Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
शारीराद् आत्मनस् मन्त्र ४ [IV.I.4] तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः प्राञ्चस् प्राणास् दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणा उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।स एष नेति नेत्याऽत्मागृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्य् अशीर्यस् न हि शीर्यते असङ्गस् असितस् न सज्यते न व्यथते असङ्गस् न हि सज्यते असितस् न व्यथते न रिष्यति अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद् याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्न् अभयं वेदयसे नमस्तेऽस्त्व् इमे विदेहा अयमहमस्मि
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
shArIrAd Atmanas mantra 4 ##[IV.I.4]## tasya prAchI dikprA~nchaH prANAH prA~nchas prANAs dakShiNA digdakShiNe prANAH pratIchI dikpratya~nchaH prANA udIchI diguda~nchaH prANAH UrdhvA digUrdhvAH prANAH avAchI digavA~nchaH prANAH sarvA dishaH sarve prANAH | sa eSha neti netyA.atmAgR^ihyo na hi gR^ihyate.ashIryo na hi shIryate .asa~Ngo na hi sajyate.asito na vyathate na riShyaty ashIryas na hi shIryate asa~Ngas asitas na sajyate na vyathate asa~Ngas na hi sajyate asitas na vyathate na riShyati abhayaM vai janaka prApto.asIti hovAcha yAj~navalkyaH | sa hovAcha janako vaideho.abhayaM tvA gachChatAd yAj~navalkya yo no bhagavann abhayaM vedayase namaste.astv ime videhA ayamahamasmi
मुभसे उदङ्क नामवाले शौल्वायन- शुल्वके पुत्रने कहाहैकिप्राण ही ब्रह्म है । पूववत् श्राण' वायुदेवता ववेक बताये हए चक्षुब्र ह्यकी उपासनाका फलसहित वर्णन शश्व ब्रह्मेति यथा मातरमान् पितमानाचायंवान् ब्रयात्तथा तद् वा्ष्णोऽत्रवीच्चक्षुवे बह्मत्यपदयता है कस्या- यहैव ते कशिद् बहुरिति ना- देव ते कधित्"-बकरु इस मतो दृष्णस्यापत्यं ाष्णैः; च्व तामवाले वार्ण णके पुतन चचक्षुही ब्रह्य हे' एसा कहाहैः
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
'His (the Taigasa's) Eastern quarter are the prânas (breath) which go to the East;
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
शारीराद् आत्मनस् मन्त्र ४ [IV.I.4] तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः प्राञ्चस् प्राणास् दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणा उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । स एष नेति नेत्याऽत्मागृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्य् अशीर्यस् न हि शीर्यते असङ्गस् असितस् न सज्यते न व्यथते असङ्गस् न हि सज्यते असितस् न व्यथते न रिष्यति अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद् याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्न् अभयं वेदयसे नमस्तेऽस्त्व् इमे विदेहा अयमहमस्मि
Literal translation
Translation of the source text
'His (the Taigasa's) Eastern quarter are the prânas (breath) which go to the East;
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: 'His (the Taigasa's) Eastern quarter are the prânas (breath) which go to the East;
Sense: 'His (the Taigasa's) Eastern quarter are the prânas (breath) which go to the East;
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
मुभसे उदङ्क नामवाले शौल्वायन- शुल्वके पुत्रने कहाहैकिप्राण ही ब्रह्म है। धीमी और लंबी श्वास वेगस तंत्रिका को सक्रिय कर हृदय की गति और भय-प्रतिक्रिया को शांत करती है। यह पंक्ति उसी श्वास-मन संबंध को कहती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-18
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण