Shatarudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.७. सप्तमोऽध्यायः ।नन्दिकेश्वरावताराभिषेक विवाहवर्णनम् ।॥ नन्दिकेश्वर उवाच ।तत्र गत्वा मुनेऽहं वै स्थित्वैकान्तस्थले सुधीः ।अतपं तप उग्रं सन्मुनीनामपि दुष्करम्॥ ७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.7\. saptamo.adhyAyaH | nandikeshvarAvatArAbhiSheka vivAhavarNanam | || nandikeshvara uvAcha | tatra gatvA mune.ahaM vai sthitvaikAntasthale sudhIH | atapaM tapa ugraM sanmunInAmapi duShkaram

हृत्पुण्डरीकसुषिरे ध्यात्वा देवं त्रियम्बकम् ।त्र्यक्षं दशभुजं शान्तं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम्॥ ७.२ ॥

hR^itpuNDarIkasuShire dhyAtvA devaM triyambakam | tryakShaM dashabhujaM shAntaM pa~nchavaktraM sadAshivam

रुद्रजाप्यमकार्षं वै परमध्यानमास्थितः ।सरितश्चोत्तरे पुण्ये ह्येकचित्तः समाहितः॥ ७.३ ॥

rudrajApyamakArShaM vai paramadhyAnamAsthitaH | saritashchottare puNye hyekachittaH samAhitaH

तस्मिञ्जाप्येऽथ सम्प्रीतः स्थितं मां परमेश्वरः ।तुष्टोऽब्रवीन्महादेवः सोमः सोमार्द्धभूषणः॥ ७.४ ॥

tasmi~njApye.atha samprItaH sthitaM mAM parameshvaraH | tuShTo.abravInmahAdevaH somaH somArddhabhUShaNaH

शिव उवाच ।शैलादे वरदोऽहं ते तपसानेन तोषितः ।साधु तप्तं त्वया धीमन् ब्रूहि यत्ते मनोगतम्॥ ७.५ ॥

shiva uvAcha | shailAde varado.ahaM te tapasAnena toShitaH | sAdhu taptaM tvayA dhIman brUhi yatte manogatam

स एवमुक्तो देवेन शिरसा पादयोर्नतः ।अस्तवं परमेशानं जराशोकविनाशनम्॥ ७.६ ॥

sa evamukto devena shirasA pAdayornataH | astavaM parameshAnaM jarAshokavinAshanam

अथ मां नन्दिनं शम्भुर्भक्त्या परामया युतम् ।अश्रुपूर्णेक्षणं सम्यक् पादयोः शिरसा नतम्॥ ७.७ ॥

atha mAM nandinaM shambhurbhaktyA parAmayA yutam | ashrupUrNekShaNaM samyak pAdayoH shirasA natam

उत्थाप्य परमेशानः पस्पर्श परमार्तिहा ।कराभ्यां सम्मुखाभ्यां तु सङ्गृह्य वृषभध्वजः॥ ७.८ ॥

utthApya parameshAnaH pasparsha paramArtihA | karAbhyAM sammukhAbhyAM tu sa~NgR^ihya vR^iShabhadhvajaH

निरीक्ष्य गणपांश्चैव देवीं हिमवतः सुताम् ।उवाच मां कृपादृष्ट्या समीक्ष्य जगतां पतिः॥ ७.९ ॥

nirIkShya gaNapAMshchaiva devIM himavataH sutAm | uvAcha mAM kR^ipAdR^iShTyA samIkShya jagatAM patiH

वत्स नन्दिन् महाप्राज्ञ मृत्योर्भीतिः कुतस्तव ।मयैव प्रेषितौ विप्रौ मत्समस्त्वं न संशयः॥ ७.१० ॥

vatsa nandin mahAprAj~na mR^ityorbhItiH kutastava | mayaiva preShitau viprau matsamastvaM na saMshayaH

अमरो जरया त्यक्तोऽदुःखी गणपतिः सदा ।अव्ययश्चाक्षयश्चेष्टः सपिता ससुहृज्जनः॥ ७.११ ॥

amaro jarayA tyakto.aduHkhI gaNapatiH sadA | avyayashchAkShayashcheShTaH sapitA sasuhR^ijjanaH

मद्बलः पार्श्वगो नित्यं ममेष्टो भवितानिशम् ।न जरा जन्म मृत्युर्वै मत्प्रसादाद्भविष्यति॥ ७.१२ ॥

madbalaH pArshvago nityaM mameShTo bhavitAnisham | na jarA janma mR^ityurvai matprasAdAdbhaviShyati

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्त्वा शिरोमालां कुशेशयमयीं निजाम् ।समुन्मुच्य बबन्धाशु मम कण्ठे कृपानिधिः॥ ७.१३ ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktvA shiromAlAM kusheshayamayIM nijAm | samunmuchya babandhAshu mama kaNThe kR^ipAnidhiH

तयाहं मालया विप्र शुभया कण्ठसक्तया ।त्र्यक्षो दशभुजश्चासं द्वितीय इव शङ्करः॥ ७.१४ ॥

tayAhaM mAlayA vipra shubhayA kaNThasaktayA | tryakSho dashabhujashchAsaM dvitIya iva sha~NkaraH

तत एव समादाय हस्तेन परमेश्वरः ।उवाच ब्रूहि किं तेऽद्य ददामि वरमुत्तमम्॥ ७.१५ ॥

tata eva samAdAya hastena parameshvaraH | uvAcha brUhi kiM te.adya dadAmi varamuttamam

ततो जटाश्रितं वारि गृहीत्वा हारनिर्मलम् ।उक्त्वा नदी भवेतीह विससर्ज वृषध्वजः॥ ७.१६ ॥

tato jaTAshritaM vAri gR^ihItvA hAranirmalam | uktvA nadI bhavetIha visasarja vR^iShadhvajaH

ततः पञ्चमिता नद्यः प्रावर्तन्त शुभावहाः ।सुतोयाश्च महावेगा दिव्यरूपा च सुन्दरीः॥ ७.१७ ॥

tataH pa~nchamitA nadyaH prAvartanta shubhAvahAH | sutoyAshcha mahAvegA divyarUpA cha sundarIH

जटोदका त्रिस्रोताश्च वृषध्वनिरितीव हि ।स्वर्णोदका जम्बुनदी पञ्च नद्यः प्रकीर्तिताः॥ ७.१८ ॥

jaTodakA trisrotAshcha vR^iShadhvaniritIva hi | svarNodakA jambunadI pa~ncha nadyaH prakIrtitAH

एतत्पञ्चनदं नाम शिवपृष्ठतमं शुभम् ।जपेश्वरसमीपे तु पवित्रं परमं मुने॥ ७.१९ ॥

etatpa~nchanadaM nAma shivapR^iShThatamaM shubham | japeshvarasamIpe tu pavitraM paramaM mune

यः पञ्चनदमासाद्य स्नात्वा जप्त्वेश्वरेश्वरम् ।पूजयेच्छिवसायुज्यं प्रयात्येव न संशयः॥ ७.२० ॥

yaH pa~nchanadamAsAdya snAtvA japtveshvareshvaram | pUjayechChivasAyujyaM prayAtyeva na saMshayaH

अथ शम्भुरुवाचोमामभिषिञ्चामि नन्दिनम् ।गणेन्द्रं व्याहरिष्यामि किं वा त्वं मन्यसेऽव्यये॥ ७.२१ ॥

atha shambhuruvAchomAmabhiShi~nchAmi nandinam | gaNendraM vyAhariShyAmi kiM vA tvaM manyase.avyaye

उमोवाच ।दातुमर्हसि देवेश नन्दिने परमेश्वर ।महाप्रियतमो नाथ शैलादिस्तनयो मम॥ ७.२२ ॥

umovAcha | dAtumarhasi devesha nandine parameshvara | mahApriyatamo nAtha shailAdistanayo mama

नन्दीश्वर उवाच ।ततः स शङ्करः स्वीयान्सस्मार गणपान्वरान् ।स्वतन्त्रः परमेशानः सर्वदो भक्तवत्सलः॥ ७.२३ ॥

nandIshvara uvAcha | tataH sa sha~NkaraH svIyAnsasmAra gaNapAnvarAn | svatantraH parameshAnaH sarvado bhaktavatsalaH

स्मरणादेव रुद्रस्य सम्प्राप्ताश्च गणेश्वराः ।असङ्ख्याता महामोदाः शङ्कराकृतयोऽखिलाः॥ ७.२४ ॥

smaraNAdeva rudrasya samprAptAshcha gaNeshvarAH | asa~NkhyAtA mahAmodAH sha~NkarAkR^itayo.akhilAH

