Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत ।तद्व्रतम् ।तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् ।अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।एतद्वै मुखतोऽन्नँ्राद्धम् ।मुखतोऽस्मा अन्नँ्राध्यते ।एतद्वै मध्यतोऽन्नँ्राद्धम् ।मध्यतोऽस्मा अन्नँ्राध्यते ।एतद्वा अन्ततोऽन्नँ्राद्धम् ।अन्ततोऽस्मा अन्नँ्राध्यते ।य एवं वेद ।क्षेम इति वाचि ।योगक्षेम इति प्राणापानयोः ।कर्मेति हस्तयोः ।गतिरिति पादयोः ।विमुक्तिरिति पायौ ।इति मानुषीः समाज्ञाः ।अथ दैवीः ।तृप्तिरिति वृष्टौ ।बलमिति विद्युति ।यश इति पशुषु ।ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ।प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे ।सर्वमित्याकाशे ।तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत ।प्रतिष्ठावान् भवति ।तन्महमिति ।महानुपासीत ।महान् भवति ।तन्मन इत्युपासीत ।मानवान् भवति ।तन्नम इत्युपासीत ।नम्यन्तेऽस्मै कामाः ।तद्ब्रह्मेत्युपासीत ।ब्रह्मवान् भवति ।तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः ।परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः ।स यश्चायं पुरुषे ।यश्चासावादित्ये ।स एकः ।स य एवंवित् ।अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।इमाँ्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसंचरन् ।एतत्साम गायन्नास्ते ।हा३वु हा३वु हा३वु ।अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ।अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नादः ।अहं श्लोककृदहं श्लोककृदहं श्लोककृत् ।अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य ।पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य नाभायि ।यो मा ददाति स इदेव माऽऽवाः ।अहमन्नमन्नमदन्तमादि ।अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम् ।सुवर्ण ज्योतीः ।य एवं वेद ।इत्युपनिषत्
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate | etadvai mukhato'nnaṃrāddham | mukhato'smā annaṃrādhyate | etadvai madhyato'nnaṃrāddham | madhyato'smā annaṃrādhyate | etadvā antato'nnaṃrāddham | antato'smā annaṃrādhyate | ya evaṃ veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛṣṭau | balamiti vidyuti | yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati | tanmahamiti | mahānupāsīta | mahān bhavati | tanmana ityupāsīta | mānavān bhavati | tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavān bhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ manomayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkramya | etamānandamayamātmānamupasaṃkramya | imāṃlokān kāmānnī kāmarūpyanusaṃcaran | etatsāma gāyannāste | hā³vu hā³vu hā³vu | ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo'hamannādo'hamannādaḥ | ahaṃ ślokakṛdahaṃ ślokakṛdahaṃ ślokakṛt | ahamasmi prathamajā ṛtasya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nābhāyi | yo mā dadāti sa ideva mā''vāḥ | ahamannamannamadantamādi | ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavām | suvarṇa jyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
The grand finale. Refuse no guest shelter — third great vow. Many correspondences enumerated (human and divine). The realized seeker, having passed through all five kośas, sings the great Sāman: 'I am food, I am the eater of food.' Identity-claim of the cosmic Self. The final 'iti upaniṣat' marks the close of the entire teaching.
