Katha Upanishad· Kaṭhopaniṣad
6
अध्याय 6 / 6

Adhyāya 2 · Vallī 3 — The Final Teaching

द्वितीय अध्याय · तृतीय वल्ली

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत्

ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ | tadeva śukraṃ tad brahma tadevāmṛtamucyate | tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat

हिन्दी अर्थ

ऊपर मूल और नीचे शाखाओं वाला यह सनातन अश्वत्थ है। वही शुक्र, वही ब्रह्म, वही अमर कहा जाता है। उसी में सब लोक प्रतिष्ठित हैं; उसको कोई अतिक्रम नहीं करता। यही वह है।

English

Roots above, branches below — this is the eternal aśvattha tree. That is the bright; that is Brahman; that is called the immortal. In it all worlds are established; none transcends it. This indeed is That.

अध्याय ६

श्लोक 2

यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

yadidaṃ kiñca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam | mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti

हिन्दी अर्थ

यह जो कुछ भी जगत् है — सब प्राण (ब्रह्म) से उत्पन्न होकर उसी में स्पन्दित होता है। वह महान् भय है, उठा हुआ वज्र है — जो इसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

English

All this universe, whatever exists, moves having come forth in the prāṇa (Brahman). It is a great terror, a raised thunderbolt. Those who know this become immortal.

अध्याय ६

श्लोक 3

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ | bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके भय से अग्नि तपता है, उसके भय से सूर्य चमकता है; उसके भय से इन्द्र और वायु, और पाँचवाँ मृत्यु — दौड़ता है।

English

Out of fear of him, fire burns; out of fear, the sun shines; out of fear, Indra, Vāyu, and Death — the fifth — runs.

अध्याय ६

श्लोक 4

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः ।ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते

iha cedaśakadboddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ | tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

यदि शरीर के गिरने से पहले ही यहाँ जान लिया जाये — तो ठीक; अन्यथा सर्ग-लोकों में पुनः शरीर के योग्य बना रहता है।

English

If one is able to know him here, before the body falls away — well; otherwise one is fit for embodiment again in created worlds.

अध्याय ६

श्लोक 5

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके

yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke | yathāpsu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke

हिन्दी अर्थ

जैसे दर्पण में, वैसे आत्मा में; जैसे स्वप्न में, वैसे पितृ-लोक में; जैसे जल में प्रतिबिम्ब, वैसे गन्धर्व-लोक में; जैसे छाया और प्रकाश, वैसे ब्रह्म-लोक में।

English

As in a mirror, so in the Self; as in dream, so in the world of the ancestors; as if reflected in water, so in the world of the gandharvas; as light and shadow, so in the world of Brahman.

अध्याय ६

श्लोक 6

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat | pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियों का पृथक्-पृथक् स्वरूप, उनका पृथक् रूप से उदय और अस्त, पृथक् उत्पत्ति — इसको जानकर धीर पुरुष शोक नहीं करता।

English

Recognizing the distinct nature of the senses, their rising and setting separately — appearing distinctly — the wise one does not grieve.

अध्याय ६

श्लोक 7

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam | sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियों से मन श्रेष्ठ; मन से सत्त्व (बुद्धि) श्रेष्ठ; सत्त्व से महान् आत्मा; महान् से अव्यक्त श्रेष्ठ।

English

Higher than the senses is mind; higher than mind is sattva (intellect-substance); higher than sattva is the Great Self; higher than the Great is the Unmanifest.

अध्याय ६

श्लोक 8

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca | yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त से भी परम पुरुष — व्यापक, अलिङ्ग (कोई चिह्न नहीं) — जिसको जानकर प्राणी मुक्त होता है और अमरत्व प्राप्त करता है।

English

Higher than the Unmanifest is the Person — all-pervading and without distinguishing mark. Knowing him, a creature is freed and attains immortality.

अध्याय ६

श्लोक 9

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam | hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etadviduramṛtāste bhavanti

हिन्दी अर्थ

उसका रूप दृष्टि के सामने नहीं रहता; कोई उसे आँख से नहीं देखता। हृदय से, मनीषा से, मन से वह संकल्पित होता है। जो इसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

English

His form does not stand in the field of vision; no one sees him with the eye. By the heart, by deep insight, by the mind he is conceived. Those who know this become immortal.