ते गणेशाः शिवं देवीं प्रणम्याहुः शुभं वचः ।ते प्रणम्य करौ बद्ध्वा नतस्कन्धा महाबलाः॥ ७.२५ ॥

te gaNeshAH shivaM devIM praNamyAhuH shubhaM vachaH | te praNamya karau baddhvA nataskandhA mahAbalAH

गणेशा ऊचुः ।किमर्थं च स्मृता देव ह्याज्ञापय महाप्रभो ।किङ्करान्नः समायातांस्त्रिपुरार्दन कामद॥ ७.२६ ॥

gaNeshA UchuH | kimarthaM cha smR^itA deva hyAj~nApaya mahAprabho | ki~NkarAnnaH samAyAtAMstripurArdana kAmada

किं सागरान् शोषयामो यमं वा सह किङ्करैः ।हन्मो मृत्युं महामृत्युं विशेषं वृद्धपद्मजम्॥ ७.२७ ॥

kiM sAgarAn shoShayAmo yamaM vA saha ki~NkaraiH | hanmo mR^ityuM mahAmR^ityuM visheShaM vR^iddhapadmajam

बद्ध्वेन्द्रं सह देवैश्च विष्णुं वा पार्षदैः सह ।आनयामः सुसङ्क्रुद्धान्दैत्यान्वा दानवैः सह॥ ७.२८ ॥

baddhvendraM saha devaishcha viShNuM vA pArShadaiH saha | AnayAmaH susa~NkruddhAndaityAnvA dAnavaiH saha

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाज्ञया ।कस्य वाद्योत्सवो देव सर्वकामसमृद्धये॥ ७.२९ ॥

kasyAdya vyasanaM ghoraM kariShyAmastavAj~nayA | kasya vAdyotsavo deva sarvakAmasamR^iddhaye

नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तेषां गणानां वीरवादिनाम् ।उवाच तान्स प्रशंस्य गणेशान्परमेश्वरः॥ ७.३० ॥

nandIshvara uvAcha | ityAkarNya vachasteShAM gaNAnAM vIravAdinAm | uvAcha tAnsa prashaMsya gaNeshAnparameshvaraH

शिव उवाच ।नन्दीश्वरोऽयं पुत्रो मे सर्वेषामीश्वरेश्वरः ।प्रियो गणाग्रणीः सर्वैः क्रियतां वचनं मम॥ ७.३१ ॥

shiva uvAcha | nandIshvaro.ayaM putro me sarveShAmIshvareshvaraH | priyo gaNAgraNIH sarvaiH kriyatAM vachanaM mama

सर्वे प्रीत्याभिषिञ्चध्वं मद्गणानां गतिं पतिम् ।अद्यप्रभृति युष्माकमयं नन्दीश्वरः प्रभुः॥ ७.३२ ॥

sarve prItyAbhiShi~nchadhvaM madgaNAnAM gatiM patim | adyaprabhR^iti yuShmAkamayaM nandIshvaraH prabhuH

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्ताः शङ्करेण गणपाः सर्व एव ते ।एवमस्त्विति सम्प्रोच्य सम्भारानाहरँस्ततः॥ ७.३३ ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktAH sha~NkareNa gaNapAH sarva eva te | evamastviti samprochya sambhArAnAhara.NstataH

ततो देवाश्च सेन्द्राश्च नारायणमुखास्तथा ।मुनयः सर्वतो लोका आजग्मुर्मुदिताननाः॥ ७.३४ ॥

tato devAshcha sendrAshcha nArAyaNamukhAstathA | munayaH sarvato lokA AjagmurmuditAnanAH

पितामहोऽपि भगवन्नियोगाच्छङ्करस्य वै ।चकार नन्दिनः सर्वमभिषेकं समाहितः॥ ७.३५ ॥

pitAmaho.api bhagavanniyogAchCha~Nkarasya vai | chakAra nandinaH sarvamabhiShekaM samAhitaH

ततो विष्णुस्ततः शक्रो लोकपालास्तथैव च ।ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव पितामहपुरोगमाः॥ ७.३६ ॥

tato viShNustataH shakro lokapAlAstathaiva cha | R^iShayastuShTuvushchaiva pitAmahapurogamAH

स्तुतिमत्सु ततस्तेषु विष्णुः सर्वजगत्पतिः ।शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव च समाहितः॥ ७.३७ ॥

stutimatsu tatasteShu viShNuH sarvajagatpatiH | shirasya~njalimAdhAya tuShTAva cha samAhitaH

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा जयशब्दं चकार च ।ततो गणाधिपाः सर्व ततो देवास्ततोऽसुराः॥ ७.३८ ॥

prA~njaliH praNato bhUtvA jayashabdaM chakAra cha | tato gaNAdhipAH sarva tato devAstato.asurAH

एवं स्तुतश्चाभिषिक्तो देवैः सब्रह्मकैस्तदा ।नन्दीश्वरोहं विप्रेन्द्र नियोगात्प रमेशितुः॥ ७.३९ ॥

evaM stutashchAbhiShikto devaiH sabrahmakaistadA | nandIshvarohaM viprendra niyogAtpa rameshituH

उद्वाहश्च कृतस्तत्र नियोगात्परमेष्ठिनः ।महोत्सवयुतः प्रीत्या विष्णुब्रह्मादिभिर्मम॥ ७.४० ॥

udvAhashcha kR^itastatra niyogAtparameShThinaH | mahotsavayutaH prItyA viShNubrahmAdibhirmama

मरुतां च सुता देवी सुयशास्तु मनोहरा ।पत्नी सा मेऽभवद्दिव्या मनोनयननन्दिनी॥ ७.४१ ॥

marutAM cha sutA devI suyashAstu manoharA | patnI sA me.abhavaddivyA manonayananandinI

लब्धं शशिप्रभं छत्रं तया तत्र विभूषितम् ।चामरैश्चामरासक्तहस्ताग्रैः स्त्रीगणैर्युतम्॥ ७.४२ ॥

labdhaM shashiprabhaM ChatraM tayA tatra vibhUShitam | chAmaraishchAmarAsaktahastAgraiH strIgaNairyutam

सिंहासनं च परमं तया चाधिष्ठितं मया ।अलङ्कृतो महालक्ष्म्या मुकुटाद्यैः सुभूषणैः॥ ७.४३ ॥

siMhAsanaM cha paramaM tayA chAdhiShThitaM mayA | ala~NkR^ito mahAlakShmyA mukuTAdyaiH subhUShaNaiH

लब्धो हारश्च परमो देव्याः कण्ठगतस्तथा ।वृषेन्द्रश्च शितो नागस्सिंहः सिंहध्वजस्तथा॥ ७.४४ ॥

labdho hArashcha paramo devyAH kaNThagatastathA | vR^iShendrashcha shito nAgassiMhaH siMhadhvajastathA

रथश्च हेमहारश्च चन्द्रबिम्बसमः शुभः ।अन्यान्यपि च वस्तूनि लब्धानि हि मया मुने॥ ७.४५ ॥

rathashcha hemahArashcha chandrabimbasamaH shubhaH | anyAnyapi cha vastUni labdhAni hi mayA mune

एवं कृतविवाहोऽहं तया पत्न्या महामुने ।पादौ ववन्दे शम्भोश्च शिवाया ब्रह्मणो हरेः॥ ७.४६ ॥

evaM kR^itavivAho.ahaM tayA patnyA mahAmune | pAdau vavande shambhoshcha shivAyA brahmaNo hareH

तथाविधं त्रिलोकेशः सपत्नीकं च मां प्रभुः ।प्रोवाच परया प्रीत्या स शिवो भक्तवत्सलः॥ ७.४७ ॥

tathAvidhaM trilokeshaH sapatnIkaM cha mAM prabhuH | provAcha parayA prItyA sa shivo bhaktavatsalaH

ईश्वर उवाच ।शृणु सत्पुत्र तातस्त्वं सुयशेयं तव प्रिया ।ददामि ते वरं प्रीत्या यत्ते मनसि वाञ्छितम्॥ ७.४८ ॥

Ishvara uvAcha | shR^iNu satputra tAtastvaM suyasheyaM tava priyA | dadAmi te varaM prItyA yatte manasi vA~nChitam

सदाऽहं तव नन्दीश सन्तुष्टोऽस्मि गणेश्वर ।देव्या च सहितो वत्स शृणु मे परमं वचः॥ ७.४९ ॥

sadA.ahaM tava nandIsha santuShTo.asmi gaNeshvara | devyA cha sahito vatsa shR^iNu me paramaM vachaH

सदेष्टश्च विशिष्टश्च परमैश्वर्यसंयुतः ।महायोगी महेष्वासः सपिता सपितामहः॥ ७.५० ॥

sadeShTashcha vishiShTashcha paramaishvaryasaMyutaH | mahAyogI maheShvAsaH sapitA sapitAmahaH

