Shatarudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.३८. अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।किरातावतारवर्णनप्रसङ्गेऽर्जुनतपोवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।अर्जुनोऽपि तदा तत्र दीप्यमानो व्यदृश्यत ।मन्त्रेण शिवरूपेण तेजश्चातुलमावहन्॥ ३८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.38\. aShTatriMsho.adhyAyaH | kirAtAvatAravarNanaprasa~Nge.arjunatapovarNanam | nandIshvara uvAcha | arjuno.api tadA tatra dIpyamAno vyadR^ishyata | mantreNa shivarUpeNa tejashchAtulamAvahan

ते सर्वे चार्जुनं दृष्ट्वा पाण्डवा निश्चयं गताः ।जयोऽस्माकं ध्रुवं जातं तेजश्च विपुलं यतः॥ ३८.२ ॥

te sarve chArjunaM dR^iShTvA pANDavA nishchayaM gatAH | jayo.asmAkaM dhruvaM jAtaM tejashcha vipulaM yataH

इदं कार्यं त्वया साध्यं नान्येन च कदाचन ।व्यासस्य वचनाद्भाति सफलं कुरु जीवितम्॥ ३८.३ ॥

idaM kAryaM tvayA sAdhyaM nAnyena cha kadAchana | vyAsasya vachanAdbhAti saphalaM kuru jIvitam

इति प्रोच्यार्जुनं ते वै विरहौत्सुक्यकातराः ।अनिच्छन्तोऽपि तत्रैव प्रेषयामासुरादरात्॥ ३८.४ ॥

iti prochyArjunaM te vai virahautsukyakAtarAH | anichChanto.api tatraiva preShayAmAsurAdarAt

द्रौपदी दुःखसंयुक्ता नेत्राश्रूणि निरुध्य च ।प्रेषयन्ती शुभं वाक्यं तदोवाच पतिव्रता॥ ३८.५ ॥

draupadI duHkhasaMyuktA netrAshrUNi nirudhya cha | preShayantI shubhaM vAkyaM tadovAcha pativratA

द्रौपद्युवाच ।व्यासोपदिष्टं यद्राजंस्त्वया कार्यं प्रयत्नतः ।शुभप्रदोऽस्तु ते पन्थाः शकरः शं करोतु वै॥ ३८.६ ॥

draupadyuvAcha | vyAsopadiShTaM yadrAjaMstvayA kAryaM prayatnataH | shubhaprado.astu te panthAH shakaraH shaM karotu vai

ते सर्वे चावसंस्तत्र विसृज्यार्जुनमादरात् ।अत्यन्तदुःखमापन्ना मिलित्वा पञ्च एव च॥ ३८.७ ॥

te sarve chAvasaMstatra visR^ijyArjunamAdarAt | atyantaduHkhamApannA militvA pa~ncha eva cha

स्थितास्तत्र वदन्ति स्म श्रूयतामृषिसत्तम ।दुःखेऽपि प्रियसङ्गो वै न दुःखाय प्रजायते॥ ३८.८ ॥

sthitAstatra vadanti sma shrUyatAmR^iShisattama | duHkhe.api priyasa~Ngo vai na duHkhAya prajAyate

वियोगे द्विगुणं तस्य दुःखं भवति नित्यशः ।तत्र धैर्यधरस्यापि कथं धैर्यं भवेदिह॥ ३८.९ ॥

viyoge dviguNaM tasya duHkhaM bhavati nityashaH | tatra dhairyadharasyApi kathaM dhairyaM bhavediha

नन्दीश्वर उवाच ।कुर्वत्स्वेव तदा दुःखम्पाण्डवेषु मुनीश्वरः ।कृपासिन्धुश्च स व्यास ऋषिवर्यः समागत॥ ३८.१० ॥

nandIshvara uvAcha | kurvatsveva tadA duHkhampANDaveShu munIshvaraH | kR^ipAsindhushcha sa vyAsa R^iShivaryaH samAgata

तं तदा पाण्डवास्ते वै नत्वा सम्पूज्य चादरात् ।दत्त्वासनं हि दुःखाढ्याः करौ बध्वा वचोऽब्रुवन्॥ ३८.११ ॥

taM tadA pANDavAste vai natvA sampUjya chAdarAt | dattvAsanaM hi duHkhADhyAH karau badhvA vacho.abruvan

पाण्डवा ऊचुः ।श्रूयतामृषभश्रेष्ठ दुःखदग्धा वयं प्रभो ।दर्शनं तेऽद्य सम्प्राप्य ह्यानन्दं प्राप्नुमो मुने॥ ३८.१२ ॥

pANDavA UchuH | shrUyatAmR^iShabhashreShTha duHkhadagdhA vayaM prabho | darshanaM te.adya samprApya hyAnandaM prApnumo mune

कियत्कालं वसात्रैव दुःखनाशाय नः प्रभो ।दर्शनात्तव विप्रर्षे सर्वं दुःखं विलीयते॥ ३८.१३ ॥

kiyatkAlaM vasAtraiva duHkhanAshAya naH prabho | darshanAttava viprarShe sarvaM duHkhaM vilIyate

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तः स ऋषिश्रेष्ठो न्यवसत्तत्सुखाय वै ।कथाभिर्विविधाभिश्च तद्दुःखं नोदयंस्तदा॥ ३८.१४ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktaH sa R^iShishreShTho nyavasattatsukhAya vai | kathAbhirvividhAbhishcha tadduHkhaM nodayaMstadA

वार्तायां क्रियमाणायां तेन व्यासेन सन्मुने ।सुप्रणम्य विनीतात्मा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्॥ ३८.१५ ॥

vArtAyAM kriyamANAyAM tena vyAsena sanmune | supraNamya vinItAtmA dharmarAjo.abravIdidam

धर्मराज उवाच ।शृणु त्वं हि ऋषिश्रेष्ठ दुःखशान्तिर्मता मम ।पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ कथनीयं त्वया प्रभो॥ ३८.१६ ॥

dharmarAja uvAcha | shR^iNu tvaM hi R^iShishreShTha duHkhashAntirmatA mama | pR^ichChAmi tvAM mahAprAj~na kathanIyaM tvayA prabho

ईदृशं चैव दुःखं च पुरा प्राप्तश्च कश्चन ।वयमेव परं दुःखं प्राप्ता वै नैव कश्चन॥ ३८.१७ ॥

IdR^ishaM chaiva duHkhaM cha purA prAptashcha kashchana | vayameva paraM duHkhaM prAptA vai naiva kashchana

व्यास उवाच ।राज्ञस्तु नलनाम्नो वै निषधाधिपतेः पुरा ।भवद्दुःखाधिकं दुःखं जातं तस्य महात्मनः॥ ३८.१८ ॥

vyAsa uvAcha | rAj~nastu nalanAmno vai niShadhAdhipateH purA | bhavadduHkhAdhikaM duHkhaM jAtaM tasya mahAtmanaH

हरिश्चन्द्रस्य नृपतेर्जातं दुःखं महत्तरम् ।अकथ्यं तद्विशेषेण परशोकावहं तथा॥ ३८.१९ ॥

harishchandrasya nR^ipaterjAtaM duHkhaM mahattaram | akathyaM tadvisheSheNa parashokAvahaM tathA

दुःखं तथैव विज्ञेयं रामस्याप्यथ पाण्डव ।यच्छ्रुत्वा स्त्रीनराणां च भवेन्मोहो महत्तरः॥ ३८.२० ॥

duHkhaM tathaiva vij~neyaM rAmasyApyatha pANDava | yachChrutvA strInarANAM cha bhavenmoho mahattaraH

तस्माद्वर्णयितुं नैव शक्यते हि मया पुनः ।शरीरं दुःखराशिं च मत्वा त्याज्यं त्वयाधुना॥ ३८.२१ ॥

tasmAdvarNayituM naiva shakyate hi mayA punaH | sharIraM duHkharAshiM cha matvA tyAjyaM tvayAdhunA

येनेदं च धृतं तेन व्याप्तमेव न संशयः ।प्रथमं मातृगर्भे वै जन्म दुःखस्य कारणम्॥ ३८.२२ ॥

yenedaM cha dhR^itaM tena vyAptameva na saMshayaH | prathamaM mAtR^igarbhe vai janma duHkhasya kAraNam

कौमारेऽपि महादुःखं बाललीलानुसारि यत् ।ततोऽपि यौवने कामान्भुञ्जानो दुःखरूपिणः॥ ३८.२३ ॥

kaumAre.api mahAduHkhaM bAlalIlAnusAri yat | tato.api yauvane kAmAnbhu~njAno duHkharUpiNaH

गतागतैर्दिनानां हि कार्यभारैरनेकशः ।आयुश्च क्षीयते नित्यं न जानाति ह तत्पुनः॥ ३८.२४ ॥

gatAgatairdinAnAM hi kAryabhArairanekashaH | Ayushcha kShIyate nityaM na jAnAti ha tatpunaH

अन्ते च मरणं चैव महादुःखमतः परम् ।नानानरकपीडाश्च भुज्यन्तेऽज्ञैर्नरैस्तदा॥ ३८.२५ ॥

ante cha maraNaM chaiva mahAduHkhamataH param | nAnAnarakapIDAshcha bhujyante.aj~nairnaraistadA

तस्मादिदमसत्यं च त्वन्तु सत्यं समाचर ।येनैव तुष्यते शम्भुस्तथा कार्यं नरेण च॥ ३८.२६ ॥

tasmAdidamasatyaM cha tvantu satyaM samAchara | yenaiva tuShyate shambhustathA kAryaM nareNa cha