"किसी को आवास से मना मत कर" — यह व्रत है। इसलिये किसी भी विधि से बहु-अन्न प्राप्त करो — उसे "अराध्य अन्न" कहते हैं। [विभिन्न मानुष-दैव संज्ञाएँ।] जो ऐसा जानता है — इस लोक से जाकर — अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनन्दमय आत्मा को क्रमशः पार करके — कामरूप होकर लोकों में विचरता है — यह साम गाता हुआ रहता है — "हा³वु हा³वु हा³वु! मैं अन्न, मैं अन्न, मैं अन्न! मैं अन्न-भोक्ता, मैं अन्न-भोक्ता, मैं अन्न-भोक्ता! मैं श्लोक-कर्ता, मैं श्लोक-कर्ता, मैं श्लोक-कर्ता! मैं ऋत का प्रथमजा — देवों से पहले, अमृत-नाभि में। जो मुझे देता है — उसने मुझे ही पाया। मैं — अन्न — अन्न-भोक्ता को खाता हूँ। मैंने पूरे भुवन में प्रवेश किया है। मैं सुवर्ण-ज्योति हूँ।" — जो ऐसा जानता है। यह उपनिषद् है।
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Refuse no one shelter — that is the vow. Therefore by some means or another, gather food in abundance — they call this food 'arādhya' (worthy of welcome). [Various correspondences enumerated: human and divine.] He who knows all this — passing from this world, ascending through annamaya, prāṇamaya, manomaya, vijñānamaya, ānandamaya selves — wandering these worlds, eating what he wishes, taking form as he wishes — sits singing this Sāman: 'Hā vu hā vu hā vu! I am food! I am food! I am food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the verse-maker! I am the verse-maker! I am the verse-maker! I am the firstborn of ṛta — before the gods, in the navel of immortality. He who gives me to others by that has shared me. I, food, eat the eater of food. I have entered the whole world. I am golden-light, like the sun.' — He who knows thus. This is the Upaniṣad.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोऽन्नँ्राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँ्राध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँ्राद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँ्राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्नँ्राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्नँ्राध्यते । य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति । तन्महमिति । महानुपासीत । महान् भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान् भवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान् भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमाँ्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसंचरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा३वु हा३वु हा३वु । अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नादः । अहं श्लोककृदहं श्लोककृदहं श्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव माऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमादि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम् । सुवर्ण ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥
Literal translation
Translation of the source text
Refuse no one shelter — that is the vow. Therefore by some means or another, gather food in abundance — they call this food 'arādhya' (worthy of welcome). [Various correspondences enumerated: human and divine.] He who knows all this — passing from this world, ascending through annamaya, prāṇamaya, manomaya, vijñānamaya, ānandamaya selves — wandering these worlds, eating what he wishes, taking form as he wishes — sits singing this Sāman: 'Hā vu hā vu hā vu! I am food! I am food! I am food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the verse-maker! I am the verse-maker! I am the verse-maker! I am the firstborn of ṛta — before the gods, in the navel of immortality. He who gives me to others by that has shared me. I, food, eat the eater of food. I have entered the whole world. I am golden-light, like the sun.' — He who knows thus. This is the Upaniṣad.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
भव्य समापन। किसी को आश्रय से मना मत करो — तृतीय महान् व्रत। अनेक संज्ञाएँ गिनाई गईं (मानुष और दैव)। साक्षात्कारी साधक, पाँचों कोशों को पार करके, महान् साम गाता है — 'मैं अन्न हूँ, मैं अन्न-भोक्ता हूँ।' ब्रह्माण्डीय आत्मा की पहचान-घोषणा। अन्तिम 'इति उपनिषद्' सम्पूर्ण शिक्षण का समापन करता है।
Modern reflection
Editorial reflection, not scripture
किसी को भी आश्रय देने से मना न करें जो आप दे सकते हैं। किसी को भी वह भोजन देने से मना न करें जो आप दे सकते हैं। ऐसी उदारता ही द्वार है — साक्षात्कारी साधक वही है जो लम्बे समय से इसका अभ्यास कर रहा है।
भव्य समापन। किसी को आश्रय से मना मत करो — तृतीय महान् व्रत। अनेक संज्ञाएँ गिनाई गईं (मानुष और दैव)। साक्षात्कारी साधक, पाँचों कोशों को पार करके, महान् साम गाता है — 'मैं अन्न हूँ, मैं अन्न-भोक्ता हूँ।' ब्रह्माण्डीय आत्मा की पहचान-घोषणा। अन्तिम 'इति उपनिषद्' सम्पूर्ण शिक्षण का समापन करता है।
किसी को भी आश्रय देने से मना न करें जो आप दे सकते हैं। किसी को भी वह भोजन देने से मना न करें जो आप दे सकते हैं। ऐसी उदारता ही द्वार है — साक्षात्कारी साधक वही है जो लम्बे समय से इसका अभ्यास कर रहा है।
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
सभी भूमिकाओं में आत्म-पहचान उच्चतम ध्यानात्मक उपलब्धि है। 'मैं अन्न / मैं अन्न-भोक्ता' एक अद्वैत पहचान है जो भोक्ता-भक्ष्य की ध्रुवीयता से परे जाती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/taitaccent.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-16
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण