Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१२. द्वादशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे ।पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ ४७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.12\. dvAdasho.adhyAyaH | pa~nchAkSharamAhAtmyavarNanam | shrIkR^iShNa uvAcha | maharShivara sarvaj~na sarvaj~nAnamahodadhe | pa~nchAkSharasya mAhAtmyaM shrotumichChAmi tattvataH

उपमन्युरुवाच ।पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि ।अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्सङ्क्षेपतः शृणु॥ ४७.२ ॥

upamanyuruvAcha | pa~nchAkSharasya mAhAtmyaM varShakoTishatairapi | ashakyaM vistarAdvaktuM tasmAtsa~NkShepataH shR^iNu

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरः ।सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थप्रसाधकः॥ ४७.३ ॥

vede shivAgame chAyamubhayatra ShaDakSharaH | sarveShAM shivabhaktAnAmasheShArthaprasAdhakaH

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् ।आज्ञासिद्धमसन्दिग्धं वाक्यमेतत् शिवात्मकम्॥ ४७.४ ॥

tadalpAkSharamarthADhyaM vedasAraM vimuktidam | Aj~nAsiddhamasandigdhaM vAkyametat shivAtmakam

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् ।सुनिश्चितार्थं गम्भीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्॥ ४७.५ ॥

nAnAsiddhiyutaM divyaM lokachittAnura~njakam | sunishchitArthaM gambhIraM vAkyaM tatpArameshvaram

मन्त्रं सुखमुखोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये ।प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम्॥ ४७.६ ॥

mantraM sukhamukhochchAryamasheShArthaprasiddhaye | prAhonnamaH shivAyeti sarvaj~naH sarvadehinAm

तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं षडक्षरम् ।अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्॥ ४७.७ ॥

tadbIjaM sarvavidyAnAM mantramAdyaM ShaDakSharam | atisUkShmaM mahArthaM cha j~neyaM tadvaTabIjavat

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ।ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः॥ ४७.८ ॥

devo guNatrayAtItaH sarvaj~naH sarvakR^itprabhuH | omityekAkShare mantre sthitaH sarvagataH shivaH

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु ।मन्त्रे नमः शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् ।मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः॥ ४७.९ ॥

ishAnAdyAni sUkShmANi brahmANyekAkSharANi tu | mantre namaH shivAyeti saMsthitAni yathAkramam | mantre ShaDakShare sUkShme pa~nchabrahmatanuH shivaH

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः ।वाच्यः शिवोऽप्रमेयत्वात् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः॥ ४७.१० ॥

vAchyavAchakabhAvena sthitaH sAkShAtsvabhAvataH | vAchyaH shivo.aprameyatvAt mantrastadvAchakaH smR^itaH

वाच्यवाचकभावोऽयमनादिः संस्थितस्तयोः ।यथानादिप्रवृत्तोऽयं घोरसंसारसागरः॥ ४७.११ ॥

vAchyavAchakabhAvo.ayamanAdiH saMsthitastayoH | yathAnAdipravR^itto.ayaM ghorasaMsArasAgaraH

शिवोऽपि हि तथानादिः संसारान्मोचकः स्थितः ।व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः॥ ४७.१२ ॥

shivo.api hi tathAnAdiH saMsArAnmochakaH sthitaH | vyAdhInAM bheShajaM yadvatpratipakShaH svabhAvataH

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः ।असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्॥ ४७.१३ ॥

tadvatsaMsAradoShANAM pratipakShaH shivaH smR^itaH | asatyasmin jagannAthe tamobhUtamidaM bhavet

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च ।प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्॥ ४७.१४ ॥

achetanatvAtprakR^iteraj~natvAtpuraShasya cha | pradhAnaparamANvAdi yAvatki~nchidachetanam

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ।धर्माधर्मोपदेशश्च बन्धमोक्षौ विचारणात्॥ ४७.१५ ॥

na tatkartR^i svayaM dR^iShTaM buddhimatkAraNaM vinA | dharmAdharmopadeshashcha bandhamokShau vichAraNAt

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति ।वैद्यं विना निरानन्दाः क्लिश्यन्ते रोगिणो यथा॥ ४७.१६ ॥

na sarvaj~naM vinA puMsAmAdisargaH prasiddhyati | vaidyaM vinA nirAnandAH klishyante rogiNo yathA

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः सदाशिवः ।अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्॥ ४७.१७ ॥

tasmAdanAdiH sarvaj~naH paripUrNaH sadAshivaH | asti nAthaH paritrAtA puMsAM saMsArasAgarAt

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तः स्वभावविमलः प्रभुः ।सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयः शिवागमे॥ ४७.१८ ॥

AdimadhyAntanirmuktaH svabhAvavimalaH prabhuH | sarvaj~naH paripUrNashcha shivo j~neyaH shivAgame

तस्याभिधानमन्त्रोऽयमभिधेयश्च स स्मृतः ।अभिधानाभिधेयत्वात् मन्त्रः सिद्धः परः शिवः॥ ४७.१९ ॥

tasyAbhidhAnamantro.ayamabhidheyashcha sa smR^itaH | abhidhAnAbhidheyatvAt mantraH siddhaH paraH shivaH

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् ।यदोन्नमः शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्॥ ४७.२० ॥

etAvattu shivaj~nAnametAvatparamaM padam | yadonnamaH shivAyeti shivavAkyaM ShaDakSharam

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् ।यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः॥ ४७.२१ ॥

vidhivAkyamidaM shaivaM nArthavAdaM shivAtmakam | yaH sarvaj~naH susampUrNaH svabhAvavimalaH shivaH

लोकानुग्रहकर्त्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् ।यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः॥ ४७.२२ ॥

lokAnugrahakarttA cha sa mR^iShArthaM kathaM vadet | yadyathAvasthitaM vastu guNadoShaiH svabhAvataH

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् ।रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्॥ ४७.२३ ॥

yAvatphalaM cha tatpUrNaM sarvaj~nastu yathA vadet | rAgAj~nAnAdibhirdoShairgrastatvAdanR^itaM vadet

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा ।अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् ।प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः॥ ४७.२४ ॥

te cheshvare na vidyete brUyAtsa kathamanyathA | aj~nAtAsheShadoSheNa sarvaj~neya shivena yat | praNItamamalaM vAkyaM tatpramANaM na saMshayaH

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता ।यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः॥ ४७.२५ ॥

tasmAdIshvaravAkyAni shraddheyAni vipashchitA | yathArthapuNyapApeShu tadashraddho vrajatyadhaH

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् ।वाक्यं मुनिवरैः शान्तैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्॥ ४७.२६ ॥

svargApavargasiddhyarthaM bhAShitaM yatsushobhanam | vAkyaM munivaraiH shAntaistadvij~neyaM subhAShitam

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् ।वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते॥ ४७.२७ ॥

rAgadveShAnR^itakrodhakAmatR^iShNAnusAri yat | vAkyaM nirayahetutvAttaddurbhAShitamuchyate

संस्कृतेनाऽपि किं तेन मृदुना ललितेन वा ।अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना॥ ४७.२८ ॥

saMskR^itenA.api kiM tena mR^idunA lalitena vA | avidyArAgavAkyena saMsArakleshahetunA

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च सङ्क्षयः ।विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्॥ ४७.२९ ॥

yachChrutvA jAyate shreyo rAgAdInAM cha sa~NkShayaH | virUpamapi tadvAkyaM vij~neyamiti shobhanam

बहुत्वेऽपि हि मन्त्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः ।प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्॥ ४७.३० ॥

bahutve.api hi mantrANAM sarvaj~nena shivena yaH | praNIto vimalo mantro na tena sadR^ishaH kvachit

साङ्गानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे ।न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रोऽप्यस्त्यपरः क्वचित्॥ ४७.३१ ॥

sA~NgAni vedashAstrANi saMsthitAni ShaDakShare | na tena sadR^ishastasmAnmantro.apyastyaparaH kvachit