नन्दीश्वर उवाच ।एवं विविधवार्ताभिः कालनिर्यापणन्तदा ।चक्रुस्ते भ्रातरः सर्वे मनोरथपथैः पुनः॥ ३८.२७ ॥

nandIshvara uvAcha | evaM vividhavArtAbhiH kAlaniryApaNantadA | chakruste bhrAtaraH sarve manorathapathaiH punaH

अर्जुनोऽपि स्वयं गच्छन्दुर्गाद्रिषु दृढव्रतः ।यक्षं लब्ध्वा च तेनैव दस्यून्निघ्नन्ननेकशः॥ ३८.२८ ॥

arjuno.api svayaM gachChandurgAdriShu dR^iDhavrataH | yakShaM labdhvA cha tenaiva dasyUnnighnannanekashaH

मनसा हर्षसंयुक्तो जगामाचलमुत्तमम् ।तत्र गत्वा च गङ्गायाः समीपं सुन्दरं स्थलम्॥ ३८.२९ ॥

manasA harShasaMyukto jagAmAchalamuttamam | tatra gatvA cha ga~NgAyAH samIpaM sundaraM sthalam

अशोककाननं यत्र तिष्ठति स्वर्ग उत्तमः ।तत्र तस्थौ स्वयं स्नात्वा नत्वा च गुरुमुत्तमम्॥ ३८.३० ॥

ashokakAnanaM yatra tiShThati svarga uttamaH | tatra tasthau svayaM snAtvA natvA cha gurumuttamam

यथोपदिष्टं वेषादि तथा चैवाकरोत्स्वयम् ।इन्द्रियाण्यपकृष्यादौ मनसा संस्थितोऽभवत्॥ ३८.३१ ॥

yathopadiShTaM veShAdi tathA chaivAkarotsvayam | indriyANyapakR^iShyAdau manasA saMsthito.abhavat

पुनश्च पार्थिवं कृत्वा सुन्दरं समसूत्रकम् ।तदग्रे प्रणिदध्यौ स तेजोराशिमनुत्तमम्॥ ३८.३२ ॥

punashcha pArthivaM kR^itvA sundaraM samasUtrakam | tadagre praNidadhyau sa tejorAshimanuttamam

त्रिकालं चैव सुस्नातः पूजनं विविधं तदा ।चकारोपासनं तत्र हरस्य च पुनः पुनः॥ ३८.३३ ॥

trikAlaM chaiva susnAtaH pUjanaM vividhaM tadA | chakAropAsanaM tatra harasya cha punaH punaH

तस्यैव शिरसस्तेजो निस्सृतं तच्चरास्तदा ।दृष्ट्वा भयं समापन्नाः प्रविष्टश्च कदा ह्ययम्॥ ३८.३४ ॥

tasyaiva shirasastejo nissR^itaM tachcharAstadA | dR^iShTvA bhayaM samApannAH praviShTashcha kadA hyayam

पुनस्ते च विचार्यैवं कथनीयं विडौजसे ।इत्युक्त्वा तु गतास्ते वै शक्रस्यान्तिकमञ्जसा॥ ३८.३५ ॥

punaste cha vichAryaivaM kathanIyaM viDaujase | ityuktvA tu gatAste vai shakrasyAntikama~njasA

चरा ऊचुः ।देवो वाथ ऋषिश्चैव सूर्यो वाथ विभावसुः ।तपश्चरति देवेश न जानीमो वने च तम्॥ ३८.३६ ॥

charA UchuH | devo vAtha R^iShishchaiva sUryo vAtha vibhAvasuH | tapashcharati devesha na jAnImo vane cha tam

तस्यैव तेजसा दग्धा आगतास्तव सन्निधौ ।निवेदितञ्चरित्रं तत्क्रियतामुचितं तु यत्॥ ३८.३७ ॥

tasyaiva tejasA dagdhA AgatAstava sannidhau | nivedita~ncharitraM tatkriyatAmuchitaM tu yat

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तस्तैश्चरैः सर्वं ज्ञात्वा पुत्रचिकीर्षितम् ।स गोत्रपान्विसृज्यैव तत्र गन्तुं मनो दधे॥ ३८.३८ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktastaishcharaiH sarvaM j~nAtvA putrachikIrShitam | sa gotrapAnvisR^ijyaiva tatra gantuM mano dadhe

स वृद्धब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्मचारी शचीपतिः ।जगाम तत्र विप्रेन्द्र परीक्षार्थं हि तस्य वै॥ ३८.३९ ॥

sa vR^iddhabrAhmaNo bhUtvA brahmachArI shachIpatiH | jagAma tatra viprendra parIkShArthaM hi tasya vai

तमागतं तदा दृष्ट्वाकार्षीत्पूजां च पाण्डवः ।स्थितोऽग्रे च स्तुतिं कृत्वा क्वायातोऽसि वदाधुना॥ ३८.४० ॥

tamAgataM tadA dR^iShTvAkArShItpUjAM cha pANDavaH | sthito.agre cha stutiM kR^itvA kvAyAto.asi vadAdhunA

इत्युक्तस्तेन देवेशो धैर्यार्थं तस्य प्रीतितः ।परीक्षागर्भितं वाक्यं पाण्डवन्तं ततोऽब्रवीत्॥ ३८.४१ ॥

ityuktastena devesho dhairyArthaM tasya prItitaH | parIkShAgarbhitaM vAkyaM pANDavantaM tato.abravIt

ब्राह्मण उवाच ।नवे वयसि वै तात किन्तपस्यसि साम्प्रतम् ।मुक्त्यर्थं वा जयार्थं किं सर्वथैतत्तपस्तव॥ ३८.४२ ॥

brAhmaNa uvAcha | nave vayasi vai tAta kintapasyasi sAmpratam | muktyarthaM vA jayArthaM kiM sarvathaitattapastava

नन्दीश्वर उवाच ।इति पृष्टस्तदा तेन सर्वं संवेदितं पुनः ।तच्छ्रुत्वा स पुनर्वाक्यमुवाच ब्राह्मणस्तदा॥ ३८.४३ ॥

nandIshvara uvAcha | iti pR^iShTastadA tena sarvaM saMveditaM punaH | tachChrutvA sa punarvAkyamuvAcha brAhmaNastadA

ब्राह्मण उवाच ।युक्तं न क्रियते वीर सुखं प्राप्तुं च यत्तपः ।क्षात्रधर्मेण क्रियते मुक्त्यर्थं कुरुसत्तम॥ ३८.४४ ॥

brAhmaNa uvAcha | yuktaM na kriyate vIra sukhaM prAptuM cha yattapaH | kShAtradharmeNa kriyate muktyarthaM kurusattama

इन्द्रस्तु सुखदाता वै मुक्तिदाता भवेन्न हि ।तस्मात्त्वं सर्वथा श्रेष्ठ कर्तुमर्हसि सत्तपः ।नन्दीश्वर उवाच ।इदं तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधं चक्रेऽर्जुनस्तदा ।प्रत्युवाच विनीतात्मा तदनादृत्य सुव्रतः॥ ३८.४६ ॥

indrastu sukhadAtA vai muktidAtA bhavenna hi | tasmAttvaM sarvathA shreShTha kartumarhasi sattapaH | nandIshvara uvAcha | idaM tadvachanaM shrutvA krodhaM chakre.arjunastadA | pratyuvAcha vinItAtmA tadanAdR^itya suvrataH

अर्जुन उवाच ।राज्यार्थं न च मुक्त्यर्थ किमर्थं भाषसे त्विदम् ।व्यासस्य वचनेनैव क्रियते तप ईदृशम्॥ ३८.४७ ॥

arjuna uvAcha | rAjyArthaM na cha muktyartha kimarthaM bhAShase tvidam | vyAsasya vachanenaiva kriyate tapa IdR^isham

इतो गच्छ ब्रह्मचारिन्मां पातयितुमिच्छसि ।प्रयोजनं किमत्रास्ति तव वै ब्रह्मचारिणः॥ ३८.४८ ॥

ito gachCha brahmachArinmAM pAtayitumichChasi | prayojanaM kimatrAsti tava vai brahmachAriNaH

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तः स प्रसन्नोऽभूत्सुन्दरं रूपमद्भुतम् ।स्वोपस्करणसंयुक्तं दर्शयामास वै निजम्॥ ३८.४९ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktaH sa prasanno.abhUtsundaraM rUpamadbhutam | svopaskaraNasaMyuktaM darshayAmAsa vai nijam

शक्ररूपं तदा दृष्ट्वा लज्जितश्चार्जुनस्तदा ।स इन्द्रस्तं समाश्वास्य पुनरेव वचोऽब्रवीत्॥ ३८.५० ॥

shakrarUpaM tadA dR^iShTvA lajjitashchArjunastadA | sa indrastaM samAshvAsya punareva vacho.abravIt

इन्द्र उवाच ।वरं वृणीष्व हे तात धनञ्जय महामते ।यदिच्छसि मनोऽभीष्टं नादेयं विद्यते तव॥ ३८.५१ ॥

indra uvAcha | varaM vR^iNIShva he tAta dhana~njaya mahAmate | yadichChasi mano.abhIShTaM nAdeyaM vidyate tava

तच्छ्रुत्वा शक्रवचनं प्रत्युवाचार्जुनस्तदा ।विजयं देहि मे तात शत्रुक्लिष्टस्य सर्वथा॥ ३८.५२ ॥

tachChrutvA shakravachanaM pratyuvAchArjunastadA | vijayaM dehi me tAta shatrukliShTasya sarvathA

शक्र उवाच ।बलिष्ठाः शत्रवस्ते च दुर्योधनपुरःसराः ।द्रोणो भीमश्च कर्णश्च सर्वे ते दुर्जया ध्रुवम्॥ ३८.५३ ॥

shakra uvAcha | baliShThAH shatravaste cha duryodhanapuraHsarAH | droNo bhImashcha karNashcha sarve te durjayA dhruvam

