Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
मन्त्र ८ [III.vIi.8] स होवाचैतद्वै तदक्षरऽ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलमनण्व् अह्रस्वमदीर्घम् अलोहितमस्नेहम् अच्छायमतमो ऽवाय्वनाकाशम् असङ्गम् अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो ऽतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अमात्रम् अनन्तरम् अबाह्यं न तदश्नाति किं चन न तदश्नाति कश्चन ।मन्त्र ९ [III.vIi.9] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्त्य् संवत्सरा इति विधृतास् तिष्ठन्ति एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः पर्वतेभ्यस् प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमन्व् एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशँसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
mantra 8 ##[III.vIi.8]## sa hovAchaitadvai tadakShara.a gArgi brAhmaNA abhivadanty asthUlamanaNv ahrasvamadIrgham alohitamasneham achChAyamatamo .avAyvanAkAsham asa~Ngam achakShuShkam ashrotram avAg amano .atejaskam aprANam amukham amAtram anantaram abAhya.n na tadashnAti kiM chana na tadashnAti kashchana | mantra 9 ##[III.vIi.9]## etasya vA akSharasya prashAsane gArgi sUryAchandramasau vidhR^itau tiShThata etasya vA akSharasya prashAsane gArgi dyAvApR^ithivyau vidhR^ite tiShThata etasya vA akSharasya prashAsane gArgi nimeShA muhUrtA ahorAtrANyardhamAsA mAsA R^itavaH saMvatsarA iti vidhR^itAstiShThanty saMvatsarA iti vidhR^itAs tiShThanti etasya vA akSharasya prashAsane gArgi prAchyo.anyA nadyaH syandante shvetebhyaH parvatebhyaH parvatebhyas pratIchyo.anyA yAM yAM cha dishamanv etasya vA akSharasya prashAsane gArgi dadato manuShyAH prasha{\m+}santi yajamAnaM devA darvIM pitaro.anvAyattAH
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment ,…
कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरषे पाणा आत्मैका- दशस्ते यदास्माच्छरीरान्म्यादत्कामन्त्यथ रोदयन्ति प्राण ( इद्धया ) ओर ग्पारहुवां आत्मा ( मन )। ये जिस समय इस मरणशील चरीरसे उत्रमण करते हैँ, उस समय ख्लाते है; अतः उक्तरमण- कालमें चूंकि अपने सम्बन्धिथोको रुलाते ह; इसलिये रोदनके कारण होनेसे † ति „ “इस पुरुषमे कमेद्धिय ओर ज्ञाने- आमा मन एकादशः -एका- आत्मा--मन, जो भ्यारहकी पूति दश्चानां पूरणः ते एते प्राणा करनेवाला है । वेये प्राण जिस
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment , without taste, without smell, without eyes, without ears, without speech, without mind, without light (vigour), without breath, without a mouth (or door), without measure, having no within and no without, it devours nothing, and no one devours it.'
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
मन्त्र ८ [III.vIi.8] स होवाचैतद्वै तदक्षरऽ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलमनण्व् अह्रस्वमदीर्घम् अलोहितमस्नेहम् अच्छायमतमो ऽवाय्वनाकाशम् असङ्गम् अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो ऽतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अमात्रम् अनन्तरम् अबाह्यं न तदश्नाति किं चन न तदश्नाति कश्चन । मन्त्र ९ [III.vIi.9] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्त्य् संवत्सरा इति विधृतास् तिष्ठन्ति एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः पर्वतेभ्यस् प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमन्व् एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशँसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः
Literal translation
Translation of the source text
He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment , without taste, without smell, without eyes, without ears, without speech, without mind, without light (vigour), without breath, without a mouth (or door), without measure, having no within and no without, it devours nothing, and no one devours it.'
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment ,…
Sense: He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment ,…
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरषे पाणा आत्मैका- दशस्ते यदास्माच्छरीरान्म्यादत्कामन्त्यथ रोदयन्ति प्राण ( इद्धया ) ओर ग्पारहुवां आत्मा ( मन )। धीमी और लंबी श्वास वेगस तंत्रिका को सक्रिय कर हृदय की गति और भय-प्रतिक्रिया को शांत करती है। यह पंक्ति उसी श्वास-मन संबंध को कहती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-18
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण