Shatarudra Samhita

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१. प्रथमोऽध्यायः ।शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् ।वन्दे महानन्दमनन्तलीलम्महेश्वरं सर्वविभुं महान्तम् ।गौरीप्रियं कार्तिकविघ्नराजसमुद्भवं शङ्करमादिदेवम्॥ १.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.1\. prathamo.adhyAyaH | shivasya pa~nchabrahmAvatAravarNanam | vande mahAnandamanantalIlammaheshvaraM sarvavibhuM mahAntam | gaurIpriyaM kArtikavighnarAjasamudbhavaM sha~NkaramAdidevam

शौनक उवाच ।व्यासशिष्य महाभाग सूत ज्ञानदयानिधे ।वद शम्भ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम्॥ १.१-२ ॥

shaunaka uvAcha | vyAsashiShya mahAbhAga sUta j~nAnadayAnidhe | vada shambhvavatArAMshcha yairakArShItsatAM shivam

सूत उवाच ।मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः ।अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु॥ १.२ ॥

sUta uvAcha | mune shaunaka sadbhaktyA dattachitto jitendriyaH | avatArA~nChivasyAhaM vachmi te munaye shR^iNu

एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः ।सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्॥ १.३ ॥

etatpR^iShTaH purA nandI shivamUrtissatAM gatiH | sanatkumAreNa mune tamuvAcha shivaM smaran

नन्दीश्वर उवाच ।असङ्ख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वेश्वरस्य वै ।अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति॥ १.४ ॥

nandIshvara uvAcha | asa~NkhyAtA hi kalpeShu vibhoH sarveshvarasya vai | avatArAstathApIha vachmyahaM tAnyathAmati

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ।सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः॥ १.५ ॥

ekonaviMshakaH kalpo vij~neyaH shvetalohitaH | sadyojAtAvatArastu prathamaH parikIrtitaH

तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः॥ १.६ ॥

tasmiMstatparamaM brahma dhyAyato brahmaNastathA | utpannastu shikhAyuktaH kumAraH shvetalohitaH

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् ।ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः॥ १.७ ॥

taM dR^iShTvA puruShaM brahmA brahmarUpiNamIshvaram | j~nAtvA dhyAtvA sa hR^idaye vavande prayatA~njaliH

सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः ।मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्॥ १.८ ॥

sadyojAtaM shivaM buddhvA jaharSha bhuvaneshvaraH | muhurmuhushcha sadbuddhyA paraM taM samachintayat

ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः ।कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः॥ १.९ ॥

tato.asya dhyAyataH shvetAH prAdurbhUtA yashasvinaH | kumArAH paravij~nAnaparabrahmasvarUpiNaH

सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ ।शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्॥ १.१० ॥

sunando nandanashchaiva vishvanandopanandanau | shiShyAstasya mahAtmAno yaistadbrahma samAvR^itam

सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः॥ १.११ ॥

sadyojAtashcha vai shambhurdadau j~nAnaM cha vedhase | sargashaktimapi prItyA prasannaH parameshvaraH

ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः ।ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्॥ १.१२ ॥

tato viMshatimaH kalpo rakto nAma prakIrtitaH | brahmA yatra mahAtejA raktavarNamadhArayat

ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भूतो विधेः सुतः ।रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः॥ १.१३ ॥

dhyAyataH putrakAmasya prAdurbhUto vidheH sutaH | raktamAlyAmbaradharo raktAkSho raktabhUShaNaH

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः ।वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः॥ १.१४ ॥

sa taM dR^iShTvA mahAtmAnaM kumAraM dhyAnamAshritaH | vAmadevaM shivaM j~nAtvA praNanAma kR^itA~njaliH

ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः ।विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः॥ १.१५ ॥

tatastasya sutA hyAsaMshchatvAro raktavAsasaH | virajAshcha vivAhashcha vishoko vishvabhAvanaH

वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः॥ १.१६ ॥

vAmadevaH sa vai shambhurdadau j~nAnaM cha vedhase | sargashaktimapi prItyA prasannaH parameshvaraH

एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ।ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह॥ १.१७ ॥

ekaviMshatimaH kalpaH pItavAsA iti smR^itaH | brahmA yatra mahAbhAgaH pItavAsA babhUva ha

ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः ।पीतवस्त्रादिकप्रौढो महातेजा महाभुजः॥ १.१८ ॥

dhyAyataH putrakAmasya vidherjAtaH kumArakaH | pItavastrAdikaprauDho mahAtejA mahAbhujaH

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् ।प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शाङ्करीं विधिः॥ १.१९ ॥

taM dR^iShTvA dhyAnasaMyuktaM j~nAtvA tatpuruShaM shivam | praNanAma tato buddhyA gAyatrIM shA~NkarIM vidhiH

जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् ।प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा॥ १.२० ॥

japitvA tu mahAdevIM sarvalokanamaskR^itAm | prasannastu mahAdevo dhyAnayuktena chetasA

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः॥ १.२१ ॥

tato.asya pArshvato divyAH prAdurbhUtAH kumArakAH | pItavastrA hi sakalA yogamArgapravartakAH

ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः ।पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स॥ १.२२ ॥

tatastasmingate kalpe pItavarNe svayambhuvaH | punaranyaH pravR^ittastu kalpo nAmnA shivastu sa

एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके ।स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः॥ १.२३ ॥

ekArNave saMvyatIte divyavarShasahasrake | sraShTukAmaH prajA brahmA chintayAmAsa duHkhitaH

ततोऽपश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम् ।कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा॥ १.२४ ॥

tato.apashyanmahAtejAH prAdurbhUtaM kumArakam | kR^iShNavarNaM mahAvIryaM dIpyamAnaM svatejasA

धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् ।कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्॥ १.२५ ॥

dhR^itakR^iShNAmbaroShNIShaM kR^iShNayaj~nopavItinam | kR^iShNena maulinAyuktaM kR^iShNasnAnAnulepanam

स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् ।ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिङ्गलम्॥ १.२६ ॥

sa taM dR^iShTvA mahAtmAnamaghoraM ghoravikramam | vavande devadeveshamadbhutaM kR^iShNapi~Ngalam

अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिन्तयत् ।तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्॥ १.२७ ॥

aghoraM tu tato brahmA brahmarUpaM vyachintayat | tuShTAva vAgbhiriShTAbhirbhaktavatsalamavyayam

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः ।चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः॥ १.२८ ॥

athAsya pArshvataH kR^iShNAH kR^iShNasnAnAnulepanAH | chatvArastu mahAtmAnaH sambabhUvuH kumArakAH

कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णास्यः कृष्णकण्ठधृक् ।इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः॥ १.२९ ॥

kR^iShNa kR^iShNashikhashchaiva kR^iShNAsyaH kR^iShNakaNThadhR^ik | iti te.avyaktanAmAnaH shivarUpAH sutejasaH

एवम्भूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे ।योगं प्रवर्तयामासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्॥ १.३० ॥

evambhUtA mahAtmAno brahmaNaH sR^iShTihetave | yogaM pravartayAmAsurghorAkhyaM mahadadbhutam

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्तत मुनीश्वराः ।विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः॥ १.३१ ॥

athAnyo brahmaNaH kalpaH prAvartata munIshvarAH | vishvarUpa iti khyAto nAmataH paramAdbhutaH

ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् ।प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती॥ १.३२ ॥

brahmaNaH putrakAmasya dhyAyato manasA shivam | prAdurbhUtA mahAnAdA vishvarUpA sarasvatI

तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः ।शुद्धस्फटिकसङ्काशः सर्वाभरणभूषितः॥ १.३३ ॥

tathAvidhaH sa bhagavAnIshAnaH parameshvaraH | shuddhasphaTikasa~NkAshaH sarvAbharaNabhUShitaH

तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् ।सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्॥ १.३४ ॥

taM dR^iShTvA praNanAmAsau brahmeshAnamajaM vibhum | sarvagaM sarvadaM sarvaM surUpaM rUpavarjitam

ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः ।सशक्तिः कल्पयाञ्चक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्॥ १.३५ ॥

IshAno.api tathAdishya sanmArgaM brahmaNe vibhuH | sashaktiH kalpayA~nchakre sa bAlAMshchaturaH shubhAn

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः॥ १.३६ ॥

jaTI muNDI shikhaNDI cha ardhamuNDashcha jaj~nire | yogenAdishya saddharmaM kR^itvA yogagatiM gatAH

एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः ।सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया॥ १.३७ ॥

evaM sa~NkShepataH proktaH sadyAdInAM samudbhavaH | sanatkumAra sarvaj~na lokAnAM hitakAmyayA

अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् ।त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्॥ १.३८ ॥

atha teShAM mahAprAj~na vyavahAraM yathAyatham | trilokahitakAraM hi sarvaM brahmANDasaMsthitam

ईशानः पुरुषोऽघोरो वामसंज्ञस्तथैव च ।ब्रह्मसंज्ञा महेशस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः॥ १.३९ ॥

IshAnaH puruSho.aghoro vAmasa.nj~nastathaiva cha | brahmasa.nj~nA maheshasya mUrtayaH pa~ncha vishrutAH

ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः ।भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति॥ १.४० ॥

IshAnaH shivarUpashcha garIyAnprathamaH smR^itaH | bhoktAraM prakR^iteH sAkShAtkShetraj~namadhitiShThati

शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः ।गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति॥ १.४१ ॥

shaivastatpuruShAkhyashcha svarUpo hi dvitIyakaH | guNAshrayAtmakaM bhogyaM sarvaj~namadhitiShThati

धर्माय स्वाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः ।अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यन्तस्तृतीयकः॥ १.४२ ॥

dharmAya svA~NgasaMyuktaM buddhitattvaM pinAkinaH | aghorAkhyasvarUpo yastiShThatyantastR^itIyakaH

वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि ।अहङ्कृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा॥ १.४३ ॥

vAmadevAhvayo rUpashchaturthaH sha~Nkarasya hi | aha~NkR^iteradhiShThAno bahukAryakaraH sadA

ईशानाह्वस्वरूपो हि शङ्करस्येश्वरः सदा ।श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च॥ १.४४ ॥

IshAnAhvasvarUpo hi sha~NkarasyeshvaraH sadA | shrotrasya vachasashchApi vibhorvyomnastathaiva cha

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् ।पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते॥ १.४५ ॥

tvakpANisparshavAyUnAmIshvaraM rUpamaishvaram | puruShAkhyaM vichAraj~nA matimantaH prachakShate

वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च ।अघोराख्यमधिष्ठानं रूपं प्राहुर्मनीषिणः॥ १.४६ ॥

vapuShashcha rasasyApi rUpasyAgnestathaiva cha | aghorAkhyamadhiShThAnaM rUpaM prAhurmanIShiNaH

रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ।ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शाङ्करं स्मृतम्॥ १.४७ ॥

rashanAyAshcha pAyoshcha rasasyApAM tathaiva cha | IshvaraM vAmadevAkhyaM svarUpaM shA~NkaraM smR^itam

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा ।सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शाङ्करं विदुः॥ १.४८ ॥

ghrANasya chaivopasthasya gandhasya cha bhuvastathA | sadyojAtAhvayaM rUpamIshvaraM shA~NkaraM viduH

इमे स्वरूपाः शम्भोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः ।श्रेयोऽर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः॥ १.४९ ॥

ime svarUpAH shambhorhi vandanIyAH prayatnataH | shreyo.arthibhirnarairnityaM shreyasAmekahetavaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.२. द्वितीयोऽध्यायः ।शिवाष्टमूर्त्तिवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।शृणु तात महेशस्यावतारान्परमान्प्रभो ।सर्वकार्यकराँल्लोके सर्वस्य सुखदां मुने॥ २.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.2\. dvitIyo.adhyAyaH | shivAShTamUrttivarNanam | nandIshvara uvAcha | shR^iNu tAta maheshasyAvatArAnparamAnprabho | sarvakAryakarA.Nlloke sarvasya sukhadAM mune

तस्य शम्भोः परेशस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् ।तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव॥ २.२ ॥

tasya shambhoH pareshasya mUrtyaShTakamayaM jagat | tasminvyApya sthitaM vishvaM sUtre maNigaNA iva

शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः ।ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः॥ २.३ ॥

sharvo bhavastathA rudra ugro bhImaH pashoH patiH | IshAnashcha mahAdevo mUrtayashchAShTa vishrutAH

भूम्यम्भोऽग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः ।अधिष्ठिताश्च शर्वाद्यैरष्टरूपैः शिवस्य हि॥ २.४ ॥

bhUmyambho.agnimarudvyomakShetraj~nArkanishAkarAH | adhiShThitAshcha sharvAdyairaShTarUpaiH shivasya hi

धत्ते चराचरं विश्वं रूपं विश्वम्भरात्मकम् ।शङ्करस्य महेशस्य शास्त्रस्यैवेति निश्चयः॥ २.५ ॥

dhatte charAcharaM vishvaM rUpaM vishvambharAtmakam | sha~Nkarasya maheshasya shAstrasyaiveti nishchayaH

सञ्जीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम् ।भव इत्युच्यते रूपं भवस्य परमात्मनः॥ २.६ ॥

sa~njIvanaM samastasya jagataH salilAtmakam | bhava ityuchyate rUpaM bhavasya paramAtmanaH

बहिरन्तर्जगद्विश्वं बिभर्ति स्पन्दते स्वयम् ।उग्र इत्युच्यते सद्भी रूपमुग्रस्य सत्प्रभोः॥ २.७ ॥

bahirantarjagadvishvaM bibharti spandate svayam | ugra ityuchyate sadbhI rUpamugrasya satprabhoH

सर्वावकाशदं सर्वव्यापकं गगनात्मकम् ।रूपं भीमस्य भीमाख्यं भूपवृन्दस्व भेदकम्॥ २.८ ॥

sarvAvakAshadaM sarvavyApakaM gaganAtmakam | rUpaM bhImasya bhImAkhyaM bhUpavR^indasva bhedakam

सर्वात्मनामधिष्ठानं सर्वक्षेत्रनिवासकम् ।रूपं पशुपतेर्ज्ञेयं पशुपाशनिकृन्तनम्॥ २.९ ॥

sarvAtmanAmadhiShThAnaM sarvakShetranivAsakam | rUpaM pashupaterj~neyaM pashupAshanikR^intanam

सन्दीपयञ्जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वयम् ।ईशानाख्यं महेशस्य रूपं दिवि विसर्पति॥ २.१० ॥

sandIpaya~njagatsarvaM divAkarasamAhvayam | IshAnAkhyaM maheshasya rUpaM divi visarpati

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः ।महादेवस्य तद्रूपं महादेवस्य चाह्वयम्॥ २.११ ॥

ApyAyayati yo vishvamamR^itAMshurnishAkaraH | mahAdevasya tadrUpaM mahAdevasya chAhvayam

आत्मा तस्याष्टमं रूपं शिवस्य परमात्मनः ।व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्॥ २.१२ ॥

AtmA tasyAShTamaM rUpaM shivasya paramAtmanaH | vyApiketaramUrtInAM vishvaM tasmAchChivAtmakam

शाखाः पुष्यन्ति वृक्षस्य वृक्षमूलस्य सेचनात् ।तद्वदस्य वपुर्विश्वं पुष्यते च शिवार्चनात्॥ २.१३ ॥

shAkhAH puShyanti vR^ikShasya vR^ikShamUlasya sechanAt | tadvadasya vapurvishvaM puShyate cha shivArchanAt

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता ।तथा विश्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शङ्करः॥ २.१४ ॥

yatheha putrapautrAdeH prItyA prIto bhavetpitA | tathA vishvasya samprItyA prIto bhavati sha~NkaraH

क्रियते यस्य कस्यापि देहिनो यदि निग्रहः ।अष्टमूर्तेरनिष्टं तत्कृतमेव न संशयः॥ २.१५ ॥

kriyate yasya kasyApi dehino yadi nigrahaH | aShTamUrteraniShTaM tatkR^itameva na saMshayaH

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठायास्थितं शिवम् ।भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्॥ २.१६ ॥

aShTamUrtyAtmanA vishvamadhiShThAyAsthitaM shivam | bhajasva sarvabhAvena rudraM paramakAraNam

इति प्रोक्ताः स्वरूपास्ते विधिपुत्राष्टविश्रुताः ।सर्वोपकारनिरताः सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिर्नरैः॥ २.१७ ॥

iti proktAH svarUpAste vidhiputrAShTavishrutAH | sarvopakAraniratAH sevyAH shreyo.arthibhirnaraiH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.३. तृतीयोऽध्यायः ।शिवस्यार्द्धनारीश्वरावतारवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् ।अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्॥ ३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.3\. tR^itIyo.adhyAyaH | shivasyArddhanArIshvarAvatAravarNanam | nandIshvara uvAcha | shR^iNu tAta mahAprAj~na vidhikAmaprapUrakam | arddhanArInarAkhyaM hi shivarUpamanuttamam

यदा सृष्टाः प्रजाः सर्वाः न व्यवर्द्धन्त वेधसा ।तदा चिन्ताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः॥ ३.२ ॥

yadA sR^iShTAH prajAH sarvAH na vyavarddhanta vedhasA | tadA chintAkulo.abhUtsa tena duHkhena dukhitaH