अश्वत्थामा द्रोणपुत्रो रौद्रोंऽशो दुर्जयोऽति सः ।मयासाध्या भवेयुस्ते सर्वथा स्वहितं शृणु॥ ३८.५४ ॥

ashvatthAmA droNaputro raudroM.asho durjayo.ati saH | mayAsAdhyA bhaveyuste sarvathA svahitaM shR^iNu

एतद्वीर जयं कर्तुं न शक्तः कश्चनाधुना ।वर्तते हि शिवो वर्यस्तस्माच्छम्भोर्जपोऽधुना॥ ३८.५५ ॥

etadvIra jayaM kartuM na shaktaH kashchanAdhunA | vartate hi shivo varyastasmAchChambhorjapo.adhunA

शङ्करः सर्वलोकेशश्चराचरपतिः स्वराट् ।सर्वं कर्तुं समर्थोऽस्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदः॥ ३८.५६ ॥

sha~NkaraH sarvalokeshashcharAcharapatiH svarAT | sarvaM kartuM samartho.asti bhuktimuktiphalapradaH

अहम्मन्ये च ब्रह्माद्या विष्णुः सर्ववरप्रदः ।अन्ये जिगीषवो ये च ते सर्वे शिवपूजकाः॥ ३८.५७ ॥

ahammanye cha brahmAdyA viShNuH sarvavarapradaH | anye jigIShavo ye cha te sarve shivapUjakAH

अद्यप्रभृति तन्मन्त्रं हित्वा भक्त्या शिवं भज ।पार्थिवेन विधानेन ध्यानेनैव शिवस्य च॥ ३८.५८ ॥

adyaprabhR^iti tanmantraM hitvA bhaktyA shivaM bhaja | pArthivena vidhAnena dhyAnenaiva shivasya cha

उपचारैरनेकैश्च सर्वभावेन भारत ।सिद्धिः स्यादचला तेऽद्य नात्र कार्या विचारणा॥ ३८.५९ ॥

upachArairanekaishcha sarvabhAvena bhArata | siddhiH syAdachalA te.adya nAtra kAryA vichAraNA

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वा च चरान्सर्वान्समाहूयाब्रवीदिदम् ।सावधानेन वै स्थेयमेतत्संरक्षणे सदा॥ ३८.६० ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvA cha charAnsarvAnsamAhUyAbravIdidam | sAvadhAnena vai stheyametatsaMrakShaNe sadA

प्रबोध्य स्वचरानिन्द्रोऽर्जुनसंरक्षणादिकम् ।वात्सल्यपूर्णहृदयः पुनरूचे कपिध्वजम्॥ ३८.६१ ॥

prabodhya svacharAnindro.arjunasaMrakShaNAdikam | vAtsalyapUrNahR^idayaH punarUche kapidhvajam

इन्द्र उवाच ।राज्यं त्वया प्रमादाद्वै न कर्तव्यं कदाचन ।श्रेयसे भद्र विद्येयं भवेत्तव परन्तप॥ ३८.६२ ॥

indra uvAcha | rAjyaM tvayA pramAdAdvai na kartavyaM kadAchana | shreyase bhadra vidyeyaM bhavettava parantapa

धैर्यं धार्यं साधकेन सर्वथा रक्षकः शिवः ।सम्पत्तीश्च फलं तुभ्यं दास्यते नात्र संशयः॥ ३८.६३ ॥

dhairyaM dhAryaM sAdhakena sarvathA rakShakaH shivaH | sampattIshcha phalaM tubhyaM dAsyate nAtra saMshayaH

नन्दीश्वर उवाच ।इति दत्त्वा वरं तस्य भारतस्य सुरेश्वरः ।स्मरञ्छिवपदाम्भोजं जगाम भवनं स्वकम्॥ ३८.६४ ॥

nandIshvara uvAcha | iti dattvA varaM tasya bhAratasya sureshvaraH | smara~nChivapadAmbhojaM jagAma bhavanaM svakam

अर्जुनोऽपि महावीरः सुप्रणम्य सुरेश्वरम् ।तपस्तेपे संयतात्मा शिवमुद्दिश्य तद्विधम्॥ ३८.६५ ॥

arjuno.api mahAvIraH supraNamya sureshvaram | tapastepe saMyatAtmA shivamuddishya tadvidham

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.३९. एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।किरातावतारवर्णने मूकदैत्यवधः ।नन्दीश्वर उवाच ।स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा ।ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाकरोत्॥ ३९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.39\. ekonachatvAriMsho.adhyAyaH | kirAtAvatAravarNane mUkadaityavadhaH | nandIshvara uvAcha | snAnaM sa vidhivatkR^itvA nyAsAdi vidhivattathA | dhyAnaM shivasya sadbhaktyA vyAsoktaM yattathAkarot

एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा ।सूर्ये दृष्टिं निबध्यैकां मन्त्रमावर्तयन् स्थितः॥ ३९.२ ॥

ekapAdatalenaiva tiShThanmunivaro yathA | sUrye dR^iShTiM nibadhyaikAM mantramAvartayan sthitaH

तपस्तेपेति सम्प्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् ।पञ्चाक्षरं मनुं शम्भोर्जपन्सर्वोत्तमोत्तमम्॥ ३९.३ ॥

tapastepeti samprItyA saMsmaranmanasA shivam | pa~nchAkSharaM manuM shambhorjapansarvottamottamam

तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः ।पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः॥ ३९.४ ॥

tapasasteja evAsIdyathA devA visismiyuH | punashchaiva shivaM yAtAH pratyUchuste samAhitAH

देवा ऊचुः ।नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् ।यदिच्छति नरः सोऽयं किन्न यच्छति तत्प्रभो॥ ३९.५ ॥

devA UchuH | nareNaikena sarvesha tvadarthe tapa Ahitam | yadichChati naraH so.ayaM kinna yachChati tatprabho

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चक्रुर्विविधां ते तदा सुराः ।तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः॥ ३९.६ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvA tu stutiM chakrurvividhAM te tadA surAH | tatpAdayordR^ishaH kR^itvA tatra tasthuH sthirAdhayaH

शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारधीः ।सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्॥ ३९.७ ॥

shivastu tadvachaH shrutvA mahAprabhurudAradhIH | suvihasya prasannAtmA surAnvachanamabravIt

शिव उवाच ।स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यं न संशयः ।सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय॥ ३९.८ ॥

shiva uvAcha | svasthAnaM gachChata surAH sarve satyaM na saMshayaH | sarvathAhaM kariShyAmi kAryaM vo nAtra saMshaya

नन्दीश्वर उवाच ।तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं निश्चयं परमं गताः ।परावृत्य गताः सर्वे स्वस्थानं ते हि निर्जराः॥ ३९.९ ॥

nandIshvara uvAcha | tachChrutvA shambhuvachanaM nishchayaM paramaM gatAH | parAvR^itya gatAH sarve svasthAnaM te hi nirjarAH

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा ।सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना॥ ३९.१० ॥

etasminnantare daityo mUkanAmAgatastadA | saukaraM rUpamAsthAya preShitashcha durAtmanA

दुर्योधनेन विप्रेन्द्र मायिना चार्जुनं तदा ।यत्रार्जुनः स्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा॥ ३९.११ ॥

duryodhanena viprendra mAyinA chArjunaM tadA | yatrArjunaH sthitashchAsIttena mArgeNa vai tadA

शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः ।शब्दं च विविधं कुर्वन्नतिवेगेन संयुतः॥ ३९.१२ ॥

shR^i~NgANi parvatasyaiva chChindanvR^ikShAnanekashaH | shabdaM cha vividhaM kurvannativegena saMyutaH

अर्जुनोऽपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं विचारे तत्परोऽभवत्॥ ३९.१३ ॥

arjuno.api cha taM dR^iShTvA mUkanAmAsuraM tadA | smR^itvA shivapadAmbhojaM vichAre tatparo.abhavat

अर्जुन उवाच ।कोऽयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते ।ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्॥ ३९.१४ ॥

arjuna uvAcha | ko.ayaM vA kuta AyAti krUrakarmA cha dR^ishyate | mamAniShTaM dhruvaM kartuM samAgachChatyasaMshayam

ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः ।मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः॥ ३९.१५ ॥

mamaivaM mana AyAti shatrureva na saMshayaH | mayA vinihatAH pUrvamaneke daityadAnavAH

तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुं पुनः ।अथवा च सखा कश्चिद् दुर्योधनहितावहः॥ ३९.१६ ॥

tadIyaH kashchidAyAti vairaM sAdhayituM punaH | athavA cha sakhA kashchid duryodhanahitAvahaH

यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद् ध्रुवम् ।यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः॥ ३९.१७ ॥

yasmindR^iShTe prasIdetsvaM manaH sa hitakR^id dhruvam | yasmindR^iShTe tadeva syAdAkulaM shatrureva saH

आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ।वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्॥ ३९.१८ ॥

AchAraH kulamAkhyAti vapurAkhyAti bhojanam | vachanaM shrutamAkhyAti snehamAkhyAti lochanam

आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि ।नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः॥ ३९.१९ ॥

AkAreNa tathA gatyA cheShTayA bhAShitairapi | netravaktravikArAbhyAM j~nAyate.antarhitaM manaH

उज्ज्वलं सरसं चैव वक्रमारक्तकं तथा ।नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः॥ ३९.२० ॥

ujjvalaM sarasaM chaiva vakramAraktakaM tathA | netraM chaturvidhaM proktaM tasya bhAvaM pR^ithagbudhAH

उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसं पुत्रदर्शने ।वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने॥ ३९.२१ ॥

ujjvalaM mitrasaMyoge sarasaM putradarshane | vakraM cha kAminIyoge AraktaM shatrudarshane

अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च ।अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः॥ ३९.२२ ॥

asminmama tu sarvANi kaluShAnIndriyANi cha | ayaM shatrurbhavedeva mAraNIyo na saMshayaH

गुरोश्च वचनं मेऽद्य वर्तते दुःखदस्त्वया ।हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा॥ ३९.२३ ॥

guroshcha vachanaM me.adya vartate duHkhadastvayA | hantavyaH sarvathA rAjannAtra kAryA vichAraNA

एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः ।विचार्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः॥ ३९.२४ ॥

etadarthaM tvAyudhAni mama chaiva na saMshayaH | vichAryeti cha tatraiva bANaM saMsthAya saMsthitaH

एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै ।तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शङ्करो भक्तवत्सलः॥ ३९.२५ ॥

etasminnantare tatra rakShArthaM hyarjunasya vai | tadbhakteshcha parIkShArthaM sha~Nkaro bhaktavatsalaH

विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्धं महाद्भुतम् ।तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः॥ ३९.२६ ॥

vidagdhabhillarUpaM hi gaNaiH sArdhaM mahAdbhutam | tasya daityasya nAshArthaM drutaM kR^itvA samAgataH

बद्धकच्छश्च वल्लीभिर्बद्धेवा केशान् हरस्तदा ।शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्॥ ३९.२७ ॥

baddhakachChashcha vallIbhirbaddhevA keshAn harastadA | sharIre shvetarekhAshcha dhanurbANayutaH svayam

बाणानां तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह ।गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः॥ ३९.२८ ॥

bANAnAM tUNakaM pR^iShThe dhR^itvA vai sa jagAma ha | gaNashchaiva tathA jAto bhillarAjo.abhavachChivaH

शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः ।सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश॥ ३९.२९ ॥

shabdAMshcha vividhAnkR^itvA niryayau vAhinIpatiH | sUkarasya sasArAtha shabdashcha pradisho dasha

वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा ।पर्वताद्याश्च तैः शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा॥ ३९.३० ॥

vanechareNa shabdena vyAkulashchArjunastadA | parvatAdyAshcha taiH shabdaiste sarve vyAkulAstadA

अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह ।मया चैव श्रुतं पूर्वं कृष्णेन कथितं पुनः॥ ३९.३१ ॥

aho kinnu bhavedeSha shivaH shubhakarastviha | mayA chaiva shrutaM pUrvaM kR^iShNena kathitaM punaH

व्यासेन कथितं चैव स्मृत्वा देवैस्तथा पुनः ।शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा॥ ३९.३२ ॥

vyAsena kathitaM chaiva smR^itvA devaistathA punaH | shivaH shubhakaraH proktaH shivaH sukhakarastathA

मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः ।तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते ध्रुवम्॥ ३९.३३ ॥

muktidashcha svayaM prokto muktidAnAnna saMshayaH | tannAmasmaraNAtpuMsAM kalyANaM jAyate dhruvam

भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् ।यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्॥ ३९.३४ ॥

bhajatAM sarvabhAvena duHkhaM svapne.api no bhavet | yadA kadAchijjAyeta tadA karmasamudbhavam

भावितद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः ।प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः॥ ३९.३५ ॥

bhAvitadbahvapi j~neyaM nUnamalpaM na saMshayaH | prArabdhasyAtha vA doSho nUnaM j~neyo visheShataH

अथवा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शङ्करः ।कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्यान्न संशयः॥ ३९.३६ ॥

athavA bahu chAlpaM hi bhogyaM nistIrya sha~NkaraH | kadAchidichChayA tasya dUrIkuryAnna saMshayaH

विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा ।यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते॥ ३९.३७ ॥

viShaM chaivAmR^itaM kuryAdamR^itaM viShameva vA | yadichChati karotyeva samarthaH kinniShidhyate

इत्थं विचार्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः ।भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्॥ ३९.३८ ॥

itthaM vichAryamANe.api bhaktairanyaiH purAtanaiH | bhAvibhishcha sadA bhaktairihAnIya manaH sthiram

लक्ष्मीर्गच्छेच्चावतिष्ठेन्मरणं निकटे पुरः ।निन्दां वाथ प्रकुर्वन्तु स्तुतिं वा दुःखसङ्क्षयम्॥ ३९.३९ ॥

lakShmIrgachChechchAvatiShThenmaraNaM nikaTe puraH | nindAM vAtha prakurvantu stutiM vA duHkhasa~NkShayam

जायते पुण्यपापाभ्यां शङ्करः सुखदः सदा ।कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः॥ ३९.४० ॥

jAyate puNyapApAbhyAM sha~NkaraH sukhadaH sadA | kadAchichcha parIkShArthaM duHkhaM yachChati vai shivaH

अन्ते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः ।यथा चैव सुवर्णं च शोधितं शुद्धतां व्रजेत्॥ ३९.४१ ॥

ante cha sukhadaH prokto dayAlutvAnna saMshayaH | yathA chaiva suvarNaM cha shodhitaM shuddhatAM vrajet

एवं चैव मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा ।अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्॥ ३९.४२ ॥

evaM chaiva mayA pUrvaM shrutaM munimukhAttathA | atastadbhajanenaiva lapsye.ahaM sukhamuttamam

इत्येवं तु विचारं स करोति यावदेव हि ।तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसम्मोचनावधिः॥ ३९.४३ ॥

ityevaM tu vichAraM sa karoti yAvadeva hi | tAvachcha sUkaraH prApto bANasammochanAvadhiH

शिवोऽपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि ।तयोर्मध्ये तदा सोऽयं दृश्यते शृङ्गमद्भुतम्॥ ३९.४४ ॥

shivo.api pR^iShThato lagno hyAyAtaH shUkarasya hi | tayormadhye tadA so.ayaM dR^ishyate shR^i~Ngamadbhutam

तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः ।अर्जुनस्य च रक्षार्थं शङ्करो भक्तवत्सलः॥ ३९.४५ ॥

tasya proktaM cha mAhAtmyaM shivaH shIghrataraM gataH | arjunasya cha rakShArthaM sha~Nkaro bhaktavatsalaH

एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् ।शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा॥ ३९.४६ ॥

etasminsamaye tAbhyAM kR^itaM bANavimochanam | shivabANastu puchChe vai hyarjunasya mukhe tathA

शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः ।भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः॥ ३९.४७ ॥

shivasya puchChato gatvA mukhAnnissR^itya shIghrataH | bhUmau vilInaH saMyAtastasya vai puchChato gataH

पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च ।सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह॥ ३९.४८ ॥

papAta pArshvatashchaiva bANashchaivArjunasya cha | sUkarastatkShaNaM daityo mR^ito bhUmau papAta ha

देवा हर्षं परं प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे ।जयपूर्वं स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनः पुनः॥ ३९.४९ ॥

devA harShaM paraM prApuH puShpavR^iShTiM cha chakrire | jayapUrvaM stutikarAH praNamya cha punaH punaH

शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः ।दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रूरं रूपं च तौ तदा॥ ३९.५० ॥

shivastuShTamanA AsIdarjunaH sukhamAgataH | daityasya cha tadA dR^iShTvA krUraM rUpaM cha tau tadA

अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा ।अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्॥ ३९.५१ ॥

arjunastu visheSheNa sukhinA prAha chetasA | aho daityavarashchAyaM rUpaM tu paramAdbhutam

कृत्वागतो मद्वधार्थं शिवेनाहं सुरक्षितः ।ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः॥ ३९.५२ ॥

kR^itvAgato madvadhArthaM shivenAhaM surakShitaH | IshvareNa mamAdyaiva buddhirdattA na saMshayaH

विचार्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिव शिवेति च ।प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः॥ ३९.५३ ॥

vichAryetyarjunastatra jagau shiva shiveti cha | praNanAma shivaM bhUyastuShTAva cha punaH punaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।किरातावतारवर्णने भिल्लार्जुनसंवादः ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु लीलां परात्मनः ।भक्तवात्सल्यसंयुक्तां तद् दृढत्वविदर्भिताम्॥ ४०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.40\. chatvAriMsho.adhyAyaH | kirAtAvatAravarNane bhillArjunasaMvAdaH | nandIshvara uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na shR^iNu lIlAM parAtmanaH | bhaktavAtsalyasaMyuktAM tad dR^iDhatvavidarbhitAm

शिवोऽप्यथ स्वभृत्यं वै प्रेषयामास स द्रुतम् ।बाणार्थं च तदा तत्रार्जुनोऽपि समगात्ततः॥ ४०.२ ॥

shivo.apyatha svabhR^ityaM vai preShayAmAsa sa drutam | bANArthaM cha tadA tatrArjuno.api samagAttataH

एकस्मिन् समये प्राप्तौ बाणार्थं तद्गणार्जुनौ ।अर्जुनस्तं पराभर्त्स्य स्वबाणं चाग्रहीत्तदा॥ ४०.३ ॥

ekasmin samaye prAptau bANArthaM tadgaNArjunau | arjunastaM parAbhartsya svabANaM chAgrahIttadA

गणः प्रोवाच तं तत्र किमर्थं गृह्यते शरः ।बाणश्चैवास्मदीयो वै मुच्यतां ऋषिसत्तम॥ ४०.४ ॥

gaNaH provAcha taM tatra kimarthaM gR^ihyate sharaH | bANashchaivAsmadIyo vai muchyatAM R^iShisattama

इत्युक्तस्तेन भिल्लस्य गणेन मुनिसत्तम ।सोऽर्जुनः शङ्करं स्मृत्वा वचनं च तमब्रवीत्॥ ४०.५ ॥

ityuktastena bhillasya gaNena munisattama | so.arjunaH sha~NkaraM smR^itvA vachanaM cha tamabravIt