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा ।मन्त्रः षडक्षरो भिन्नः सूत्रं वृत्त्यात्मना यथा॥ ४७.३२ ॥

saptakoTimahAmantrairupamantrairanekadhA | mantraH ShaDakSharo bhinnaH sUtraM vR^ittyAtmanA yathA

शिवज्ञानानि यावन्ति विद्यास्थानानि यानि च ।षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः॥ ४७.३३ ॥

shivaj~nAnAni yAvanti vidyAsthAnAni yAni cha | ShaDakSharasya sUtrasya tAni bhAShyaM samAsataH

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः ।यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः॥ ४७.३४ ॥

kiM tasya bahubhirmantraiH shAstrairvA bahuvistaraiH | yasyonnamaH shivAyeti mantro.ayaM hR^idi saMsthitaH

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् ।येनोन्नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः॥ ४७.३५ ॥

tenAdhItaM shrutaM tena kR^itaM sarvamanuShThitam | yenonnamaH shivAyeti mantrAbhyAsaH sthirIkR^itaH

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् ।जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्॥ ४७.३६ ॥

namaskArAdisaMyuktaM shivAyetyakSharatrayam | jihvAgre vartate yasya saphalaM tasya jIvitam

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा ।पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपञ्जरात्॥ ४७.३७ ॥

antyajo vAdhamo vApi mUrkho vA paNDito.api vA | pa~nchAkSharajape niShTho muchyate pApapa~njarAt

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना ।हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः॥ ४७.३८ ॥

ityuktaM parameshena devyA pR^iShTena shUlinA | hitAya sarvamartyAnAM dvijAnAM tu visheShataH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१३. त्रयोदशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनम् ।देव्युवाच ।कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे॥ ४८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.13\. trayodasho.adhyAyaH | pa~nchAkSharamAhAtmyavarNanam | devyuvAcha | kalau kaluShite kAle durjaye duratikrame | apuNyatamasAchChanne loke dharmaparA~Nmukhe

क्षीणे वर्णाश्रमाचारे सङ्कटे समुपस्थिते ।सर्वाधिकारे सन्दिग्धे निश्चिते वापि पर्यये॥ ४८.२ ॥

kShINe varNAshramAchAre sa~NkaTe samupasthite | sarvAdhikAre sandigdhe nishchite vApi paryaye

तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते ।केनोपायेन मुच्यन्ते भक्तास्तव महेश्वर॥ ४८.३ ॥

tadopadeshe vihate gurushiShyakrame gate | kenopAyena muchyante bhaktAstava maheshvara

ईश्वर उवाच ।आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम ।भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यन्ते कलिजा नराः॥ ४८.४ ॥

Ishvara uvAcha | Ashritya paramAM vidyAM hR^idyAM pa~nchAkSharIM mama | bhaktyA cha bhAvitAtmAno muchyante kalijA narAH

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः ।दूषितानां कृतघ्नानां निन्दकानां छलात्मनाम्॥ ४८.५ ॥

manovAkkAyajairdoShairvaktuM smartumagocharaiH | dUShitAnAM kR^itaghnAnAM nindakAnAM ChalAtmanAm

लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् ।मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी॥ ४८.६ ॥

lubdhAnAM vakramanasAmapi matpravaNAtmanAm | mama pa~nchAkSharI vidyA saMsArabhayatAriNI

मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले ।पतितोऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययाऽनया॥ ४८.७ ॥

mayaivamasakR^iddevi pratij~nAtaM dharAtale | patito.api vimuchyeta madbhakto vidyayA.anayA

देव्युवाच ।कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा ।कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि ।ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्ययाऽनया॥ ४८.८ ॥

devyuvAcha | karmAyogyo bhavenmartyaH patito yadi sarvathA | karmAyogena yatkarma kR^itaM cha narakAya hi | tataH kathaM vimuchyeta patito vidyayA.anayA

ईश्वर उवाच ।तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ।रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा॥ ४८.९ ॥

Ishvara uvAcha | tathyametattvayA proktaM tathA hi shR^iNu sundari | rahasyamiti matvaitadgopitaM yanmayA purA

समन्त्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः ।नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना॥ ४८.१० ॥

samantrakaM mAM patitaH pUjayedyadi mohitaH | nArakI syAnna sandeho mama pa~nchAkSharaM vinA

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः॥ ४८.११ ॥

abbhakShA vAyubhakShAshcha ye chAnye vratakarshitAH | teShAmetairvratairnAsti mama lokasamAgamaH

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ।सोऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्॥ ४८.१२ ॥

bhaktyA pa~nchAkShareNaiva yo hi mAM sakR^idarchayet | so.api gachChenmama sthAnaM mantrasyAsyaiva gauravAt

तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ।पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः॥ ४८.१३ ॥

tasmAttapAMsi yaj~nAshcha vratAni niyamAstathA | pa~nchAkSharArchanasyaite koTyaMshenApi no samaH

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः ।पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥ ४८.१४ ॥

baddho vApyatha mukto vA pAshAtpa~nchAkShareNa yaH | pUjayenmAM sa muchyeta nAtra kAryA vichAraNA

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ।पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः॥ ४८.१५ ॥

arudro vA sarudro vA sakR^itpa~nchAkShareNa yaH | pUjayetpatito vApi mUDho vA muchyate naraH

षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।स ब्रह्माङ्गेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते॥ ४८.१६ ॥

ShaDakShareNa vA devi tathA pa~nchAkShareNa vA | sa brahmA~Ngena mAM bhaktyA pUjayedyadi muchyate

पतितोऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धोऽलब्ध एव वा॥ ४८.१७ ॥

patito.apatito vApi mantreNAnena pUjayet | mama bhakto jitakrodho salabdho.alabdha eva vA

अलब्धाल्लब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः ।तस्मात् लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्॥ ४८.१८ ॥

alabdhAllabdha eveha koTikoTiguNAdhikaH | tasmAt labdhvaiva mAM devi mantreNAnena pUjayet

लब्ध्वा सम्पूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः ।ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्॥ ४८.१९ ॥

labdhvA sampUjayedyastu maitryAdiguNasaMyutaH | brahmacharyarato bhaktyA matsAdR^ishyamavApnuyAt

किमत्र बहुनोक्तेन भक्ताः सर्वेऽधिकारिणः ।मम पञ्चाक्षरे मन्त्रे तस्मात् श्रेष्ठतरो हि सः॥ ४८.२० ॥

kimatra bahunoktena bhaktAH sarve.adhikAriNaH | mama pa~nchAkShare mantre tasmAt shreShThataro hi saH

पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः ।तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत्॥ ४८.२१ ॥

pa~nchAkSharaprabhAveNa lokavedamaharShayaH | tiShThanti shAshvatA dharmA devAH sarvamidaM jagat

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ।सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति॥ ४८.२२ ॥

pralaye samanuprApte naShTe sthAvaraja~Ngame | sarvaM prakR^itimApannaM tatra saMlayameShyati

एकोऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयोऽस्ति कुत्रचित् ।तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः॥ ४८.२३ ॥

eko.ahaM saMsthito devi na dvitIyo.asti kutrachit | tadA vedAshcha shAstrANi sarve pa~nchAkShare sthitAH

ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ।ततः सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः॥ ४८.२४ ॥

te nAshaM naiva samprAptA machChaktyA hyanupAlitAH | tataH sR^iShTirabhUnmattaH prakR^ityAtmaprabhedataH

गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोऽवान्तरसंहृतिः ।तदा नारायणः शेते देवो मायामयीं तनुम्॥ ४८.२५ ॥

guNamUrtyAtmanAM chaiva tato.avAntarasaMhR^itiH | tadA nArAyaNaH shete devo mAyAmayIM tanum

आस्थाय भोगिपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः ।तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः॥ ४८.२६ ॥

AsthAya bhogiparya~Nkashayane toyamadhyagaH | tannAbhipa~NkajAjjAtaH pa~nchavaktraH pitAmahaH

सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान् ।मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः॥ ४८.२७ ॥

sisR^ikShamANo lokAMstrInna sakto hyasahAyavAn | munIndasha sasarjAdau mAnasAnamitaujasaH

तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः ।मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर॥ ४८.२८ ॥

teShAM siddhivivR^iddhyarthaM mAM provAcha pitAmahaH | matputrANAM mahAdeva shaktiM dehi maheshvara

इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् ।पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान् पद्मयोनये॥ ४८.२९ ॥

ityevaM prArthitastena pa~nchavaktradharo hyaham | pa~nchAkSharANi kramashaH proktavAn padmayonaye

स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णँल्लोकपितामहः ।वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्॥ ४८.३० ॥

sa pa~nchavadanaistAni gR^ihNa.NllokapitAmahaH | vAchyavAchakabhAvena j~nAtavAnmAM maheshvaram

ज्ञात्वा प्रयोगं विधिवत् सिद्धमन्त्रः प्रजापतिः ।पुत्रेभ्यः प्रददौ मन्त्रं मन्त्रार्थं च यथातथम्॥ ४८.३१ ॥

j~nAtvA prayogaM vidhivat siddhamantraH prajApatiH | putrebhyaH pradadau mantraM mantrArthaM cha yathAtatham

ते च लब्ध्वा मन्त्ररत्नं साक्षात् लोकपितामहात् ।तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकाङ्क्षिणः॥ ४८.३२ ॥

te cha labdhvA mantraratnaM sAkShAt lokapitAmahAt | tadAj~naptena mArgeNa madArAdhanakA~NkShiNaH

मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुञ्जवान्नाम पर्वतः ।मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितः सदा॥ ४८.३३ ॥

merostu shikhare ramye mu~njavAnnAma parvataH | matpriyaH satataM shrImAnmadbhaktai rakShitaH sadA

तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षाः समाचरन्॥ ४८.३४ ॥

tasyAbhyAshe tapastIvraM lokaM sraShTuM samutsukAH | divyaM varShasahasraM tu vAyubhakShAH samAcharan

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ।ऋषिं छन्दश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्॥ ४८.३५ ॥

teShAM bhaktimahaM dR^iShTvA sadyaH pratyakShatAmiyAm | R^iShiM Chandashcha kIlaM cha bIjashaktiM cha daivatam

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगमशेषतः ।प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये॥ ४८.३६ ॥

nyAsaM ShaDa~NgaM digbandhaM viniyogamasheShataH | proktavAnahamAryANAM jagatsR^iShTivivR^iddhaye

ततस्ते मन्त्रमाहात्म्याद् ऋषयस्तपसौधिताः ।सृष्टिं वितन्वते सम्यक् सदेवासुरमानुषीम्॥ ४८.३७ ॥

tataste mantramAhAtmyAd R^iShayastapasaudhitAH | sR^iShTiM vitanvate samyak sadevAsuramAnuShIm

अस्याः परमविद्यायाः स्वरूपमधुनोच्यते ।आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्॥ ४८.३८ ॥

asyAH paramavidyAyAH svarUpamadhunochyate | Adau namaH prayoktavyaM shivAya tu tataH param

सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ।सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी॥ ४८.३९ ॥

saiShA pa~nchAkSharI vidyA sarvashrutishirogatA | sarvajAtasya sarvasya bIjabhUtA sanAtanI

प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका ।तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा॥ ४८.४० ॥

prathamaM manmukhodgIrNA sA mamaivAsti vAchikA | taptachAmIkaraprakhyA pInonnatapayodharA

चतुर्भुजा त्रिनयना बालेन्दुकृतशेखरा ।पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका॥ ४८.४१ ॥

chaturbhujA trinayanA bAlendukR^itashekharA | padmotpalakarA saumyA varadAbhayapANikA

सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।सितपद्मासनासीना नीलकुञ्चितीमूर्द्धजा॥ ४८.४२ ॥

sarvalakShaNasampannA sarvAbharaNabhUShitA | sitapadmAsanAsInA nIlaku~nchitImUrddhajA

अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद् रश्मिमण्डलाः ।पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च॥ ४८.४३ ॥

asyAH pa~nchavidhA varNAH prasphurad rashmimaNDalAH | pItaH kR^iShNastathA dhUmraH svarNAbho rakta eva cha

पृथक् प्रयोज्या यद्येते बिन्दुनादविभूषिताः ।अर्द्धचन्द्रनिभो बिन्दुर्नादो दीपशिखाकृतिः॥ ४८.४४ ॥

pR^ithak prayojyA yadyete bindunAdavibhUShitAH | arddhachandranibho bindurnAdo dIpashikhAkR^itiH

बीजं द्वितीयं बीजेषु मन्त्रस्यास्य वरानने ।दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्॥ ४८.४५ ॥

bIjaM dvitIyaM bIjeShu mantrasyAsya varAnane | dIrghapUrvaM turIyasya pa~nchamaM shaktimAdishet

वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् ।देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने॥ ४८.४६ ॥

vAmadevo nAma R^iShiH pa~NktishChanda udAhR^itam | devatA shiva evAhaM mantrasyAsya varAnane

गौतमोऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः ।भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः॥ ४८.४७ ॥

gautamo.atrirvarArohe vishvAmitrastathA~NgirAH | bharadvAjashcha varNAnAM kramashashcharShayaH smR^itAH

गायत्र्यनुष्टुप् त्रिष्टुप् च छन्दांसि बृहती विराट् ।इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कन्दस्तेषां च देवताः॥ ४८.४८ ॥

gAyatryanuShTup triShTup cha ChandAMsi bR^ihatI virAT | indro rudro harirbrahmA skandasteShAM cha devatAH

मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने ।पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम्॥ ४८.४९ ॥

mama pa~nchamukhAnyAhuH sthAne teShAM varAnane | pUrvAdeshchordhvaparyantaM nakArAdi yathAkramam

उदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः ।पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहितः स्मृतः॥ ४८.५० ॥

udAttaH prathamo varNashchaturthashcha dvitIyakaH | pa~nchamaH svaritashchaiva tR^itIyo nihitaH smR^itaH

मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा ।नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्॥ ४८.५१ ॥

mUlavidyA shivaM shaivaM sUtraM pa~nchAkSharaM tathA | nAmAnyasya vijAnIyAchChaivaM me hR^idayaM mahat

नकारः शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते ।शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते॥ ४८.५२ ॥

nakAraH shira uchyeta makArastu shikhochyate | shikAraH kavachaM tadvadvakAro netramuchyate

यकारोऽस्त्रं नमः स्वाहा वषट् हुं वौषडित्यपि ।फडित्यपि च वर्णानामन्तेऽङ्गत्वं यदा तदा॥ ४८.५३ ॥

yakAro.astraM namaH svAhA vaShaT huM vauShaDityapi | phaDityapi cha varNAnAmante.a~NgatvaM yadA tadA

तत्रापि मूलमन्त्रोऽयं किञ्चिद्भेदसमन्वयात् ।तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः॥ ४८.५४ ॥

tatrApi mUlamantro.ayaM ki~nchidbhedasamanvayAt | tatrApi pa~nchamo varNo dvAdashasvarabhUShitaH

तस्मादनेन मन्त्रेण मनोवाक्कायभेदतः ।आवयोरर्चनं कुर्य्याज्जपहोमादिकं तथा॥ ४८.५५ ॥

tasmAdanena mantreNa manovAkkAyabhedataH | AvayorarchanaM kuryyAjjapahomAdikaM tathA

यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति ।यथाशक्ति यथासम्पद्यथायोगं यथारति॥ ४८.५६ ॥

yathApraj~naM yathAkAlaM yathAshAstraM yathAmati | yathAshakti yathAsampadyathAyogaM yathArati

यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता ।येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यति॥ ४८.५७ ॥

yadA kadApi vA bhaktyA yatra kutrApi vA kR^itA | yena kenApi vA devi pUjA muktiM nayiShyati

मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि ।मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा॥ ४८.५८ ॥

mayyAsaktena manasA yatkR^itaM mama sundari | matpriyaM cha shivaM chaiva krameNApyakrameNa vA

तथापि मम भक्ता ये नात्यन्तविवशाः पुनः ।तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयैव नियमः कृतः॥ ४८.५९ ॥

tathApi mama bhaktA ye nAtyantavivashAH punaH | teShAM sarveShu shAstreShu mayaiva niyamaH kR^itaH

तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि मन्त्रसङ्ग्रहणं शुभम् ।यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्॥ ४८.६० ॥

tatrAdau sampravakShyAmi mantrasa~NgrahaNaM shubham | yaM vinA niShphalaM jApyaM yena vA saphalaM bhavet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१४. चतुर्दशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमहिमवर्णनम् ।ईश्वर उवाच ।आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने ।आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्॥ ४९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.14\. chaturdasho.adhyAyaH | pa~nchAkSharamahimavarNanam | Ishvara uvAcha | Aj~nAhInaM kriyAhInaM shraddhAhInaM varAnane | Aj~nArthaM dakShiNAhInaM sadA japtaM cha niShphalam

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् ।एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मन्त्रसिद्धिर्महत्फलम्॥ ४९.२ ॥

Aj~nAsiddhaM kriyAsiddhaM shraddhAsiddhaM mamAtmakam | evaM cheddakShiNAyuktaM mantrasiddhirmahatphalam

उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् ।जापिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्॥ ४९.३ ॥

upagamya guruM vipramAchAryaM tattvavedinam | jApinaM sadguNopetaM dhyAnayogaparAyaNam

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः ।वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च॥ ४९.४ ॥

toShayettaM prayatnena bhAvashuddhisamanvitaH | vAchA cha manasA chaiva kAyena draviNena cha

आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः ।हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च॥ ४९.५ ॥

AchAryaM pUjayedvipraH sarvadAtiprayatnataH | hastyashvaratharatnAni kShetrANi cha gR^ihANi cha

भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च ।एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति॥ ४९.६ ॥

bhUShaNAni cha vAsAMsi dhAnyAni cha dhanAni cha | etAni gurave dadyAdbhaktyA cha vibhave sati

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ।पश्चान्निवेद्य स्वात्मानं गुरवे सपरिच्छदम्॥ ४९.७ ॥

vittashAThyaM na kurvIta yadIchChetsiddhimAtmanaH | pashchAnnivedya svAtmAnaM gurave saparichChadam

एवं सम्पूज्य विधिवद्यथाशक्ति त्ववञ्चयन् ।आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु॥ ४९.८ ॥

evaM sampUjya vidhivadyathAshakti tvava~nchayan | AdadIta gurormantraM j~nAnaM chaiva krameNa tu

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं वत्सरोषितम् ।शुश्रूषुमनहङ्कारं स्नातं शुचिमुपोषितम्॥ ४९.९ ॥

evaM tuShTo guruH shiShyaM pUjakaM vatsaroShitam | shushrUShumanaha~NkAraM snAtaM shuchimupoShitam

स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुम्भघृतेन वै ।जलेन मन्त्रशुद्धेन पुण्यद्रव्ययुतेन च॥ ४९.१० ॥

snApayitvA vishuddhyarthaM pUrNakumbhaghR^itena vai | jalena mantrashuddhena puNyadravyayutena cha

अलङ्कृत्य सुवेषं च गन्धस्रग्वस्त्रभूषणैः ।पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च॥ ४९.११ ॥

ala~NkR^itya suveShaM cha gandhasragvastrabhUShaNaiH | puNyAhaM vAchayitvA cha brAhmaNAnabhipUjya cha

समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालयेऽपि वा ।शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ॥ ४९.१२ ॥

samudratIre nadyAM cha goShThe devAlaye.api vA | shuchau deshe gR^ihe vApi kAle siddhikare tithau

नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदोषविवर्जिते ।अनुगृह्य ततो दद्याज्ज्ञानं मम यथाविधि॥ ४९.१३ ॥

nakShatre shubhayoge cha sarvadoShavivarjite | anugR^ihya tato dadyAjj~nAnaM mama yathAvidhi

स्वरेणोच्चारयेत्सम्यगेकान्तेऽतिप्रसन्नधीः ।उच्चार्योच्चारयित्वा तमावयोर्मन्त्रमुत्तमम्॥ ४९.१४ ॥

svareNochchArayetsamyagekAnte.atiprasannadhIH | uchchAryochchArayitvA tamAvayormantramuttamam

शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनोऽस्तु प्रियोऽस्त्विति ।एवं दद्याद् गुरुर्मन्त्रमाज्ञां चैव ततः परम्॥ ४९.१५ ॥

shivaM chAstu shubhaM chAstu shobhano.astu priyo.astviti | evaM dadyAd gururmantramAj~nAM chaiva tataH param

एवं लब्ध्वा गुरोर्मन्त्रमाज्ञां चैव समाहितः ।सङ्कल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्॥ ४९.१६ ॥

evaM labdhvA gurormantramAj~nAM chaiva samAhitaH | sa~Nkalpya cha japennityaM purashcharaNapUrvakam

यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् ।अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्॥ ४९.१७ ॥

yAvajjIvaM japennityamaShTottarasahasrakam | ananyastatparo bhUtvA sa yAti paramAM gatim

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् ।नक्ताशी संयमी यः स पौरश्चरणिकः स्मृतः॥ ४९.१८ ॥

japedakSharalakShaM vai chaturguNitamAdarAt | naktAshI saMyamI yaH sa paurashcharaNikaH smR^itaH

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत्पुनः ।तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो भवेत्॥ ४९.१९ ॥

yaH purashcharaNaM kR^itvA nityajApI bhavetpunaH | tasya nAsti samo loke sa siddhaH siddhido bhavet

स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमासनम् ।त्वया मां हृदि सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य स्वगुरुं ततः॥ ४९.२० ॥

snAnaM kR^itvA shuchau deshe baddhvA ruchiramAsanam | tvayA mAM hR^idi sa~nchintya sa~nchintya svaguruM tataH

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मौनी चैकाग्रमानसः ।विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः॥ ४९.२१ ॥

uda~NmukhaH prA~Nmukho vA maunI chaikAgramAnasaH | vishodhya pa~nchatattvAni dahanaplAvanAdibhiH

मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सफलीकृतविग्रहः ।आवयोर्विग्रहौ ध्यायन्प्राणापानौ नियम्य च॥ ४९.२२ ॥

mantranyAsAdikaM kR^itvA saphalIkR^itavigrahaH | Avayorvigrahau dhyAyanprANApAnau niyamya cha

विद्यास्थानं स्वकं रूपं ऋषिं छन्दोऽधिदैवतम् ।बीजं शक्तिं तथा वाक्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरीं जपेत्॥ ४९.२३ ॥

vidyAsthAnaM svakaM rUpaM R^iShiM Chando.adhidaivatam | bIjaM shaktiM tathA vAkyaM smR^itvA pa~nchAkSharIM japet

उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशुं चैव मध्यमम् ।अधमं वाचिकं प्राहुरागमार्थविशारदाः॥ ४९.२४ ॥

uttamaM mAnasaM jApyamupAMshuM chaiva madhyamam | adhamaM vAchikaM prAhurAgamArthavishAradAH

उत्तमं रुद्रदैवत्यं मध्यमं विष्णुदैवतम् ।अधमं ब्रह्मदैवत्यमित्याहुरनुपूर्वशः॥ ४९.२५ ॥

uttamaM rudradaivatyaM madhyamaM viShNudaivatam | adhamaM brahmadaivatyamityAhuranupUrvashaH

यदुच्चनीचस्वरितैः स्पष्टास्पष्टपदाक्षरैः ।मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकोऽयं जपः स्मृतः॥ ४९.२६ ॥

yaduchchanIchasvaritaiH spaShTAspaShTapadAkSharaiH | mantramuchchArayedvAchA vAchiko.ayaM japaH smR^itaH

जिह्वामात्रपरिस्पन्दादीषदुच्चारितोऽपि वा ।अपरैरश्रुतः किञ्चिच्छ्रुतो वोपांशुरुच्यते॥ ४९.२७ ॥

jihvAmAtraparispandAdIShaduchchArito.api vA | aparairashrutaH ki~nchichChruto vopAMshuruchyate

धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् ।शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः॥ ४९.२८ ॥

dhiyA yadakSharashreNyA varNAdvarNaM padAtpadam | shabdArthachintanaM bhUyaH kathyate mAnaso japaH

वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते ।साहस्रं मानसः प्रोक्तः सगर्भस्तु शताधिकः॥ ४९.२९ ॥

vAchikastveka eva syAdupAMshuH shatamuchyate | sAhasraM mAnasaH proktaH sagarbhastu shatAdhikaH

प्राणायामसमायुक्तः सगर्भो जप उच्यते ।आद्यन्तयोरगर्भोऽपि प्राणायामः प्रशस्यते॥ ४९.३० ॥

prANAyAmasamAyuktaH sagarbho japa uchyate | Adyantayoragarbho.api prANAyAmaH prashasyate

चत्वारिंशत्समावृत्तीः प्राणानायम्य संस्मरेत् ।मन्त्रं मन्त्रार्थविद्धीमानशक्तः शक्तितो जपेत्॥ ४९.३१ ॥

chatvAriMshatsamAvR^ittIH prANAnAyamya saMsmaret | mantraM mantrArthaviddhImAnashaktaH shaktito japet

पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् ।अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तत्र शस्यते॥ ४९.३२ ॥

pa~nchakaM trikamekaM vA prANAyAmaM samAcharet | agarbhaM vA sagarbhaM vA sagarbhastatra shasyate

सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते ।एषु पञ्चविधेष्वेकः कर्त्तव्यः शक्तितो जपः॥ ४९.३३ ॥

sagarbhAdapi sAhasraM sadhyAno japa uchyate | eShu pa~nchavidheShvekaH karttavyaH shaktito japaH

अङ्गुल्या जपसङ्ख्यानमेकमेवमुदाहृतम् ।रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीवैर्दशाधिकम्॥ ४९.३४ ॥

a~NgulyA japasa~NkhyAnamekamevamudAhR^itam | rekhayAShTaguNaM vidyAtputrajIvairdashAdhikam

शतं स्याच्छङ्खमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् ।स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते॥ ४९.३५ ॥

shataM syAchCha~NkhamaNibhiH pravAlaistu sahasrakam | sphaTikairdashasAhasraM mauktikairlakShamuchyate

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते ।कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैरनन्तगुणितं भवेत्॥ ४९.३६ ॥

padmAkShairdashalakShaM tu sauvarNaiH koTiruchyate | kushagranthyA cha rudrAkShairanantaguNitaM bhavet

त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि ।सप्तविंशतिसङ्ख्यातैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत्॥ ४९.३७ ॥

triMshadakShaiH kR^itA mAlA dhanadA japakarmaNi | saptaviMshatisa~NkhyAtairakShaiH puShTipradA bhavet

पञ्चविंशतिसङ्ख्यातैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति ।अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा॥ ४९.३८ ॥

pa~nchaviMshatisa~NkhyAtaiH kR^itA muktiM prayachChati | akShaistu pa~nchadashabhirabhichAraphalapradA

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्ज्जनीं शत्रुनाशिनीम् ।मध्यमां धनदां शान्तिं करोत्येषा ह्यनामिका॥ ४९.३९ ॥

a~NguShThaM mokShadaM vidyAttarjjanIM shatrunAshinIm | madhyamAM dhanadAM shAntiM karotyeShA hyanAmikA

अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा ।शतसङ्ख्योत्तमा माला पञ्चाशद्भिस्तु मध्यमा॥ ४९.४० ॥

aShTottarashataM mAlA tatra syAduttamottamA | shatasa~NkhyottamA mAlA pa~nchAshadbhistu madhyamA

चतुःपञ्चाशदक्षैस्तु हृच्छ्रेष्ठा हि प्रकीर्तिता ।इत्येवं मालया कुर्याज्जपं कस्मै न दर्शयेत्॥ ४९.४१ ॥

chatuHpa~nchAshadakShaistu hR^ichChreShThA hi prakIrtitA | ityevaM mAlayA kuryAjjapaM kasmai na darshayet

कनिष्ठा क्षरिणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना ।अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरङ्गुलिभिः सह॥ ४९.४२ ॥

kaniShThA kShariNI proktA japakarmaNi shobhanA | a~NguShThena japejjapyamanyaira~NgulibhiH saha

अङ्गुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः ।गृहे जपं समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं विदुः॥ ४९.४३ ॥

a~NguShThena vinA japyaM kR^itaM tadaphalaM yataH | gR^ihe japaM samaM vidyAd goShThe shataguNaM viduH

पुण्यारण्ये तथारामे सहस्रगुणमुच्यते ।अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम्॥ ४९.४४ ॥

puNyAraNye tathArAme sahasraguNamuchyate | ayutaM parvate puNye nadyAM lakShamudAhR^itam

कोटिं देवालये प्राहुरनन्तं मम सन्निधौ ।सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च॥ ४९.४५ ॥

koTiM devAlaye prAhuranantaM mama sannidhau | sUryasyAgnergurorindordIpasya cha jalasya cha

विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः ।तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम्॥ ४९.४६ ॥

viprANAM cha gavAM chaiva sannidhau shasyate japaH | tatpUrvAbhimukhaM vashyaM dakShiNaM chAbhichArikam

पश्चिमं धनदं विद्यादौत्तरं शान्तिदं भवेत् ।सूर्य्याग्निविप्रदेवानां गुरूणामपि सन्निधौ॥ ४९.४७ ॥

pashchimaM dhanadaM vidyAdauttaraM shAntidaM bhavet | sUryyAgnivipradevAnAM gurUNAmapi sannidhau

अन्येषां च प्रसक्तानां मन्त्रं न विमुखो जपेत् ।उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गलावृतः॥ ४९.४८ ॥

anyeShAM cha prasaktAnAM mantraM na vimukho japet | uShNIShI ka~nchukI nagno muktakesho galAvR^itaH

अपवित्रकरोऽशुद्धो विलपन्न जपेत् क्वचित् ।क्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृम्भणे॥ ४९.४९ ॥

apavitrakaro.ashuddho vilapanna japet kvachit | krodhaM madaM kShutaM trINi niShThIvanavijR^imbhaNe

दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि ।आचमेत्सम्भवे तेषां स्मरेद्वा मां त्वया सह॥ ४९.५० ॥

darshanaM cha shvanIchAnAM varjayejjapakarmaNi | Achametsambhave teShAM smaredvA mAM tvayA saha

ज्योतींषि च प्रपश्येद्वा कुर्याद् वा प्राणसंयमम् ।अनासनः शयानो वा गच्छन्नुत्थित एव वा॥ ४९.५१ ॥

jyotIMShi cha prapashyedvA kuryAd vA prANasaMyamam | anAsanaH shayAno vA gachChannutthita eva vA

रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे ।प्रसार्य्य न जपेत्पादौ कुक्कुटासन एव वा॥ ४९.५२ ॥

rathyAyAmashive sthAne na japettimirAntare | prasAryya na japetpAdau kukkuTAsana eva vA

यानशय्याधिरूढो वा चिन्ताव्याकुलितोऽथवा ।शक्तश्चेत्सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत्॥ ४९.५३ ॥

yAnashayyAdhirUDho vA chintAvyAkulito.athavA | shaktashchetsarvamevaitadashaktaH shaktito japet

किमत्र बहुनोक्तेन समासेन वचः शृणु ।सदाचारो जपन् शुद्धं ध्यायन्भद्रं समश्नुते॥ ४९.५४ ॥

kimatra bahunoktena samAsena vachaH shR^iNu | sadAchAro japan shuddhaM dhyAyanbhadraM samashnute

आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनम् ।आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः॥ ४९.५५ ॥

AchAraH paramo dharma AchAraH paramaM dhanam | AchAraH paramA vidyA AchAraH paramA gatiH

आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।परत्र च सुखी न स्यात्तस्मादाचारवान्भवेत्॥ ४९.५६ ॥

AchArahInaH puruSho loke bhavati ninditaH | paratra cha sukhI na syAttasmAdAchAravAnbhavet

यस्य यद्विहितं कर्म वेदे शास्त्रे च वैदिकैः ।तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः॥ ४९.५७ ॥

yasya yadvihitaM karma vede shAstre cha vaidikaiH | tasya tena samAchAraH sadAchAro na chetaraH

सद्भिराचरितत्वाच्च सदाचारः स उच्यते ।सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम्॥ ४९.५८ ॥

sadbhirAcharitatvAchcha sadAchAraH sa uchyate | sadAchArasya tasyAhurAstikyaM mUlakAraNam

आस्तिकश्चेत्प्रमादाद्यैः सदाचारादविच्युतः ।न दुष्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत्॥ ४९.५९ ॥

AstikashchetpramAdAdyaiH sadAchArAdavichyutaH | na duShyati naro nityaM tasmAdAstikatAM vrajet

यथेहास्ति सुखं दुःखं सुकृतैर्दुष्कृतैरपि ।तथा परत्र चास्तीति मतिरास्तिक्यमुच्यते॥ ४९.६० ॥

yathehAsti sukhaM duHkhaM sukR^itairduShkR^itairapi | tathA paratra chAstIti matirAstikyamuchyate

रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये ।न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथ वा पशोः॥ ४९.६१ ॥

rahasyamanyadvakShyAmi gopanIyamidaM priye | na vAchyaM yasya kasyApi nAstikasyAtha vA pashoH

सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य च ।पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे॥ ४९.६२ ॥

sadAchAravihInasya patitasyAntyajasya cha | pa~nchAkSharAtparaM nAsti paritrANaM kalau yuge

गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ ४९.६३ ॥

gachChatastiShThato vApi svechChayA karma kurvataH | ashuchervA shuchervApi mantro.ayaM na cha niShphalaH

अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् ।अनादिष्टोऽपि गुरुणा मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ ४९.६४ ॥

anAchAravatAM puMsAmavishuddhaShaDadhvanAm | anAdiShTo.api guruNA mantro.ayaM na cha niShphalaH

अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च ।निर्मर्यादस्य नीचस्य मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ ४९.६५ ॥

antyajasyApi mUrkhasya mUDhasya patitasya cha | nirmaryAdasya nIchasya mantro.ayaM na cha niShphalaH

सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् ।सिध्यत्येव न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित्॥ ४९.६६ ॥

sarvAvasthAM gatasyApi mayi bhaktimataH param | sidhyatyeva na sandeho nAparasya tu kasyachit

न लग्नतिथिनक्षत्रवारयोगादयः प्रिये ।अस्यात्यन्तमवेक्ष्याः स्युर्नैष सप्तः सदोदितः॥ ४९.६७ ॥

na lagnatithinakShatravArayogAdayaH priye | asyAtyantamavekShyAH syurnaiSha saptaH sadoditaH

न कदाचिन्न कस्यापि रिपुरेष महामनुः ।सुसिद्धो वापि सिद्धो वा साध्यो वापि भविष्यति॥ ४९.६८ ॥

na kadAchinna kasyApi ripureSha mahAmanuH | susiddho vApi siddho vA sAdhyo vApi bhaviShyati

सिद्धेन गुरुणादिष्टः सुसिद्ध इति कथ्यते ।असिद्धेनापि वा दत्तः सिद्धसाध्यस्तु केवलः॥ ४९.६९ ॥

siddhena guruNAdiShTaH susiddha iti kathyate | asiddhenApi vA dattaH siddhasAdhyastu kevalaH

असाधितः साधितो वा सिध्यत्वेन न संशयः ।श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मन्त्रे तथा गुरौ॥ ४९.७० ॥

asAdhitaH sAdhito vA sidhyatvena na saMshayaH | shraddhAtishayayuktasya mayi mantre tathA gurau

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा सापायानधिकारतः ।आश्रयेत्परमां विद्यां साक्षात्पञ्चाक्षरीं बुधः॥ ४९.७१ ॥

tasmAnmantrAntarAMstyaktvA sApAyAnadhikArataH | AshrayetparamAM vidyAM sAkShAtpa~nchAkSharIM budhaH

मन्त्रान्तरेषु सिद्धेषु मन्त्र एष न सिध्यति ।सिद्धे त्वस्मिन्महामन्त्रे ते च सिद्धा भवन्त्युत॥ ४९.७२ ॥

mantrAntareShu siddheShu mantra eSha na sidhyati | siddhe tvasminmahAmantre te cha siddhA bhavantyuta

यथा देवेष्वलब्धोऽस्मि लब्धेष्वपि महेश्वरि ।मयि लब्धे तु ते लब्धा मन्त्रेष्वेषु समो विधिः॥ ४९.७३ ॥

yathA deveShvalabdho.asmi labdheShvapi maheshvari | mayi labdhe tu te labdhA mantreShveShu samo vidhiH

ये दोषाः सर्वमन्त्राणां न तेऽस्मिन् सम्भवन्त्यपि ।अस्य मन्त्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात्॥ ४९.७४ ॥

ye doShAH sarvamantrANAM na te.asmin sambhavantyapi | asya mantrasya jAtyAdInanapekShya pravartanAt

तथापि नैव क्षुद्रेषु फलेषु प्रतियोगिषु ।सहसा विनियुञ्जीत तस्मादेष महाबलः॥ ४९.७५ ॥

tathApi naiva kShudreShu phaleShu pratiyogiShu | sahasA viniyu~njIta tasmAdeSha mahAbalaH

उपमन्युरुवाच ।एवं साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना ।हिताय जगतामुक्तः पञ्चाक्षरविधिर्यथा॥ ४९.७६ ॥

upamanyuruvAcha | evaM sAkShAnmahAdevyai mahAdevena shUlinA | hitAya jagatAmuktaH pa~nchAkSharavidhiryathA

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः ।सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम्॥ ४९.७७ ॥

ya idaM kIrtayedbhaktyA shR^iNuyAdvA samAhitaH | sarvapApavinirmuktaH prayAti paramAM gatim

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१५. पञ्चदशोऽध्यायः ।दीक्षाविधाने गुरुमाहात्म्यवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।भगवन्मन्त्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो ।तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा॥ ५०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.15\. pa~nchadasho.adhyAyaH | dIkShAvidhAne gurumAhAtmyavarNanam | shrIkR^iShNa uvAcha | bhagavanmantramAhAtmyaM bhavatA kathitaM prabho | tatprayogavidhAnaM cha sAkShAchChrutisamaM yathA

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् ।मन्त्रसङ्ग्रहणे किञ्चित्सूचितं न तु विस्मृतम्॥ ५०.२ ॥

idAnIM shrotumichChAmi shivasaMskAramuttamam | mantrasa~NgrahaNe ki~nchitsUchitaM na tu vismR^itam

उपमन्युरुवाच ।हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् ।संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्॥ ५०.३ ॥

upamanyuruvAcha | hanta te kathayiShyAmi sarvapApavishodhanam | saMskAraM paramaM puNyaM shivena patibhAShitam

सम्यक् कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः ।संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्॥ ५०.४ ॥

samyak kR^itAdhikAraH syAtpUjAdiShu naro yataH | saMskAraH kathyate tena ShaDadhvaparishodhanam

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबन्धनम् ।तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते॥ ५०.५ ॥

dIyate yena vij~nAnaM kShIyate pAshabandhanam | tasmAtsaMskAra evAyaM dIkShetyapi cha kathyate

शाम्भवी चैव शाक्ती च मान्त्री चैव शिवागमे ।दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना॥ ५०.६ ॥

shAmbhavI chaiva shAktI cha mAntrI chaiva shivAgame | dIkShopadishyate tredhA shivena paramAtmanA

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्सम्भाषणादपि ।सद्यः संज्ञा भवेज्जन्तोः पाशोपक्षयकारिणी॥ ५०.७ ॥

gurorAlokamAtreNa sparshAtsambhAShaNAdapi | sadyaH sa.nj~nA bhavejjantoH pAshopakShayakAriNI