नभोवाणी तदाभूद्वै सृष्टिं मिथुनजां कुरु ।तच्छ्रुत्वा मैथुनीं सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत॥ ३.३ ॥

nabhovANI tadAbhUdvai sR^iShTiM mithunajAM kuru | tachChrutvA maithunIM sR^iShTiM brahmA kartumamanyata

नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः ।ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः॥ ३.४ ॥

nArINAM kulamIshAnAnnirgataM na purA yataH | tato maithunajAM sR^iShTiM kartuM sheke na padmabhUH

प्रभावेण विना शम्भोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः ।एवं सञ्चिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे॥ ३.५ ॥

prabhAveNa vinA shambhorna jAyerannimAH prajAH | evaM sa~nchintayanbrahmA tapaH karttuM prachakrame

शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् ।सञ्चिन्त्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः॥ ३.६ ॥

shivayA parayA shaktyA saMyuktaM parameshvaram | sa~nchintya hR^idaye prItyA tepe sa paramaM tapaH

तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयम्भुवः ।अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्॥ ३.७ ॥

tIvreNa tapasA tasya saMyuktasya svayambhuvaH | achireNaiva kAlena tutoSha sa shivo drutam

ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् ।अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः॥ ३.८ ॥

tataH pUrNachidIshasya mUrtimAvishya kAmadAm | arddhanArInaro bhUtvA tato brahmAntikaM haraH

तं दृष्ट्वा शङ्करं देवं शक्त्या परमयान्वितम् ।प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः॥ ३.९ ॥

taM dR^iShTvA sha~NkaraM devaM shaktyA paramayAnvitam | praNamya daNDavadbrahmA sa tuShTAva kR^itA~njaliH

अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया ।सम्भवाय सुसम्प्रीतो विश्वकर्ता महेश्वरः॥ ३.१० ॥

atha devo mahAdevo vAchA meghagabhIrayA | sambhavAya susamprIto vishvakartA maheshvaraH

ईश्वर उवाच ।वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ।ज्ञातवानस्मि सर्वं तत्तत्त्वतस्ते मनोरथम्॥ ३.११ ॥

Ishvara uvAcha | vatsa vatsa mahAbhAga mama putra pitAmaha | j~nAtavAnasmi sarvaM tattattvataste manoratham

प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना ।तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्॥ ३.१२ ॥

prajAnAmeva vR^iddhyarthaM tapastaptaM tvayAdhunA | tapasA tena tuShTo.asmi dadAmi cha tavepsitam

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ।पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः॥ ३.१३ ॥

ityuktvA paramodAraM svabhAvamadhuraM vachaH | pR^ithakchakAra vapuSho bhAgAddevIM shivAM shivaH

तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् ।प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः॥ ३.१४ ॥

tAM dR^iShTvA paramAM shaktiM pR^ithagbhUtAM shivAgatAm | praNipatya vinItAtmA prArthayAmAsa tAM vidhiH

ब्रह्मोवाच ।देवदेवेन सृष्टोऽहमादौ त्वत्पतिना शिवे ।प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शम्भुना परमात्मना॥ ३.१५ ॥

brahmovAcha | devadevena sR^iShTo.ahamAdau tvatpatinA shive | prajAH sarvA niyuktAshcha shambhunA paramAtmanA

मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया ।न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनःपुनः॥ ३.१६ ॥

manasA nirmitAH sarve shive devAdayo mayA | na vR^iddhimupagachChanti sR^ijyamAnAH punaHpunaH

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् ।संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः॥ ३.१७ ॥

mithunaprabhavAmeva kR^itvA sR^iShTimataH param | saMvarddhayitumichChAmi sarvA eva mama prajAH

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् ।तेन नारीकुलं स्रष्टुं मम शक्तिर्न विद्यते॥ ३.१८ ॥

na nirgataM purA tvatto nArINAM kulamavyayam | tena nArIkulaM sraShTuM mama shaktirna vidyate

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः ।तस्मात्त्वां परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्॥ ३.१९ ॥

sarvAsAmeva shaktInAM tvattaH khalu samudbhavaH | tasmAttvAM paramAM shaktiM prArthayAmyakhileshvarIm

शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते ।चराचरजगद्वृद्धिहेतोर्मातः शिवप्रिये॥ ३.२० ॥

shive nArIkulaM sraShTuM shaktiM dehi namo.astu te | charAcharajagadvR^iddhihetormAtaH shivapriye

अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि ।देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते॥ ३.२१ ॥

anyaM tvattaH prArthayAmi varaM cha varadeshvari | dehi me taM kR^ipAM kR^itvA jaganmAtarnamo.astu te

चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे ।दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके॥ ३.२२ ॥

charAcharavivR^iddhyarthamIshenaikena sarvage | dakShasya mama putrasya putrI bhava bhavAmbike

एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी ।तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ॥ ३.२३ ॥

evaM saMyAchitA devI brahmaNA parameshvarI | tathAstviti vachaH prochya tachChaktiM vidhaye dadau

तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी ।शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्॥ ३.२४ ॥

tasmAddhi sA shivA devI shivashaktirjaganmayI | shaktimekAM bhruvormadhyAtsasarjAtmasamaprabhAm

तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः ।कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्॥ ३.२५ ॥

tAmAha prahasanprekShya shaktiM devavaro haraH | kR^ipAsindhurmaheshAno lIlAkArI bhavAmbikAm

शिव उवाच ।तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्॥ ३.२६ ॥

shiva uvAcha | tapasArAdhitA devi brahmaNA parameShThinA | prasannA bhava suprItyA kuru tasyAkhilepsitam

तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा ।ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताऽभवत्॥ ३.२७ ॥

tAmAj~nAM parameshasya shirasA pratigR^ihya sA | brahmaNo vachanAddevI dakShasya duhitA.abhavat

दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे सा शिवा मुने ।` विवेश देहं शम्भोर्हि शम्भुश्चान्तर्दधे प्रभुः॥ ३.२८ ॥

dattvaivamatulAM shaktiM brahmaNe sA shivA mune |` vivesha dehaM shambhorhi shambhushchAntardadhe prabhuH

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः ।आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी॥ ३.२९ ॥

tadAprabhR^iti loke.asminstriyA bhAgaH prakalpitaH | AnandaM prApa sa vidhiH sR^iShTirjAtA cha maithunI

एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् ।अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामङ्गलदं सताम्॥ ३.३० ॥

etatte kathitaM tAta shivarUpaM mahottamam | arddhanArInarArddhaM hi mahAma~NgaladaM satAm

एतदाख्यानमनघं यः पठेच्छृणुयादपि ।स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्॥ ३.३१ ॥

etadAkhyAnamanaghaM yaH paThechChR^iNuyAdapi | sa bhuktvA sakalAnbhogAnprayAti paramAM gatim

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.४. चतुर्थोऽध्यायः ।ऋषभचरित्रवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शाङ्करं मुदा ।रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा॥ ४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.4\. chaturtho.adhyAyaH | R^iShabhacharitravarNanam | nandIshvara uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na charitaM shA~NkaraM mudA | rudreNa kathitaM prItyA brahmaNe sukhadaM sadA

शिव उवाच ।सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे ।कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वलोकप्रकाशनः॥ ४.२ ॥

shiva uvAcha | saptame chaiva vArAhe kalpe manvantarAbhidhe | kalpeshvaro.atha bhagavAnsarvalokaprakAshanaH

मनोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति ।तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे॥ ४.३ ॥

manorvaivasvatasyaiva te praputro bhaviShyati | tadA chaturyugAshchaiva tasminmanvantare vidhe

अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च ।उत्पत्स्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके॥ ४.४ ॥

anugrahArthaM lokAnAM brAhmaNAnAM hitAya cha | utpatsyAmi vidhe brahmandvAparAkhyayugAntike

युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे ।द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयम्प्रभुः॥ ४.५ ॥

yugapravR^ittyA cha tadA tasmiMshcha prathame yuge | dvApare prathame brahmanyadA vyAsaH svayamprabhuH

तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके ।भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः॥ ४.६ ॥

tadAhaM brAhmaNArthAya kalau tasminyugAntike | bhaviShyAmi shivAyuktaH shveto nAma mahAmuniH

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे ।तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम॥ ४.७ ॥

himavachChikhare ramye ChAgale parvatottame | tadA shiShyAH shikhAyuktA bhaviShyanti vidhe mama

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः ।चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम॥ ४.८ ॥

shvetaH shvetashikhashchaiva shvetAshvaH shvetalohitaH | chatvAro dhyAnayogAtte gamiShyanti puraM mama

ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् ।जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः॥ ४.९ ॥

tato bhaktA bhaviShyanti j~nAtvA mAM tattvato.avyayam | janmamR^ityujarAhInAH parabrahmasamAdhayaH

द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह ।दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः॥ ४.१० ॥

draShTuM shakyo narairnAhamR^ite dhyAnAtpitAmaha | dAnadharmAdibhirvatsa sAdhanaiH karmahetubhiH

द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः ।यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ॥ ४.११ ॥

dvitIye dvApare vyAsaH satyo nAma prajApatiH | yadA tadA bhaviShyAmi sutAro nAmataH kalau

तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः ।दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा॥ ४.१२ ॥

tatrApi me bhaviShyanti shiShyA vedavido dvijAH | dundubhiH shatarUpashcha hR^iShIkaH ketumAMstathA

चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम ।ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्॥ ४.१३ ॥

chatvAro dhyAnayogAtte gamiShyanti puraM mama | tato muktA bhaviShyanti j~nAtvA mAM tattvato.avyayam

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः ।तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके॥ ४.१४ ॥

tR^itIye dvApare chaiva yadA vyAsastu bhArgavaH | tadApyahaM bhaviShyAmi damanastu yugAntike

तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः ।विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः॥ ४.१५ ॥

tatrApi cha bhaviShyanti chatvAro mama putrakAH | vishokashcha visheShashcha vipApaH pApanAshanaH

शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन ।निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह॥ ४.१६ ॥

shiShyaiH sAhAyaM vyAsasya kariShye chaturAnana | nivR^ittimArgaM sudR^iDhaM varttayiShye kalAviha

चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिरा स्मृतः ।तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः॥ ४.१७ ॥

chaturthe dvApare chaiva yadA vyAsoM.agirA smR^itaH | tadApyahaM bhaviShyAmi suhotro nAma nAmataH

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे॥ ४.१८ ॥

tatrApi mama te putrAshchatvAro yogasAdhakAH | bhaviShyanti mahAtmAnastannAmAni bruve vidhe

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः ।शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे॥ ४.१९ ॥

sumukho durmukhashchaiva durdamo duratikramaH | shiShyaiH sAhAyaM vyAsasya kariShye.ahaM tadA vidhe

पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः ।तदा योगी भविष्यामि कङ्को नाम महातपाः॥ ४.२० ॥

pa~nchame dvApare chaiva vyAsastu savitA smR^itaH | tadA yogI bhaviShyAmi ka~Nko nAma mahAtapAH

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे॥ ४.२१ ॥

tatrApi mama te putrAshchatvAro yogasAdhakAH | bhaviShyanti mahAtmAnastannAmAni shR^iNuShva me

सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः ।विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहङ्कृतिः॥ ४.२२ ॥

sanakaH sanAtanashchaiva prabhuryashcha sanandanaH | vibhuH sanatkumArashcha nirmalo niraha~NkR^itiH

तत्रापि कङ्कनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे ।व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः॥ ४.२३ ॥

tatrApi ka~NkanAmAhaM sAhAyyaM saviturvidhe | vyAsasya hi kariShyAmi nivR^ittipathavarddhakaH

परिवर्त्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः ।कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति॥ ४.२४ ॥

parivartte punaH ShaShThe dvApare lokakArakaH | kartA vedavibhAgasya mR^ityurvyAso bhaviShyati

तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः ।व्यासस्य सुसहायार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः॥ ४.२५ ॥

tadA.apyahaM bhaviShyAmi lokAkShirnAma nAmataH | vyAsasya susahAyArthaM nivR^ittipathavarddhanaH

तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः ।सुधामा विरजाश्चैव सञ्जयो विजयस्तथा॥ ४.२६ ॥

tatrApi shiShyAshchatvAro bhaviShyanti dR^iDhavratAH | sudhAmA virajAshchaiva sa~njayo vijayastathA

सप्तमे परिवर्त्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः ।तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे॥ ४.२७ ॥

saptame parivartte tu yadA vyAsaH shatakratuH | tadApyahaM bhaviShyAmi jaigIShavyo vibhurvidhe

योगं सन्द्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः ।काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः॥ ४.२८ ॥

yogaM sandraDhayiShyAmi mahAyogavichakShaNaH | kAshyAM guhAntare saMstho divyadeshe kushAstariH

साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः ।उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे॥ ४.२९ ॥

sAhAyyaM cha kariShyAmi vyAsasya hi shatakratoH | uddhariShyAmi bhaktAMshcha saMsArabhayato vidhe

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे ।सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः॥ ४.३० ॥

tatrApi mama chatvAro bhaviShyanti sutA yuge | sArasvatashcha yogIsho meghavAhaH suvAhanaH

अष्टमे परिवर्त्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति॥ ४.३१ ॥

aShTame parivartte hi vasiShTho munisattamaH | karttA vedavibhAgasya vedavyAso bhaviShyati

तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः ।व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम॥ ४.३२ ॥

tatrApyahaM bhaviShyAmi nAmato dadhivAhanaH | vyAsasya hi kariShyAmi sAhAyyaM yogavittama

कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः ।चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम॥ ४.३३ ॥

kapilashchAsuriH pa~nchashikhaH shAlvalapUrvakaH | chatvAro yoginaH putrA bhaviShyanti samA mama

नवमे परिवर्त्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे ।भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः॥ ४.३४ ॥

navame parivartte tu tasminneva yuge vidhe | bhaviShyati munishreShTho vyAsaH sArasvatAhvayaH

व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये ।तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः॥ ४.३५ ॥

vyAsasya dhyAyatastasya nivR^ittipathavR^iddhaye | tadApyahaM bhaviShyAmi R^iShabho nAmataH smR^itaH

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा ।चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः॥ ४.३६ ॥

parAsharashcha gargashcha bhArgavo girishastathA | chatvArastatra shiShyA me bhaviShyanti suyoginaH

तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते ।करिष्यामि सहायं वै वेदव्यासस्य सन्मुने॥ ४.३७ ॥

taiH sAkaM draDhayiShyAmi yogamArgaM prajApate | kariShyAmi sahAyaM vai vedavyAsasya sanmune

तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे ।उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः॥ ४.३८ ॥

tena rUpeNa bhaktAnAM bahUnAM duHkhinAM vidhe | uddhAraM bhavato.ahaM vai kariShyAmi dayAkaraH

सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यः सुयोगकृत् ।सारस्वतव्यासमनःकर्त्ता नानोतिकारकः॥ ४.३९ ॥

so.avatAro vidhe me hi R^iShabhAkhyaH suyogakR^it | sArasvatavyAsamanaHkarttA nAnotikArakaH

अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः ।जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः॥ ४.४० ॥

avatAreNa me yena bhadrAyurnR^ipabAlakaH | jIvito hi mR^itaH kShveDadoShato janakojjhitaH

प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः ।ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः॥ ४.४१ ॥

prApte.atha ShoDashe varShe tasya rAjashishoH punaH | yayau tadveshma sahasA R^iShabhaH sa madAtmakaH

पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः ।उपादिदेश तद्धर्मान् राजयोगान्प्रजापते॥ ४.४२ ॥

pUjitastena sa muniH sadrUpashcha kR^ipAnidhiH | upAdidesha taddharmAn rAjayogAnprajApate

ततः स कवचं दिव्यं शङ्खं खङ्गं च भास्वरम् ।ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्॥ ४.४३ ॥

tataH sa kavachaM divyaM sha~NkhaM kha~NgaM cha bhAsvaram | dadau tasmai prasannAtmA sarvashatruvinAshanam

तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः ।स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ॥ ४.४४ ॥

tada~Nga bhasmanAmR^ishya kR^ipayA dInavatsalaH | sa dvAdashasahasrasya gajAnAM cha balaM dadau

इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् ।ययौ स्वैरगतिस्ताभ्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः॥ ४.४५ ॥

iti bhadrAyuShaM samyaganushvAsya samAtR^ikam | yayau svairagatistAbhyAM pUjitastvR^iShabhaH prabhuH

भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे ।राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्॥ ४.४६ ॥

bhadrAyurapi rAjarShirjitvA ripugaNAnvidhe | rAjyaM chakAra dharmeNa vivAhya kIrttimAlinIm

इत्थम्प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे ।सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव॥ ४.४७ ॥

itthamprabhAvaM R^iShabho.avatAraH sha~Nkarasya me | satAM gatirdInabandhurnavamaH kathitastava

ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् ।स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः॥ ४.४८ ॥

