Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
7
अध्याय 7 / 45

Adhyāya 7

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

॥ द्वितीयोऽध्यायः ।प्रथमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [II.i.1] ॐ दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।स होवाचाजातशत्रुं काश्यम् ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना धावन्तीति

.. dvitIyo.adhyAyaH . prathamaM brAhmaNam mantra 1 ##[II.i.1]## OM dR^iptabAlAkirhAnUchAno gArgya Asa | sa hovAchAjAtashatruM kAshyam brahma te bravANIti | sa hovAchAjAtashatruH sahasrametasyAM vAchi dadmo janako janaka iti vai janA dhAvantIti

हिन्दी अर्थ

पहले यह ब्रह्म ही था; उसने अपनेको ही जाना कि “भें ब्रह्य ह । अतः वह सवं हौ गया 1 उसे देवोमसे जिस-जिसने जाना वही तद्रूप हो गया । इसी प्रकार ऋषियों जौर मतुष्योमेसे भी जिसने उसे जाना वह्‌ . ब्रह्मपरम्‌, सवंमावस्य साध्य- मभिप्रेतमिति प्रस्य ब्रह्मणः सव- यहाँ ब्रह्म राब्दसे अपरत्रह्य । श्रृततिमे 'देवताओंको यह प्रिय नहीं है" ताया टै कि मोक्षकामीको ज्ञानप्रास्िके साधनम 4 नाण ४ शाङ्करमाध्याथं - २८४

English

There was formerly the proud Gârgya Bâlâki , a man of great reading. He said to Agâtasatru of Kâsi, 'Shall I tell you Brahman?' Agâtasatru said: 'We give a thousand (cows) for that speech (of yours), for verily all people run away, saying, Ganaka (the king of Mithilâ) is our father (patron) .'

अध्याय ७

श्लोक 2

मन्त्र २ [II.i.2] स होवाच गार्ग्यो य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।अहम् एतम् उपासे इति स य एतमेवमुपास्ते ऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति

mantra 2 ##[II.i.2]## sa hovAcha gArgyo ya evAsAvAditye puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | atiShThAH sarveShAM bhUtAnAM mUrdhA rAjeti vA ahametamupAsa iti | aham etam upAse iti sa ya etamevamupAste .atiShThAH sarveShAM bhUtAnAM mUrdhA rAjA bhavati

हिन्दी अर्थ

आरम्भमे यह्‌ एक ब्रह्म ही था। अकेले होनेके कारण वह विभूति युक्त कसं करनेमे समथं नहीं हा । उसने अतिशयतासे क्षत्र इस प्रस्त रूपकी रचना की । अर्थात्‌ देवताओमे क्षत्रिय जो ये इन्द्र, वरुण, सौम, त्तत्र सष्टऽप- क्त्रियोकी रचना हो जानैपर भी- जातानि गणक आख्यायन्ते वसवा श्ना आदित्या वह्‌ (ब्रह्म ) विभूतिगुक्त कमं करनेमे समथं नहीं हा । उसने वैदय- जातिकी रचना की । जो ये वसु, स्र, आदित्य, विश्वेदेव भौर मस्तु

English

Gârgya said: 'The person that is in the sun , that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as the supreme, the head of all beings, the king. Whoso adores him thus, becomes Supreme, the head of all beings, a king.'

अध्याय ७

श्लोक 3

मन्त्र ३ [II.i.3] स होवाच गार्ग्यो य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।बृहन् पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।उपासे इति स य एतमेवमुपास्ते ऽहरहर्ह सुतः प्रसुतो भवति नास्यान्नं क्षीयते

mantra 3 ##[II.i.3]## sa hovAcha gArgyo ya evAsau chandre puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | bR^ihan pANDaravAsAH somo rAjeti vA ahametamupAsa iti | upAse iti sa ya etamevamupAste .aharaharha sutaH prasuto bhavati nAsyAnnaM kShIyate

हिन्दी अर्थ

सनैव व्यभवत्‌ करमणे ब्रह्म वह (ब्रह्म) धनोपाजंन करने तथान व्यभवत्‌, वित्तोपाजंयितुर- वाका अभाव होनेके कारण कप ्ि ९ करनेमे समथं नहीं हुजा । उसन रूद्रवर्णकी उत्पत्ति ते वेयं ते = ७ यहि ् फिर भी वह विभूतिधुक्तं कमं करनेमे समथं नहीं हुंमा । उसने शूद्रवर्णकी रचना की । पूषा जुद्रवणं है । यह पृथिवी ही पुषा हे; क्योंकि यह्‌ जो कु है, यही इसका पोषण करती है

English

Gârgya said: 'The person that is in the moon (and in the mind), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as the great, clad in white raiment, as Soma, the king.' Whoso adores him thus, Soma is poured out and poured forth for him day by day, and his food does not fail .

अध्याय ७

श्लोक 4

मन्त्र ४ [II.i.4] स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास् तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति

mantra 4 ##[II.i.4]## sa hovAcha gArgyo ya evAsau vidyuti puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThAs tejasvIti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste tejasvI ha bhavati tejasvinI hAsya prajA bhavati

हिन्दी अर्थ

स॒ परिचारकाभावास्युनरपि सेवका अभाव होनेके कारण „, 6 फिर मी वह विभतियुक्त कर्म करने- ¬, वणकी सष्टिकी। शूद्रही शौद्रं धर्भकी उत्पत्ति श्रौर उसके प्रभाव एवं स्वरूपका वर्णत्त तब भी वह्‌ विभूतियुक्तं कमं करनेमे समर्थं तहीं हुआ । उसने श्रेयोरूप (कल्याणस्वरूप) धर्मकी अतिस्रष्टिकी। यहजो धर्मद, क्षत्रियका भी स चतुरः सुष्रापि वर्णान्तैव , वह (रह्म) चारों वर्णोको रक आ-श्त्रियजाति उग्र होती हैः द्सलिये व्यभवत्‌ , उग्रस्याल्कतरस्यानियता- वहं नियन्वणे नीं र्‌ सकती

English

Gârgya said: 'The person that is in the lightning (and in the heart), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as the luminous.' Whoso adores him thus, becomes luminous, and his offspring becomes luminous.

अध्याय ७

श्लोक 5

मन्त्र ५ [II.i.5] स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर् नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते

mantra 5 ##[II.i.5]## sa hovAcha gArgyo ya evAyamAkAshe puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThAH | pUrNamapravartIti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste pUryate prajayA pashubhir nAsyAsmAllokAtprajodvartate

हिन्दी अर्थ

ओर सत्यका रहस्य जाननेवाले लोग श्रह॒ धमंमय वचन बोलता है प्रसिद्ध लौक्िकन्याय बोलता है ग्रात्मोपासनकी ग्रावश्यकता ब्रह्मण ४ शाङ्रभाष्याथं २९्‌ अस्माल्लोकात्श्वं रोकमहघ्रा परेहि विदितो करनेवाला ब्रह्म अग्निरूपसे देवताओमं ब्राह्मण हमा । तथा मनुष्योमे गुदर हुजा । इसीसे अग्निमे ही क्म करके देवताओंके बीच क॑फलकी इच्छा करते हँ तथा उसे मनुष्योके बीच ब्राह्मणजातिमे ही कममंफलकीौ

English

Gârgya said: 'The person that is in the ether (and in the ether of the heart), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him as what is full, and quiescent.' Whoso adores him thus, becomes filled with offspring and cattle, and his offspring does not cease from this world.

अध्याय ७

श्लोक 6

मन्त्र ६ [II.i.6] स होवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।उपासे इति स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी

mantra 6 ##[II.i.6]## sa hovAcha gArgyo ya evAyaM vAyau puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | indro vaikuNTho.aparAjitA seneti vA ahametamupAsa iti | upAse iti sa ya etamevamupAste jiShNurhAparAjiShNurbhavatyanyatastyajAyI

हिन्दी अर्थ

इन चारों वर्णोको उत्पन्न किया-- र ठेसा जो उपसंहार टै, वह्‌ आगेके २९६ . बृहदारण्यकोपनिषद्‌ कर्माधिकारी जीव किन-किन क्मोकि कारण समस्त प्राशियोका लोक टै? अभो श्रयं बा श्रासा अथो अयं वा आत्मा। यहाँ २३०६ वृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय १ यह्‌ आत्मा ( गृही कर्माधिकारी ) समस्त जी्वोका लोक ( भोग्य ) है । वह्‌ जो हवन ओर यज्ञ करता है, उससे देवताओंका लोक होता है;

English

Gârgya said: 'The person that is in the wind (and in the breath), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him as Indra Vaikuntha, as the unconquerable army (of the Maruts).' Whoso adores him thus, becomes victorious, unconquerable, conquering his enemies.

अध्याय ७

श्लोक 7

मन्त्र ७ [II.i.7] स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति

mantra 7 ##[II.i.7]## sa hovAcha gArgyo ya evAyamagnau puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | viShAsahiriti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste viShAsahirha bhavati viShAsahirhAsya prajA bhavati

हिन्दी अर्थ

प्रकरणम विदित है तथा अवदान- प्रकरणम कतंव्यरूपसे इसकी मीमांसा हई है-विचार किया गया है कारेऽवक्ञ इष प्रयतते, न पुनस्त- द्विमोक्ञणोपयि धिक्ाधिकार इति। यदि ब्रह्मको जाननेवाला पुरुष पहले एक -आत्मा ही था । उसने कामना की कि भेरेस्त्रीहो, फिर ै प्रजारूपसे उतपन्न होड । तथा मेरे धन हौ, फिर मँ कं करं ।' बस इतनी ही कामना है 1 इच्छा करनेपर इससे अधिक कोई नहीं पाता ।

English

Gârgya said: 'The person that is in the fire (and in the heart), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him as powerful.' Whoso adores him thus, becomes powerful, and his offspring becomes powerful.

अध्याय ७

श्लोक 8

मन्त्र ८ [II.i.8] स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपँ हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् अथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते

mantra 8 ##[II.i.8]## sa hovAcha gArgyo ya evAyamapsu puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThAH | pratirUpa iti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste pratirUpa{\m+} haivainamupagachChati nApratirUpam atho pratirUpo.asmAjjAyate

हिन्दी अर्थ

्रासेवेदमग्र आसीत्‌ । आल्मेव = आत्मेवेदमग्र आसीत्‌ । आत्मा ही अर्थात्‌ स्वाभाविक अविद्वान्‌ देह स्वामाविकोऽविद्रान्कायंकूरण- . ह सप्तान्नसुष्टि, उसका विभाग ग्रौर व्याख्या उपक्रमः है । यहां अविद्याका प्रकरण हं । देवताथरुपास्ते “अन्यो- । तहां अविद्रानु “यह्‌ ( देवता ) अन्य पिता ( प्रजापति ) ने विज्ञान ओर कमंके द्वारा जिन सात अन्तोकी रचना की, उनमेंसे इसका एक अन्न साधारण है अर्थात्‌ वह॒ सभौ प्राणियोक्रा भोग्य है ; दो अन्न उसने देवताओंको बांट दिये; तीन अपने

English

Gârgya said: 'The person that is in the water (in seed, and in the heart), that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him as likeness.' Whoso adores him thus, to him comes what is likely (or proper), not what is improper; what is born from him, is like unto him .

अध्याय ७

श्लोक 9

मन्त्र ९ [II.i.9] स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्य् अथो यैः सन्निगच्छति सर्वाँस्तानतिरोचते

mantra 9 ##[II.i.9]## sa hovAcha gArgyo ya evAyamAdarshe puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | rochiShNuriti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste rochiShNurha bhavati rochiShNurhAsya prajA bhavaty atho yaiH sannigachChati sarvA{\m+}stAnatirochate

हिन्दी अर्थ

यत्स॒प्रान्नानि, यद्‌ अजनय- । 'त्सप्तान्नानि' इसमे “यत्‌ शब्द “यद्‌ अजनयत्‌" इस प्रकार अजन- यत्‌" क्रियासे सम्बन्ध रखनेके कारण मन्तरोका अथं गूढ होनेके कारण प्रायः दुर्बोध होता है, अतः उसके अर्थकी व्याख्या करनेके लिये ब्राह्मण यत्सक्तात्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता" इसका यह्‌ अथ प्रसिद्ध हे कि पिताने ज्ञान ओर कम॑के द्वारा ही अन्नोकी उत्पत्ति की । उसका एक ३२४ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय १

English

Gârgya said: 'The person that is in the mirror, that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as the brilliant.' Whoso adores him thus, he becomes brilliant, his offspring becomes brilliant, and with whomsoever he comes together, he outshines them.

