Uma Samhita

५.३५ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३५.० ॥

5\.35 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.३५. पचत्रिंशोऽध्यायः ।मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनम् ।सूत उवाच ।विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः ।तस्य भार्याभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका॥ ३५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.35\. pachatriMsho.adhyAyaH | manvantarakIrtane vaivasvatavarNanam | sUta uvAcha | vivasvAn kashyapAjjaj~ne dAkShAyaNyAM mahAR^iSheH | tasya bhAryAbhavatsa.nj~nA tvAShTrI devI sureNukA

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च ।भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूपयौवनशालिनी॥ ३५.२ ॥

mune.asahiShNunA tena tejasA dussahena cha | bhartR^irUpeNa nAtuShyadrUpayauvanashAlinI

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुः सुतेजसः ।दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी॥ ३५.३ ॥

Adityasya hi tadrUpamasahiShNuH sutejasaH | dahyamAnA tadodvegamakarodvaravarNinI

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः ।संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः॥ ३५.४ ॥

R^iShe.asyAM trINyapatyAni janayAmAsa bhAskaraH | sa.nj~nAyAM tu manuH pUrvaM shrAddhadevaH prajApatiH

यमश्च यमुना चैव यमलौ सम्बभूवतुः ।एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्यतः॥ ३५.५ ॥

yamashcha yamunA chaiva yamalau sambabhUvatuH | evaM hi trINyapatyAni tasyAM jAtAni sUryataH

छायोवाच ।आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् ।नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्॥ ३५.५.३५.१० ॥

ChAyovAcha | AkeshagrahaNAddevi sahiShye.ahaM suduShkR^itam | nAkhyAsyAmi mataM tubhyaM gachCha devi yathAsukham

शप्तोऽहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर ।तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते॥ ३५.५.३५.२० ॥

shapto.ahamasmi devesha jananyA tapatAMvara | tava prasAdAchcharaNo na patenmama gopate

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कान्तं करोम्यहम् ।सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वापगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः॥ ३५.५.३५.३० ॥

rUpaM nivartayAmyadya tava kAntaM karomyaham | sUta uvAcha | tachChrutvApagataH krodho mArtaNDasya vivasvataH

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिः स तपोधनः ।भाव्यः स कर्मणा तेन मनोः सावर्णिकेऽन्तरे॥ ३५.५.३५.४० ॥

manuH prajApatistvAsItsAvarNiH sa tapodhanaH | bhAvyaH sa karmaNA tena manoH sAvarNike.antare

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः ।असहन्ती ततश्छायामात्मनः सासृजच्छुभाम्॥ ३५.६ ॥

saMvartulaM tu tadrUpaM dR^iShTvA sa.nj~nA vivasvataH | asahantI tatashChAyAmAtmanaH sAsR^ijachChubhAm

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितः सुभे ।किं करोमीह कार्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते॥ ३५.७ ॥

mAyAmayI tu sA sa.nj~nAmavochadbhaktitaH subhe | kiM karomIha kAryaM te kathayasva shuchismite

संज्ञोवाच अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः ।त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः॥ ३५.८ ॥

sa.nj~novAcha ahaM yAsyAmi bhadraM te mamaiva bhavanaM pituH | tvayaitadbhavane satyaM vastavyaM nirvikArataH

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा ।पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्॥ ३५.९ ॥

imau me bAlakau sAdhU kanyA cheyaM sumadhyamA | pAlanIyAH sukhenaiva mama chedichChasi priyam

सूत उवाच ।इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः ।पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः॥ ३५.११ ॥

sUta uvAcha | ityuktA sA.agamaddevI vrIDitA sannidhau pituH | pitrA nirbhartsitA tatra niyuktA sA punaH punaH

अगच्छद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपं ततः स्वकम् ।कुरुंस्तदोत्तरान् प्राप्य नृणान्येव चचार ह॥ ३५.१२ ॥

agachChadvaDavA bhUtvAchChAdya rUpaM tataH svakam | kuruMstadottarAn prApya nR^iNAnyeva chachAra ha

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा ।जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल॥ ३५.१३ ॥

sa.nj~nAM tAM tu ravirmatvA ChAyAyAM susutaM tadA | janayAmAsa sAvarNiM manuM vai savitA kila

संज्ञानु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः ।चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते॥ ३५.१४ ॥

sa.nj~nAnu prArthitA ChAyA sA svaputre.api nityashaH | chakArAbhyadhikaM snehaM na tathA pUrvaje sute

मनुस्तस्याक्षमत्तं यमस्तं नैव चक्षमे ।स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्॥ ३५.१५ ॥

manustasyAkShamattaM yamastaM naiva chakShame | sa saroShastu bAlyAchcha bhAvino.arthasya gauravAt

छायां सन्तर्जयामास पदा वैवस्वतो यमः ।तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता॥ ३५.१६ ॥

ChAyAM santarjayAmAsa padA vaivasvato yamaH | taM shashApa tataH krodhAchChAyA tu kaluShIkR^itA

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषतः ।यमस्ततः पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्॥ ३५.१७ ॥

charaNaH patatAmeSha taveti bhR^isharoShataH | yamastataH pituH sarvaM prA~njaliH pratyavedayat

भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः ।मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै॥ ३५.१८ ॥

bhR^ishaM shApabhayodvignaH sa.nj~nAvAkyairvicheShTitaH | mAtrA snehena sarveShu vartitavyaM suteShu vai

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा ।तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षन्तुमर्हति॥ ३५.१९ ॥

snehamasmAsvapAkR^itya kanIyAMsaM bibharti sA | tasmAnmayodyataH pAdastadbhavAn kShantumarhati

सवितोवाच ।असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ।येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्॥ ३५.२१ ॥

savitovAcha | asaMshayaM putra mahadbhaviShyatyatra kAraNam | yena tvAmAvishatkrodho dharmaj~naM satyavAdinam

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्तुं मातृवचस्तव ।कृमयो मांसमादाय गमिष्यन्ति महीतले॥ ३५.२२ ॥

na shakyate tanmithyA vai kartuM mAtR^ivachastava | kR^imayo mAMsamAdAya gamiShyanti mahItale

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि ।कुरु तात न सन्देहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो॥ ३५.२३ ॥

tadvAkyaM bhavitA satyaM tvaM cha trAtau bhaviShyasi | kuru tAta na sandehaM manashchAshvAsya svaM prabho

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर ।आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः॥ ३५.२४ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA tanayaM sUryo yamasa.nj~naM munIshvara | AdityashchAbravIttAnttu ChAyAM krodhasamanvitaH

सूर्य उवाच ।हे प्रिये कुमते चण्डि किं त्वयाचरितं किल ।किन्तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि॥ ३५.२५ ॥

sUrya uvAcha | he priye kumate chaNDi kiM tvayAcharitaM kila | kintu me.abhyadhikaH sneha etadAkhyAtumarhasi

सूत उवाच ।सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथातथ्यं न्यवेदयत् ।निर्दग्धा कामरविणा सान्त्वयामास वै तदा॥ ३५.२६ ॥

sUta uvAcha | sA ravervachanaM shrutvA yathAtathyaM nyavedayat | nirdagdhA kAmaraviNA sAntvayAmAsa vai tadA

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा सूर्याऽगात्तवष्टुरन्तिकम् पप्रच्छ तं क्व संज्ञेति त्वष्टा सूर्यमथाब्रवीत्॥ ३५.२७ ॥

tasyAstad vachanaM shrutvA sUryA.agAttavaShTurantikam paprachCha taM kva sa.nj~neti tvaShTA sUryamathAbravIt

त्वष्टोवाच ।तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते ।असहन्ती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले॥ ३५.२८ ॥

tvaShTovAcha | tavAtitejasA dagdhA idaM rUpaM na shobhate | asahantI cha tatsa.nj~nA vane vasati shAdvale