अजेयः सर्वजेता च सदा पूज्यो महाबलः ।अहं यत्र भवांस्तत्र यत्र त्वं तत्र चाप्यहम्॥ ७.५१ ॥

ajeyaH sarvajetA cha sadA pUjyo mahAbalaH | ahaM yatra bhavAMstatra yatra tvaM tatra chApyaham

अयं च ते पिता पुत्र परमैश्वर्यसंयुतः ।भविष्यति गणाध्यक्षो मम भक्तो महाबलः॥ ७.५२ ॥

ayaM cha te pitA putra paramaishvaryasaMyutaH | bhaviShyati gaNAdhyakSho mama bhakto mahAbalaH

पितामहोऽपि ते वत्स तथास्तु नियमा इमे ।मत्समीपं गमिष्यन्ति मया दत्तवरास्तथा॥ ७.५३ ॥

pitAmaho.api te vatsa tathAstu niyamA ime | matsamIpaM gamiShyanti mayA dattavarAstathA

नन्दीश्वर उवाच ।ततो देवी महाभागा नन्दिनं वरदाब्रवीत् ।वरं ब्रूहीति मां पुत्र सर्वान्कामान्यथेप्सितान्॥ ७.५४ ॥

nandIshvara uvAcha | tato devI mahAbhAgA nandinaM varadAbravIt | varaM brUhIti mAM putra sarvAnkAmAnyathepsitAn

तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः प्रावोचत्साञ्जलिस्तदा ।भक्तिर्भवतु मे देवि पादयोस्ते सदा वरा॥ ७.५५ ॥

tachChrutvA vachanaM devyAH prAvochatsA~njalistadA | bhaktirbhavatu me devi pAdayoste sadA varA

श्रुत्वा मम वचो देवी ह्येवमस्त्विति साब्रवीत् ।सुयशां तां च सुप्रीत्या नन्दिप्रियतमां शिवाम्॥ ७.५६ ॥

shrutvA mama vacho devI hyevamastviti sAbravIt | suyashAM tAM cha suprItyA nandipriyatamAM shivAm

देव्युवाच ।वत्से वरं यथेष्टं हि त्रिनेत्रा जन्मवर्जिता ।पुत्रपौत्रैस्तु भक्तिर्मे तथा च भर्तुरेव हि॥ ७.५७ ॥

devyuvAcha | vatse varaM yatheShTaM hi trinetrA janmavarjitA | putrapautraistu bhaktirme tathA cha bhartureva hi

नन्द्युवाच ।तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च सर्वे देवगणाश्च वै ।ताभ्यां वरान्ददुः प्रीत्या सुप्रसन्नाः शिवाज्ञया॥ ७.५८ ॥

nandyuvAcha | tadA brahmA cha viShNushcha sarve devagaNAshcha vai | tAbhyAM varAndaduH prItyA suprasannAH shivAj~nayA

सान्वयं मां गृहीत्वेशस्ततः सम्बन्धिबान्धवैः ।आरुह्य वृषमीशानो गतो देव्या निजं गृहम्॥ ७.५९ ॥

sAnvayaM mAM gR^ihItveshastataH sambandhibAndhavaiH | Aruhya vR^iShamIshAno gato devyA nijaM gR^iham

विष्ण्वादयः सुराः सर्वे प्रशंसन्तो ह्यमी तदा ।स्वधामानि ययुः प्रीत्या संस्तुवन्तः शिवं शिवम्॥ ७.६० ॥

viShNvAdayaH surAH sarve prashaMsanto hyamI tadA | svadhAmAni yayuH prItyA saMstuvantaH shivaM shivam

इति ते कथितो वत्स स्वावतारो महामुने ।सदानन्दकरः पुंसां शिवभक्तिप्रवर्द्धनः॥ ७.६१ ॥

iti te kathito vatsa svAvatAro mahAmune | sadAnandakaraH puMsAM shivabhaktipravarddhanaH

य इदं नन्दिनो जन्म वरदानं तथा मम ।अभिषेकं विवाहं च शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा॥ ७.६२ ॥

ya idaM nandino janma varadAnaM tathA mama | abhiShekaM vivAhaM cha shR^iNuyAchChrAvayettathA

पठेद्वा पाठयेद्वापि श्रद्धावान्भक्तिसंयुतः ।इह सर्वसुखं भुक्त्वा परत्र लभते गतिम्॥ ७.६३ ॥

paThedvA pAThayedvApi shraddhAvAnbhaktisaMyutaH | iha sarvasukhaM bhuktvA paratra labhate gatim

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.८. अष्टमोऽध्यायः ।भैरवावतारवर्णनम् ।अथ भैरवावतारमाह ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् ।यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्॥ ८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.8\. aShTamo.adhyAyaH | bhairavAvatAravarNanam | atha bhairavAvatAramAha | nandIshvara uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na shR^iNu tvaM bhairavIM kathAm | yasyAH shravaNamAtreNa shaivI bhaktirdR^iDhA bhavet

भैरवः पूर्णरूपो हि शङ्करस्य परात्मनः ।मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताः शिवमायया॥ ८.२ ॥

bhairavaH pUrNarUpo hi sha~Nkarasya parAtmanaH | mUDhAstaM vai na jAnanti mohitAH shivamAyayA

सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः ।चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्वक्त्रोऽपि वै विधिः॥ ८.३ ॥

sanatkumAra no vetti mahimAnaM maheshituH | chaturbhujo.api viShNurvai chaturvaktro.api vai vidhiH

चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी ।तया सम्मोहिताः सर्वे नार्चयन्त्यपि तं परम्॥ ८.४ ॥

chitramatra na ki~nchidvai durj~neyA khalu shAmbhavI | tayA sammohitAH sarve nArchayantyapi taM param

वेदयेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः ।तदा विदन्ति ते सर्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्॥ ८.५ ॥

vedayedyadi vAtmAnaM sa eva parameshvaraH | tadA vidanti te sarve svechChayA na hi ke.api tam

सर्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः ।देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्॥ ८.६ ॥

sarvago.api maheshAno nekShyate mUDhabuddhibhiH | devavad budhyate loke yo.atIto manasAM girAm

अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् ।शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्॥ ८.७ ॥

atretihAsaM vakShye.ahaM paramarShe purAtanam | shR^iNu taM shraddhayA tAta paramaM j~nAnakAraNam

मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितं ब्रह्माणमीश्वरम् ।जग्मुर्देवर्षयः सर्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया॥ ८.८ ॥

merushR^i~Nge.adbhute ramye sthitaM brahmANamIshvaram | jagmurdevarShayaH sarve sutattvaM j~nAtumichChayA

तत्रागत्य विधिं नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् ।कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः॥ ८.९ ॥

tatrAgatya vidhiM natvA paprachChuste mahAdarAt | kR^itA~njalipuTAH sarve nataskandhA munIshvarAH

देवर्षय ऊचुः ।देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक ।तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्॥ ८.१० ॥

devarShaya UchuH | devadeva prajAnAtha sR^iShTikR^illokanAyaka | tattvato vada chAsmabhyaM kimekaM tattvamavyayam

नन्दीश्वर उवाच ।स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः ।अविज्ञाय परं भावं सम्भावं प्रत्युवाच ह॥ ८.११ ॥

nandIshvara uvAcha | sa mAyayA maheshasya mohitaH padmasambhavaH | avij~nAya paraM bhAvaM sambhAvaM pratyuvAcha ha

ब्रह्मोवाच ।हे सुरा ऋषयः सर्वे सुमत्या शृणुतादरात् ।वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः॥ ८.१२ ॥

brahmovAcha | he surA R^iShayaH sarve sumatyA shR^iNutAdarAt | vachmyahaM paramaM tattvamavyayaM vai yathArthataH

जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः ।अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः॥ ८.१३ ॥

jagadyonirahaM dhAtA svayambhUraja IshvaraH | anAdibhAgahaM brahma hyeka AtmA nira~njanaH

प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः ।संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः॥ ८.१४ ॥

pravartako hi jagatAmahameva nivarttakaH | saMvartako madadhiko nAnyaH kashchitsurottamAH

नन्दीश्वर उवाच ।तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने ।प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं सङ्क्रुद्धो मोहितोऽजया॥ ८.१५ ॥

nandIshvara uvAcha | tasyaivaM vadato dhAturviShNustatra sthito mune | provAcha prahasanvAkyaM sa~Nkruddho mohito.ajayA

न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता ।अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते॥ ८.१६ ॥

na chaitaduchitA brahmanyogayuktasya mUrkhatA | avij~nAya paraM tattvaM vR^ithaitatte nigadyate

कर्ताऽहं सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् ।यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परागतिः॥ ८.१७ ॥

kartA.ahaM sarvalokAnAM paramAtmA paraH pumAn | yaj~no nArAyaNo devo mAyAdhIshaH parAgatiH

ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन् सृष्टिरेषा विधीयते ।जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्॥ ८.१८ ॥

mamAj~nayA tvayA brahman sR^iShTireShA vidhIyate | jagatAM jIvanaM naiva mAmanAdR^itya cheshvaram

एवं विप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ ।प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ॥ ८.१९ ॥

evaM viprakR^itau mohAtparasparajayaiShiNau | prochaturnigamAMshchAtra pramANe sarvathA tanau

प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते ।पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्॥ ८.२० ॥

praShTavyAste visheSheNa sthitA mUrtidharAshcha te | paprachChatuH pramANaj~nAnityuktvA chaturo.api tAn

विधिविष्णू ऊचतुः ।वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः ।यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्॥ ८.२१ ॥

vidhiviShNU UchatuH | vedAH pramANaM sarvatra pratiShThAM paramAmitAH | yUyaM vadata vishrabdhaM kimekaM tattvamavyayam

नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः ।अवदंस्तत्त्वतः सर्वे परेशं संस्मरतो प्रभुम्॥ ८.२२ ॥

nandIshvara uvAcha | ityAkarNya tayorvAchaM punaste hi R^igAdayaH | avadaMstattvataH sarve pareshaM saMsmarato prabhum

यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू ।तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्॥ ८.२३ ॥

yadi mAnyA vayaM devau sR^iShTisthitikarau vibhU | tadA pramANaM vakShyAmo bhavatsandehabhedakam

नन्दीश्वर उवाच ।श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः ।युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्॥ ८.२४ ॥

nandIshvara uvAcha | shrutyuktavidhimAkarNya prochatustau surau shrutIH | yuShmaduktaM pramANaM nau kiM tattvaM samyaguchyatAm

ऋग्वेद उवाच ।यदन्तः स्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्त्तते ।यदाहुः परमं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि॥ ८.२५ ॥

R^igveda uvAcha | yadantaH sthAni bhUtAni yataH sarvaM pravarttate | yadAhuH paramaM tattvaM sa rudrastveka eva hi

यजुर्वेद उवाच ।यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते ।येन प्रमाणं खलु नः स एकः सर्वदृक् शिवः॥ ८.२६ ॥

yajurveda uvAcha | yo yaj~nairakhilairIsho yogena cha samijyate | yena pramANaM khalu naH sa ekaH sarvadR^ik shivaH

सामवेद उवाच ।येनेदं भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते ।यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः॥ ८.२७ ॥

sAmaveda uvAcha | yenedaM bhramyate vishvaM yogibhiryo vichintyate | yadbhAsA bhAsate vishvaM sa ekastryambakaH paraH

अथर्वणवेद उवाच ।यं प्रपश्यन्ति देवेशं भक्त्यनुग्रहिणो जनाः ।तमाहुरेकं कैवल्यं शङ्करं दुःखतः परम्॥ ८.२८ ॥

atharvaNaveda uvAcha | yaM prapashyanti deveshaM bhaktyanugrahiNo janAH | tamAhurekaM kaivalyaM sha~NkaraM duHkhataH param

नन्दीश्वर उवाच ।श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीव मायाविमोहितौ ।स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ॥ ८.२९ ॥

nandIshvara uvAcha | shrutyuktamidamAkarNyAtIva mAyAvimohitau | smitvAhaturvidhiharI nigamAMstAnvichetanau

विधिहरी ऊचतुः ।हे वेदाः किमिदं यूयं भाषन्ते गतचेतनाः ।किं जातं वोऽद्य सर्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्॥ ८.३० ॥

vidhiharI UchatuH | he vedAH kimidaM yUyaM bhAShante gatachetanAH | kiM jAtaM vo.adya sarvaM hi naShTaM suvayunaM param

कथं प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् ।दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः॥ ८.३१ ॥

kathaM pramathanAtho.asau ramamANo nirantaram | digambaraH pItavarNo shivayA dhUlidhUsaraH

विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः ।परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्सङ्गवर्जितम्॥ ८.३२ ॥

virUpaveSho jaTilo vR^iShago vyAlabhUShaNaH | paraM brahmatvamApannaH kva cha tatsa~Ngavarjitam

इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः ।अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ॥ ८.३३ ॥

ityudIritamAkarNya praNavaH sarvagastayoH | amUrto mUrtimAnprItyA jR^imbhamANa uvAcha tau

प्रणव उवाच ।न हीशो भगवान् शक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया ।कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः॥ ८.३४ ॥

praNava uvAcha | na hIsho bhagavAn shaktyA hyAtmano vyatiriktayA | kadAchidramate rudro lIlArUpadharo haraH

असौ हि परमेशानः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः ।आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा॥ ८.३५ ॥

asau hi parameshAnaH svaya~njyotiH sanAtanaH | AnandarUpA tasyaiShA shaktirnAgantukI shivA

नन्दीश्वर उवाच ।इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा ।नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया॥ ८.३६ ॥

nandIshvara uvAcha | ityevamukto.api tadA vidherviShNoshcha vai tadA | nAj~nAnamagamannAshaM shrIkaNThasyaiva mAyayA

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् ।पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्॥ ८.३७ ॥

prAdurAsIttato jyotirubhayorantare mahat | pUrayannijayA bhAsA dyAvAbhUmyoryadantaram

ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः ।विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने॥ ८.३८ ॥

jyotirmaNDalamadhyastho dadR^ishe puruShAkR^itiH | vidhikratubhyAM tatraiva mahAdbhutatanurmune

प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्॥ ८.३९ ॥

prajajvAlAtha kopena brahmaNaH pa~nchamaM shiraH | Avayorantare ko.asau bibhR^iyAtpuruShAkR^itim

विधिः सम्भावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः ।दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः॥ ८.४० ॥

vidhiH sambhAvayedyAvattAvatsa trivilochanaH | dR^iShTaH kShaNena cha mahApuruSho nIlalohitaH

ब्रह्मोवाच ।नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर ।भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्॥ ८.४२ ॥

brahmovAcha | nIlalohita jAne tvAM mA bhaiShIshchandrashekhara | bhAlasthalAnmama purA rudraH prAdurabhUdbhavAn

रोदनाद् रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा ।मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते॥ ८.४३ ॥

rodanAd rudranAmApi yojito.asi mayA purA | mAmeva sharaNaM yAhi putra rakShAM karomi te

॥ नन्दीश्वर उवाच ।अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् ।चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने॥ ८.४४ ॥

|| nandIshvara uvAcha | atheshvaraH padmayoneH shrutvA garvavatIM giram | chukopAtIva cha tadA kurvanniva layammune

स कोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् ।प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः॥ ८.४५ ॥

sa kopataH samutpAdya puruShaM bhairavaM kvachit | prajvalantaM sumahasA prItyA cha parameshvaraH

ईश्वर उवाच ।प्राक् च पङ्कजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव ।कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्॥ ८.४६ ॥

Ishvara uvAcha | prAk cha pa~NkajajanmAsau shAsyaste kAlabhairava | kAlavadrAjase sAkShAtkAlarAjastato bhavAn

विश्वं भर्त्तुं समर्थोऽसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः ।त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः॥ ८.४७ ॥

vishvaM bharttuM samartho.asi bhIShaNAdbhairavaH smR^itaH | tvatto bheShyati kAlo.api tatastvaM kAlabhairavaH

आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः ।आमर्दक इति ख्यातिं ततः सर्वत्र यास्यसि॥ ८.४८ ॥

AmardayiShyati bhavAnruShTo duShTAtmano yataH | Amardaka iti khyAtiM tataH sarvatra yAsyasi

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् ।पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति॥ ८.४९ ॥

yataH pApAni bhaktAnAM bhakShayiShyasi tatkShaNAt | pApabhakShaNa ityeva tava nAma bhaviShyati

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योऽपि गरीयसी ।आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि॥ ८.५० ॥

yA me muktipurI kAshI sarvAbhyo.api garIyasI | AdhipatyaM cha tasyAste kAlarAja sadaiva hi

तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि ।शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति॥ ८.५१ ॥

tatra ye pAtakinarAsteShAM shAstA tvameva hi | shubhAshubhaM cha tatkarma chitragupto likhiShyati