अर्जुन उवाच ।अज्ञात्वा किं च वदसि मूर्खोऽसि त्वं वनेचर ।बाणश्च मोचितो मेऽद्य त्वदीयश्च कथं पुनः॥ ४०.६ ॥

arjuna uvAcha | aj~nAtvA kiM cha vadasi mUrkho.asi tvaM vanechara | bANashcha mochito me.adya tvadIyashcha kathaM punaH

रेखारूपं च पिच्छानि मन्नामाङ्कित एव च ।त्वदीयश्च कथं जातः स्वभावो दुस्त्यजस्तव॥ ४०.७ ॥

rekhArUpaM cha pichChAni mannAmA~Nkita eva cha | tvadIyashcha kathaM jAtaH svabhAvo dustyajastava

नन्दीश्वर उवाच ।इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा विहस्य स गणेश्वरः ।अर्जुनं ऋषिरूपं तं भिल्लो वाक्यमुपाददे॥ ४०.८ ॥

nandIshvara uvAcha | ityevaM tadvachaH shrutvA vihasya sa gaNeshvaraH | arjunaM R^iShirUpaM taM bhillo vAkyamupAdade

तापस श्रूयतां रे त्वं न तपः क्रियते त्वया ।वेषतश्च तपस्वी त्वं न यथार्थं छलायते॥ ४०.९ ॥

tApasa shrUyatAM re tvaM na tapaH kriyate tvayA | veShatashcha tapasvI tvaM na yathArthaM ChalAyate

तपस्वी च कथं मिथ्या भाषणं कुरुते नरः ।नैकाकिनं च मां त्वं च जानीहि वाहिनीपतिम्॥ ४०.१० ॥

tapasvI cha kathaM mithyA bhAShaNaM kurute naraH | naikAkinaM cha mAM tvaM cha jAnIhi vAhinIpatim

बहुभिर्वनभिल्लैश्च युक्तः स्वामी स आसते ।समर्थः सर्वथा कर्तुं विग्रहानुग्रहौ पुनः॥ ४०.११ ॥

bahubhirvanabhillaishcha yuktaH svAmI sa Asate | samarthaH sarvathA kartuM vigrahAnugrahau punaH

वर्तते तस्य बाणोऽयं यो नीतश्च त्वयाधुना ।अयं बाणश्च ते पार्श्वे न स्थास्यति कदाचन॥ ४०.१२ ॥

vartate tasya bANo.ayaM yo nItashcha tvayAdhunA | ayaM bANashcha te pArshve na sthAsyati kadAchana

तपःफलं कथं त्वं च हातुमिच्छसि तापस ।चौर्याच्छलादर्द्यमानाद् विस्मयात्सत्यभञ्जनात्॥ ४०.१३ ॥

tapaHphalaM kathaM tvaM cha hAtumichChasi tApasa | chauryAchChalAdardyamAnAd vismayAtsatyabha~njanAt

तपसा क्षीयते सत्यमेतदेव मया श्रुतम् ।तस्माच्च तपसस्तेऽद्य भविष्यति फलं कुतः॥ ४०.१४ ॥

tapasA kShIyate satyametadeva mayA shrutam | tasmAchcha tapasaste.adya bhaviShyati phalaM kutaH

तस्मादमुक्तबाणो हि कृतघ्नस्त्वं भविष्यसि ।ममैव स्वामिना बाणस्तवार्थे मोचितो ध्रुवम्॥ ४०.१५ ॥

tasmAdamuktabANo hi kR^itaghnastvaM bhaviShyasi | mamaiva svAminA bANastavArthe mochito dhruvam

शत्रुश्च मारितस्तेन पुनर्बाणश्च रक्षितः ।अत्यन्तं च कृतघ्नोऽसि तपोऽशुभकरस्तथा॥ ४०.१६ ॥

shatrushcha mAritastena punarbANashcha rakShitaH | atyantaM cha kR^itaghno.asi tapo.ashubhakarastathA

सत्यं न भाषसे त्वं च किमतः सिद्धिमिच्छसि ।प्रयोजनं चेद् बाणेन स्वामी च याच्यतां मम॥ ४०.१७ ॥

satyaM na bhAShase tvaM cha kimataH siddhimichChasi | prayojanaM ched bANena svAmI cha yAchyatAM mama

ईदृशांश्च बहून्बाणांस्तदा दातुं क्षमः स्वयम् ।राजा च वर्तते मेऽद्य किं त्वेवं याच्यते त्वया॥ ४०.१८ ॥

IdR^ishAMshcha bahUnbANAMstadA dAtuM kShamaH svayam | rAjA cha vartate me.adya kiM tvevaM yAchyate tvayA

उपकारं परित्यज्य ह्यपकारं समीहसे ।नैतद्युक्तं त्वयाद्यैव क्रियते त्यज चापलम्॥ ४०.१९ ॥

upakAraM parityajya hyapakAraM samIhase | naitadyuktaM tvayAdyaiva kriyate tyaja chApalam

नन्दीश्वर उवाच ।इत्येवं वचनं तस्य श्रुत्वा पार्थोऽर्जुनस्तदा ।क्रोधं कृत्वा शिवं स्मृत्वा मितं वाक्यमथाब्रवीत्॥ ४०.२० ॥

nandIshvara uvAcha | ityevaM vachanaM tasya shrutvA pArtho.arjunastadA | krodhaM kR^itvA shivaM smR^itvA mitaM vAkyamathAbravIt

अर्जुन उवाच ।शृणु भिल्ल प्रवक्ष्यामि न सत्यं तव भाषणम् ।यथा जातिस्तथा त्वां च जानामि हि वनेचर॥ ४०.२१ ॥

arjuna uvAcha | shR^iNu bhilla pravakShyAmi na satyaM tava bhAShaNam | yathA jAtistathA tvAM cha jAnAmi hi vanechara

अहं राजा भवान् चौरः कथं युद्धप्रयुक्तता ।युद्धं मे सबलैः कार्यं नाधमैर्हि कदाचन॥ ४०.२२ ॥

ahaM rAjA bhavAn chauraH kathaM yuddhaprayuktatA | yuddhaM me sabalaiH kAryaM nAdhamairhi kadAchana

तस्मात्ते च तथा स्वामी भविष्यति भवादृशः ।दातारश्च वयं प्रोक्ताश्चौरा यूयं वनेचराः॥ ४०.२३ ॥

tasmAtte cha tathA svAmI bhaviShyati bhavAdR^ishaH | dAtArashcha vayaM proktAshchaurA yUyaM vanecharAH

कथं याच्यो मया भिल्लराज एवं च साम्प्रतम् ।त्वमेव याचसे नैव बाणं मां किं वनेचर॥ ४०.२४ ॥

kathaM yAchyo mayA bhillarAja evaM cha sAmpratam | tvameva yAchase naiva bANaM mAM kiM vanechara

ददामि ते तथा बाणान् सन्ति मे बहवो ध्रुवम् ।राजा च ग्रहणं चैव न दास्यति तथा भवेत्॥ ४०.२५ ॥

dadAmi te tathA bANAn santi me bahavo dhruvam | rAjA cha grahaNaM chaiva na dAsyati tathA bhavet

किं पुनश्च तथा बाणान्प्रयच्छामि वनेचर ।यदि मे या चिकीर्षा स्यात्कथं नागम्यतेऽधुना॥ ४०.२६ ॥

kiM punashcha tathA bANAnprayachChAmi vanechara | yadi me yA chikIrShA syAtkathaM nAgamyate.adhunA

यथागच्छत्तु ते भर्ता किमर्थं भाषतेऽधुना ।आगत्य च मया सार्धं जित्वा युद्धे च मां पुनः॥ ४०.२७ ॥

yathAgachChattu te bhartA kimarthaM bhAShate.adhunA | Agatya cha mayA sArdhaM jitvA yuddhe cha mAM punaH

नीत्वा बाणमिमं भिल्लस्वामी ते वाहिनीपतिः ।निजालयं सुखं यातु विलम्बः क्रियते कथम्॥ ४०.२८ ॥

nItvA bANamimaM bhillasvAmI te vAhinIpatiH | nijAlayaM sukhaM yAtu vilambaH kriyate katham

नन्दीश्वर उवाच ।महेश्वरकृपाप्राप्तसद्बलस्यार्जुनस्य हि ।इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भिल्लो वाक्यमथाब्रवीत्॥ ४०.२९ ॥

nandIshvara uvAcha | maheshvarakR^ipAprAptasadbalasyArjunasya hi | ityetadvachanaM shrutvA bhillo vAkyamathAbravIt

भिल्ल उवाच ।अज्ञोऽसि त्वं ऋषिर्नासि मरणं त्वीहसे कथम् ।देहि बाणं सुखं तिष्ठ त्वन्यथा क्लेशभाग्भवेः॥ ४०.३० ॥

bhilla uvAcha | aj~no.asi tvaM R^iShirnAsi maraNaM tvIhase katham | dehi bANaM sukhaM tiShTha tvanyathA kleshabhAgbhaveH

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तस्तेन भिल्लेन शिवसच्छक्तिशोभिना ।गणेन पाण्डवस्तं च प्राह स्मृत्वा च शङ्करम्॥ ४०.३१ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktastena bhillena shivasachChaktishobhinA | gaNena pANDavastaM cha prAha smR^itvA cha sha~Nkaram

अर्जुन उवाच ।मद्वाक्यं तत्त्वतो भिल्ल शृणु त्वं च वनेचर ।आगमिष्यति ते स्वामी दर्शयिष्ये फलं तदा॥ ४०.३२ ॥

arjuna uvAcha | madvAkyaM tattvato bhilla shR^iNu tvaM cha vanechara | AgamiShyati te svAmI darshayiShye phalaM tadA

न शोभते त्वया युद्धं करिष्ये स्वामिना तव ।उपहासकरं ज्ञेयं युद्धं सिंहशृगालयोः॥ ४०.३३ ॥

na shobhate tvayA yuddhaM kariShye svAminA tava | upahAsakaraM j~neyaM yuddhaM siMhashR^igAlayoH

श्रुतं च मद्वचस्तेऽद्य द्रक्ष्यसि त्वं महाबलम् ।गच्छस्व स्वामिनं भिल्ल यथेच्छसि तथा कुरु॥ ४०.३४ ॥

shrutaM cha madvachaste.adya drakShyasi tvaM mahAbalam | gachChasva svAminaM bhilla yathechChasi tathA kuru

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तस्तु गतस्तत्र भिल्लः पार्थेन वै मुने ।शिवावतारो यत्रास्ते किरातो वाहिनीपतिः॥ ४०.३५ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktastu gatastatra bhillaH pArthena vai mune | shivAvatAro yatrAste kirAto vAhinIpatiH

अथार्जुनस्य वचनं भिल्लनाथाय विस्तरात् ।सर्वं निवेदयामास तस्यै भिल्लपरात्मने॥ ४०.३६ ॥

athArjunasya vachanaM bhillanAthAya vistarAt | sarvaM nivedayAmAsa tasyai bhillaparAtmane

स किरातेश्वरः श्रुत्वा तद्वचो हर्षमागतः ।आजगाम स्वसैन्येन शङ्करो भिल्लरूपधृक्॥ ४०.३७ ॥

sa kirAteshvaraH shrutvA tadvacho harShamAgataH | AjagAma svasainyena sha~Nkaro bhillarUpadhR^ik

अर्जुनश्च तदा सेनां किरातस्य च पाण्डवः ।दृष्ट्वा गृहीत्वा सशरं धनुः सम्मुख आययौ॥ ४०.३८ ॥

arjunashcha tadA senAM kirAtasya cha pANDavaH | dR^iShTvA gR^ihItvA sasharaM dhanuH sammukha Ayayau

अथो किरातश्च पुनः प्रेषयामास तं चरम् ।तन्मुखेन जगौ वाक्यं भारताय महात्मने॥ ४०.३९ ॥

atho kirAtashcha punaH preShayAmAsa taM charam | tanmukhena jagau vAkyaM bhAratAya mahAtmane

किरात उवाच ।पश्य सैन्यं तपस्विस्त्वं मुञ्च बाणं व्रजाधुना ।मरणं स्वल्पकार्यार्थं कथमिच्छसि साम्प्रतम्॥ ४०.४० ॥

kirAta uvAcha | pashya sainyaM tapasvistvaM mu~ncha bANaM vrajAdhunA | maraNaM svalpakAryArthaM kathamichChasi sAmpratam

भ्रातरस्तव दुःखार्ताः कलत्रं च ततः परम् ।पृथिवी हस्ततस्तेऽद्य यास्यतीति मतिर्मम॥ ४०.४१ ॥

bhrAtarastava duHkhArtAH kalatraM cha tataH param | pR^ithivI hastataste.adya yAsyatIti matirmama

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तं परमेशेन पार्थदार्ढ्यपरीक्षया ।सर्वथार्जुनरक्षार्थं धृतरूपेण शम्भुना॥ ४०.४२ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktaM parameshena pArthadArDhyaparIkShayA | sarvathArjunarakShArthaM dhR^itarUpeNa shambhunA

इत्युक्तस्तु तदागत्य स गणः शाङ्करश्च तत् ।विस्तराद् वृत्तमखिलमर्जुनाय न्यवेदयत्॥ ४०.४३ ॥

ityuktastu tadAgatya sa gaNaH shA~Nkarashcha tat | vistarAd vR^ittamakhilamarjunAya nyavedayat

तच्छ्रुत्वा तु पुनः प्राह प्रार्थस्तं दूतमागतम् ।वाहिनीपतये वाच्यं विपरीतं भविष्यति॥ ४०.४४ ॥

tachChrutvA tu punaH prAha prArthastaM dUtamAgatam | vAhinIpataye vAchyaM viparItaM bhaviShyati

यद्यहं चैव ते बाणं यच्छामि च मदीयकम् ।कुलस्य दूषणं चाहं भविष्यामि न संशयः॥ ४०.४५ ॥

yadyahaM chaiva te bANaM yachChAmi cha madIyakam | kulasya dUShaNaM chAhaM bhaviShyAmi na saMshayaH

भ्रातरश्चैव दुःखार्ताः भवन्तु च तथा ध्रुवम् ।विद्याश्च निष्फला मे स्युस्तस्मादागच्छ वै ध्रुवम्॥ ४०.४६ ॥

bhrAtarashchaiva duHkhArtAH bhavantu cha tathA dhruvam | vidyAshcha niShphalA me syustasmAdAgachCha vai dhruvam

सिंहश्चैव शृगालाद्वा भीतो नैव मया श्रुतः ।तथा वनेचराद्राजा न बिभेति कदाचन॥ ४०.४७ ॥

siMhashchaiva shR^igAlAdvA bhIto naiva mayA shrutaH | tathA vanecharAdrAjA na bibheti kadAchana

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तस्तं पुनर्गत्वा स्वामिनं पाण्डवेन सः ।सर्वं निवेदयामास तदुक्तं हि विशेषतः॥ ४०.४८ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktastaM punargatvA svAminaM pANDavena saH | sarvaM nivedayAmAsa taduktaM hi visheShataH

अथ सोऽपि किराताह्वो महादेवः ससैन्यकः ।तच्छ्रुत्वा सैन्यसंयुक्तो ह्यर्जुनं चागमत्तदा॥ ४०.४९ ॥

atha so.api kirAtAhvo mahAdevaH sasainyakaH | tachChrutvA sainyasaMyukto hyarjunaM chAgamattadA

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४१.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४१.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।किरातेश्वरावतारवर्णनम् ।तमागतं ततो दृष्ट्वा ध्यानं कृत्वा शिवस्य सः ।गत्वा तत्रार्जुनस्तेन युद्धं चक्रे सुदारुणम्॥ ४१.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.41\. ekachatvAriMsho.adhyAyaH | kirAteshvarAvatAravarNanam | tamAgataM tato dR^iShTvA dhyAnaM kR^itvA shivasya saH | gatvA tatrArjunastena yuddhaM chakre sudAruNam

गणैश्च विविधैस्तीक्ष्णैरायुधैस्तं न्यपीडयत् ।तैस्तदा पीडितः पार्थः सस्मार स्वामिनं शिवम्॥ ४१.२ ॥

gaNaishcha vividhaistIkShNairAyudhaistaM nyapIDayat | taistadA pIDitaH pArthaH sasmAra svAminaM shivam

अर्जुनश्च तदा तेषां बाणावलिमथाच्छिनत् ।यदायुद्धं च तैः क्षिप्तं ततः शर्वं परामृशत्॥ ४१.३ ॥

arjunashcha tadA teShAM bANAvalimathAchChinat | yadAyuddhaM cha taiH kShiptaM tataH sharvaM parAmR^ishat

पीडितास्ते गणास्तेन ययुश्चैव दिशो दश ।गणेशा वारितास्ते च नाजग्मुः स्वामिनं प्रति॥ ४१.४ ॥

pIDitAste gaNAstena yayushchaiva disho dasha | gaNeshA vAritAste cha nAjagmuH svAminaM prati

शिवश्चैवार्जुनश्चैव युयुधाते परस्परम् ।नानाविधैश्चायुधैर्हि महाबलपराक्रमौ॥ ४१.५ ॥

shivashchaivArjunashchaiva yuyudhAte parasparam | nAnAvidhaishchAyudhairhi mahAbalaparAkramau

शिवोऽपि मनसा नूनं दयां कृत्वार्जुनं ह्यगात् ।अर्जुनश्च दृढं तत्र प्रहारं कृतवांस्तदा॥ ४१.६ ॥

shivo.api manasA nUnaM dayAM kR^itvArjunaM hyagAt | arjunashcha dR^iDhaM tatra prahAraM kR^itavAMstadA

आयुधानि शिवः सो वै ह्यर्जुनस्याच्छिनत्तदा ।कवचानि च सर्वाणि शरीरं केवलं स्थितम्॥ ४१.७ ॥

AyudhAni shivaH so vai hyarjunasyAchChinattadA | kavachAni cha sarvANi sharIraM kevalaM sthitam

तदार्जुनः शिवं स्मृत्वा मल्लयुद्धं चकार सः ।वाहिनीपतिना तेन भयात्क्लिष्टोऽपि धैर्यवान्॥ ४१.८ ॥

tadArjunaH shivaM smR^itvA mallayuddhaM chakAra saH | vAhinIpatinA tena bhayAtkliShTo.api dhairyavAn

तद्युद्धेन मही सर्वा चकम्पे ससमुद्रका ।देवा दुःखं समापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः॥ ४१.९ ॥

tadyuddhena mahI sarvA chakampe sasamudrakA | devA duHkhaM samApannAH kiM bhaviShyati vA punaH

एतस्मित्रन्तरे देवः शिवो गगनमास्थितः ।युद्धं चकार तत्रस्थः सोऽर्जुनश्च तथाकरोत्॥ ४१.१० ॥

etasmitrantare devaH shivo gaganamAsthitaH | yuddhaM chakAra tatrasthaH so.arjunashcha tathAkarot

उड्डीयोड्डीय तौ युद्धं चक्रतुर्देवपार्थिवौ ।देवाश्च विस्मयं प्रापू रणं दृष्ट्वा तदाद्भुतम्॥ ४१.११ ॥

uDDIyoDDIya tau yuddhaM chakraturdevapArthivau | devAshcha vismayaM prApU raNaM dR^iShTvA tadAdbhutam