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते ।अनुकूलस्तु देवेश सन्दिश्यात्ममयं मतम्॥ ३५.२९ ॥

shlAghyA yogabalopetA yogamAsAdya gopate | anukUlastu devesha sandishyAtmamayaM matam

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः ।ततो विभ्राजितं रूपं तेजसा संवृतेन च॥ ३५.३१ ॥

bhramimAropya tattejaH shAtayAmAsa vai muniH | tato vibhrAjitaM rUpaM tejasA saMvR^itena cha

कृतं कान्ततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा ।ततोऽधियोगमास्थाय स्वां भार्यां हि ददर्श ह॥ ३५.३२ ॥

kR^itaM kAntataraM rUpaM tvaShTrA tachChushubhe tadA | tato.adhiyogamAsthAya svAM bhAryAM hi dadarsha ha

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ।सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया॥ ३५.३३ ॥

adhR^iShyAM sarvabhUtAnAM tejasA niyamena cha | so.ashvarUpaM samAsthAya gatvA tAM maithunechChayA

मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसोऽभिशङ्कया ।मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तद्व्यदधान्मुने॥ ३५.३४ ॥

maithunAya vicheShTantIM parapuMso.abhisha~NkayA | mukhato nAsikAyAM tu shukraM tadvyadadhAnmune

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि॥ ३५.३५ ॥

devau tataH prajAyetAmashvinau bhiShajAM varau | nAsatyau tau cha dasrau cha smR^itau dvAvashvinAvapi

तां तु कान्तेन रूपेण दर्शयामास भास्करः ।आत्मानं सा तु तं दृष्ट्वा प्रहृष्टा पतिमादरात्॥ ३५.३६ ॥

tAM tu kAntena rUpeNa darshayAmAsa bhAskaraH | AtmAnaM sA tu taM dR^iShTvA prahR^iShTA patimAdarAt

पत्या तेन गृहं प्रागात्स्वं सती मुदितानना ।मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दम्पती पूर्वतोधिकम्॥ ३५.३७ ॥

patyA tena gR^ihaM prAgAtsvaM satI muditAnanA | mumudAte.atha tau prItyA dampatI pUrvatodhikam

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ।धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमा प्रजाः॥ ३५.३८ ॥

yamastu karmaNA tena bhR^ishaM pIDitamAnasaH | dharmeNa ra~njayAmAsa dharmarAja imA prajAH

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः ।पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च॥ ३५.३९ ॥

lebhe sa karmaNA tena dharmarAjo mahAdyutiH | pitR^INAmAdhipatyaM cha lokapAlatvameva cha

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः ।यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी॥ ३५.४१ ॥

merupR^iShThe tapo ghoramadyApi charate prabhuH | yavIyasI tayoryA tu yamI kanyA yashasvinI

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी ।मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते॥ ३५.४२ ॥

abhavatsA sarichChreShThA yamunA lokapA vanI | manurityuchyate loke sAvarNiriti chochyate

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा ।आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः॥ ३५.४३ ॥

ya idaM janma devAnAM shR^iNuyAddhArayettu vA | ApadaM prApya muchyeta prApnuyAtsumahadyashaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.३६. षट्त्रिंशोऽध्यायः ।मनुनवपुत्रवंशवर्णनम् ।सूत उवाच ।मनोर्वैवस्वतस्यासन्पुत्रा वै नव तत्समाः ।पश्चान्महोन्नता धीराः क्षत्रधर्मपरायणाः॥ ३६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.36\. ShaTtriMsho.adhyAyaH | manunavaputravaMshavarNanam | sUta uvAcha | manorvaivasvatasyAsanputrA vai nava tatsamAH | pashchAnmahonnatA dhIrAH kShatradharmaparAyaNAH

इक्ष्वाकुः शिबिनाभागौ धृष्टः शर्यातिरेव च ।नरिष्यन्तोऽथ नाभागः करूषश्च प्रियव्रतः॥ ३६.२ ॥

ikShvAkuH shibinAbhAgau dhR^iShTaH sharyAtireva cha | nariShyanto.atha nAbhAgaH karUShashcha priyavrataH

अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः ।अनुत्पन्नेषु पुत्रेषु तत्रेष्ट्यां मुनिपुङ्गवः॥ ३६.३ ॥

akarotputrakAmastu manuriShTiM prajApatiH | anutpanneShu putreShu tatreShTyAM munipu~NgavaH

सा हि दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता ।दिव्यसंहनना चैवमिला जज्ञे हि विश्रुता॥ ३६.४ ॥

sA hi divyAmbaradharA divyAbharaNabhUShitA | divyasaMhananA chaivamilA jaj~ne hi vishrutA

तामिडेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तथा ।अनुगच्छस्व मामेति तमिडा प्रत्युवाच ह॥ ३६.५ ॥

tAmiDetyeva hovAcha manurdaNDadharastathA | anugachChasva mAmeti tamiDA pratyuvAcha ha

धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् ।इडोवाच ।मित्रावरुणयोरंशैर्जातास्मि वदतां वर॥ ३६.६ ॥

dharmayuktamidaM vAkyaM putrakAmaM prajApatim | iDovAcha | mitrAvaruNayoraMshairjAtAsmi vadatAM vara

तयोः सकाशं यास्यामि न मेऽधर्मे रुचिर्भवेत् ।एवमुक्त्वा सती सा तु मित्रावरुणयोस्ततः॥ ३६.७ ॥

tayoH sakAshaM yAsyAmi na me.adharme ruchirbhavet | evamuktvA satI sA tu mitrAvaruNayostataH

गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।अंशैस्तु युवयोर्जाता मनुयज्ञे महामुनी॥ ३६.८ ॥

gatvAntikaM varArohA prA~njalirvAkyamabravIt | aMshaistu yuvayorjAtA manuyaj~ne mahAmunI

आगता भवतोरन्ति ब्रूतं किं करवाणि वाम् ।अन्यान् पुत्रान् सृज विभो तैर्वंशस्ते भविष्यति॥ ३६.९ ॥

AgatA bhavatoranti brUtaM kiM karavANi vAm | anyAn putrAn sR^ija vibho tairvaMshaste bhaviShyati

सूत उवाच ।तां तथावादिनीं साध्वीमिडां मन्वध्वरोद्भवाम् ।मित्रावरुणनामानौ मुनी ऊचतुरादरात्॥ ३६.१० ॥

sUta uvAcha | tAM tathAvAdinIM sAdhvImiDAM manvadhvarodbhavAm | mitrAvaruNanAmAnau munI UchaturAdarAt

मित्रावरुणावूचतुः ।अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ।सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ द्वौ वरवर्णिनि॥ ३६.११ ॥

mitrAvaruNAvUchatuH | anena tava dharmaj~ne prashrayeNa damena cha | satyena chaiva sushroNi prItau dvau varavarNini

आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं चैव गमिष्यसि ।मनोर्वंशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि॥ ३६.१२ ॥

AvayostvaM mahAbhAge khyAtiM chaiva gamiShyasi | manorvaMshakaraH putrastvameva cha bhaviShyasi

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।जगत्प्रियो धर्मशीलौ मनुवंशविवर्धनः॥ ३६.१३ ॥

sudyumna iti vikhyAtastriShu lokeShu vishrutaH | jagatpriyo dharmashIlau manuvaMshavivardhanaH

सूत उवाच ।निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिके ।बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता॥ ३६.१४ ॥

sUta uvAcha | nivR^ittA sA tu tachChrutvA gachChantI piturantike | budhenAntaramAsAdya maithunAyopamantritA

सोमपुत्रात्ततो जज्ञे तस्यां राजा पुरूरवाः ।पुत्रोऽतिसुन्दरः प्राज्ञ उर्वशीपतिरुन्नतः॥ ३६.१५ ॥

somaputrAttato jaj~ne tasyAM rAjA purUravAH | putro.atisundaraH prAj~na urvashIpatirunnataH

जनयित्वा च सा तत्र पुरूरवसमादरात् ।पुत्रं शिवप्रसादात्तु पुनः सुद्युम्नतां गतः॥ ३६.१६ ॥

janayitvA cha sA tatra purUravasamAdarAt | putraM shivaprasAdAttu punaH sudyumnatAM gataH

सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ।उत्कलश्च गयश्चापि विनताश्वश्च वीर्यवान्॥ ३६.१७ ॥

sudyumnasya tu dAyAdAstrayaH paramadhArmikAH | utkalashcha gayashchApi vinatAshvashcha vIryavAn

उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमा ।दिक्पूर्वा मुनिशार्दूल गयस्य तु गया स्मृता॥ ३६.१८ ॥

utkalasyotkalA viprA vinatAshvasya pashchimA | dikpUrvA munishArdUla gayasya tu gayA smR^itA

प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरतनुं तदा ।दशधा तत्र तत्क्षेत्रमकरोत्पृथिवीमिमाम्॥ ३६.१९ ॥

praviShTe tu manau tAta divAkaratanuM tadA | dashadhA tatra tatkShetramakarotpR^ithivImimAm

इक्ष्वाकुः श्रेष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ।वसिष्ठवचनादासीत्प्रतिष्ठानं महात्मनः॥ ३६.२० ॥

ikShvAkuH shreShThadAyAdo madhyadeshamavAptavAn | vasiShThavachanAdAsItpratiShThAnaM mahAtmanaH

प्रतिष्ठां धर्मराज्यस्य सुद्युम्नोऽथ ततो ददौ ।तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः॥ ३६.२१ ॥

pratiShThAM dharmarAjyasya sudyumno.atha tato dadau | tatpurUravase prAdAd rAjyaM prApya mahAyashAH

मानवो यो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर्लक्षणः प्रभुः ।नरिष्यन्ताच्छकाः पुत्रा नभगस्य सुतोऽभवत्॥ ३६.२२ ॥

mAnavo yo munishreShThAH strIpuMsorlakShaNaH prabhuH | nariShyantAchChakAH putrA nabhagasya suto.abhavat

अम्बरीषस्तु बाह्लेयो बाह्लकं क्षेत्रामाप्तवान् ।शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्तो नाम विश्रुतः॥ ३६.२३ ॥

ambarIShastu bAhleyo bAhlakaM kShetrAmAptavAn | sharyAtermithunaM tvAsIdAnarto nAma vishrutaH

पुत्रः सुकन्या कन्या च या पत्नी च्यवनस्य हि ।आनर्तस्य हि दायादो रैभ्यो नाम स रैवतः॥ ३६.२४ ॥

putraH sukanyA kanyA cha yA patnI chyavanasya hi | Anartasya hi dAyAdo raibhyo nAma sa raivataH

आनर्तविषये यस्य पुरी नाम कुशस्थली ।महादिव्या सप्तपुरीमध्ये या सप्तमी मता॥ ३६.२५ ॥

AnartaviShaye yasya purI nAma kushasthalI | mahAdivyA saptapurImadhye yA saptamI matA

तस्य पुत्रशतं त्वासीत्ककुद्मी ज्येष्ठ उत्तमः ।तेजस्वी सुबलः पारो धर्मिष्ठो ब्रह्मपालकः॥ ३६.२६ ॥

tasya putrashataM tvAsItkakudmI jyeShTha uttamaH | tejasvI subalaH pAro dharmiShTho brahmapAlakaH

ककुद्मिनस्तु सञ्जाता रेवती नाम कन्यका ।महालावण्यसंयुक्ता दिव्यलक्ष्मीरिवापरा॥ ३६.२७ ॥

kakudminastu sa~njAtA revatI nAma kanyakA | mahAlAvaNyasaMyuktA divyalakShmIrivAparA

प्रष्टुं कन्यावरं राजा ककुद्मी कन्यया सह ।ब्रह्मलोके विधेः सम्यक्सर्वाधीशो जगाम ह॥ ३६.२८ ॥

praShTuM kanyAvaraM rAjA kakudmI kanyayA saha | brahmaloke vidheH samyaksarvAdhIsho jagAma ha

आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम् ।शुश्राव तत्र गान्धर्वं नर्तने ब्रह्मणोऽन्तिके॥ ३६.२९ ॥

AvartamAne gAndharve sthito labdhakShaNaH kShaNam | shushrAva tatra gAndharvaM nartane brahmaNo.antike

मुहूर्तभूतं तत्काले गतं बहुयुगं तदा ।न किञ्चिद् बुबुधे राजा ककुद्मी मुनयः स तु॥ ३६.३० ॥

muhUrtabhUtaM tatkAle gataM bahuyugaM tadA | na ki~nchid bubudhe rAjA kakudmI munayaH sa tu

तदासौ विधिमानम्य स्वाभिप्रायं कृताञ्जलिः ।न्यवेदयद्विनीतात्मा ब्रह्मणे परमात्मने॥ ३६.३१ ॥

tadAsau vidhimAnamya svAbhiprAyaM kR^itA~njaliH | nyavedayadvinItAtmA brahmaNe paramAtmane

तदभिप्रायमाकर्ण्य स प्रहस्य प्रजापतिः ।ककुद्मिनं महाराजं समाभाष्य समब्रवीत्॥ ३६.३२ ॥

tadabhiprAyamAkarNya sa prahasya prajApatiH | kakudminaM mahArAjaM samAbhAShya samabravIt

ब्रह्मोवाच ।शृणु राजन् रैभ्यसुत ककुद्मिन् पृथिवीपते ।मद्वचः प्रीतितः सत्यं प्रवक्ष्यामि विशेषतः॥ ३६.३३ ॥

brahmovAcha | shR^iNu rAjan raibhyasuta kakudmin pR^ithivIpate | madvachaH prItitaH satyaM pravakShyAmi visheShataH

कालेन संहृतास्ते वै वरा ये ते कृता हृदि ।न तद्गोत्रं हि तत्रास्ति कालः सर्वस्य भक्षकः॥ ३६.३४ ॥

kAlena saMhR^itAste vai varA ye te kR^itA hR^idi | na tadgotraM hi tatrAsti kAlaH sarvasya bhakShakaH

त्वत्पुर्यपि हता पुण्यजनैः सा राक्षसैर्नृप ।अष्टाविंशद्वापरेऽद्य कृष्णेन निर्मिता पुनः॥ ३६.३५ ॥

tvatpuryapi hatA puNyajanaiH sA rAkShasairnR^ipa | aShTAviMshadvApare.adya kR^iShNena nirmitA punaH

कृता द्वारावती नाम्ना बहुद्वारा मनोरमा ।भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्ता वासुदेवपुरोगमैः॥ ३६.३६ ॥

kR^itA dvArAvatI nAmnA bahudvArA manoramA | bhojavR^iShNyandhakairguptA vAsudevapurogamaiH

तद्गच्छ तत्र प्रीतात्मा वासुदेवाय कन्यकाम् ।बलदेवाय देहि त्वमिमां स्वतनयां नृप॥ ३६.३७ ॥

tadgachCha tatra prItAtmA vAsudevAya kanyakAm | baladevAya dehi tvamimAM svatanayAM nR^ipa

सूत उवाच ।इत्यादिष्टो नृपोऽयं तं नत्वा तां च पुरीं गतः ।गतान् बहून्युगान् ज्ञात्वा विस्मितः कन्यया युतः॥ ३६.३८ ॥

sUta uvAcha | ityAdiShTo nR^ipo.ayaM taM natvA tAM cha purIM gataH | gatAn bahUnyugAn j~nAtvA vismitaH kanyayA yutaH

ततस्तु युवतीं कन्यां तां च स्वां सुविधानतः ।कृष्णभ्रात्रे बलायाशु प्रादात्तत्र स रेवतीम्॥ ३६.३९ ॥

tatastu yuvatIM kanyAM tAM cha svAM suvidhAnataH | kR^iShNabhrAtre balAyAshu prAdAttatra sa revatIm

ततो जगाम शिखरं मेरोर्दिव्यं महाप्रभुः ।शिवमाराधयामास स नृपस्तपसि स्थितः॥ ३६.४० ॥

tato jagAma shikharaM merordivyaM mahAprabhuH | shivamArAdhayAmAsa sa nR^ipastapasi sthitaH

ऋषय ऊचुः ।तत्र स्थितो बहुयुगं ब्रह्मलोके स रेवतः ।युवैवागान्मर्त्यलोकमेतन्नः संशयो महान्॥ ३६.४१ ॥

R^iShaya UchuH | tatra sthito bahuyugaM brahmaloke sa revataH | yuvaivAgAnmartyalokametannaH saMshayo mahAn

सूत उवाच ।न जरा क्षुत्पिपासा वा विकारास्तत्र सन्ति वै ।अपमृत्युर्न केषाञ्चिन्मुनयो ब्रह्मणोंऽतिके॥ ३६.४२ ॥

sUta uvAcha | na jarA kShutpipAsA vA vikArAstatra santi vai | apamR^ityurna keShA~nchinmunayo brahmaNoM.atike

अतो न राजा सम्प्राप जरां मृत्युं च सा सुता ।स युवैवागतस्तत्र सम्मन्त्र्य तनयावरम्॥ ३६.४३ ॥

ato na rAjA samprApa jarAM mR^ityuM cha sA sutA | sa yuvaivAgatastatra sammantrya tanayAvaram

गत्वा द्वारावतीं दिव्यां पुरीं कृष्णविनिर्मिताम् ।विवाहं कारयामास कन्यायाः स बलेन हि॥ ३६.४४ ॥

gatvA dvArAvatIM divyAM purIM kR^iShNavinirmitAm | vivAhaM kArayAmAsa kanyAyAH sa balena hi

तस्य पुत्रशतं त्वासीद्धार्मिकस्य महाप्रभोः ।कृष्णस्यापि सुता जाता बहुस्त्रीभ्योऽमितास्ततः॥ ३६.४५ ॥

tasya putrashataM tvAsIddhArmikasya mahAprabhoH | kR^iShNasyApi sutA jAtA bahustrIbhyo.amitAstataH

अन्ववायो महांस्तत्र द्वयोरपि महात्मनोः ।क्षत्रिया दिक्षु सर्वासु गता हृष्टाः सुधार्मिकाः॥ ३६.४६ ॥

anvavAyo mahAMstatra dvayorapi mahAtmanoH | kShatriyA dikShu sarvAsu gatA hR^iShTAH sudhArmikAH

इति प्रोक्तो हि शर्यातेर्वंशोऽन्येषां वदाम्यहम् ।मानवानां हि सङ्क्षेपाच्छृणुतादरतो द्विजाः॥ ३६.४७ ॥

iti prokto hi sharyAtervaMsho.anyeShAM vadAmyaham | mAnavAnAM hi sa~NkShepAchChR^iNutAdarato dvijAH

नाभागो दिष्टपुत्रोऽभूत्स तु ब्राह्मणतां गतः ।स्वक्षत्रवंशं संस्थाप्य ब्रह्मकर्मभिरावृतः॥ ३६.४८ ॥

nAbhAgo diShTaputro.abhUtsa tu brAhmaNatAM gataH | svakShatravaMshaM saMsthApya brahmakarmabhirAvR^itaH

धृष्टाद्धार्ष्टमभूत्क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ।करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः॥ ३६.४९ ॥

dhR^iShTAddhArShTamabhUtkShatraM brahmabhUyaM gataM kShitau | karUShasya tu kArUShAH kShatriyA yuddhadurmadAH

नृगो यो मनुपुत्रस्तु महादाता विशेषतः ।नानावसूनां सुप्रीत्या विप्रेभ्यश्च गवां तथा॥ ३६.५० ॥

nR^igo yo manuputrastu mahAdAtA visheShataH | nAnAvasUnAM suprItyA viprebhyashcha gavAM tathA

गोदानव्यत्ययाद्यस्तु स्वकुबुद्ध्या स्वपापतः ।कृकलासत्वमापन्नः श्रीकृष्णेन समुद्धृतः॥ ३६.५१ ॥

godAnavyatyayAdyastu svakubuddhyA svapApataH | kR^ikalAsatvamApannaH shrIkR^iShNena samuddhR^itaH

तस्यैकोऽभूत्सुतः श्रेष्ठः प्रयातिर्धर्मवित्तथा ।इति श्रुतं मया व्यासात्तत्प्रोक्तं हि समासतः॥ ३६.५२ ॥

tasyaiko.abhUtsutaH shreShThaH prayAtirdharmavittathA | iti shrutaM mayA vyAsAttatproktaM hi samAsataH

वृषघ्नस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः॥ ३६.५३ ॥

vR^iShaghnastu manoH putro gopAlo guruNA kR^itaH | pAlayAmAsa gA yatto rAtryAM vIrAsanavrataH

स एकदागतं गोष्ठे व्याघ्रं गा हिंसितुं बली ।श्रुत्वा गोक्रन्दनं बुद्धो हन्तुं तं खड्गधृग्ययौ॥ ३६.५४ ॥

sa ekadAgataM goShThe vyAghraM gA hiMsituM balI | shrutvA gokrandanaM buddho hantuM taM khaDgadhR^igyayau

अजानन्नहनद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया ।निश्चक्राम सभीर्व्याघ्रो दृष्ट्वा तं खड्गिनं प्रभुम्॥ ३६.५५ ॥

ajAnannahanadbabhroH shiraH shArdUlasha~NkayA | nishchakrAma sabhIrvyAghro dR^iShTvA taM khaDginaM prabhum

मन्यमानो हतं व्याघ्रं स्वस्थानं स जगाम ह ।रात्र्यां तस्यां भ्रमापन्नो वर्षवातविनष्टधीः॥ ३६.५६ ॥

manyamAno hataM vyAghraM svasthAnaM sa jagAma ha | rAtryAM tasyAM bhramApanno varShavAtavinaShTadhIH

व्युष्टायां निशि चोत्थाय प्रगे तत्र गतो हि सः ।अद्राक्षीत्स हतां बभ्रुं न व्याघ्रं दुःखितोऽभवत्॥ ३६.५७ ॥

vyuShTAyAM nishi chotthAya prage tatra gato hi saH | adrAkShItsa hatAM babhruM na vyAghraM duHkhito.abhavat

श्रुत्वा तद्वृत्तमाज्ञाय तं शशाप कृतागसम् ।अकामतो विचार्येति शूद्रो भव न क्षत्रियः॥ ३६.५८ ॥

shrutvA tadvR^ittamAj~nAya taM shashApa kR^itAgasam | akAmato vichAryeti shUdro bhava na kShatriyaH

एवं शप्तस्तु गुरुणा कुलाचार्येण कोपतः ।निःसृतश्च पृषध्रस्तु जगाम विपिनं महत्॥ ३६.५९ ॥

evaM shaptastu guruNA kulAchAryeNa kopataH | niHsR^itashcha pR^iShadhrastu jagAma vipinaM mahat

निर्विण्णः स तु कष्टेन विरक्तोऽभूत्स योगवान् ।वनाग्नौ दग्धदेहश्च जगाम परमां गतिम्॥ ३६.६० ॥

nirviNNaH sa tu kaShTena virakto.abhUtsa yogavAn | vanAgnau dagdhadehashcha jagAma paramAM gatim

कविः पुत्रो मनोः प्राज्ञः शिवानुग्रहतोऽभवत् ।इह भुक्त्वा सुखं दिव्यं मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम्॥ ३६.६१ ॥

kaviH putro manoH prAj~naH shivAnugrahato.abhavat | iha bhuktvA sukhaM divyaM muktiM prApa sudurlabhAm

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.३७. सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।मनुवंशवर्णनम् ।सूत उवाच ।पूर्वतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम्॥ ३७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.37\. saptatriMsho.adhyAyaH | manuvaMshavarNanam | sUta uvAcha | pUrvatastu manorjaj~ne ikShvAkurghrANataH sutaH | tasya putrashataM tvAsIdikShvAkorbhUridakShiNam

तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा द्विजाः ।तेषां विकुक्षिर्ज्येष्ठस्तु सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्॥ ३७.२ ॥

teShAM purastAdabhavannAryAvarte nR^ipA dvijAH | teShAM vikukShirjyeShThastu so.ayodhyAyAM nR^ipo.abhavat

तत्कर्म शृणु तत्प्रीत्या यज्जातं वंशतो विधेः ।श्राद्धकर्मणि चोद्दिष्टो ह्यकृते श्राद्धकर्मणि॥ ३७.३ ॥

tatkarma shR^iNu tatprItyA yajjAtaM vaMshato vidheH | shrAddhakarmaNi choddiShTo hyakR^ite shrAddhakarmaNi

भक्षयित्वा शशं शीघ्रं शशादत्वमतो गतः ।इक्ष्वाकुणा परित्यक्तः शशादो वनमाविशत्॥ ३७.४ ॥

bhakShayitvA shashaM shIghraM shashAdatvamato gataH | ikShvAkuNA parityaktaH shashAdo vanamAvishat

इक्ष्वाकौ संस्थिते राजा वसिष्ठवचनादभूत् ।शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चदश स्मृताः॥ ३७.५ ॥

ikShvAkau saMsthite rAjA vasiShThavachanAdabhUt | shakunipramukhAstasya putrAH pa~nchadasha smR^itAH

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः ।अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्॥ ३७.६ ॥

uttarApathadeshasya rakShitAro mahIkShitaH | ayodhasya tu dAyAdaH kakutstho nAma vIryavAn

अरिनाभः ककुत्स्थस्य पृथुरेतस्य वै सुतः ।विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादिन्द्रः प्रजापतिः॥ ३७.७ ॥

arinAbhaH kakutsthasya pR^ithuretasya vai sutaH | viShTarAshvaH pR^ithoH putrastasmAdindraH prajApatiH

इन्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्य प्रजापतिः ।जज्ञे श्रावस्तकः प्राज्ञः श्रावस्ती येन निर्मिता ।श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः॥ ३७.८ ॥

indrasya yuvanAshvastu shrAvastasya prajApatiH | jaj~ne shrAvastakaH prAj~naH shrAvastI yena nirmitA | shrAvastasya tu dAyAdo bR^ihadashvo mahAyashAH

युवनाश्वः सुतस्तस्य कुवलाश्वश्च तत्सुतः ।स हि धुन्धुवधाद्भूतो धुन्धुमारो नृपोत्तमः॥ ३७.९ ॥

yuvanAshvaH sutastasya kuvalAshvashcha tatsutaH | sa hi dhundhuvadhAdbhUto dhundhumAro nR^ipottamaH

कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।बभूवाथ पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्॥ ३७.१० ॥

kuvalAshvasya putrANAM shatamuttamadhanvinAm | babhUvAtha pitA rAjye kuvalAshvaM nyayojayat

पुत्रसङ्क्रामितश्रीको वनं राजा समाविशत् ।तमुत्तङ्कोऽथ राजर्षिः प्रयान्तं प्रत्यवारयत्॥ ३७.११ ॥

putrasa~NkrAmitashrIko vanaM rAjA samAvishat | tamutta~Nko.atha rAjarShiH prayAntaM pratyavArayat

उत्तङ्क उवाच ।भवता रक्षणं कार्यं पृथिव्या धर्मतः शृणु ।त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणा महात्मना॥ ३७.१२ ॥

utta~Nka uvAcha | bhavatA rakShaNaM kAryaM pR^ithivyA dharmataH shR^iNu | tvayA hi pR^ithivI rAjan rakShyamANA mahAtmanA

भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि ।ममाश्रमसमीपे तु समेषु मरुधन्वसु॥ ३७.१३ ॥

bhaviShyati nirudvignA nAraNyaM gantumarhasi | mamAshramasamIpe tu sameShu marudhanvasu

समुद्रवालुकापूर्णे दानवो बलदर्पितः ।देवतानामवध्यो हि महाकायो महाबलः॥ ३७.१४ ॥

samudravAlukApUrNe dAnavo baladarpitaH | devatAnAmavadhyo hi mahAkAyo mahAbalaH

अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितः स्थितः ।राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुनामा सुदारुणः॥ ३७.१५ ॥

antarbhUmigatastatra vAlukAntarhitaH sthitaH | rAkShasasya madhoH putro dhundhunAmA sudAruNaH

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति॥ ३७.१६ ॥

shete lokavinAshAya tapa AsthAya dAruNam | saMvatsarasya paryante sa nishvAsaM vimu~nchati

यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना ।सविस्फुलिङ्गं साङ्गारं सधूममतिदारुणम्॥ ३७.१७ ॥

yadA tadA bhUshchalati sashailavanakAnanA | savisphuli~NgaM sA~NgAraM sadhUmamatidAruNam

तेन रायन्न शक्नोमि तस्मिन्न् स्थातुं स्व आश्रमे ।तं मारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया॥ ३७.१८ ॥

tena rAyanna shaknomi tasminn sthAtuM sva Ashrame | taM mAraya mahAbAho lokAnAM hitakAmyayA

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहते त्वया ।त्वं हि तस्य वधायैव समर्थः पृथिवीपते॥ ३७.१९ ॥

lokAH svasthA bhavantvadya tasmin vinihate tvayA | tvaM hi tasya vadhAyaiva samarthaH pR^ithivIpate

विष्णुना च वरो दत्तो मह्य पूर्वयुगेऽनघ ।तेजसा स्वेन ते विष्णुस्तेज आप्याययिष्यति॥ ३७.२० ॥

viShNunA cha varo datto mahya pUrvayuge.anagha | tejasA svena te viShNusteja ApyAyayiShyati

पालने हि महान् धर्मः प्रजानामिह दृश्यते ।न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा तेऽभूद् बुद्धिरीदृशी॥ ३७.२१ ॥

pAlane hi mahAn dharmaH prajAnAmiha dR^ishyate | na tathA dR^ishyate.araNye mA te.abhUd buddhirIdR^ishI

ईदृशो न हि राजेन्द्र क्वचिद्धर्मः प्रविद्यते ।प्रजानां पालने यादृक् पुरा राजर्षिभिः कृतः॥ ३७.२२ ॥

IdR^isho na hi rAjendra kvachiddharmaH pravidyate | prajAnAM pAlane yAdR^ik purA rAjarShibhiH kR^itaH

स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना ।कुवलाश्वं सुतं प्रादात्तस्मै धुन्धुनिवारणे॥ ३७.२३ ॥

sa evamukto rAjarShirutta~Nkena mahAtmanA | kuvalAshvaM sutaM prAdAttasmai dhundhunivAraNe

भगवन्न्यस्तशस्त्रोऽहमयं तु तनयो मम ।भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः॥ ३७.२४ ॥

bhagavannyastashastro.ahamayaM tu tanayo mama | bhaviShyati dvijashreShTha dhundhumAro na saMshayaH

इत्युक्त्वा पुत्रमादिश्य ययौ स तपसे नृपः ।कुवलाश्वश्च सोत्तङ्को ययौ धुन्धुविनिग्रहे॥ ३७.२५ ॥

ityuktvA putramAdishya yayau sa tapase nR^ipaH | kuvalAshvashcha sotta~Nko yayau dhundhuvinigrahe

तमाविशत्तदा विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः ।उत्तङ्कस्य नियोगाद्वै लोकानां हितकाम्यया॥ ३७.२६ ॥

tamAvishattadA viShNurbhagavAMstejasA prabhuH | utta~Nkasya niyogAdvai lokAnAM hitakAmyayA

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् ।एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति॥ ३७.२७ ॥

tasminprayAte durdharShe divi shabdo mahAnabhUt | eSha shrImAnnR^ipasuto dhundhumAro bhaviShyati

दिव्यैर्माल्यैश्च तं देवाः समन्तात्समवारयन् ।प्रशंसां चक्रिरे तस्य जय जीवेति वादिनः॥ ३७.२८ ॥

divyairmAlyaishcha taM devAH samantAtsamavArayan | prashaMsAM chakrire tasya jaya jIveti vAdinaH

स गत्वा जयतां श्रेष्ठस्तनयैः सह पार्थिवः ।समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमध्यतः॥ ३७.२९ ॥

sa gatvA jayatAM shreShThastanayaiH saha pArthivaH | samudraM khanayAmAsa vAlukArNavamadhyataH

नारायणस्य विप्रर्षेस्तेजसाप्यायितस्तु सः ।बभूव सुमहातेजा भूयो बलसमन्वितः॥ ३७.३० ॥

nArAyaNasya viprarShestejasApyAyitastu saH | babhUva sumahAtejA bhUyo balasamanvitaH

तस्य पुत्रैः खनद्भिस्तु वालुकान्तर्गतस्तु सः ।धुन्धुरासादितो ब्रह्मन् दिशमाश्रित्य पश्चि माम्॥ ३७.३१ ॥

tasya putraiH khanadbhistu vAlukAntargatastu saH | dhundhurAsAdito brahman dishamAshritya pashchi mAm

मुखजेनाग्निना क्रोधाल्लोकान् संवर्तयन्निव ।वारि सुस्राव वेगेन विधोः कधिरिवोदये॥ ३७.३२ ॥

mukhajenAgninA krodhAllokAn saMvartayanniva | vAri susrAva vegena vidhoH kadhirivodaye

ततोऽनलैरभिहतं दग्धं पुत्रशतं हि तत् ।त्रय एवावशिष्टाश्च तेषु मध्ये मुनीश्वर॥ ३७.३३ ॥

tato.analairabhihataM dagdhaM putrashataM hi tat | traya evAvashiShTAshcha teShu madhye munIshvara

ततः स राजा विप्रेन्द्र राक्षसं तं महाबलम् ।आससाद महातेजा धुन्धुं विप्रविनाशनम्॥ ३७.३४ ॥

tataH sa rAjA viprendra rAkShasaM taM mahAbalam | AsasAda mahAtejA dhundhuM vipravinAshanam

तस्य वारिमयं वेगमापीय स नराधिपः ।वह्निबाणेन वह्निं तु शमयामास वारिणा॥ ३७.३५ ॥

tasya vArimayaM vegamApIya sa narAdhipaH | vahnibANena vahniM tu shamayAmAsa vAriNA

तं निहत्य महाकायं बलेनोदकराक्षसम् ।उत्तङ्कस्येक्षयामास कृतं कर्म नराधिपः॥ ३७.३६ ॥

taM nihatya mahAkAyaM balenodakarAkShasam | utta~NkasyekShayAmAsa kR^itaM karma narAdhipaH

उत्तङ्कस्तु वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महामुने ।अददच्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चापराजयम्॥ ३७.३७ ॥

utta~Nkastu varaM prAdAttasmai rAj~ne mahAmune | adadachchAkShayaM vittaM shatrubhishchAparAjayam

धर्मे मतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।पुत्राणां चाक्षयं लोकं रक्षसा ये तु संहताः॥ ३७.३८ ॥

dharme matiM cha satataM svarge vAsaM tathAkShayam | putrANAM chAkShayaM lokaM rakShasA ye tu saMhatAH

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टाः दृढाश्वः श्रेष्ठ उच्यते ।हंसाश्वकपिलाश्वौ च कुमारौ तत्कनीयसौ॥ ३७.३९ ॥

tasya putrAstrayaH shiShTAH dR^iDhAshvaH shreShTha uchyate | haMsAshvakapilAshvau cha kumArau tatkanIyasau

धौन्धुमारिर्दृढाश्वो यो हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ।हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्पुत्रो धर्मरतः सदा॥ ३७.४० ॥

dhaundhumArirdR^iDhAshvo yo haryashvastasya chAtmajaH | haryashvasya nikumbho.abhUtputro dharmarataH sadA

संहताश्वो निकुम्भस्य पुत्रो रणविशारदः ।अक्षाश्वश्च कृताश्वश्च संहताश्वसुतौ द्विजाः॥ ३७.४१ ॥

saMhatAshvo nikumbhasya putro raNavishAradaH | akShAshvashcha kR^itAshvashcha saMhatAshvasutau dvijAH

तस्य हैमवती भार्या सतां मान्या दृषद्वती ।विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित्॥ ३७.४२ ॥

tasya haimavatI bhAryA satAM mAnyA dR^iShadvatI | vikhyAtA triShu lokeShu putrastasyAH prasenajit

लेभे प्रसेनजिद्भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् ।अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता॥ ३७.४३ ॥

lebhe prasenajidbhAryAM gaurIM nAma pativratAm | abhishaptA tu sA bhartrA nadI sA bAhudA kR^itA

तस्य पुत्रो महानासीद्युवनाश्वो महीपतिः ।मान्धाता युवनाश्वस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥ ३७.४४ ॥

tasya putro mahAnAsIdyuvanAshvo mahIpatiH | mAndhAtA yuvanAshvasya triShu lokeShu vishrutaH

तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दुसुताऽभवत् ।पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतस्य सा॥ ३७.४५ ॥

tasya chaitrarathI bhAryA shashabindusutA.abhavat | pativratA cha jyeShThA cha bhrAtR^INAmayutasya sA

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ तदा ।पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुन्दं च धार्मिकम्॥ ३७.४६ ॥

tasyAmutpAdayAmAsa mAndhAtA dvau sutau tadA | purukutsaM cha dharmaj~naM muchukundaM cha dhArmikam

पुरुकुत्ससुतस्त्वासीद्विद्वांस्त्रय्यारुणिः कविः ।तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबली॥ ३७.४७ ॥

purukutsasutastvAsIdvidvAMstrayyAruNiH kaviH | tasya satyavrato nAma kumAro.abhUnmahAbalI

पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्रं चक्रे महात्मभिः ।येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहः परस्य वै॥ ३७.४८ ॥

pANigrahaNamantrANAM vighraM chakre mahAtmabhiH | yena bhAryA hR^itA pUrvaM kR^itodvAhaH parasya vai

बलात्कामाच्च मोहाच्च संहर्षाच्च यदोत्कटात् ।जहार कन्यां कामाच्च कस्यचित्पुरवासिनः॥ ३७.४९ ॥

balAtkAmAchcha mohAchcha saMharShAchcha yadotkaTAt | jahAra kanyAM kAmAchcha kasyachitpuravAsinaH

अधर्मसङ्गिनं तं तु राजा त्रय्यारुणिस्त्यजन् ।अपध्वंसेति बहुशोऽवदत्क्रोधसमन्वितः॥ ३७.५० ॥

adharmasa~NginaM taM tu rAjA trayyAruNistyajan | apadhvaMseti bahusho.avadatkrodhasamanvitaH

पितरं सोऽब्रवीन्द् दुष्टः क्व गच्छामीति वै तदा ।वस श्वपाकनिकटे राजा प्राहेति तं तदा॥ ३७.५१ ॥

pitaraM so.abravInd duShTaH kva gachChAmIti vai tadA | vasa shvapAkanikaTe rAjA prAheti taM tadA

स हि सत्यव्रतस्तेन श्वपाकवसथान्तिके ।पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरो धर्मपालेन भूभुजा॥ ३७.५२ ॥

sa hi satyavratastena shvapAkavasathAntike | pitrA tyakto.avasadvIro dharmapAlena bhUbhujA

ततस्त्रय्यारुणी राजा विरक्तः पुत्रकर्मणा ।स शङ्करतपः कर्तुं सर्वं त्यक्त्वा वनं ययौ॥ ३७.५३ ॥

tatastrayyAruNI rAjA viraktaH putrakarmaNA | sa sha~NkaratapaH kartuM sarvaM tyaktvA vanaM yayau

ततस्तस्य स्वविषये नावर्षत्पाकशासनः ।समा द्वादश विप्रर्षे तेनाधर्मेण वै तदा॥ ३७.५४ ॥

tatastasya svaviShaye nAvarShatpAkashAsanaH | samA dvAdasha viprarShe tenAdharmeNa vai tadA

दारांस्तस्य तु विषये विश्वामित्रो महातपाः ।सन्त्यज्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः॥ ३७.५५ ॥

dArAMstasya tu viShaye vishvAmitro mahAtapAH | santyajya sAgarAnUpe chachAra vipulaM tapaH

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ।शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन च॥ ३७.५६ ॥

tasya patnI gale baddhvA madhyamaM putramaurasam | sheShasya bharaNArthAya vyakrINAdgoshatena cha

तां तु दृष्ट्वा गले बद्धं विक्रीणन्तीं स्वमात्मजम् ।महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोचयामास तं तदा॥ ३७.५७ ॥

tAM tu dR^iShTvA gale baddhaM vikrINantIM svamAtmajam | maharShiputraM dharmAtmA mochayAmAsa taM tadA

सत्यव्रतो महाबाहुर्भरणं तस्य चाकरोत् ।विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुक्रोशार्थमेव च॥ ३७.५८ ॥

satyavrato mahAbAhurbharaNaM tasya chAkarot | vishvAmitrasya tuShTyarthamanukroshArthameva cha

तदारभ्य स पुत्रस्तु विश्वामित्रस्य वै मुनेः ।अभवद्गालवो नाम गलबन्धान्महातपाः॥ ३७.५९ ॥

tadArabhya sa putrastu vishvAmitrasya vai muneH | abhavadgAlavo nAma galabandhAnmahAtapAH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.३८. अष्टात्रिंशोऽध्यायः ।सत्यव्रतादिसगरपर्यन्तवंशवर्णनम् ।सूत उवाच ।सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया ।विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा॥ ३८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.38\. aShTAtriMsho.adhyAyaH | satyavratAdisagaraparyantavaMshavarNanam | sUta uvAcha | satyavratastu tadbhaktyA kR^ipayA cha pratij~nayA | vishvAmitrakalatraM cha poShayAmAsa vai tadA

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् ।विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने॥ ३८.२ ॥

hatvA mR^igAnvarAhAMshcha mahiShAMshcha vanecharAn | vishvAmitrAshramAbhyAshe tanmAMsaM chAkShipanmune

तीर्थं गां चैव गात्रं च तथैवान्तःपुरं मुनिः ।याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत॥ ३८.३ ॥

tIrthaM gAM chaiva gAtraM cha tathaivAntaHpuraM muniH | yAjyopAdhyAyasaMyogAdvasiShThaH paryarakShata

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ।वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः॥ ३८.४ ॥

satyavratasya vAkyAdvA bhAvino.arthasya vai balAt | vasiShTho.abhyadhikaM manyuM dhArayAmAsa nityashaH

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् ।न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च॥ ३८.५ ॥

pitrA tu taM tadA rAShTrAtparityaktaM svamAtmajam | na vArayAmAsa munirvasiShThaH kAraNena cha

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत॥ ३८.६ ॥

pANigrahaNamantrANAM niShThA syAtsaptame pade | na cha satyavratastasya tamupAMshumabuddhyata

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः ।कुलस्य निष्कृतिर्विप्र कृता सा वै भवेदिति॥ ३८.७ ॥

tasminsa paritoShAya piturAsInmahAtmanaH | kulasya niShkR^itirvipra kR^itA sA vai bhavediti

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् ।अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्य नैवाब्रवीन्मुनिः॥ ३८.८ ॥

na taM vasiShTho bhagavAnpitrA tyaktaM nyavArayat | abhiShekShyAmyahaM putramasya naivAbravInmuniH

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद् बली ।अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः॥ ३८.९ ॥

sa tu dvAdasha varShANi dIkShAM tAmudvahad balI | avidyAmAne mAMse tu vasiShThasya mahAtmanaH

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः ।तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः॥ ३८.१० ॥

sarvakAmaduhAM dogdhrIM dadarsha sa nR^ipAtmajaH | tAM vai krodhAchcha lobhAchcha shramAdvai cha kShudhAnvitaH

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने ।स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्॥ ३८.११ ॥

dAshadharmagato rAjA tAM jaghAna sa vai mune | sa taM mAMsaM svayaM chaiva vishvAmitrasya chAtmajam

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे ।उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः॥ ३८.१२ ॥

bhojayAmAsa tachChrutvA vasiShTho hyasya chukrudhe | uvAcha cha munishreShThastaM tadA krodhasaMyutaH

वसिष्ठ उवाच ।पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुमशंसयम् ।यदि ते द्वाविमौ शङ्कू नस्यातां वै कृतौ पुरा॥ ३८.१३ ॥

vasiShTha uvAcha | pAtayeyamahaM krUra tava sha~NkumashaMsayam | yadi te dvAvimau sha~NkU nasyAtAM vai kR^itau purA

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च ।अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः॥ ३८.१४ ॥

pitushchAparitoSheNa gurordogdhrIvadhena cha | aprokShitopayogAchcha trividhaste vyatikramaH

त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुरिति स स्मृतः ।विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते॥ ३८.१५ ॥

trisha~Nkuriti hovAcha trisha~Nkuriti sa smR^itaH | vishvAmitrastu dArANAmAgato bharaNe kR^ite

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशङ्कवे ।छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः॥ ३८.१६ ॥

tena tasmai varaM prAdAnmuniH prItastrisha~Nkave | ChandyamAno vareNAtha varaM vavre nR^ipAtmajaH

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके ।अभिषिच्य पितू राज्ये याजयामास तं मुनिः॥ ३८.१७ ॥

anAvR^iShTibhaye chAsmi~njAte dvAdashavArShike | abhiShichya pitU rAjye yAjayAmAsa taM muniH

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ।सशरीरं तदा तं तु दिवमारोहयत्प्रभुः॥ ३८.१८ ॥

miShatAM devatAnAM cha vasiShThasya cha kaushikaH | sasharIraM tadA taM tu divamArohayatprabhuH

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा ।कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्॥ ३८.१९ ॥

tasya satyarathA nAma bhAryA kekayavaMshajA | kumAraM janayAmAsa harishchandramakalmaSham

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशङ्कव इति स्मृतः ।आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः॥ ३८.२० ॥

sa vai rAjA harishchandro traisha~Nkava iti smR^itaH | AhartA rAjasUyasya samrADiti ha vishrutaH

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः ।रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस्तु जज्ञिवान्॥ ३८.२१ ॥

harishchandrasya hi suto rohito nAma vishrutaH | rohitasya vR^ikaH putro vR^ikAd bAhustu jaj~nivAn

हैहयास्तालजङ्घाश्च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् ।नात्यर्थे धार्मिको विप्राः स हि धर्मयुगेऽभवत्॥ ३८.२२ ॥

haihayAstAlaja~NghAshcha nirasyanti sma taM nR^ipam | nAtyarthe dhArmiko viprAH sa hi dharmayuge.abhavat