R^iShabhasya charitraM hi paramaM pAvanaM mahat | svargyaM yashasyamAyuShyaM shrotavyaM cha prayatnataH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.५. पञ्चमोऽध्यायः ।एकोनविंशतिशिवावतारवर्णनम् ।शिव उवाच ।दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनिः ।हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नगोत्तमे॥ ५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.5\. pa~nchamo.adhyAyaH | ekonaviMshatishivAvatAravarNanam | shiva uvAcha | dashame dvApare vyAsastridhAmA nAmato muniH | himavachChikhare ramye bhR^igutu~Nge nagottame

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसम्मिताः ।बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः॥ ५.२ ॥

tatrApi mama putrAshcha bhR^igvAdyAH shrutisammitAH | balabandhurnarAmitraH ketushR^i~NgastapodhanaH

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा ।गङ्गाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा॥ ५.३ ॥

ekAdashe dvApare tu vyAsashcha trivR^ito yadA | ga~NgAdvAre kalau nAmnA tapo.ahaM bhavitA tadA

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्बः प्रलम्बकः ।तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः॥ ५.४ ॥

lambodarashcha lambAkShaH keshalambaH pralambakaH | tatrApi putrAshchatvAro bhaviShyanti dR^iDhavratAH

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् ।तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह॥ ५.५ ॥

dvAdashe parivartte tu shatatejAshcha vedakR^it | tatrApyahaM bhaviShyAmi dvAparAnte kalAviha

हेमकञ्चुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः ।व्यासस्यैव सहायार्थं निवृत्तिपथरोपणः॥ ५.६ ॥

hemaka~nchukamAsAdya nAmnA hyatriH pariplutaH | vyAsasyaiva sahAyArthaM nivR^ittipatharopaNaH

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वः सुयोगिनः ।तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने॥ ५.७ ॥

sarvaj~naH samabuddhishcha sAdhyaH sharvaH suyoginaH | tatreti putrAshchatvAro bhaviShyanti mahAmune

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा ।व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः॥ ५.८ ॥

trayodashe yuge tasmindharmo nArAyaNaH sadA | vyAsastadAhaM bhavitA balirnAma mahAmuniH

वालखिल्याश्रमे गन्धमादने पर्वतोत्तमे ।सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः॥ ५.९ ॥

vAlakhilyAshrame gandhamAdane parvatottame | sudhAmA kAshyapashchaiva vasiShTho virajAH shubhAH

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे ।वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः॥ ५.१० ॥

yadA vyAsastu rakShAkhyaH paryAye tu chaturdashe | vaMsha A~Ngirase tatra bhavitAhaM cha gautamaH

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा ।अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोऽथ श्रविष्कटः॥ ५.११ ॥

tatrApi mama te putrA bhaviShyanti kalau tadA | atrirdavashadashchaiva shravaNo.atha shraviShkaTaH

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा ।तदाऽहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा॥ ५.१२ ॥

vyAsaH pa~nchadashe trayyAruNirvai dvApare yadA | tadA.ahaM bhavitA vedashirA vedashirastathA

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः ।हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे॥ ५.१३ ॥

mahAvIryaM tadastraM cha vedashIrShashcha parvataH | himavatpR^iShThamAsAdya sarasvatyAstathottare

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः ।कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः॥ ५.१४ ॥

tatrApi mama chatvAro bhaviShyanti sutA dR^iDhAH | kuNishcha kuNibAhushcha kusharIraH kunetrakaH

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति ।तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्॥ ५.१५ ॥

vyAso yuge ShoDashe tu yadA devo bhaviShyati | tadA yogapradAnAya gokarNo bhavitA hyaham

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् ।तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यन्त्यम्बुसम्मिताः॥ ५.१६ ॥

tatraiva cha supuNyaM cha gokarNaM nAma tadvanam | tatrApi yoginaH putra bhaviShyantyambusammitAH

काश्यपोऽप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः ।तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्॥ ५.१७ ॥

kAshyapo.apyushanAshchaiva chyavano.atha bR^ihaspatiH | te.api tenaiva mArgeNa gamiShyanti shivAlayam

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतञ्जयः ।गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे॥ ५.१८ ॥

parivartte saptadashe vyAso devakR^ita~njayaH | guhAvAsIti nAmnAhaM himavachChikhare shubhe

महालये महोत्तुङ्गे शिवक्षेत्रं हिमालयम् ।उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः॥ ५.१९ ॥

mahAlaye mahottu~Nge shivakShetraM himAlayam | utathyo vAmadevashcha mahAyogo mahAbalaH

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतञ्जयः ।शिखण्डीनामतोऽहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे॥ ५.२० ॥

parivartte.aShTAdashe tu yadA vyAsa R^ita~njayaH | shikhaNDInAmato.ahaM taddhimavachChikhare shubhe

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः ।शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्॥ ५.२१ ॥

siddhakShetre mahApuNye shikhaNDI nAma parvataH | shikhaNDino vanaM vApi yatra siddhaniShevitam

वाचःश्रवा रुचीकश्च श्यावास्यश्च यतीश्वरः ।एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः॥ ५.२२ ॥

vAchaHshravA ruchIkashcha shyAvAsyashcha yatIshvaraH | ete putrA bhaviShyanti tatrApi cha tapodhanAH

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः ।तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः॥ ५.२३ ॥

ekonaviMshe vyAsastu bharadvAjo mahAmuniH | tadApyahaM bhaviShyAmi jaTI mAlI cha nAmataH

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः ।हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा॥ ५.२४ ॥

himavachChikhare tatra putrA me.ambudhisaMhitAH | hiraNyanAmA kaushalyo lokAkShI pradhimistathA

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः ।तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः॥ ५.२५ ॥

parivartte viMshatime bhavitA vyAsa gautamaH | tatrATTahAsanAmAhamaTTahAsapriyA narAH

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः ।देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः॥ ५.२६ ॥

tatraiva himavatpR^iShThe aTTahAso mahAgiriH | devamAnuShayakShendrasiddhachAraNasevitaH

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः ।सुमन्तुर्बर्बरिर्विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः॥ ५.२७ ॥

tatrApi mama te putrA bhaviShyanti suyoginaH | sumanturbarbarirvidvAn kabandhaH kushikandharaH

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचः श्रवा यदा ।तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्॥ ५.२८ ॥

ekaviMshe yuge tasmin vyAso vAchaH shravA yadA | tadAhaM dAruko nAma tasmAddAruvanaM shubham

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः ।प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा॥ ५.२९ ॥

tatrApi mama te putrA bhaviShyanti suyoginaH | plakSho dArbhAyaNishchaiva ketumAn gautamastathA

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा ।तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः॥ ५.३० ॥

dvAviMshe parivarte tu vyAsaH shuShmAyaNo yadA | tadApyahaM bhaviShyAmi vArANasyAM mahAmuniH

नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः सवासवाः ।द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्॥ ५.३१ ॥

nAmnA vai lA~NgalI bhImo yatra devAH savAsavAH | drakShyanti mAM kalau tasminbhavaM chaiva halAyudham

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः ।भल्लवी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तथैव च॥ ५.३२ ॥

tatrApi mama te putrA bhaviShyanti sudhArmikAH | bhallavI madhupi~Ngashcha shvetaketustathaiva cha

परिवर्त्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः ।श्वेतो नाम तदाऽहं वै गिरौ कालञ्जरे शुभे॥ ५.३३ ॥

parivartte trayoviMshe tR^iNabinduryadA muniH | shveto nAma tadA.ahaM vai girau kAla~njare shubhe

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः ।उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च॥ ५.३४ ॥

tatrApi mama te putrA bhaviShyanti tapasvinaH | ushiko bR^ihadashvashcha devalaH kavireva cha

परिवर्त्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः ।शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा॥ ५.३५ ॥

parivartte chaturviMshe vyAso yakSho yadA vibhuH | shUlI nAma mahAyogI tadyuge naimiShe tadA

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः॥ ५.३६ ॥

tatrApi mama te shiShyA bhaviShyanti tapasvinaH | shAlihotro.agniveshashcha yuvanAshvaH sharadvasuH

पञ्चविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति ।तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः॥ ५.३७ ॥

pa~nchaviMshe yadA vyAsaH shaktirnAmnA bhaviShyati | tadApyahaM mahAyogI daNDI muNDIshvaraH prabhuH

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः॥ ५.३८ ॥

tatrApi mama te shiShyA bhaviShyanti tapasvinaH | ChagalaH kuNDakarNashcha kumbhANDashcha pravAhakaH

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् ।पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः॥ ५.३९ ॥

vyAsaH parAsharo yarhi ShaDviMshe bhavitApyaham | puraM bhadravaTaM prApya sahiShNurnAma nAmataH