अध्याय ७

श्लोक 10

मन्त्र १० [II.i.10] स होवाच गार्ग्यो य एवायं यन्तं पश्चाछब्दोऽनूदेत्य् एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वँ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति

mantra 10 ##[II.i.10]## sa hovAcha gArgyo ya evAyaM yantaM pashchAChabdo.anUdety etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsa.nvadiShThA | asuriti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste sarva{\m+} haivAsmi{\m+}lloka Ayureti nainaM purA kAlAtprANo jahAti

हिन्दी अर्थ

उच्यते १इति हि शब्देनैव व्याचष्टे ६? इस प्रदलके उत्तरम यह दवितीय साज्नयस्पिताः इत्यस्य कोऽथं प्रसिद्धा्थावि्योतकेन । प्रसिद्धो किया जाता है-जो भी इस अक्षिति अधत्‌ ऊपर बतलाये हुए अक्षयके हैतुको कि पुरुष ही अक्षिति है, ग्रात्माके लिये तीन भ्रन्न श्रौर उनका प्राध्यात्मिक विवैचनं कायंसवाद्विस्तीणंविषयत्वाच पूर पाङ्न्तकम्के फलभूत जिन तीन

English

Gârgya said: 'The sound that follows a man while he moves, that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as life.' Whoso adores him thus, he reaches his full age in this world, breath does not leave him before the time.

अध्याय ७

श्लोक 11

मन्त्र ११ [II.i.11] स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति नास्माद् गणश्छिद्यते

mantra 11 ##[II.i.11]## sa hovAcha gArgyo ya evAyaM dikShu puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsa.nvadiShThA | dvitIyo.anapaga iti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste dvitIyavAnha bhavati nAsmAd gaNashChidyate

हिन्दी अर्थ

उसने तीन अन्न अपने लिये क्रिये अर्थात्‌ मन, वाणी ओर प्राण इत उसने अपने लिये किथा । भेरा मन अन्यत्र था, इसलिये मैने तहीं देखा, १ ५४ भेरा मन्‌ अन्यत्र था, इसलिये मेने नहीं सुना" एेसा जो मनुष्य कहता है त्रीण्यालमनेऽङ्ककतेति को- ऽ्याथं इस्युच्यते-मनोषाक्प्राणा श्रीण्यात्मनेऽकुरुतः इक्त मन्वका ग्रात्माथं भ्रन्नोका श्राधिभौतिक विस्तार तेषामेव प्राजापत्थानामन्नाना- उन्दी प्राजापत्य अन्नोका आधि. माधिभौतिको विस्तारोऽभिधीयते-। भोतिक विस्तार कहा जाता

English

Gârgya said: 'The person that is in space, that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as the second who never leaves us.' Whoso adores him thus, becomes possessed of a second, his party is not cut off from him,

अध्याय ७

श्लोक 12

मन्त्र १२ [II.i.12] स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वँ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति

mantra 12 ##[II.i.12]## sa hovAcha gArgyo ya evAyaM ChAyAmayaH puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA | mR^ityuriti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAste sarva{\m+} haivAsmi{\m+}lloka Ayureti nainaM purA kAlAnmR^ityurAgachChati

हिन्दी अर्थ

त्रया खका षत एव वागेकायं रोको मनो ऽन्तरिश्च- तीनोंलोकयेहीदहँ। वाक्‌ ही यह लोक है, मन अन्तरिक्चलोक लि ओर प्राण वह (स्वगं ) लोक है । तरथो लोका भूवः स्वरित्या- शुः, वः ओर स्वः' नामक ही हं । उनका विदोषरूप इस प्रकार तत्र॒ विशेषो वागेवायं लोकतः है वाक्‌ ही यह लोकद, मन

English

Gârgya said: 'The person that consists of the shadow, that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as death.' Whoso adores him thus, he reaches his whole age in this world, death does not approach him before the time.

अध्याय ७

श्लोक 13

मन्त्र १३ [II.i.13] स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्य् आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।स ह तूष्णीमास गार्ग्यः

mantra 13 ##[II.i.13]## sa hovAcha gArgyo ya evAyamAtmani puruSha etamevAhaM brahmopAsa iti | sa hovAchAjAtashatrur mA maitasminsaMvadiShThA AtmanvIti vA ahametamupAsa iti | sa ya etamevamupAsta AtmanvI ha bhavaty AtmanvinI hAsya prajA bhavati | sa ha tUShNImAsa gArgyaH

हिन्दी अर्थ

ब्राहमण शङ्करमाष्याथ ३४९ तीनों वेदयेहीरँ। वाक्‌ ही ऋग्वेद है, मन यजुवद है ओर प्राण है, मन पितृगण हँ जौर प्राण मनुष्य हँ हं । मनही पित्ताहे, वाक्‌ माता है ओर प्राण प्रजा है

English

Gârgya said: 'The person that is in the body , that I adore as Brahman.' Agâtasatru said to him: 'No, no! Do not speak to me on this. I adore him verily as embodied.' Whoso adores him thus, becomes embodied, and his offspring becomes embodied . Then Gârgya became silent.