नन्दीश्वर उवाच ।एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः ।वामाङ्गुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः॥ ८.५२ ॥

nandIshvara uvAcha | etAnvarAnpragR^ihyAtha tatkShaNAtkAlabhairavaH | vAmA~NgulinakhAgreNa chakarta cha vidheshshiraH

यदङ्गमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् ।अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नं पञ्चमं शिरः॥ ८.५३ ॥

yada~NgamaparAdhnoti kAryaM tasyaiva shAsanam | ato yena kR^itA nindA tachChinnaM pa~nchamaM shiraH

अथ छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः ।शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्॥ ८.५४ ॥

atha ChinnaM vidhishiro dR^iShTvA bhItataro hariH | shAtarudriyamantraishcha bhaktyA tuShTAva sha~Nkaram

भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् ।इत्थं तौ गतगर्वौ हि सञ्जातौ तत्क्षणान्मुने॥ ८.५५ ॥

bhIto hiraNyagarbho.api jajApa shatarudriyam | itthaM tau gatagarvau hi sa~njAtau tatkShaNAnmune

परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः ।परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः॥ ८.५६ ॥

parabrahma shivaH sAkShAtsachchidAnandalakShaNaH | paramAtmA guNAtIta iti j~nAnamavApatuH

सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् ।यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः॥ ८.५७ ॥

sanatkumAra sarvaj~na shR^iNu me paramaM shubham | yAvadgarvo bhavettAvajj~nAnaguptirvisheShataH

त्यक्त्वाभिमानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् ।गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः॥ ८.५८ ॥

tyaktvAbhimAnaM puruSho jAnAti parameshvaram | garviNaM hanti vishvesho jAto garvApahArakaH

अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः ।प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः॥ ८.५९ ॥

atha viShNuvidhI j~nAtvA vigarvau parameshvaraH | prasanno.abhUnmahAdevo.akarottAvabhayau prabhuH

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः ।प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्द्दिनम्॥ ८.६० ॥

AshvAsya tau mahAdevaH prItaH praNatavatsalaH | prAha svAM mUrtimaparAM bhairavantaM kaparddinam

महादेव उवाच ।त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् ।कपालं वैधसं वापि नीललोहित धारय॥ ८.६१ ॥

mahAdeva uvAcha | tvayA mAnyo viShNurasau tathA shatadhR^itiH svayam | kapAlaM vaidhasaM vApi nIlalohita dhAraya

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय ।चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः॥ ८.६२ ॥

brahmahatyApanodAya vrataM lokAya darshaya | chara tvaM satataM bhikShAM kapAlavratamAshritaH

इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् ।उत्पाद्य चैकां कन्यां तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्॥ ८.६३ ॥

ityuktvA pashyatastasya tejorUpaH shivo.abravIt | utpAdya chaikAM kanyAM tu brahmahatyAbhivishrutAm

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेषां गमिष्यति ।तावत्त्वं भीषणं कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्॥ ८.६४ ॥

yAvadvArANasIM divyAM purImeShAM gamiShyati | tAvattvaM bhIShaNaM kAlamanugachChograrUpiNam

सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तो भव तत्क्षणात्॥ ८.६५ ॥

sarvatra te pravesho.asti tyaktvA vArANasIM purIm | vArANasIM yadA gachChettanmukto bhava tatkShaNAt

नन्दीश्वर उवाच ।नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च तां प्रभुः ।महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः॥ ८.६६ ॥

nandIshvara uvAcha | niyojya tAmiti tadA brahmahatyAM cha tAM prabhuH | mahAdbhutashcha sa shivo.apyantardhAnamagAttataH

त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः ।हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः॥ ८.४१६ ॥

trishUlapANirbhAlAkSho nAgoDupavibhUShaNaH | hiraNyagarbhastaM dR^iShTvA vihasanprAha mohitaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.९. नवमोऽध्यायः ।भैरवावतारलीलावर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ भैरवीमपरां कथाम् ।शृणु प्रीत्या महादोषसंहर्त्रीं भक्तिवर्द्धिनीम्॥ ९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.9\. navamo.adhyAyaH | bhairavAvatAralIlAvarNanam | nandIshvara uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na bhairavImaparAM kathAm | shR^iNu prItyA mahAdoShasaMhartrIM bhaktivarddhinIm

तत्सान्निध्यं भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालनः ।स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्॥ ९.२ ॥

tatsAnnidhyaM bhairavo.api kAlo.abhUtkAlakAlanaH | sa devadevavAkyena bibhratkApAlikaM vratam

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् ।नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्यापि दारुणा॥ ९.३ ॥

kapAlapANirvishvAtmA chachAra bhuvanatrayam | nAtyAkShIchchApi taM devaM brahmahatyApi dAruNA

प्रतितीर्थं भ्रमन् नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया ।अतः कामारिमहिमा सर्वोऽपि ह्यवगम्यताम्॥ ९.४ ॥

pratitIrthaM bhraman nApi vimukto brahmahatyayA | ataH kAmArimahimA sarvo.api hyavagamyatAm

प्रमथैः सेव्यमानोऽपि ह्येकदा विहरन्हरः ।कापालिको ययौ स्वैरी नारायणनिकेतनम्॥ ९.५ ॥

pramathaiH sevyamAno.api hyekadA viharanharaH | kApAliko yayau svairI nArAyaNaniketanam

अथायान्तं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम् ।महादेवांशसम्भूतं पूर्णाकारं च भैरवम्॥ ९.६ ॥

athAyAntaM mahAkAlaM trinetraM sarpakuNDalam | mahAdevAMshasambhUtaM pUrNAkAraM cha bhairavam

पपात दण्डवद्भूमौ तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः ।देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्य्यः समन्ततः॥ ९.७ ॥

papAta daNDavadbhUmau taM dR^iShTvA garuDadhvajaH | devAshcha munayashchaiva devanAryyaH samantataH

अथ विष्णुः प्रणम्यैनं प्रयातः कमलापतिः ।शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव विविधैः स्तवैः॥ ९.८ ॥

atha viShNuH praNamyainaM prayAtaH kamalApatiH | shirasya~njalimAdhAya tuShTAva vividhaiH stavaiH

सानन्दोऽथ हरिः प्राह प्रसन्नात्मा महामुने ।क्षीरोदमथनोद्भूतां पद्मां पद्मालयां मुदा॥ ९.९ ॥

sAnando.atha hariH prAha prasannAtmA mahAmune | kShIrodamathanodbhUtAM padmAM padmAlayAM mudA

विष्णुरुवाच ।प्रिये पश्याब्जनयने धन्यासि सुभगेऽनघे ।धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम्॥ ९.१० ॥

viShNuruvAcha | priye pashyAbjanayane dhanyAsi subhage.anaghe | dhanyo.ahaM devi sushroNi yatpashyAvo jagatpatim

अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः ।अनादिः शरणः शान्तः पुरः षड्विंशसम्मितः॥ ९.११ ॥

ayaM dhAtA vidhAtA cha lokAnAM prabhurIshvaraH | anAdiH sharaNaH shAntaH puraH ShaDviMshasammitaH

सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः ।सर्वभूतान्तरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा॥ ९.१२ ॥

sarvaj~naH sarvayogIshaH sarvabhUtaikanAyakaH | sarvabhUtAntarAtmA.ayaM sarveShAM sarvadaH sadA

ये विनिद्रा विनिःश्वासाः शान्ताः ध्यानपरायणाः ।धिया पश्यन्ति हृदये सोऽयं पद्मे समीक्षताम्॥ ९.१३ ॥

ye vinidrA viniHshvAsAH shAntAH dhyAnaparAyaNAH | dhiyA pashyanti hR^idaye so.ayaM padme samIkShatAm

यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः ।अरूपो रूपवान्भूत्वा सोऽयमायाति सर्वगः॥ ९.१४ ॥

yaM vidurvedatattvaj~nA yogino yatamAnasAH | arUpo rUpavAnbhUtvA so.ayamAyAti sarvagaH

अहो विचित्रं देवस्य चेष्टितं परमेष्ठिनः ।यस्याख्यां ब्रुवतो नित्यं न देहः सोऽपि देहभृत्॥ ९.१५ ॥

aho vichitraM devasya cheShTitaM parameShThinaH | yasyAkhyAM bruvato nityaM na dehaH so.api dehabhR^it

तं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि ।सोऽयमायाति भगवांस्त्र्यम्बकः शशिभूषणः॥ ९.१६ ॥

taM dR^iShTvA na punarjanma labhyate mAnavairbhuvi | so.ayamAyAti bhagavAMstryambakaH shashibhUShaNaH

पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने ।यद् दृश्यते महादेवो ह्याभ्यां लक्ष्मि महेश्वरः॥ ९.१७ ॥

puNDarIkadalAyAme dhanye me.adya vilochane | yad dR^ishyate mahAdevo hyAbhyAM lakShmi maheshvaraH

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वा न शङ्करम् ।लभ्यते यत्र निर्वाणं सर्वदुःखान्तकृत्तु यत्॥ ९.१८ ॥

dhigdhikpadaM tu devAnAM paraM dR^iShTvA na sha~Nkaram | labhyate yatra nirvANaM sarvaduHkhAntakR^ittu yat

देवत्वादशुभं किञ्चिद्देवलोके न विद्यते ।दृष्ट्वापि सर्वे देवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे॥ ९.१९ ॥

devatvAdashubhaM ki~nchiddevaloke na vidyate | dR^iShTvApi sarve deveshaM yanmuktiM na labhAmahe

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्त्वा हृषीकेशः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्॥ ९.२० ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktvA hR^iShIkeshaH samprahR^iShTatanUruhaH | praNipatya mahAdevamidamAha vR^iShadhvajam

विष्णुरुवाच ।किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो ।क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराव्यय॥ ९.२१ ॥

viShNuruvAcha | kimidaM devadevena sarvaj~nena tvayA vibho | kriyate jagatAM dhAtrA sarvapApaharAvyaya

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते ।किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन॥ ९.२२ ॥

krIDeyaM tava devesha trilochana mahAmate | kiM kAraNaM virUpAkSha cheShTitaM te smarArdana

किमर्थं भगवञ्छम्भो भिक्षां चरसि शक्तिप ।संशयो मे जगन्नाथ एष त्रैलोक्यराज्यद॥ ९.२३ ॥

kimarthaM bhagava~nChambho bhikShAM charasi shaktipa | saMshayo me jagannAtha eSha trailokyarAjyada

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्तस्ततः शम्भुर्विष्णुना भैरवो हरः ।प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स विष्णुं हि विहसन्प्रभुः॥ ९.२४ ॥

nandIshvara uvAcha | evamuktastataH shambhurviShNunA bhairavo haraH | pratyuvAchAdbhutotiH sa viShNuM hi vihasanprabhuH

भैरव उवाच ।ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमङ्गुल्याग्रनखेन ह ।तदघं प्रतिहन्तुं हि चराम्येतद् व्रतं शुभम्॥ ९.२५ ॥

bhairava uvAcha | brahmaNastu shirashChinnama~NgulyAgranakhena ha | tadaghaM pratihantuM hi charAmyetad vrataM shubham

नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्तो महेशेन भैरवेण रमापतिः ।स्मृत्वा किञ्चिन्नतशिराः पुनरेवमजिज्ञपत्॥ ९.२६ ॥

nandIshvara uvAcha | evamukto maheshena bhairaveNa ramApatiH | smR^itvA ki~nchinnatashirAH punarevamajij~napat

विष्णुरुवाच ।यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविघ्नापनोदक ।मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि॥ ९.२७ ॥

viShNuruvAcha | yathechChasi tathA krIDa sarvavighnApanodaka | mAyayA mAM mahAdeva nAchChAdayitumarhasi

नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनाः ।कल्पे कल्पे पुरा ह्यान्सस्त्वन्नियोगबलाद्विभो॥ ९.२८ ॥

nAbhIkamalakoshAttu koTishaH kamalAsanAH | kalpe kalpe purA hyAnsastvanniyogabalAdvibho

त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः ।ब्रह्मादयो महादेव मायया तव मोहिताः॥ ९.२९ ॥

tyaja mAyAmimAM deva dustarAmakR^itAtmabhiH | brahmAdayo mahAdeva mAyayA tava mohitAH

यथावदनुगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते ।तवैवानुग्रहाच्छम्भो सर्वेश्वर सताङ्गते॥ ९.३० ॥

yathAvadanugachChAmi cheShTitaM te shivApate | tavaivAnugrahAchChambho sarveshvara satA~Ngate

संहारकाले सम्प्राप्ते सदेवान्निखिलान्मुनीन् ।लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर॥ ९.३१ ॥

saMhArakAle samprApte sadevAnnikhilAnmunIn | lokAnvarNAshramavato hariShyasi yadA hara

तदा कृते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम् ।पारतन्त्र्यं न ते शम्भो स्वैरं क्रीडत्यतो भवान्॥ ९.३२ ॥

tadA kR^ite mahAdeva pApaM brahmavadhAdikam | pAratantryaM na te shambho svairaM krIDatyato bhavAn

अतीत ब्रह्मणां ह्यस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते ।तथाप्यनुगता शम्भो ब्रह्महत्या तवानघ॥ ९.३३ ॥

atIta brahmaNAM hyasthnAM srakkaNThe tava bhAsate | tathApyanugatA shambho brahmahatyA tavAnagha

कृत्वापि सुमहत्पापं यस्त्वां स्मरति मानवः ।आधारं जगतामीश तस्य पापं विलीयते॥ ९.३४ ॥

kR^itvApi sumahatpApaM yastvAM smarati mAnavaH | AdhAraM jagatAmIsha tasya pApaM vilIyate

यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः ।तथैव तव यो भक्तः पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्॥ ९.३५ ॥

yathA tamo na tiShTheta sannidhAvaMshumAlinaH | tathaiva tava yo bhaktaH pApaM tasya vrajetkShayam

यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् ।ब्रह्महत्याकृतमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्॥ ९.३६ ॥

yashchintayati puNyAtmA tava pAdAmbujadvayam | brahmahatyAkR^itamapi pApaM tasya vrajetkShayam

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते ।अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते॥ ९.३७ ॥

tava nAmAnuraktA vAgyasya puMso jagatpate | apyadrikUTatulitaM nainastamanubAdhate

परमात्मन्परं धाम स्वेच्छाभिधृतविग्रह ।कुतूहलं तवेशेदं कृपणाधीनतेश्वर॥ ९.३८ ॥

paramAtmanparaM dhAma svechChAbhidhR^itavigraha | kutUhalaM taveshedaM kR^ipaNAdhInateshvara

अद्य धन्योऽस्मि देवेश यन्न पश्यन्ति योगिनः ।पश्यामि तं जगन्मूर्त्तिं परमेश्वरमव्ययम्॥ ९.३९ ॥

adya dhanyo.asmi devesha yanna pashyanti yoginaH | pashyAmi taM jaganmUrttiM parameshvaramavyayam

अद्य मे परमो लाभस्त्वद्य मे मङ्गलं परम् ।तं दृष्ट्वामृततृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गकम्॥ ९.४० ॥

adya me paramo lAbhastvadya me ma~NgalaM param | taM dR^iShTvAmR^itatR^iptasya tR^iNaM svargApavargakam

इत्थं वदति गोविन्दे विमला पद्मया तया ।मनोरथवती नाम भिक्षा पात्रे समर्पिता॥ ९.४१ ॥

itthaM vadati govinde vimalA padmayA tayA | manorathavatI nAma bhikShA pAtre samarpitA

भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा ।अन्यत्रापि महादेवो भैरवश्चात्तविग्रहः॥ ९.४२ ॥

bhikShATanAya devo.api niragAtparayA mudA | anyatrApi mahAdevo bhairavashchAttavigrahaH

दृष्ट्वानुयायिनीं तां तु समाहूय जनार्दनः ।सम्प्रार्थयद् ब्रह्महत्यां विमुञ्च त्वं त्रिशूलिनम्॥ ९.४३ ॥

dR^iShTvAnuyAyinIM tAM tu samAhUya janArdanaH | samprArthayad brahmahatyAM vimu~ncha tvaM trishUlinam

ब्रह्महत्योवाच ।अनेनापि मिषेणाहं संसेव्यामुं वृषध्वजम् ।आत्मानं पावयिष्यामि त्वपुनर्भवदर्शनम्॥ ९.४४ ॥

brahmahatyovAcha | anenApi miSheNAhaM saMsevyAmuM vR^iShadhvajam | AtmAnaM pAvayiShyAmi tvapunarbhavadarshanam

नन्दीश्वर उवाच ।सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा ।तमूचेऽथ हरिं शम्भुः स्मेरास्यो भैरवो वचः॥ ९.४५ ॥

nandIshvara uvAcha | sA tatyAja na tatpArshvaM vyAhR^itApi murAriNA | tamUche.atha hariM shambhuH smerAsyo bhairavo vachaH

भैरव उवाच ।त्वद्वाक्पीयूषपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद ।स्वभावोऽयं हि साधूनां यत्त्वं वदसि मापते॥ ९.४६ ॥

bhairava uvAcha | tvadvAkpIyUShapAnena tR^ipto.asmi bahumAnada | svabhAvo.ayaM hi sAdhUnAM yattvaM vadasi mApate