अथार्जुनोत्तरं ज्ञात्वा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।दधार पादयोस्तं वै तद्ध्यानादाप्तसद्बलः॥ ४१.१२ ॥

athArjunottaraM j~nAtvA smR^itvA shivapadAmbujam | dadhAra pAdayostaM vai taddhyAnAdAptasadbalaH

धृत्वा पादौ तदा तस्य भ्रामयामास सोऽर्जुनः ।विजहास महादेवो भक्तवत्सल ऊतिकृत्॥ ४१.१३ ॥

dhR^itvA pAdau tadA tasya bhrAmayAmAsa so.arjunaH | vijahAsa mahAdevo bhaktavatsala UtikR^it

दातुं स्वदासतां तस्मै भक्तवश्यतया मुने ।शिवेनैव कृतं ह्येतच्चरितं नान्यथा भवेत्॥ ४१.१४ ॥

dAtuM svadAsatAM tasmai bhaktavashyatayA mune | shivenaiva kR^itaM hyetachcharitaM nAnyathA bhavet

पश्चाद्विहस्य तत्रैव शङ्करो रूपमद्भुतम् ।दर्शयामास सहसा भक्तवश्यतया शुभम्॥ ४१.१५ ॥

pashchAdvihasya tatraiva sha~Nkaro rUpamadbhutam | darshayAmAsa sahasA bhaktavashyatayA shubham

यथोक्तं वेदशास्त्रेषु पुराणे पुरुषोत्तम ।व्यासोपदिष्टं ध्यानाय तस्य यत्सर्वसिद्धिदम्॥ ४१.१६ ॥

yathoktaM vedashAstreShu purANe puruShottama | vyAsopadiShTaM dhyAnAya tasya yatsarvasiddhidam

तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं ध्यानप्राप्तं शिवस्य तु ।बभूव विस्मितोऽतीव ह्यर्जुनो लज्जितः स्वयम्॥ ४१.१७ ॥

taddR^iShTvA sundaraM rUpaM dhyAnaprAptaM shivasya tu | babhUva vismito.atIva hyarjuno lajjitaH svayam

अहो शिवश्शिवः सोऽयं यो मे प्रभुतया वृतः ।त्रिलोकेशः स्वयं साक्षाद् हा कृतं किं मयाधुना॥ ४१.१८ ॥

aho shivashshivaH so.ayaM yo me prabhutayA vR^itaH | trilokeshaH svayaM sAkShAd hA kR^itaM kiM mayAdhunA

प्रभोर्बलवती माया मायिनामपि मोहिनी ।किं कृतं रूपमाच्छाद्य प्रभुणा छलितो ह्यहम्॥ ४१.१९ ॥

prabhorbalavatI mAyA mAyinAmapi mohinI | kiM kR^itaM rUpamAchChAdya prabhuNA Chalito hyaham

धियेति संविचार्यैवं साञ्जलिर्नतमस्तकः ।प्रणनाम प्रभुं प्रीत्या तदोवाच स खिन्नधीः॥ ४१.२० ॥

dhiyeti saMvichAryaivaM sA~njalirnatamastakaH | praNanAma prabhuM prItyA tadovAcha sa khinnadhIH

अर्जुन उवाच ।देवदेव महादेव करुणाकर शङ्कर ।ममापराधंः सर्वेश क्षन्तव्यश्च त्वया पुनः॥ ४१.२१ ॥

arjuna uvAcha | devadeva mahAdeva karuNAkara sha~Nkara | mamAparAdhaMH sarvesha kShantavyashcha tvayA punaH

किं कृतं रूपमाच्छाद्य च्छलितोऽस्मि त्वयाधुना ।धिङ् मां समरकर्तारं स्वामिना भवता प्रभो॥ ४१.२२ ॥

kiM kR^itaM rUpamAchChAdya chChalito.asmi tvayAdhunA | dhi~N mAM samarakartAraM svAminA bhavatA prabho

नन्दीश्वर उवाच ।इत्येवं पाण्डवः सोऽथ पश्चात्तापमवाप सः ।पादयोर्निपपाताशु शङ्करस्य महाप्रभोः॥ ४१.२३ ॥

nandIshvara uvAcha | ityevaM pANDavaH so.atha pashchAttApamavApa saH | pAdayornipapAtAshu sha~Nkarasya mahAprabhoH

अथेश्वरः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचार्जुनं च तम् ।समाश्वास्येति बहुशो महेशो भक्तवत्सलः॥ ४१.२४ ॥

atheshvaraH prasannAtmA pratyuvAchArjunaM cha tam | samAshvAsyeti bahusho mahesho bhaktavatsalaH

शङ्कर उवाच ।न खिद्य पार्थ भक्तोऽसि मम त्वं हि विशेषतः ।परीक्षार्थं मया तेऽद्य कृतमेवं शुचं जहि॥ ४१.२५ ॥

sha~Nkara uvAcha | na khidya pArtha bhakto.asi mama tvaM hi visheShataH | parIkShArthaM mayA te.adya kR^itamevaM shuchaM jahi

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वा तं स्वहस्ताभ्यामुत्थाप्य प्रभुरर्जुनम् ।विलज्जं कारयामास गणैश्च स्वामिनो गुणैः॥ ४१.२६ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvA taM svahastAbhyAmutthApya prabhurarjunam | vilajjaM kArayAmAsa gaNaishcha svAmino guNaiH

पुनः शिवोऽर्जुनं प्राह पाण्डवं वीरसम्मतम् ।हर्षयन् सर्वथा प्रीत्या शङ्करो भक्तवत्सलः॥ ४१.२७ ॥

punaH shivo.arjunaM prAha pANDavaM vIrasammatam | harShayan sarvathA prItyA sha~Nkaro bhaktavatsalaH

शिव उवाच ।हे पार्थ पाण्डवश्रेष्ठ प्रसन्नोऽस्मि वरं वृणु ।प्रहारैस्ताडनैस्तेऽद्य पूजनम्मानितम्मया॥ ४१.२८ ॥

shiva uvAcha | he pArtha pANDavashreShTha prasanno.asmi varaM vR^iNu | prahAraistADanaiste.adya pUjanammAnitammayA

इच्छया च कृतं मेऽद्य नापराधस्तवाधुना ।नादेयं विद्यते तुभ्यं यदिच्छसि वृणीष्व तत्॥ ४१.२९ ॥

ichChayA cha kR^itaM me.adya nAparAdhastavAdhunA | nAdeyaM vidyate tubhyaM yadichChasi vR^iNIShva tat

ते शत्रुषु यशोराज्यस्थापनाय शुभं कृतम् ।एतद्दुःखं न कर्तव्यं वैक्लव्यं च त्यजाखिलम्॥ ४१.३० ॥

te shatruShu yashorAjyasthApanAya shubhaM kR^itam | etadduHkhaM na kartavyaM vaiklavyaM cha tyajAkhilam

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तेन प्रभुणा शङ्करेण सः ।उवाच शङ्करं भक्त्या सावधानतया स्थितः॥ ४१.३१ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktastvarjunastena prabhuNA sha~NkareNa saH | uvAcha sha~NkaraM bhaktyA sAvadhAnatayA sthitaH

अर्जुन उवाच ।भक्तप्रियस्य शम्भोस्ते सुप्रभो किं समीहितम् ।वर्णनीयं मया देव कृपालुस्त्वं सदाशिव॥ ४१.३२ ॥

arjuna uvAcha | bhaktapriyasya shambhoste suprabho kiM samIhitam | varNanIyaM mayA deva kR^ipAlustvaM sadAshiva

इत्युक्त्वा संस्तुतिं तस्य शङ्करस्य महाप्रभोः ।चकार पाण्डवः सोऽथ सद्भक्तिं वेदसम्मताम्॥ ४१.३३ ॥

ityuktvA saMstutiM tasya sha~Nkarasya mahAprabhoH | chakAra pANDavaH so.atha sadbhaktiM vedasammatAm

अर्जुन उवाच ।नमस्ते देवदेवाय नमः कैलासवासिने ।सदाशिव नमस्तुभ्यं पञ्चवक्त्राय ते नमः॥ ४१.३४ ॥

arjuna uvAcha | namaste devadevAya namaH kailAsavAsine | sadAshiva namastubhyaM pa~nchavaktrAya te namaH

कपर्दिने नमस्तुभ्यन्त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते ।मनः प्रसन्नरूपाय सहस्रवदनाय च॥ ४१.३५ ॥

kapardine namastubhyantrinetrAya namo.astu te | manaH prasannarUpAya sahasravadanAya cha

नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सद्योजाताय वै नमः ।वृषध्वज नमस्तेऽस्तु वामाङ्गगिरिजाय च॥ ४१.३६ ॥

nIlakaNTha namaste.astu sadyojAtAya vai namaH | vR^iShadhvaja namaste.astu vAmA~NgagirijAya cha

दशदोष नमस्तुभ्यं नमस्ते परमात्मने ।डमरूकपालहस्ताय नमस्ते मुण्डमालिने॥ ४१.३७ ॥

dashadoSha namastubhyaM namaste paramAtmane | DamarUkapAlahastAya namaste muNDamAline

शुद्धस्फटिकसङ्काशशुद्धकर्पूरवर्ष्मणे ।पिनाकपाणये तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे॥ ४१.३८ ॥

shuddhasphaTikasa~NkAshashuddhakarpUravarShmaNe | pinAkapANaye tubhyaM trishUlavaradhAriNe

व्याघ्रचर्मोत्तरीयाय गजाम्बरविधारिणे ।नागाङ्गाय नमस्तुभ्यं गङ्गाधर नमोऽस्तु ते॥ ४१.३९ ॥

vyAghracharmottarIyAya gajAmbaravidhAriNe | nAgA~NgAya namastubhyaM ga~NgAdhara namo.astu te