सा दीक्षा शाम्भवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा ।तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशोपक्षयभेदतः॥ ५०.८ ॥

sA dIkShA shAmbhavI proktA sA punarbhidyate dvidhA | tIvrA tIvratarA cheti pAshopakShayabhedataH

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यः सैव तीव्रतरा मता ।तीव्रा तु जीवतोऽत्यन्तं पुंसः पापविशोधिका॥ ५०.९ ॥

yayA syAnnirvR^itiH sadyaH saiva tIvratarA matA | tIvrA tu jIvato.atyantaM puMsaH pApavishodhikA

शाक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु ।गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा॥ ५०.१० ॥

shAktI j~nAnavatI dIkShA shiShyadehaM pravishya tu | guruNA yogamArgeNa kriyate j~nAnachakShuShA

मान्त्री क्रियावती दीक्षा कुण्डमण्डलपूर्विका ।मन्दमन्दतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः॥ ५०.११ ॥

mAntrI kriyAvatI dIkShA kuNDamaNDalapUrvikA | mandamandataroddeshAtkartavyA guruNA bahiH

शक्तिपातानुसारेण शिष्योऽनुग्रहमर्हति ।शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः॥ ५०.१२ ॥

shaktipAtAnusAreNa shiShyo.anugrahamarhati | shaivadharmAnusArasya tanmUlatvAtsamAsataH

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते ।न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः॥ ५०.१३ ॥

yatra shaktirna patitA tatra shuddhirna jAyate | na vidyA na shivAchAro na muktirna cha siddhayaH

तस्मात् लिङ्गानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः ।ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुः शिष्यं विशोधयेत्॥ ५०.१४ ॥

tasmAt li~NgAni saMvIkShya shaktipAtasya bhUyasaH | j~nAnena kriyayA vAtha guruH shiShyaM vishodhayet

योऽन्यथा कुरुते मोहात् स विनश्यति दुर्मतिः ।तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्॥ ५०.१५ ॥

yo.anyathA kurute mohAt sa vinashyati durmatiH | tasmAtsarvaprakAreNa guruH shiShyaM parIkShayet

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानन्दसम्भवः ।सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानन्दरूपिणी॥ ५०.१६ ॥

lakShaNaM shaktipAtasya prabodhAnandasambhavaH | sA yasmAtparamA shaktiH prabodhAnandarUpiNI

आनन्दबोधयोर्लिङ्गमन्तःकरणविक्रियाः ।यथा स्यात्कम्परोमाञ्चस्वरनेत्राङ्गविक्रियाः॥ ५०.१७ ॥

Anandabodhayorli~NgamantaHkaraNavikriyAH | yathA syAtkamparomA~nchasvaranetrA~NgavikriyAH

शिष्योऽपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् ।तत्सम्पर्कैः शिवार्चादौ सङ्गतैर्वाथ तद्गतैः॥ ५०.१८ ॥

shiShyo.api lakShaNairebhiH kuryAdguruparIkShaNam | tatsamparkaiH shivArchAdau sa~NgatairvAtha tadgataiH

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्॥ ५०.१९ ॥

shiShyastu shikShaNIyatvAdgurorgauravakAraNAt | tasmAt sarvaprayatnena gurorgauravamAcharet

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ।गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः॥ ५०.२० ॥

yo guruH sa shivaH prokto yaH shivaH sa guruH smR^itaH | gururvA shiva evAtha vidyAkAreNa saMsthitaH

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः ।शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्॥ ५०.२१ ॥

yathA shivastathA vidyA yathA vidyA tathA guruH | shivavidyA gurUNAM cha pUjayA sadR^ishaM phalam

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमन्त्रमयो गुरुः ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्॥ ५०.२२ ॥

sarvadevAtmakashchAsau sarvamantramayo guruH | tasmAtsarvaprayatnena yasyAj~nAM shirasA vahet

श्रेयोऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत् ।गुर्वाज्ञापालको यस्मात् ज्ञानसम्पत्तिमश्नुते॥ ५०.२३ ॥

shreyo.arthI yadi gurvAj~nAM manasApi na la~Nghayet | gurvAj~nApAlako yasmAt j~nAnasampattimashnute

गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन्नान्यत्कर्म समाचरेत् ।समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः॥ ५०.२४ ॥

gachChaMstiShThan svapan bhu~njannAnyatkarma samAcharet | samakShaM yadi kurvIta sarvaM chAnuj~nayA guroH

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् ।गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्॥ ५०.२५ ॥

gurorgR^ihe samakShaM vA na yatheShTAsano bhavet | gururdevo yataH sAkShAttadgR^ihaM devamandiram

पापिनां च यथा सङ्गात्तत्पापात्पतितो भवेत् ।यथेह वह्निसम्पर्कात् मलं त्यजति काञ्चनम् ।तथैव गुरुसम्पर्कात् पापं त्यजति मानवः॥ ५०.२६ ॥

pApinAM cha yathA sa~NgAttatpApAtpatito bhavet | yatheha vahnisamparkAt malaM tyajati kA~nchanam | tathaiva gurusamparkAt pApaM tyajati mAnavaH

यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः॥ ५०.२७ ॥

yathA vahnisamIpastho ghR^itakumbho vilIyate tathA pApaM vilIyeta hyAchAryasya samIpataH

यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ।तथायमपि सन्तुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत्॥ ५०.२८ ॥

yathA prajvalito vahniH shuShkamArdraM cha nirdahet | tathAyamapi santuShTo guruH pApaM kShaNAddahet

मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्॥ ५०.२९ ॥

manasA karmaNA vAchA guroH krodhaM na kArayet

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते ह्यायुः श्रीज्ञानसत्क्रियाः ।तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः॥ ५०.३० ॥

tasya krodhena dahyante hyAyuH shrIj~nAnasatkriyAH | tatkrodhakAriNo ye syusteShAM yaj~nAshcha niShphalAH

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा ।गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः॥ ५०.३१ ॥

yamashcha niyamAshchaiva nAtra kAryA vichAraNA | gurorviruddhaM yadvAkyaM na vadejjAtuchinnaraH

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ।मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः॥ ५०.३२ ॥

vadedyadi mahAmohAdrauravaM narakaM vrajet | manasA karmaNA vAchA gurumuddishya yatnataH

श्रेयोऽर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् ।गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा॥ ५०.३३ ॥

shreyo.arthI chennaro dhImAnna mithyAchAramAcharet | gurorhitaM priyaM kuryAdAdiShTo vA na vA sadA

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् ।इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः॥ ५०.३४ ॥

asamakShaM samakShaM vA tasya kAryaM samAcharet | itthamAchAravAnbhakto nityamudyuktamAnasaH

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततोऽर्हति ।गुरुश्चेद्गुणवान् प्राज्ञः परमानन्दभासकः॥ ५०.३५ ॥

gurupriyakaraH shiShyaH shaivadharmAMstato.arhati | gurushchedguNavAn prAj~naH paramAnandabhAsakaH

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः ।संवित्सञ्जननं तत्त्वं परमानन्दसम्भवम्॥ ५०.३६ ॥

tattvavichChivasaMsakto muktido na tu chAparaH | saMvitsa~njananaM tattvaM paramAnandasambhavam

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानन्ददर्शकः ।न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः॥ ५०.३७ ॥

tattattvaM viditaM yena sa evAnandadarshakaH | na punarnAmamAtreNa saMvidArahitastu yaH

अन्योऽन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् ।एतस्य नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका॥ ५०.३८ ॥

anyo.anyaM tArayennaukA kiM shilA tArayechChilAm | etasya nAmamAtreNa muktirvai nAmamAtrikA

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि ।तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः॥ ५०.३९ ॥

yaiH punarviditaM tattvaM te muktA mochayantyapi | tattvahIne kuto bodhaH kuto hyAtmaparigrahaH

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते ।पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते॥ ५०.४० ॥

parigrahavinirmuktaH pashurityabhidhIyate | pashubhiH preritashchApi pashutvaM nAtivartate

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते ।सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्॥ ५०.४१ ॥

tasmAttattvavideveha mukto mochaka iShyate | sarvalakShaNasaMyuktaH sarvashAstravidapyayam