अध्याय ७

श्लोक 14

मन्त्र १४ [II.i.14] स होवाचाजातशत्रुर् एतावन्नू ३ इत्य् एतावद्धीति ।नैतावता विदितं भवतीति ।स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानीति

mantra 14 ##[II.i.14]## sa hovAchAjAtashatrur etAvannU 3 ity etAvaddhIti | naitAvatA viditaM bhavatIti | sa hovAcha gArgya upa tvA yAnIti

हिन्दी अर्थ

त्रयो वेदा इत्यादीनि वाक्या- त्रयो वेदाः' इत्यादि वाक्थोका नि ऋञ्व्थानि ४५-७॥ भथं सरल है ॥ ५-७॥ वह्‌ वाक्कासरूप है, वाक्‌ ही विज्ञाता है, वाक्‌ इस ( अपने ज्ञाता ) की विज्ञात होकर रक्षा करती है मेत एव । तत्र विशेषः यत्कि चात ये ही ₹। उत्का विदोष रूपः अ 9 । इस प्रकार है-जो कुछ विज्ञात-- विज्ञातं विस्पष्टं ज्ञातं वाचस्त- विटपे ज्ञात ह, वह्‌ वाक्का

English

Agâtasatru said: 'Thus far only?' 'Thus far only,' he replied. Agâtasatru said: 'This does not suffice to know it (the true Brahman).' Gârgya replied: 'Then let me come to you, as a pupil.'

अध्याय ७

श्लोक 15

मन्त्र १५ [II.i.15] स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।तं पाणावादायोत्तस्थौ ।तौ ह पुरुषँ सुप्तमाजग्मतुस् तमेतैर्नामभिरामन्त्रयांचक्रे बृहन्पाण्डरवासः सोम राजन्निति ।स नोत्तस्थौ ।तं पाणिनाऽऽपेषं बोधयांचकार ।स होत्तस्थौ

mantra 15 ##[II.i.15]## sa hovAchAjAtashatruH pratilomaM chaitadyadbrAhmaNaH kShatriyamupeyAd brahma me vakShyatIti | vyeva tvA j~napayiShyAmIti | taM pANAvAdAyottasthau | tau ha puruSha{\m+} suptamAjagmatus tametairnAmabhirAmantrayA.nchakre bR^ihanpANDaravAsaH soma rAjanniti | sa nottasthau | taM pANinA.a.apeShaM bodhayA.nchakAra | sa hottasthau

हिन्दी अर्थ

जो कु विजिज्ञास्य हे, वह मनका रूप हं । मन विजिज्ञास्य है । मन विजिज्ञास्य होकर इसकी रक्षा करता हे 9 ९ विस्पष्ट जाननेके लिये इष्ट ह, वहं ्ात्मिष्टं विजिज्ञास्यम्‌, तत्सव सव मनका रूप है; वयोकि मन ही मनसो रूपम्‌; मनो हि यस्मा- सन्देहयोग्य॒स्वरूपवाला होनेके जो कुछ अविज्ञात हे, वह प्राणका रूप है । प्राण ही अविज्ञात है। भ्राण अविज्ञात होकर इसकी रक्षा करता है

English

Agâtasatru said: 'Verily, it is unnatural that a Brâhmana should come to a Kshatriya, hoping that he should tell him the Brahman. However, I shall make you know him clearly,' thus saying he took him by the hand and rose. And the two together came to a person who was asleep. He called him by these names, 'Thou, great one, clad in white raiment, Soma, King .' He did not rise. Then rubbing him with his hand, he woke him, and he arose.

अध्याय ७

श्लोक 16

मन्त्र १६ [II.i.16] स होवाचाजातशत्रुर् यत्रैष एतत् सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाऽभूत् कुत एतदागादिति ।तदु ह न मेने गार्ग्यः

mantra 16 ##[II.i.16]## sa hovAchAjAtashatrur yatraiSha etat supto.abhUd ya eSha vij~nAnamayaH puruShaH kvaiSha tadA.abhUt kuta etadAgAditi | tadu ha na mene gArgyaH

हिन्दी अर्थ

का अविषय है-- ्देह्‌ सं ही नहीं हे- वह प्राणक्रा रूप है; तद्रूपम्‌ प्राणो ह्विज्ञातोऽगिज्ञा- प्राण ही अविज्ञात है, वोकि, १. यदि कहो कि अविज्ञात रहते इए प्राण किस प्रकार उपकारकं हौ सकता है ? तो इसके ल्य आगे लिखी बातपर ध्यान देना चाहिये । ३५२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ जष्याय १ + उस वाक्का पृथिवी शरीर है ओर यह्‌ अग्नि ज्योतीरूप है । तहा जितनी वाक्‌ है, उतनी ही पृथिवी है ओर उतना ही यह्‌ अभिनि हे

English

Agâtasatru said: 'When this man was thus asleep, where was then the person (purusha), the intelligent? and from whence did he thus come back?' Gârgya did not know this?

अध्याय ७

श्लोक 17

मन्त्र १७ [II.i.17] स होवाचाजातशत्रुर् यत्रैष एतत्।सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस् तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस् तस्मिञ्छेते ।तानि यदा गृह्णाति अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुर् गृहीतँ श्रोत्रं गृहीतं मनः

mantra 17 ##[II.i.17]## sa hovAchAjAtashatrur yatraiSha etat.supto.abhUd ya eSha vij~nAnamayaH puruShas tadeShAM prANAnAM vij~nAnena vij~nAnamAdAya ya eSho.antarhR^idaya AkAshas tasmi~nChete | tAni yadA gR^ihNAti atha haitatpuruShaH svapiti nAma | tadgR^ihIta eva prANo bhavati gR^ihItA vAg gR^ihItaM chakShur gR^ihIta{\m+} shrotra.n gR^ihItaM manaH

हिन्दी अर्थ

तस्ये तस्याः वाचः प्रजापते- प्रजापतिके अन्नरूपसे प्रस्तुत हुए उस वाक्का पृथिवी शरीर यानी बाह्य आधार है तथा पृथिवी- इन्द्ररूप प्राणकी उत्पत्ति ्रौर उसकी उपासनाका फल तथा इस सनका चयुलोक शरीर हे, ज्योतीरूपं वह आदित्य है; तहा जितना मन है, उतना ही द्युलोक ओर उतना ही वह आदित्य है । वे -मनसो चोलकः शरीरं कायं यो ऽसावादिस्यः । तत्तत्र यावस्प- आवय है । उनमे जितना परिमाण मनस्तावती ताव द्विस्तारा तावतप- है उतना-उतने विस्तारवाला अ

English

Agâtasatru said: 'When this man was thus asleep, then the intelligent person (purusha), having through the intelligence of the senses (prânas) absorbed within himself all intelligence, lies in the ether, which is in the heart . When he takes in these different kinds of intelligence, then it is said that the man sleeps (svapiti) . Then the breath is kept in, speech is kept in, the ear is kept in, the eye is kept in, the mind is kept in.

अध्याय ७

श्लोक 18

मन्त्र १८ [II.i.18] स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकास् तदुतेव महाराजो भवत्य् उतेव महाब्राह्मण उतेवोच्चावचं निगच्छति ।स यथा महाराजो जानपदान्गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते

mantra 18 ##[II.i.18]## sa yatraitatsvapnyayA charati te hAsya lokAs taduteva mahArAjo bhavaty uteva mahAbrAhmaNa utevochchAvachaM nigachChati | sa yathA mahArAjo jAnapadAngR^ihItvA sve janapade yathAkAmaM parivartetaivamevaiSha etatprANAngR^ihItvA sve sharIre yathAkAmaM parivartate

हिन्दी अर्थ

ग्राटपाथं ग्रन्नोकी ग्रन्तवान्‌ ग्रौर श्रनन्तरूपसे उपासना करनेका फल तथा इस प्राणका जल शरीर है, वह चन्द्रमा ज्योतीरूप है । तहां जितना प्राण है, उतना ही जल है ओर उतना ही वह चद्धमा है।वेये सभी समान हँ ओर सभौ अनन्त हँ । जो कोई इह अन्तवान्‌ सममकर अन्नरूप प्राणका, अभी प्रनारूपते नस्य प्राणस्य, न प्रजोक्तस्यान अन्तरूप प्राणका, र स्त्रनिदि्टस्य, आपः शरीरं काय । बतलाये हृए नही, जल

English

But when he moves about in sleep (and dream), then these are his worlds. He is, as it were, a great king; he is, as it were, a great Brâhmana; he rises, as it were, and he falls. And as a great king might keep in his own subjects, and move about, according to his pleasure, within his own domain, thus does that person (who is endowed with intelligence) keep in the various senses (prânas) and move about, according to his pleasure, within his own body (while dreaming).

अध्याय ७

श्लोक 19

यथाकामम् परिवर्तेत एवम् एव एषस् एतद् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामम् परिवर्तते मन्त्र १९ [II.i.19] अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।पुरीततम् अभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष एतच्छेते

yathAkAmam parivarteta evam eva eShas etad prANAn gR^ihItvA sve sharIre yathAkAmam parivartate mantra 19 ##[II.i.19]## atha yadA suShupto bhavati yadA na kasyachana veda hitA nAma nADyo dvAsaptatiH sahasrANi hR^idayAtpurItatamabhipratiShThante | purItatam abhipratiShThante tAbhiH pratyavasR^ipya purItati shete | sa yathA kumAro vA mahArAjo vA mahAbrAhmaNo vA.atighnImAnandasya gatvA shayItaivamevaiSha etachChete

हिन्दी अर्थ

गीत ्रन्नरूप प्रजापतिका षोडशकल संवत्सररूपसे निर्देश सुषा वरीण्यन्नान्यासमाथेसकरो- तावगम्पते, वित्तकरम॑णोरपि तत्र (स एष संबत्सरः'- योऽयं स एष संवत्सरः" यहाँ जिस अन्तत्रयरूप प्रजापतिका प्रसङ्ग हैः वेष उसीका संवत्सररूपसे विशेषतः १ यहाँ यह शङ्का होती है--श्रतिमे सभी प्राणियोकी हिसाका निषेष ----------- ल तिव कसते ल्यि अधि 5 » यह सामास्य वचन है । इसके रहते हए जो यहां अम्‌ यह विशेष वचन श्रुतम कहा

English

Next, when he is in profound sleep, and knows nothing, there are the seventy-two thousand arteries called Hita, which from the heart spread through the body . Through them he moves forth and rests in the surrounding body. And as a young man, or a great king, or a great Brâhmana, having reached the summit of happiness, might rest, so does he then rest.

अध्याय ७

श्लोक 20

एवम् एव एषस् एतद् शेते मन्त्र २० [II.i.20] स यथोर्णभिस्तन्तुनोच्चरेद् यथाऽग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्य् एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।सर्वे देवास् सर्वाणि भूतानि सर्वे एते आत्मनस् k OM सर्वे ॥।व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्

evam eva eShas etad shete mantra 20 ##[II.i.20]## sa yathorNabhistantunochchared yathA.agneH kShudrA viShphuli~NgA vyuchcharanty evamevAsmAdAtmanaH sarve prANAH sarve lokAH sarve devAH sarvANi bhUtAni vyuchcharanti | sarve devAs sarvANi bhUtAni sarve ete Atmanas ##k OM## sarve ... vyuchcharanti tasyopaniShatsatyasya satyamiti prANA vai satya.n teShAmeSha satyam

हिन्दी अर्थ

जो भी यह सोलह कलाओंवाला संवत्सर प्रजापति है, वह यही है जो कि इस प्रकार जानेवाला पुरुष है । वित्त ही उसकी पंद्रह कला ह तथा आत्मा (शरीर) ही उसकी सोलहवीं कला है । वहं वित्तसे दी बढ़ता संवत्सर प्रजापति परोक्षरूपसे कहा प्रजापतिः षोडशकलः स वैवाटय- गया है, उसे अत्यन्त परोक्ष ही नही प्राणियोकी अथवा केवल गिरगिटकी हिसा की जा सकती है । एेसी दशाम पूर्वोक्त रथकी नेमिरूप घनसे फिर भी वृद्धि- को प्राप्तहो जाताहे

English

As the spider comes out with its thread, or as small sparks come forth from fire, thus do all senses, all worlds, all Devas, all beings come forth from that Self The Upanishad (the true name and doctrine) of that Self is 'the True of the True.' Verily the senses are the true, and he is the true of the true.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.