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः॥ ५.४० ॥

tatrApi mama te shiShyA bhaviShyanti tapasvinaH | ulUko vidyutashchaiva shambUko hyAshvalAyanaH

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति ।प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्॥ ५.४१ ॥

saptaviMshe yadA vyAso jAtUkarNyo bhaviShyati | prabhAsatIrthamAshritya somasharmA tadApyaham

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।अक्षपादः कुमारश्चोलूको वत्सस्तथैव च॥ ५.४२ ॥

tatrApi mama te shiShyA bhaviShyanti tapasvinaH | akShapAdaH kumArashcholUko vatsastathaiva cha

अष्टाविंशे द्वापरे तु पराशरसुतो हरिः ।यदा भविष्यामि व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः॥ ५.४३ ॥

aShTAviMshe dvApare tu parAsharasuto hariH | yadA bhaviShyAmi vyAso nAmnA dvaipAyanaH pramuH

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः ।वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति॥ ५.४४ ॥

tadA ShaShThena chAMshena kR^iShNaH puruShasattamaH | vasudevasutaH shreShTho vAsudevo bhaviShyati

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया ।लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः॥ ५.४५ ॥

tadApyahaM bhaviShyAmi yogAtmA yogamAyayA | lokavismApanArthAya brahmachArisharIrakaH

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् ।ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया॥ ५.४६ ॥

shmashAne mR^itamutsR^ijya dR^iShTvA kAyamanAmayam | brAhmaNAnAM hitArthAya praviShTo yogamAyayA

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्धं च विष्णुना ।भविष्यामि तदा ब्रह्मन् लङ्कुली नाम नामतः॥ ५.४७ ॥

divyAM meruguhAM puNyAM tvayA sArdhaM cha viShNunA | bhaviShyAmi tadA brahman la~NkulI nAma nAmataH

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा ।भविष्यति सुविख्यातं यावद् भूमिर्धरिष्यति॥ ५.४८ ॥

kAyAvatAra ityevaM siddhakShetraM paraM tadA | bhaviShyati suvikhyAtaM yAvad bhUmirdhariShyati

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च॥ ५.४९ ॥

tatrApi mama te shiShyA bhaviShyanti tapasvinaH | kushikashchaiva gargashcha mitraH kauruShya eva cha

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः ।प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यन्ति शिवं पुरम्॥ ५.५० ॥

yogino brAhmaNA vedapAragA UrddhvaretasaH | prApya mAheshvaraM yogaM gamiShyanti shivaM puram

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना ।योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः॥ ५.५१ ॥

vaivasvate.antare samyak proktA hi paramAtmanA | yogeshvarAvatArAshcha sarvAvarteShu suvratAH

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरे द्वापरे विभो ।योगेश्वरावताराश्च प्रारम्भे च कलौ कलौ॥ ५.५२ ॥

vyAsAshchaivAShTaviMshatkA dvApare dvApare vibho | yogeshvarAvatArAshcha prArambhe cha kalau kalau

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः ।महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः॥ ५.५३ ॥

yogeshvarAvatArANAM yogamArgapravarddhakAH | mahAshaivAshcha chatvAraH shiShyAH pratyekamavyayAH

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः॥ ५.५४ ॥

ete pAshupatAH shiShyA bhasmoddhUlitavigrahAH | rudrAkShamAlAbharaNAstripuNDrA~NkitamastakAH

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ।लिङ्गार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः॥ ५.५५ ॥

shiShyA dharmaratAH sarve vedavedA~NgapAragAH | li~NgArchanaratA nityaM bAhyAbhyantarataH sthitAH

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः ।सङ्ख्यया द्वादशाधिक्यशतं च गणिता बुधैः॥ ५.५६ ॥

bhaktyA mayi cha yogena dhyAnaniShThA jitendriyAH | sa~NkhyayA dvAdashAdhikyashataM cha gaNitA budhaiH

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् ।मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्॥ ५.५७ ॥

ityetadvai mayA proktamavatAreShu lakShaNam | manvAdikR^iShNaparyantamaShTAviMshadyugakramAt

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् ।भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा॥ ५.५८ ॥

tatra shrutisamUhAnAM vidhAnaM brahmalakShaNam | bhaviShyati tadA kalpe kR^iShNadvaipAyano yadA

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः ।पुनः सम्प्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत॥ ५.५९ ॥

ityevamuktvA brahmANamanugR^ihya maheshvaraH | punaH samprekShya deveshastatraivAntaradhIyata

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.६. षष्ठोऽध्यायः ।नन्दिकेशावतारवर्णनम् ।अथ नन्दीश्वरावतारमाह ।सनत्कुमार उवाच ।भवान्कथमनुप्राप्तो महादेवांशजः शिवम् ।श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं वक्तुमर्हसि मे प्रभो॥ ६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.6\. ShaShTho.adhyAyaH | nandikeshAvatAravarNanam | atha nandIshvarAvatAramAha | sanatkumAra uvAcha | bhavAnkathamanuprApto mahAdevAMshajaH shivam | shrotumichChAmi tatsarvaM vaktumarhasi me prabho

नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ सावधानतया शृणु ।यथाऽहं च शिवं प्राप्तो महादेवांशजो मुने॥ ६.२ ॥

nandIshvara uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na sAvadhAnatayA shR^iNu | yathA.ahaM cha shivaM prApto mahAdevAMshajo mune

प्रजाकामः शिलादोऽभूदुक्तः पितृभिरादरात् ।तदुद्धर्तुमना भक्त्या समुद्धारमभीप्सुभिः॥ ६.३ ॥

prajAkAmaH shilAdo.abhUduktaH pitR^ibhirAdarAt | taduddhartumanA bhaktyA samuddhAramabhIpsubhiH

अधोदृष्टिः सुधर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् ।तस्यासीन्मुनिकैर्वृत्तिः शिवलोके च सोऽगमत्॥ ६.४ ॥

adhodR^iShTiH sudharmAtmA shilAdo nAma vIryavAn | tasyAsInmunikairvR^ittiH shivaloke cha so.agamat

शक्रमुद्दिश्य स मुनिस्तपस्तेपे सुदुःसहम् ।निश्चलात्मा शिलादाख्यो बहुकालं दृढव्रतः॥ ६.५ ॥

shakramuddishya sa munistapastepe suduHsaham | nishchalAtmA shilAdAkhyo bahukAlaM dR^iDhavrataH

तपतस्तस्य तपसा सन्तुष्टोऽभूच्छतक्रतुः ।जगाम च वरं दातुं सर्वदेवप्रभुस्तदा॥ ६.६ ॥

tapatastasya tapasA santuShTo.abhUchChatakratuH | jagAma cha varaM dAtuM sarvadevaprabhustadA

शिलादमाह सुप्रीत्या शक्रस्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।तेन त्वं मुनिशार्दूल वरयस्व वरानिति॥ ६.७ ॥

shilAdamAha suprItyA shakrastuShTo.asmi te.anagha | tena tvaM munishArdUla varayasva varAniti

ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वा स्तुतिभिरादरात् ।शिलादो मुनिशार्दूलस्तमाह सुकृताञ्जलिः॥ ६.८ ॥

tataH praNamya deveshaM stutvA stutibhirAdarAt | shilAdo munishArdUlastamAha sukR^itA~njaliH

शिलाद उवाच ।शतक्रतो सुरेशान सन्तुष्टो यदि मे प्रभो ।अयोनिजं मुत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सुव्रतम्॥ ६.९ ॥

shilAda uvAcha | shatakrato sureshAna santuShTo yadi me prabho | ayonijaM mutyuhInaM putramichChAmi suvratam

शक्र उवाच ।पुत्रं दास्यामि पुत्रार्थिन्योनिजं मृत्युसंयुतम् ।अन्यथा ते न दास्यामि मृत्युहीना न सन्ति वै॥ ६.१० ॥

shakra uvAcha | putraM dAsyAmi putrArthinyonijaM mR^ityusaMyutam | anyathA te na dAsyAmi mR^ityuhInA na santi vai

न दास्यामि सुतं तेऽहं मृत्युहीनमयोनिजम् ।हरिर्विधिश्च भगवान्किमुतान्यो महामुने॥ ६.११ ॥

na dAsyAmi sutaM te.ahaM mR^ityuhInamayonijam | harirvidhishcha bhagavAnkimutAnyo mahAmune

तावपि त्रिपुरार्यङ्गसम्भवौ मरणान्वितौ ।तयोरप्यायुषां मानं कथितं निगमे पृथक्॥ ६.१२ ॥

tAvapi tripurArya~Ngasambhavau maraNAnvitau | tayorapyAyuShAM mAnaM kathitaM nigame pR^ithak