अध्याय ६

श्लोक 10

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

जब पाँचों ज्ञानेन्द्रियाँ मन के साथ स्थिर हो जाती हैं, और बुद्धि भी विचलित नहीं होती — तब उसे परम गति कहा जाता है।

English

When the five faculties of knowledge together with the mind come to rest, and the intellect does not stir — that, they call the supreme state.

अध्याय ६

श्लोक 11

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ

tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām | apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau

हिन्दी अर्थ

इस स्थिर इन्द्रिय-धारणा को योग कहते हैं। तब मनुष्य अप्रमत्त (सजग) होता है — क्योंकि योग ही प्रभव और अप्यय है।

English

That steady holding of the senses, they call yoga. One becomes alert then — for yoga is both origin and dissolution.

अध्याय ६

श्लोक 12

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā | astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate

हिन्दी अर्थ

वाणी से नहीं, न मन से, न नेत्र से वह प्राप्य है। "वह है" — यह कहने वाले के अतिरिक्त — और कैसे जाना जाये?

English

He cannot be reached by speech, mind, or eye. How can he be known otherwise than by one who says, 'He is'?

अध्याय ६

श्लोक 13

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ | astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati

हिन्दी अर्थ

"वह है" — ऐसा ही जाना जाना चाहिये — और फिर तत्त्व-भाव से भी। जिसने "वह है" यह जान लिया — उसको तत्त्व-स्वरूप प्रकट होता है।

English

He is to be known as 'He is' — and then, by both (existence and essence). To one who has known 'He is,' the essential nature becomes clear.

अध्याय ६

श्लोक 14

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ | atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute

हिन्दी अर्थ

जब उसके हृदय में स्थित सब कामनाएँ छूट जाती हैं — तब मर्त्य अमर हो जाता है; यहीं वह ब्रह्म को प्राप्त करता है।

English

When all the desires settled in his heart are released — then the mortal becomes immortal; here itself he reaches Brahman.

अध्याय ६

श्लोक 15

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम्

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ | atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam

हिन्दी अर्थ

जब हृदय की सब ग्रन्थियाँ यहीं छिन्न हो जाती हैं — तब मर्त्य अमर हो जाता है। बस यही उपदेश है।

English

When all the knots of the heart here below are split open — then the mortal becomes immortal. This much is the instruction.

अध्याय ६

श्लोक 16

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti

हिन्दी अर्थ

हृदय की एक सौ एक नाड़ियाँ हैं; उनमें से एक मूर्धा (शिखर) तक जाती है। उसके द्वारा ऊर्ध्व जाने वाला अमरत्व प्राप्त करता है। अन्य नाड़ियाँ — उत्क्रमण के समय — विभिन्न दिशाओं में जाती हैं।

English

A hundred and one are the nāḍīs of the heart; one of them rises to the crown of the head. By going upward through that, one attains immortality. The others, at the time of departure, go in various directions.

अध्याय ६

श्लोक 17

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ | taṃ svāccharīrāt pravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa | taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti

हिन्दी अर्थ

अंगुष्ठ-मात्र पुरुष — अन्तरात्मा — सदा जनों के हृदय में बैठा है। उसे अपने शरीर से धैर्य-पूर्वक निकालना चाहिये — जैसे मुञ्ज से ईषीका (अन्दर की पतली डण्ठल) निकाली जाती है। उसे शुक्र, अमर जान — उसे शुक्र, अमर जान।

English

The Person of the size of a thumb, the inner Self, ever seated in the hearts of people — one should patiently draw him out from one's own body, as one draws the stalk from the muñja grass. Know him as the bright, the immortal — know him as the bright, the immortal.

अध्याय ६

श्लोक 18

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव

mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam | brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva

हिन्दी अर्थ

मृत्यु-कथित इस विद्या और सम्पूर्ण योग-विधि को प्राप्त करके — नचिकेता ब्रह्म-प्राप्त हुआ, निर्मल हुआ, मृत्यु-रहित हुआ। ऐसे ही जो कोई अन्य भी आत्मा को इस प्रकार जाने — वह भी ऐसा ही होगा।

English

Having received this knowledge spoken by Death — and the whole discipline of yoga — Naciketas became free of dust, free of death, attained to Brahman. So shall any other who knows the Self thus.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Katha Upanishad — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Krishna Yajurveda Kathaka Shakha Recension

Ten Principal Upanishads, Adyar Library and Research Centre, Chennai.

पुरालेखागार / स्रोत:Adyar Library / SanskritDocuments
गणना पद्धति:

Two Adhyayas, each divided into three Vallis (total 6 sections, 119 verses).