सुपादाय नमस्तेऽस्तु आरक्तचरणाय च ।नन्द्यादिगणसेव्याय गणेशाय च ते नमः॥ ४१.४० ॥

supAdAya namaste.astu AraktacharaNAya cha | nandyAdigaNasevyAya gaNeshAya cha te namaH

नमो गणेशरूपाय कार्तिकेयानुगाय च ।भक्तिदाय च भक्तानां मुक्तिदाय नमो नमः॥ ४१.४१ ॥

namo gaNesharUpAya kArtikeyAnugAya cha | bhaktidAya cha bhaktAnAM muktidAya namo namaH

अगुणाय नमस्तेऽस्तु सगुणाय नमो नमः ।अरूपाय सरूपाय सकलायाकलाय च॥ ४१.४२ ॥

aguNAya namaste.astu saguNAya namo namaH | arUpAya sarUpAya sakalAyAkalAya cha

नमः किरातरूपाय मदनुग्रहकारिणे ।युद्धप्रियाय वीराणां नानालीलानुकारिणे॥ ४१.४३ ॥

namaH kirAtarUpAya madanugrahakAriNe | yuddhapriyAya vIrANAM nAnAlIlAnukAriNe

यत्किञ्चित् दृश्यते रूपं तत्तेजस्तावकं स्मृतम् ।चिद्रूपस्त्वं त्रिलोकेषु रमसेऽन्वयभेदतः॥ ४१.४४ ॥

yatki~nchit dR^ishyate rUpaM tattejastAvakaM smR^itam | chidrUpastvaM trilokeShu ramase.anvayabhedataH

गुणानां ते न सङ्ख्यास्ति यथा भूरजसामिह ।आकाशे तारकाणां हि कणानां वृष्ट्यपामपि॥ ४१.४५ ॥

guNAnAM te na sa~NkhyAsti yathA bhUrajasAmiha | AkAshe tArakANAM hi kaNAnAM vR^iShTyapAmapi

न ते गुणांस्तु सङ्ख्यातुं वेदा वै सम्भवन्ति हि ।मन्दबुद्धिरहं नाथ वर्णयामि कथम्पुनः॥ ४१.४६ ॥

na te guNAMstu sa~NkhyAtuM vedA vai sambhavanti hi | mandabuddhirahaM nAtha varNayAmi kathampunaH

सोऽसि योऽसि नमस्तेऽस्तु कृपां कर्तुमिहार्हसि ।दासोऽहं ते महेशान स्वामी त्वं मे महेश्वर॥ ४१.४७ ॥

so.asi yo.asi namaste.astu kR^ipAM kartumihArhasi | dAso.ahaM te maheshAna svAmI tvaM me maheshvara

नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य पुनः प्रोवाच शङ्करः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा विहसन्प्रभुरर्जुनम्॥ ४१.४८ ॥

nandIshvara uvAcha | iti shrutvA vachastasya punaH provAcha sha~NkaraH | suprasannataro bhUtvA vihasanprabhurarjunam

शङ्कर उवाच ।वचसा किम्बहूक्तेन शृणुष्व वचनं मम ।शीघ्रं वृणु वरं पुत्र सर्वं तच्च ददामि ते॥ ४१.४९ ॥

sha~Nkara uvAcha | vachasA kimbahUktena shR^iNuShva vachanaM mama | shIghraM vR^iNu varaM putra sarvaM tachcha dadAmi te

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्तश्चार्जुनस्तेन प्रणिपत्य सदाशिवम् ।साञ्जलिर्नतकः प्रेम्णा प्रोवाच गद्गदाक्षरम्॥ ४१.५० ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktashchArjunastena praNipatya sadAshivam | sA~njalirnatakaH premNA provAcha gadgadAkSharam

अर्जुन उवाच ।किं ब्रूयां त्वं च सर्वेषामन्तर्यामितया स्थितः ।तथापि वर्णितं मेऽद्य श्रूयतां च त्वया विभो॥ ४१.५१ ॥

arjuna uvAcha | kiM brUyAM tvaM cha sarveShAmantaryAmitayA sthitaH | tathApi varNitaM me.adya shrUyatAM cha tvayA vibho

शत्रूणां सङ्कटं यच्च तद्गतन्दर्शनात्तव ।ऐहिकीं च परां सिद्धिं प्राप्नुयां वै तथा कुरु॥ ४१.५२ ॥

shatrUNAM sa~NkaTaM yachcha tadgatandarshanAttava | aihikIM cha parAM siddhiM prApnuyAM vai tathA kuru

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य शङ्करं भक्तवत्सलम् ।नतस्कन्धोऽर्जुनस्तत्र बद्धाञ्जलिरुपस्थितः॥ ४१.५३ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvA taM namaskR^itya sha~NkaraM bhaktavatsalam | nataskandho.arjunastatra baddhA~njalirupasthitaH

शिवोऽपि च तथाभूतं ज्ञात्वा पाण्डवमर्जुनम् ।निजभक्तवरं स्वामी महातुष्टो बभूव ह॥ ४१.५४ ॥

shivo.api cha tathAbhUtaM j~nAtvA pANDavamarjunam | nijabhaktavaraM svAmI mahAtuShTo babhUva ha

अस्त्रं पाशुपतं स्वीयन्दुर्जयं सर्वदाखिलैः ।ददौ तस्मै महेशानो वचनं चेदमब्रवीत्॥ ४१.५५ ॥

astraM pAshupataM svIyandurjayaM sarvadAkhilaiH | dadau tasmai maheshAno vachanaM chedamabravIt

शिव उवाच ।स्वं महास्त्रं मया दत्त दुर्जयस्त्वं भविष्यति ।अनेन सर्वशत्रूणां जयकृत्यमवाप्नुहि॥ ४१.५६ ॥

shiva uvAcha | svaM mahAstraM mayA datta durjayastvaM bhaviShyati | anena sarvashatrUNAM jayakR^ityamavApnuhi

कृष्णं च कथयिष्यामि साहाय्यन्ते करिष्यति ।स वै ममात्मभूतश्च मद्भक्तः कार्यकारकः॥ ४१.५७ ॥

kR^iShNaM cha kathayiShyAmi sAhAyyante kariShyati | sa vai mamAtmabhUtashcha madbhaktaH kAryakArakaH

मत्प्रभावान्भारत त्वं राज्यन्निकण्टकं कुरु ।धीर्म्मान्नानाविधान्भ्रात्रा कारय त्वं च सर्वदा॥ ४१.५८ ॥

matprabhAvAnbhArata tvaM rAjyannikaNTakaM kuru | dhIrmmAnnAnAvidhAnbhrAtrA kAraya tvaM cha sarvadA

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वा निजहस्तं च धृत्वा शिरसि तस्य सः ।पूजितो ह्यर्जुनेनाशु शङ्करोऽन्तरधीयत॥ ४१.५९ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvA nijahastaM cha dhR^itvA shirasi tasya saH | pUjito hyarjunenAshu sha~Nkaro.antaradhIyata

अथार्जुनः प्रसन्नात्मा प्राप्यास्त्रं च वरं प्रभोः ।जगाम स्वाश्रमं मुख्यं स्मरन्भक्त्या गुरुं शिवम्॥ ४१.६० ॥

athArjunaH prasannAtmA prApyAstraM cha varaM prabhoH | jagAma svAshramaM mukhyaM smaranbhaktyA guruM shivam

सर्वे ते भ्रातरः प्रीतास्तन्वः प्राणमिवागतम् ।मिलित्वा तं सुखं प्रापुर्द्रौपदी चातिसुव्रता॥ ४१.६१ ॥

sarve te bhrAtaraH prItAstanvaH prANamivAgatam | militvA taM sukhaM prApurdraupadI chAtisuvratA

शिवं परं च सन्तुष्टं पाण्डवाः सर्व एव हि ।नातृप्यन्सर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा हर्षमुपागताः॥ ४१.६२ ॥

shivaM paraM cha santuShTaM pANDavAH sarva eva hi | nAtR^ipyansarvavR^ittAntaM shrutvA harShamupAgatAH

आश्रमे पुष्पवृष्टिश्च चन्दनेन समन्विता ।पपात सुकरार्थं च तेषां चैव महात्मनाम्॥ ४१.६३ ॥

Ashrame puShpavR^iShTishcha chandanena samanvitA | papAta sukarArthaM cha teShAM chaiva mahAtmanAm

धन्यं च शङ्करं चैव नमस्कृत्य शिवम्मुदा ।अवधिं चागतं ज्ञात्वा जयश्चैव भविष्यति॥ ४१.६४ ॥

dhanyaM cha sha~NkaraM chaiva namaskR^itya shivammudA | avadhiM chAgataM j~nAtvA jayashchaiva bhaviShyati

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः श्रुत्वार्जुनमथागतम् ।मेलनाय समायातः श्रुत्वा सुखमुपागतः॥ ४१.६५ ॥

etasminnantare kR^iShNaH shrutvArjunamathAgatam | melanAya samAyAtaH shrutvA sukhamupAgataH

अतश्चैव मयाख्यातः शङ्करः सर्वदुःखहा ।स सेव्यते मया नित्यं भवद्भिरपि सेव्यताम्॥ ४१.६६ ॥

atashchaiva mayAkhyAtaH sha~NkaraH sarvaduHkhahA | sa sevyate mayA nityaM bhavadbhirapi sevyatAm

इत्युक्तस्ते किराताह्वोऽवतारः शङ्करस्य वै ।तं श्रुत्वा श्रावयन्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ ४१.६७ ॥

ityuktaste kirAtAhvo.avatAraH sha~Nkarasya vai | taM shrutvA shrAvayanvApi sarvAnkAmAnavApnuyAt