तस्मादयोनिजे पुत्रे मृत्युहीने प्रयत्नतः ।परित्यजाशां विप्रेन्द्र गृहाणात्मक्षमं सुतम्॥ ६.१३ ॥

tasmAdayonije putre mR^ityuhIne prayatnataH | parityajAshAM viprendra gR^ihANAtmakShamaM sutam

किन्तु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति महेश्वरः ।सुदुर्लभो मृत्युहीनस्तव पुत्रो ह्ययोनिजः॥ ६.१४ ॥

kintu deveshvaro rudraH prasIdati maheshvaraH | sudurlabho mR^ityuhInastava putro hyayonijaH

अहं च विष्णुर्भगवान् द्रुहिणश्च महामुने ।अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रं दातुं न शक्नुमः॥ ६.१५ ॥

ahaM cha viShNurbhagavAn druhiNashcha mahAmune | ayonijaM mR^ityuhInaM putraM dAtuM na shaknumaH

आराधय महादेवं तत्पुत्रविनिकाम्यया ।सर्वेश्वरो महाशक्तः स ते पुत्रं प्रदास्यति॥ ६.१६ ॥

ArAdhaya mahAdevaM tatputravinikAmyayA | sarveshvaro mahAshaktaH sa te putraM pradAsyati

नन्दीश्वर उवाच ।एवं व्याहृत्य विप्रेन्द्रमनुगृह्य च तं घृणी ।देवैर्वृतः सुरेशानः स्वलोकं समगान्मुने॥ ६.१७ ॥

nandIshvara uvAcha | evaM vyAhR^itya viprendramanugR^ihya cha taM ghR^iNI | devairvR^itaH sureshAnaH svalokaM samagAnmune

गते तस्मिंश्च वरदे सहस्राक्षे शिलाशनः ।आराधयन्महादेवं तपसाऽतोषयद्भवम्॥ ६.१८ ॥

gate tasmiMshcha varade sahasrAkShe shilAshanaH | ArAdhayanmahAdevaM tapasA.atoShayadbhavam

अथ तस्यैवमनिशं तत्परस्य द्विजस्त वै ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं क्षणमिवाद्भुतम्॥ ६.१९ ॥

atha tasyaivamanishaM tatparasya dvijasta vai | divyaM varShasahasraM tu gataM kShaNamivAdbhutam

वल्मीकेन वृताङ्गश्च लक्षकोटगणैर्मुनिः ।वज्रसूचीमुखैश्चान्यै रक्तभुग्भिश्च सर्वतः॥ ६.२० ॥

valmIkena vR^itA~Ngashcha lakShakoTagaNairmuniH | vajrasUchImukhaishchAnyai raktabhugbhishcha sarvataH

निर्मांसरुधिरत्वग्वै बिले तस्मिन्नवस्थितः ।अस्थिशेषोऽभवत्पश्चाच्छिलादो मुनिसत्तमः॥ ६.२१ ॥

nirmAMsarudhiratvagvai bile tasminnavasthitaH | asthisheSho.abhavatpashchAchChilAdo munisattamaH

तुष्टः प्रभुस्तदा तस्मै दर्शयामास स्वां तनुम् ।दिव्यां दिव्यगुणैर्युक्तामलभ्यां वामबुद्धिभिः॥ ६.२२ ॥

tuShTaH prabhustadA tasmai darshayAmAsa svAM tanum | divyAM divyaguNairyuktAmalabhyAM vAmabuddhibhiH

दिव्यवर्षसहस्रेण तप्यमानाय शूलधृक् ।सर्वदेवाधिपस्तस्मै वरदोऽस्मीत्यभाषत॥ ६.२३ ॥

divyavarShasahasreNa tapyamAnAya shUladhR^ik | sarvadevAdhipastasmai varado.asmItyabhAShata

महासमाधिसंलीनः स शिलादो महामुनिः ।नाशृणोत्तद्गिरं शम्भोर्भक्त्यधीनतरस्य वै॥ ६.२४ ॥

mahAsamAdhisaMlInaH sa shilAdo mahAmuniH | nAshR^iNottadgiraM shambhorbhaktyadhInatarasya vai

यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण त्रिपुरारिणा ।तदैव मुनिशार्दूल उत्ससर्ज तपःक्रमम्॥ ६.२५ ॥

yadA spR^iShTo munistena kareNa tripurAriNA | tadaiva munishArdUla utsasarja tapaHkramam

अथोन्मील्य मुनिर्नेत्रे सोमं शम्भुं विलोकयन् ।द्रुतं प्रणम्य समुदा पादयोर्न्यपतन्मुने॥ ६.२६ ॥

athonmIlya munirnetre somaM shambhuM vilokayan | drutaM praNamya samudA pAdayornyapatanmune

हर्षगद्गदया वाचा नतस्कन्धः कृताञ्जलिः ।प्रसन्नात्मा शिलादः स तुष्टाव परमेश्वरम्॥ ६.२७ ॥

harShagadgadayA vAchA nataskandhaH kR^itA~njaliH | prasannAtmA shilAdaH sa tuShTAva parameshvaram

ततः प्रसन्नो भगवान्देवदेवस्त्रिलोचनः ।वरदोऽस्मीति तं प्राह शिलादं मुनिपुङ्गवम्॥ ६.२८ ॥

tataH prasanno bhagavAndevadevastrilochanaH | varado.asmIti taM prAha shilAdaM munipu~Ngavam

तपसानेन किं कार्यं भवते हि महामते ।ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम्॥ ६.२९ ॥

tapasAnena kiM kAryaM bhavate hi mahAmate | dadAmi putraM sarvaj~naM sarvashAstrArthapAragam

ततः प्रणम्य देवेशं तच्छ्रुत्वा च शिलाशनः ।हर्षगद्गदया वाचोवाच सोमविभूषणम्॥ ६.३० ॥

tataH praNamya deveshaM tachChrutvA cha shilAshanaH | harShagadgadayA vAchovAcha somavibhUShaNam

शिलाद उवाच ।महेश यदि तुष्टोऽसि यदि वा वरदश्च मे ।इच्छामि त्वत्समं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम्॥ ६.३१ ॥

shilAda uvAcha | mahesha yadi tuShTo.asi yadi vA varadashcha me | ichChAmi tvatsamaM putraM mR^ityuhInamayonijam

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्तस्ततो देवस्त्र्यम्बकस्तेन शङ्करः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शिलादं मुनिसत्तमम्॥ ६.३२ ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktastato devastryambakastena sha~NkaraH | pratyuvAcha prasannAtmA shilAdaM munisattamam

॥ शिव उवाच ।पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाऽहं तपोधन ।तपसा चावतारार्थं मुनिभिश्च सुरोत्तमैः॥ ६.३३ ॥

|| shiva uvAcha | pUrvamArAdhito vipra brahmaNA.ahaM tapodhana | tapasA chAvatArArthaM munibhishcha surottamaiH

तव पुत्रो भविष्यामि नन्दी नाम्ना त्वयोनिजः ।पिता भविष्यसि मम पितुर्वै जगतां मुने॥ ६.३४ ॥

tava putro bhaviShyAmi nandI nAmnA tvayonijaH | pitA bhaviShyasi mama piturvai jagatAM mune

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्यास्थितं घृणी ।सोमस्तूर्णं तमादिश्य तत्रैवान्तर्दधे हरः॥ ६.३५ ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktvA muniM prekShya praNipatyAsthitaM ghR^iNI | somastUrNaM tamAdishya tatraivAntardadhe haraH

गते तस्मिन्महादेवे स शिलादो महामुनिः ।स्वमाश्रममुपागम्य ऋषिभ्योऽकथयत्ततः॥ ६.३६ ॥

gate tasminmahAdeve sa shilAdo mahAmuniH | svamAshramamupAgamya R^iShibhyo.akathayattataH

कियता चैव कालेन तदासौ जनकः स मे ।यज्ञाङ्गणं चकर्षाशु यज्ञार्थं यज्ञवित्तमः॥ ६.३७ ॥

kiyatA chaiva kAlena tadAsau janakaH sa me | yaj~nA~NgaNaM chakarShAshu yaj~nArthaM yaj~navittamaH

ततः क्षणादहं शम्भोस्तनुजस्तस्य चाज्ञया ।स जातः पूर्वमेवाहं युगान्ताग्निसमप्रभः॥ ६.३८ ॥

tataH kShaNAdahaM shambhostanujastasya chAj~nayA | sa jAtaH pUrvamevAhaM yugAntAgnisamaprabhaH