सर्वोपायविधिज्ञोऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः ।यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते॥ ५०.४२ ॥

sarvopAyavidhij~no.api tattvahInastu niShphalaH | yasyAnubhavaparyantA buddhistattve pravartate

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दोऽभिजायते ।तस्माद्यस्यैव सम्पर्कात्प्रबोधानन्दसम्भवः॥ ५०.४३ ॥

tasyAvalokanAdyaishcha parAnando.abhijAyate | tasmAdyasyaiva samparkAtprabodhAnandasambhavaH

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः ।स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः॥ ५०.४४ ॥

guruM tameva vR^iNuyAnnAparaM matimAnnaraH | sa shiShyairvinayAchArachaturairuchito guruH

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः ।ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्॥ ५०.४५ ॥

yAvadvij~nAyate tAvatsevanIyo mumukShubhiH | j~nAte tasminsthirA bhaktiryAvattattvaM samAshrayet

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथञ्चन ।यत्रानन्दः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते॥ ५०.४६ ॥

na tu tattvaM tyajejjAtu nopekSheta katha~nchana | yatrAnandaH prabodho vA nAlpamapyupalabhyate

वत्सरादपि शिष्येण सोऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् ।गुरुमन्यं प्रपन्नेऽपि नावमन्येत पौर्विकम् ।गुरोर्भ्रातॄंस्तथा पुत्रान् बोधकान् प्रेरकानपि॥ ५०.४७ ॥

vatsarAdapi shiShyeNa so.anyaM gurumupAshrayet | gurumanyaM prapanne.api nAvamanyeta paurvikam | gurorbhrAtR^IMstathA putrAn bodhakAn prerakAnapi

तत्रादावुपसङ्गम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ।गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्॥ ५०.४८ ॥

tatrAdAvupasa~Ngamya brAhmaNaM vedapAragam | gurumArAdhayetprAj~naM shubhagaM priyadarshanam

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रान्तमानसम् ।तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा॥ ५०.४९ ॥

sarvAbhayapradAtAraM karuNAkrAntamAnasam | toShayettaM prayatnena manasA karmaNA girA

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोऽसौ भवेद्यथा ।तस्मिन् प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत्॥ ५०.५० ॥

tAvadArAdhayechChiShyaH prasanno.asau bhavedyathA | tasmin prasanne shiShyasya sadyaH pApakShayo bhavet

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ।भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च॥ ५०.५१ ॥

tasmAddhanAni ratnAni kShetrANi cha gR^ihANi cha | bhUShaNAni cha vAsAMsi yAnashayyAsanAni cha

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः ।वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्॥ ५०.५२ ॥

etAni gurave dadyAdbhaktyA vittAnusArataH | vittashAThyaM na kurvIta yadIchChetparamAM gatim

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् ।सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्॥ ५०.५३ ॥

sa eva janako mAtA bhartA bandhurdhanaM sukham | sakhA mitraM cha yattasmAtsarvaM tasmai nivedayet

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् ।समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्॥ ५०.५४ ॥

nivedya pashchAtsvAtmAnaM sAnvayaM saparigraham | samarpya sodakaM tasmai nityaM tadvashago bhavet

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने ।तदा शैवो भवेद्देही न ततोऽस्ति पुनर्भवः॥ ५०.५५ ॥

yadA shivAya svAtmAnaM dattavAn deshikAtmane | tadA shaivo bhaveddehI na tato.asti punarbhavaH

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ।ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्॥ ५०.५६ ॥

gurushcha svAshritaM shiShyaM varShamekaM parIkShayet | brAhmaNaM kShatriyaM vaishyaM dvivarShaM cha trivarShakam

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः ।उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि॥ ५०.५७ ॥

prANadravyapradAnAdyairAdeshaishcha samAsamaiH | uttamAMshchAdhame kR^itvA nIchAnuttamakarmaNi

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि ।ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि॥ ५०.५८ ॥

AkruShTAstADitA vApi ye viShAdaM na yAntyapi | te yogyAH saMyatAH shuddhAH shivasaMskArakarmaNi

अहिंसका दयावन्तो नित्यमुद्युक्तचेतसः ।अमानिनो बुद्धिमन्तः त्यक्तस्पर्द्धाः प्रियंवदाः॥ ५०.५९ ॥

ahiMsakA dayAvanto nityamudyuktachetasaH | amAnino buddhimantaH tyaktasparddhAH priyaMvadAH

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः ।शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः॥ ५०.६० ॥

R^ijavo mR^idavaH svachChA vinItAH sthirachetasaH | shauchAchArasamAyuktAH shivabhaktA dvijAtayaH

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः ।शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः॥ ५०.६१ ॥

evaM vR^ittasamopetA vA~NmanaHkAyakarmabhiH | shodhyA bodhyA yathAnyAyamiti shAstreShu nishchayaH

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि ।नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे॥ ५०.६२ ॥

nAdhikAraH svato nAryAH shivasaMskArakarmaNi | niyogAdbharturastyeva bhaktiyuktA yadIshvare

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया ।अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया ।शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः॥ ५०.६३ ॥

tathaiva bhartR^ihInAyA putrAderabhyanuj~nayA | adhikAro bhavatyeva kanyAyAH piturAj~nayA | shUdrANAM martyajAtInAM patitAnAM visheShataH

तथा सङ्करजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते ।तैऽप्यकृत्रिमभावाश्चेच्छिवे परमकारणे॥ ५०.६४ ॥

tathA sa~NkarajAtInAM nAdhvashuddhirvidhIyate | tai.apyakR^itrimabhAvAshchechChive paramakAraNe

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् ।अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु॥ ५०.६५ ॥

pAdodakapradAnAdyaiH kuryuH pApavishodhanam | atrAnulomajAtA ye yuktA eva dvijAtiShu

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् ।या तु कन्या स्वपित्राद्यैः शिवधर्मे नियोजिता॥ ५०.६६ ॥

teShAmadhvavishuddhyAdi kuryAnmAtR^ikulochitam | yA tu kanyA svapitrAdyaiH shivadharme niyojitA

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने ।दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्॥ ५०.६७ ॥

sA bhaktAya pradAtavyA nAparAya virodhine | dattA chetpratikUlAya pramAdAdbodhayetpatim

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् ।यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता॥ ५०.६८ ॥

ashaktA taM parityajya manasA dharmamAcharet | yathA munivaraM tyaktvA patimatriM pativratA

कृतकृत्याभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् ।यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पाण्डवाः॥ ५०.६९ ॥

kR^itakR^ityAbhavatpUrvaM tapasArAdhya sha~Nkaram | yathA nArAyaNaM devaM tapasArAdhya pANDavAH

पततीँल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता ।अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः॥ ५०.७० ॥

patatI.NllabdhavatI dharme gurubhirna niyojitA | asvAtantryakR^ito doSho nehAsti paramArthataH

शिवधर्मे नियुक्तायाः शिवशासनगौरवात् ।बहुनात्र किमुक्तेन योऽपि कोऽपि शिवाश्रयः॥ ५०.७१ ॥

shivadharme niyuktAyAH shivashAsanagauravAt | bahunAtra kimuktena yo.api ko.api shivAshrayaH

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते ।गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्सम्भाषणादपि॥ ५०.७२ ॥

saMskAryo gurvadhInashchetsaMskriyA na prabhidyate | gurorAlokanAdeva sparshAtsambhAShaNAdapi

यस्य सञ्जायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः ।मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना॥ ५०.७३ ॥

yasya sa~njAyate praj~nA tasya nAsti parAjayaH | manasA yastu saMskAraH kriyate yogavartmanA

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः ।क्रियावान् यस्तु संस्कारः कुण्डमण्डपपूर्वकः ।स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः॥ ५०.७४ ॥

sa neha kathito guhyo guruvaktraikagocharaH | kriyAvAn yastu saMskAraH kuNDamaNDapapUrvakaH | sa vakShyate samAsena tasya shakyo na vistaraH