।भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम्॥ ६४.२४ ॥

dakShiNaM nIlajImUtasamAnaruchiraprabham | bhrukuTIkuTilaM ghoraM raktavR^ittekShaNatrayam

दंष्ट्राकरालं दुर्द्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम् ।उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम्॥ ६४.२५ ॥

daMShTrAkarAlaM durddharShaM sphuritAdharapallavam | uttaraM vidrumaprakhyaM nIlAlakavibhUShitam

सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम् ।पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम्॥ ६४.२६ ॥

savilAsaM trinayanaM chandrAbharaNashekharam | pashchimaM pUrNachandrAbhaM lochanatritayojjvalam

चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मन्दस्मितमनोहरम् ।पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिन्दुरेखासमुज्ज्वलम्॥ ६४.२७ ॥

chandrarekhAdharaM saumyaM mandasmitamanoharam | pa~nchamaM sphaTikaprakhyamindurekhAsamujjvalam

अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम् ।दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम्॥ ६४.२८ ॥

atIva saumyamutphullalochanatritayojjvalam | dakShiNe shUlaparashuvajrakhaDgAnalojjvalam

सव्ये च नागनाराचघण्टापाशाङ्कुशोज्ज्वलम् ।निवृत्त्या जानुसम्बद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया॥ ६४.२९ ॥

savye cha nAganArAchaghaNTApAshA~Nkushojjvalam | nivR^ittyA jAnusambaddhamAnAbheshcha pratiShThayA

आकण्ठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शान्तया ।तदूर्ध्वं शान्त्यतीताख्यकलया परया तथा॥ ६४.३० ॥

AkaNThaM vidyayA tadvadAlalATaM tu shAntayA | tadUrdhvaM shAntyatItAkhyakalayA parayA tathA

पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम् ।ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम्॥ ६४.३१ ॥

pa~nchAdhvavyApinaM sAkShAtkalApa~nchakavigraham | IshAnamukuTaM devaM puruShAkhyaM purAtanam

अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम् ।सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम्॥ ६४.३२ ॥

aghorahR^idayaM tadvadvAmaguhyaM maheshvaram | sadyapAdaM cha tanmUrtimaShTatriMshatkalAmayam

मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा ।ऊँ काराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम्॥ ६४.३३ ॥

mAtR^ikAmayamIshAnaM pa~nchabrahmamayaM tathA | U.N kArAkhyamayaM chaiva haMsashaktyA samanvitam

तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढाङ्कमण्डलम् ।ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया॥ ६४.३४ ॥

tathechChAtmikayA shaktyA samArUDhA~NkamaNDalam | j~nAnAkhyayA dakShiNato vAmatashcha kriyAkhyayA

तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम् ।मूर्तिं मूलेन सङ्कल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात्॥ ६४.३५ ॥

tattvatrayamayaM sAkShAdvidyAmUrtiM sadAshivam | mUrtiM mUlena sa~Nkalpya sakalIkR^itya cha kramAt

सम्पूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया ।मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह॥ ६४.३६ ॥

sampUjya cha yathAnyAyamarghAntaM mUlavidyayA | mUrtimantaM shivaM sAkShAchChaktyA paramayA saha

तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम् ।पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम्॥ ६४.३७ ॥

tatrAvAhya mahAdevaM sadasadvyaktivarjitam | pa~nchopakaraNaM kR^itvA pUjayetparameshvaram

ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह ।प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात्॥ ६४.३८ ॥

brahmabhishcha ShaDa~Ngaishcha tato mAtR^ikayA saha | praNavena shivenaiva shaktiyuktena cha kramAt

शान्तेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः ।पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा॥ ६४.३९ ॥

shAntena vA tathAnyaishcha vedamantraishcha kR^itsnashaH | pUjayetparamaM devaM kevalena shivena vA

पाद्यादिमुखवासान्तं कृत्वा प्रस्थापनं विना ।पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्॥ ६४.४० ॥

pAdyAdimukhavAsAntaM kR^itvA prasthApanaM vinA | pa~nchAvaraNapUjAM tu hyArabheta yathAkramam