अवर्षंस्तदा पुष्करावर्तकाद्या जगुः खेचराः किन्नराः सिद्धसाध्याः ।शिलादात्मजत्वं गते मय्यृषीन्द्राः समन्ताच्च वृष्टिं व्यधुः कौसुमीं ते॥ ६.३९ ॥

avarShaMstadA puShkarAvartakAdyA jaguH khecharAH kinnarAH siddhasAdhyAH | shilAdAtmajatvaM gate mayyR^iShIndrAH samantAchcha vR^iShTiM vyadhuH kausumIM te

अथ ब्रह्मादयो देवा देवपत्न्यश्च सर्वशः ।तत्राजग्मुश्च सुप्रीत्या हरिश्चैव शिवोऽम्बिका॥ ६.४० ॥

atha brahmAdayo devA devapatnyashcha sarvashaH | tatrAjagmushcha suprItyA harishchaiva shivo.ambikA

तदोत्सवो महानासीन्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।आदृत्य मां तथालिङ्ग्य तुष्टुवुर्हर्षिताश्च ते॥ ६.४१ ॥

tadotsavo mahAnAsInnanR^itushchApsarogaNAH | AdR^itya mAM tathAli~Ngya tuShTuvurharShitAshcha te

सुप्रशस्य शिलादं तं स्तुत्वा च सुस्तवैः शिवौ ।सर्वे जग्मुश्च धामानि शिवावप्यखिलेश्वरौ॥ ६.४२ ॥

suprashasya shilAdaM taM stutvA cha sustavaiH shivau | sarve jagmushcha dhAmAni shivAvapyakhileshvarau

शिलादोऽपि च मां दृष्ट्वा कालसूर्यानलप्रभम् ।त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं जटामुकुटधारिणम्॥ ६.४३ ॥

shilAdo.api cha mAM dR^iShTvA kAlasUryAnalaprabham | tryakShaM chaturbhujaM bAlaM jaTAmukuTadhAriNam

त्रिशूलाद्यायुधं दीप्तं सर्वथा रुद्ररूपिणम् ।महानन्दभरः प्रीत्या प्रणम्यं प्रणनाम च॥ ६.४४ ॥

trishUlAdyAyudhaM dIptaM sarvathA rudrarUpiNam | mahAnandabharaH prItyA praNamyaM praNanAma cha

शिलाद उवाच ।त्वयाहं नन्दितो यस्मान्नन्दी नाम्ना सुरेश्वर ।तस्मात्त्वां देवमानन्दं नमामि जगदीश्वरम्॥ ६.४५ ॥

shilAda uvAcha | tvayAhaM nandito yasmAnnandI nAmnA sureshvara | tasmAttvAM devamAnandaM namAmi jagadIshvaram

नन्दीश्वर उवाच ।मया सह पिता हृष्टः सुप्रणम्य महेश्वरम् ।उटजं स्वं जगामाशु निधिं लब्ध्वेव निर्धनः॥ ६.४६ ॥

nandIshvara uvAcha | mayA saha pitA hR^iShTaH supraNamya maheshvaram | uTajaM svaM jagAmAshu nidhiM labdhveva nirdhanaH

यदा गतोऽहमुटजं शिलादस्य महामुने ।तदाहं तादृशं रूपं त्यक्त्वा मानुष्यमास्थितः॥ ६.४७ ॥

yadA gato.ahamuTajaM shilAdasya mahAmune | tadAhaM tAdR^ishaM rUpaM tyaktvA mAnuShyamAsthitaH

मानुष्यमास्थितं दृष्ट्वा पिता मे लोकपूजितः ।विललापातिदुःखार्त्तः स्वजनैश्च समावृतः॥ ६.४८ ॥

mAnuShyamAsthitaM dR^iShTvA pitA me lokapUjitaH | vilalApAtiduHkhArttaH svajanaishcha samAvR^itaH

जातकर्मादिकान्येव सर्वाण्यपि चकार मे ।शालङ्कायनपुत्रो वै शिलादः पुत्रवत्सलः॥ ६.४९ ॥

jAtakarmAdikAnyeva sarvANyapi chakAra me | shAla~NkAyanaputro vai shilAdaH putravatsalaH

वेदानध्यापयामास साङ्गोपाङ्गानशेषतः ।शास्त्राण्यन्यान्यपि तथा पञ्चवर्षे पिता च माम्॥ ६.५० ॥

vedAnadhyApayAmAsa sA~NgopA~NgAnasheShataH | shAstrANyanyAnyapi tathA pa~nchavarShe pitA cha mAm

सम्पूर्णे सप्तमे वर्षे मित्रावरुणसंज्ञकौ ।मुनी तस्याश्रमं प्राप्तौ द्रष्टुं मां चाज्ञया विभोः॥ ६.५१ ॥

sampUrNe saptame varShe mitrAvaruNasa.nj~nakau | munI tasyAshramaM prAptau draShTuM mAM chAj~nayA vibhoH

सत्कृतौ मुनिना तेन सूपविष्टो महामुनी ।ऊचतुश्च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः॥ ६.५२ ॥

satkR^itau muninA tena sUpaviShTo mahAmunI | Uchatushcha mahAtmAnau mAM nirIkShya muhurmuhuH

मित्रावरुणावूचतुः ।तात नन्दी तवाल्पायुः सर्वशास्त्रार्थपारगः ।न दृष्टमेव चापश्यं ह्यायुर्वर्षादतः परम्॥ ६.५३ ॥

mitrAvaruNAvUchatuH | tAta nandI tavAlpAyuH sarvashAstrArthapAragaH | na dR^iShTameva chApashyaM hyAyurvarShAdataH param

विप्रयोरित्युक्तवतोः शिलादः पुत्रवत्सलः ।तमालिङ्ग्य च दुःखार्तो रुरोदातीव विस्वरम्॥ ६.५४ ॥

viprayorityuktavatoH shilAdaH putravatsalaH | tamAli~Ngya cha duHkhArto rurodAtIva visvaram

मृतवत्पतितं दृष्ट्वा पितरं च पितामहम् ।प्रत्यवोचत्प्रसन्नात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्॥ ६.५५ ॥

mR^itavatpatitaM dR^iShTvA pitaraM cha pitAmaham | pratyavochatprasannAtmA smR^itvA shivapadAmbujam

केन त्वं तात दुःखेन वेपमानश्च रोदिषि ।दुःखं ते कुत उत्पन्नं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः॥ ६.५६ ॥

kena tvaM tAta duHkhena vepamAnashcha rodiShi | duHkhaM te kuta utpannaM j~nAtumichChAmi tattvataH

पितोवाच ।तवाल्पमृत्युदुःखेन दुःखितोऽतीव पुत्रक ।को मे दुःखं हरतु वै शरणं तं प्रयामि हि॥ ६.५७ ॥

pitovAcha | tavAlpamR^ityuduHkhena duHkhito.atIva putraka | ko me duHkhaM haratu vai sharaNaM taM prayAmi hi

पुत्र उवाच ।देवो वा दानवो वापि यमः कालोऽथवापि हि ।ऋध्येयुर्यद्यपि ह्येते मामन्येऽपि जनास्तथा॥ ६.५८ ॥

putra uvAcha | devo vA dAnavo vApi yamaH kAlo.athavApi hi | R^idhyeyuryadyapi hyete mAmanye.api janAstathA

अथापि चाल्पमृत्युर्मे न भविष्यति मा तुदः ।सत्यं ब्रवीमि जनक शपथं ते करोम्यहम्॥ ६.५९ ॥

athApi chAlpamR^ityurme na bhaviShyati mA tudaH | satyaM bravImi janaka shapathaM te karomyaham

पितोवाच ।किं तपः किं परिज्ञानं को योगश्च प्रभुश्च ते ।येन त्वं दारुणं दुःखं वञ्चयिष्यसि पुत्र मे॥ ६.६० ॥

pitovAcha | kiM tapaH kiM parij~nAnaM ko yogashcha prabhushcha te | yena tvaM dAruNaM duHkhaM va~nchayiShyasi putra me

॥ पुत्र उवाच ।न तात तपसा मृत्युं वञ्चयिष्ये न विद्यया ।महादेवस्य भजनान्मृत्युं जेष्यामि नान्यथा॥ ६.६१ ॥

|| putra uvAcha | na tAta tapasA mR^ityuM va~nchayiShye na vidyayA | mahAdevasya bhajanAnmR^ityuM jeShyAmi nAnyathA

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वाहं पितुः पादौ प्रणम्य शिरसा मुने ।प्रदक्षिणीकृत्य च तमगच्छं वनमुत्तमम्॥ ६.६२ ॥

nandIshvara uvAcha | ityuktvAhaM pituH pAdau praNamya shirasA mune | pradakShiNIkR^itya cha tamagachChaM vanamuttamam