वरं वृणीष्व गोविन्द वरदोऽस्मि तवानघ ।अग्रणीर्मम भक्तानां त्वं हरे निर्विकारवान्॥ ९.४७ ॥

varaM vR^iNIShva govinda varado.asmi tavAnagha | agraNIrmama bhaktAnAM tvaM hare nirvikAravAn

नो माद्यन्ति तथा भैक्ष्यैर्भिक्षवोऽप्यतिसंस्कृतैः ।यथा मानसुधापानैर्ननु भिक्षाटनज्वराः॥ ९.४८ ॥

no mAdyanti tathA bhaikShyairbhikShavo.apyatisaMskR^itaiH | yathA mAnasudhApAnairnanu bhikShATanajvarAH

नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य वचः शम्भोर्भैरवस्य परात्मनः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा समवोचन्महेश्वरम्॥ ९.४९ ॥

nandIshvara uvAcha | ityAkarNya vachaH shambhorbhairavasya parAtmanaH | suprasannataro bhUtvA samavochanmaheshvaram

विष्णुरुवाच ।एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देवताधिपम् ।पश्यामि त्वान्देवदेव मनोवाणीपथातिगम्॥ ९.५० ॥

viShNuruvAcha | eSha eva varaH shlAghyo yadahaM devatAdhipam | pashyAmi tvAndevadeva manovANIpathAtigam

अदभ्रेयं सुधादृष्टिरनया मे महोत्सवः ।अयत्त्ननिधिलाभोऽयं वीक्षणं हर ते सताम्॥ ९.५१ ॥

adabhreyaM sudhAdR^iShTiranayA me mahotsavaH | ayattnanidhilAbho.ayaM vIkShaNaM hara te satAm

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदङ्घ्रियुगलेन वै ।एष एव वरः शम्भो नान्यं कश्चिद् वृणे वरम्॥ ९.५२ ॥

aviyogo.astu me deva tvada~Nghriyugalena vai | eSha eva varaH shambho nAnyaM kashchid vR^iNe varam

श्रीभैरव उवाच ।एवं भवतु ते तात यत्त्वयोक्तं महामते ।सर्वेषामपि देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि॥ ९.५३ ॥

shrIbhairava uvAcha | evaM bhavatu te tAta yattvayoktaM mahAmate | sarveShAmapi devAnAM varadastvaM bhaviShyasi

नन्दीश्वर उवाच ।अनुगृह्येति दैत्यारिं केन्द्राद्रिभुवने चरन् ।भेजेऽविमुक्तनगरीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम्॥ ९.५४ ॥

nandIshvara uvAcha | anugR^ihyeti daityAriM kendrAdribhuvane charan | bheje.avimuktanagarIM nAmnA vArANasIM purIm

क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृतौ ।हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्या पातालं चाविशत्तदा॥ ९.५५ ॥

kShetre praviShTamAtre.atha bhairave bhIShaNAkR^itau | hAhetyuktvA brahmahatyA pAtAlaM chAvishattadA

कपालं ब्राह्मणः सद्यो भैरवस्य कराम्बुजात् ।पपात भुवि तत्तीर्थमभूत्कापालमोचनम्॥ ९.५६ ॥

kapAlaM brAhmaNaH sadyo bhairavasya karAmbujAt | papAta bhuvi tattIrthamabhUtkApAlamochanam

कपालं ब्रह्मणो रुद्रः सर्वेषामेव पश्यताम् ।हस्तात्पतन्तमालोक्य ननर्त परया मुदा॥ ९.५७ ॥

kapAlaM brahmaNo rudraH sarveShAmeva pashyatAm | hastAtpatantamAlokya nanarta parayA mudA

विधेः कपालं नामुञ्चत्करमत्यन्तदुस्सहम् ।परस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत्॥ ९.५८ ॥

vidheH kapAlaM nAmu~nchatkaramatyantadussaham | parasya bhramataH kvApi tatkAshyAM kShaNato.apatat

शूलिनो ब्रह्मणो हत्या नापैति स्म च या क्वचित् ।सा काश्यां क्षणतो नष्टा तस्मात्सेव्या हि काशिका॥ ९.५९ ॥

shUlino brahmaNo hatyA nApaiti sma cha yA kvachit | sA kAshyAM kShaNato naShTA tasmAtsevyA hi kAshikA

कपालमोचनं काश्यां यः स्मरेत्तीर्थमुत्तमम् ।इहान्यत्रापि यत्पापं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति॥ ९.६० ॥

kapAlamochanaM kAshyAM yaH smarettIrthamuttamam | ihAnyatrApi yatpApaM kShipraM tasya praNashyati

आगत्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः ।तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया॥ ९.६१ ॥

Agatya tIrthapravare snAnaM kR^itvA vidhAnataH | tarpayitvA pitR^IndevAnmuchyate brahmahatyayA

कपालमोचनं तीर्थं पुरस्कृत्वा तु भैरवः ।तत्रैव तस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम्॥ ९.६२ ॥

kapAlamochanaM tIrthaM puraskR^itvA tu bhairavaH | tatraiva tasthau bhaktAnAM bhakShayannaghasantatim

कृष्णाष्टम्यां तु मार्गस्य मासस्य परमेश्वरः ।आविर्बभूव सल्लीलो भैरवात्मा सतां प्रियः॥ ९.६३ ॥

kR^iShNAShTamyAM tu mArgasya mAsasya parameshvaraH | AvirbabhUva sallIlo bhairavAtmA satAM priyaH

मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ ।उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते॥ ९.६४ ॥

mArgashIrShAsitAShTamyAM kAlabhairavasannidhau | upoShya jAgaraM kurvanmahApApaiH pramuchyate

अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद् व्रतं यः करिष्यति ।सजागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम्॥ ९.६५ ॥

anyatrApi naro bhaktyA tad vrataM yaH kariShyati | sajAgaraM mahApApairmukto yAsyati sadgatim

अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् ।तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्॥ ९.६६ ॥

anekajanmaniyutairyatkR^itaM jantubhistvagham | tatsarvaM vilayaM yAti kAlabhairavadarshanAt

कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः ।स मूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात्॥ ९.६७ ॥

kAlabhairavabhaktAnAM pAtakAni karoti yaH | sa mUDho duHkhito bhUtvA punardurgatimApnuyAt

विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे ।ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः॥ ९.६८ ॥

vishveshvare.api ye bhaktA no bhaktAH kAlabhairave | te labhante mahAduHkhaM kAshyAM chaiva visheShataH

वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः ।तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी॥ ९.६९ ॥

vArANasyAmuShitvA yo bhairavaM na bhajennaraH | tasya pApAni varddhante shuklapakShe yathA shashI

कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् ।भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी॥ ९.७० ॥

kAlarAjaM na yaH kAshyAM pratibhUtAShTamIkujam | bhajettasya kShayaM puNyaM kR^iShNapakShe yathA shashI

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं ब्रह्महत्यापनोदकम् ।भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ९.७१ ॥

shrutvAkhyAnamidaM puNyaM brahmahatyApanodakam | bhairavotpattisa.nj~naM cha sarvapApaiH pramuchyate

बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदं पराम् ।प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात्॥ ९.७२ ॥

bandhanAgArasaMstho.api prApto.api vipadaM parAm | prAdurbhAvaM bhairavasya shrutvA muchyeta sa~NkaTAt

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१०. दशमोऽध्यायः ।नृसिंहचरितवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभोः ।अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः॥ १०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || tR^itIyAyAM shatarudrasaMhitAyAM 3\.10\. dashamo.adhyAyaH | nR^isiMhacharitavarNanam | nandIshvara uvAcha | vidhvaMsI dakShayaj~nasya vIrabhadrAhvayaH prabhoH | avatArashcha vij~neyaH shivasya paramAtmanaH

सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः ।श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्॥ १०.२ ॥

satIcharitre kathitaM charitaM tasya kR^itsnashaH | shrutaM tvayApi bahudhA nAtaH proktaM suvistarAt

अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद् ब्रवीमि तत् ।शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु॥ १०.३ ॥

ataH paraM munishreShTha bhavatsnehAd bravImi tat | shArdUlAkhyAvatAraM cha sha~Nkarasya prabhoH shR^iNu

सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् ।शारभं च धृतं दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्॥ १०.४ ॥

sadAshivena devAnAM hitArthaM rUpamadbhutam | shArabhaM cha dhR^itaM divyaM jvalajjvAlAsamaprabham

शिवावतारा अमिताः सद्भक्तहितकारकाः ।सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः॥ १०.५ ॥

shivAvatArA amitAH sadbhaktahitakArakAH | sa~NkhyA na shakyate kartuM teShAM cha munisattamAH

आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा ।आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि॥ १०.६ ॥

AkAshasya cha tArANAM reNukAnAM kShitestathA | AsArANAM cha vR^iddhena bahukalpaiH kadApi hi

सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः ।न वै शिवावताराणां सत्यं जानीहि मद्वचः॥ १०.७ ॥

sa~NkhyA vishakyate kartuM suprAj~nairbahujanmabhiH | na vai shivAvatArANAM satyaM jAnIhi madvachaH

तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि यथाश्रुतम् ।चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्यसूचकम्॥ १०.८ ॥

tathApi cha yathAbuddhyA kathayAmi yathAshrutam | charitraM shArabhaM divyaM paramaishvaryasUchakam

जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा ।तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने॥ १०.९ ॥

jayashcha vijayashchaiva bhavadbhiH shApitau yadA | tadA ditisutau dvau tAvabhUtAM kashyapAnmune

हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली ।देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेः सुतौ॥ १०.१० ॥

hiraNyakashipushchAdyo hiraNyAkSho.anujo balI | devarShipArShadau jAtau tau dvAvapi diteH sutau

पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः ।हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक्॥ १०.११ ॥

pR^ithvyuddhAre vidhAtrA va prArthito hi purA prabhuH | hiraNyAkShaM jaghAnAsau viShNurvArAharUpadhR^ik

तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् ।चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने॥ १०.१२ ॥

taM shrutvA bhrAtaraM vIraM nihataM prANasannibham | chukopa haraye.atIva hiraNyakashipurmune

वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः ।न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः॥ १०.१३ ॥

varShANAmayutaM taptvA brahmaNo varamApa saH | na kashchinmArayenmAM vai tvatsR^iShTAviti tuShTataH

शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः ।त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्॥ १०.१४ ॥

shoNitAkhyapuraM gatvA devAnAhUya sarvataH | trilokIM svavashe kR^itvA chakre rAjyamakaNTakam

देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्मविलोपकः ।द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने॥ १०.१५ ॥

devarShikadanaM chakre sarvadharmavilopakaH | dvijapIDAkaraH pApI hiraNyakashipurmune

प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् ।यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरी विशेषतः॥ १०.१६ ॥

prahlAdena svaputreNa haribhaktena daityarAT | yadA vidveShamakaroddharirvairI visheShataH

सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतं मने ।सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः॥ १०.१७ ॥

sabhAstambhAttadA viShNurabhUdAvirdrutaM mane | sandhyAyAM krodhamApanno nR^isiMhavapuShA tataH

सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्वपुः ।प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्॥ १०.१८ ॥

sarvathA munishArdUla karAlaM nR^iharervapuH | prajajvAlAtibhayadaM trAsayandaityasattamAn

नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् ।हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धं चक्रे सुदारुणम्॥ १०.१९ ॥

nR^isiMhena tadA daityA nihatAshchaiva tatkShaNam | hiraNyakashipushchAtha yuddhaM chakre sudAruNam

महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तं मुनिसत्तमाः ।विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्॥ १०.२० ॥

mahAyuddhaM tayorAsInmuhUrttaM munisattamAH | vikarAlaM cha bhayadaM sarveShAM romaharShaNam

सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् ।व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः॥ १०.२१ ॥

sAyaM chakarSha devesho dehalyAM daityapu~Ngavam | vyomni deveShu pashyatsu nR^isiMhashcha rameshvaraH

अथोत्सङ्गे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरं द्रुतम् ।विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्॥ १०.२२ ॥

athotsa~Nge cha taM kR^itvA nakhaistadudaraM drutam | vidArya mArayAmAsa pashyatAM tridivaukasAm

हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहेनैव विष्णुना ।जगत्स्वास्थ्यं तदा लेभे न वै देवा विशेषतः॥ १०.२३ ॥

hate hiraNyakashipau nR^isiMhenaiva viShNunA | jagatsvAsthyaM tadA lebhe na vai devA visheShataH

देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः ।लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः॥ १०.२४ ॥

devadundubhayo neduH prahlAdo vismayaM gataH | lakShmIshcha vismayaM prAptA rUpaM dR^iShTvA.adbhutaM hareH

हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न परं सुखम् ।ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता॥ १०.२५ ॥

hato yadyapi daityendrastathApi na paraM sukham | yayurdevA nR^isiMhasya jvAlA sA na nivartitA

तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः ।देवाश्च दुःखमापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः॥ १०.२६ ॥

tayA cha vyAkulaM jAtaM sarvaM chaiva jagatpunaH | devAshcha duHkhamApannAH kiM bhaviShyati vA punaH

इत्येवं च वदन्तस्ते भयादू दूरमुपस्थिताः ।नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः॥ १०.२७ ॥

ityevaM cha vadantaste bhayAdU dUramupasthitAH | nR^isiMhakrodhajajvAlAvyAkulAH padmabhUmukhAH

प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः ।सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा॥ १०.२८ ॥

prahrAdaM preShayAmAsustachChAntyai nikaTaM hareH | sarvAnmilitvA prahlAdaH prArthito gatavAMstadA

उरसाऽऽलिङ्गयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः ।हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता॥ १०.२९ ॥

urasA.a.ali~NgayAmAsa taM nR^isiMhaH kR^ipAnidhiH | hR^idayaM shItalaM jAtaM ruDjvAlA na nivarttitA

तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा ।दुःखं प्राप्तास्ततो देवाः शङ्कर शरणं ययुः॥ १०.३० ॥

tathApi na nivR^itA ruDjvAlA narahareryadA | duHkhaM prAptAstato devAH sha~Nkara sharaNaM yayuH

तत्र गत्वा सुराः सर्वे ब्रह्माद्या मुनयस्तथा ।शङ्करं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे॥ १०.३१ ॥

tatra gatvA surAH sarve brahmAdyA munayastathA | sha~NkaraM stavayAmAsurlokAnAM sukhahetave

देवा ऊचुः ।देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।पाहि नः शरणापन्नान्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च॥ १०.३२ ॥

devA UchuH | devadeva mahAdeva sharaNAgatavatsala | pAhi naH sharaNApannAnsarvAndevA~njaganti cha

नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव ।पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्॥ १०.३३ ॥

namaste.astu namaste.astu namaste.astu sadAshiva | pUrvaM duHkhaM yadA jAtaM tadA te rakShitA vayam

समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः ।कृते देवैस्तदा शम्भो गृहीतं गरलं त्वया॥ १०.३४ ॥

samudro mathitashchaiva ratnAnAM cha vibhAgashaH | kR^ite devaistadA shambho gR^ihItaM garalaM tvayA

रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः ।विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः॥ १०.३५ ॥

rakShitAH sma tadA nAtha nIlakaNTha iti shrutaH | viShaM pAsyasi no chettvaM bhasmIbhUtAstadAkhilAH

प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो ।तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वं दुःखं विलीयते॥ १०.३६ ॥

prasiddhaM cha yadA yasya duHkhaM cha jAyate prabho | tadA tvannAmamAtreNa sarvaM duHkhaM vilIyate

इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नः सदाशिव ।तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्॥ १०.३७ ॥

idAnIM nR^iharijvAlApIDitAnnaH sadAshiva | tAM tvaM shamayituM deva shakto.asIti sunishchitam

नन्दीश्वर उवाच ।इति स्तुतस्तदा देवैः शङ्करो भक्तवत्सलः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयं दत्त्वा परं प्रभुः॥ १०.३८ ॥

nandIshvara uvAcha | iti stutastadA devaiH sha~Nkaro bhaktavatsalaH | pratyuvAcha prasannAtmA.abhayaM dattvA paraM prabhuH

शङ्कर उवाच ।स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे ब्रह्मादयोऽभयाः ।शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतं मम॥ १०.३९ ॥

sha~Nkara uvAcha | svasthAnaM gachChata surAH sarve brahmAdayo.abhayAH | shamayiShyAmi yadduHkhaM sarvathA hi vrataM mama

गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् ।मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः॥ १०.४० ॥

gato machCharaNaM yastu tasya duHkhaM kShayaM gatam | matpriyaH sharaNApannaH prANebhyo.api na saMshayaH

नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः ।यथागतं तथा जग्मुः स्मरन्तः शङ्करं मुदा॥ १०.४१ ॥

nandIshvara uvAcha | iti shrutvA tadA devA hyAnandamparamaM gatAH | yathAgataM tathA jagmuH smarantaH sha~NkaraM mudA