सगरं स सुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै ।और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः॥ ३८.२३ ॥

sagaraM sa sutaM bAhurjaj~ne saha gareNa vai | aurvasyAshramamAsAdya bhArgaveNAbhirakShitaH

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः ।जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान्स हैहयान॥ ३८.२४ ॥

AgneyamastraM labdhvA cha bhArgavAtsagaro nR^ipaH | jigAya pR^ithivIM hatvA tAlaja~NghAnsa haihayAna

शकान्बहूदकांश्चैव पारदान्सगणान्खशान् ।सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्॥ ३८.२५ ॥

shakAnbahUdakAMshchaiva pAradAnsagaNAnkhashAn | sudharmaM sthApayAmAsa shashAsa vR^iShataH kShitim

शौनक उवाच ।स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् ।जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज॥ ३८.२६ ॥

shaunaka uvAcha | sa vai gareNa sahitaH kathaM jAtastu kShatriyAt | jitavAnetadAchakShva vistareNa hi sUtaja

सूत उवाच ।पारीक्षितेन सम्पृष्टो वैशम्पायन एव च ।यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने॥ ३८.२७ ॥

sUta uvAcha | pArIkShitena sampR^iShTo vaishampAyana eva cha | yadAchaShTa sma tadvakShye shR^iNuShvaikamanA mune

परीक्षितोवाच ।कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने ।जातः स जघ्निवान्भूपानेतदाख्यातुमर्हसि॥ ३८.२८ ॥

parIkShitovAcha | kathaM sa sagaro rAjA gareNa sahito mune | jAtaH sa jaghnivAnbhUpAnetadAkhyAtumarhasi

वैशम्पायन उवाच ।बाहोर्व्यसनिनस्तातहृतं राज्यमभूत्किल ।हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्धं विशाम्पते॥ ३८.२९ ॥

vaishampAyana uvAcha | bAhorvyasaninastAtahR^itaM rAjyamabhUtkila | haihayaistAlaja~Nghaishcha shakaiH sArdhaM vishAmpate

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्लवास्तथा ।बहूदकाश्च पञ्चैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्॥ ३८.३० ॥

yavanAH pAradAshchaiva kAmbojAH pAhlavAstathA | bahUdakAshcha pa~nchaiva gaNAH proktAshcha rakShasAm

एते पञ्च गणा राजन् हैहयार्थेषु रक्षसाम् ।कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्॥ ३८.३१ ॥

ete pa~ncha gaNA rAjan haihayArtheShu rakShasAm | kR^itvA parAkramAn bAho rAjyaM tebhyo dadurbalAt

हतराज्यस्ततो राजा स वै बाहुर्वनं ययौ ।पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्॥ ३८.३२ ॥

hatarAjyastato rAjA sa vai bAhurvanaM yayau | patnyA chAnugato duHkhI sa vai prANAnavAsR^ijat

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता ।सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वसुतेर्ष्यया॥ ३८.३३ ॥

patnI yA yAdavI tasya sagarbhA pR^iShThato gatA | sapatnyA cha garastasyai dattaH pUrvasuterShyayA

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत ।और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्॥ ३८.३४ ॥

sA tu bhartushchitAM kR^itvA jvalanaM chAvarohata | aurvastAM bhArgavo rAjankAruNyAtsamavArayat

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे ।सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शङ्करं हृदा॥ ३८.३५ ॥

tasyAshrame sthitA rAj~nI garbharakShaNahetave | siSheve munivaryaM taM smarantI sha~NkaraM hR^idA

एकदा खलु तद् गर्भो गरेणैव सह च्युतः ।सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पञ्चोच्चग्रहसंयुते॥ ३८.३६ ॥

ekadA khalu tad garbho gareNaiva saha chyutaH | sumuhUrtte sulagne cha pa~nchochchagrahasaMyute

तस्मिँल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम ।व्यजायत महाबाहुः सगरो नाम पार्थिवः॥ ३८.३७ ॥

tasmi.Nllagne cha balini sarvathA munisattama | vyajAyata mahAbAhuH sagaro nAma pArthivaH

और्वस्तु जातकर्मादि तस्य कृत्वा महात्मनः ।अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्॥ ३८.३८ ॥

aurvastu jAtakarmAdi tasya kR^itvA mahAtmanaH | adhyApya vedashAstrANi tato.astraM pratyapAdayat

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुःसहम् ।जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोऽसौ नृपोत्तमः॥ ३८.३९ ॥

AgneyaM taM mahAbhAgo hyamarairapi duHsaham | jagrAha vidhinA prItyA sagaro.asau nR^ipottamaH

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः ।हैहयान्विजघानाशु सङ्क्रुद्धोऽस्त्रबलेन च॥ ३८.४० ॥

sa tenAstrabalenaiva balena cha samanvitaH | haihayAnvijaghAnAshu sa~Nkruddho.astrabalena cha

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ।धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले॥ ३८.४१ ॥

AjahAra cha lokeShu kIrtiM kIrtimatAM varaH | dharmaM saMsthApayAmAsa sagaro.asau mahItale

ततः शकाः सयवनाः काम्बोजाः पाह्लवास्तथा ।हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः॥ ३८.४२ ॥

tataH shakAH sayavanAH kAmbojAH pAhlavAstathA | hanyamAnAstadA te tu vasiShThaM sharaNaM yayuH

वसिष्ठो वञ्चनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः ।सगरं वारयामास तेषां दत्वाभयं नृपम्॥ ३८.४३ ॥

vasiShTho va~nchanAM kR^itvA samayena mahAdyutiH | sagaraM vArayAmAsa teShAM datvAbhayaM nR^ipam

सगरः स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह॥ ३८.४४ ॥

sagaraH svAM pratij~nAM tu gurorvAkyaM nishamya cha | dharmaM jaghAna teShAM vai keshAnyatvaM chakAra ha

अर्धं शकानां शिरसो मुण्डं कृत्वा व्यसर्जयत् ।यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च॥ ३८.४५ ॥

ardhaM shakAnAM shiraso muNDaM kR^itvA vyasarjayat | yavanAnAM shiraH sarvaM kAmbojAnAM tathaiva cha

पारदा मुण्डकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना॥ ३८.४६ ॥

pAradA muNDakeshAshcha pAhnavAshshmashrudhAriNaH | niHsvAdhyAyavaShaTkArAH kR^itAstena mahAtmanA

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा ।सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुरा॥ ३८.४७ ॥

jitA cha sakalA pR^ithvI dharmatastena bhUbhujA | sarve te kShatriyAstAta dharmahInAH kR^itAH purA

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुन्धराम् ।अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः॥ ३८.४८ ॥

sa dharmavijayI rAjA vijitvemAM vasundharAm | ashvaM saMskArayAmAsa vAjimedhAya pArthivaH

तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे ।गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने॥ ३८.४९ ॥

tasya chArayataH so.ashvaH samudre pUrvadakShiNe | gataH ShaShTisahasraistu tatputrairanvito mune

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना ।वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः॥ ३८.५० ॥

devarAjena shakreNa so.ashvo hi svArthasAdhinA | velAsamIpe.apahR^ito bhUmiM chaiva praveshitaH

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च ।स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः॥ ३८.५१ ॥

mahArAjo.atha sagarastaddhayAnveShaNAya cha | sa taM deshaM tadA putraiH khAnayAmAsa sarvataH

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे ।तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्॥ ३८.५२ ॥

Aseduste tatastatra khanyamAne mahArNave | tamAdipuruShaM devaM kapilaM vishvarUpiNam

तस्य चक्षुःसमुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः ।दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः॥ ३८.५३ ॥

tasya chakShuHsamutthena vahninA pratibudhyataH | dagdhAH ShaShTisahasrANi chatvArastvavasheShitAH

हर्षकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः ।शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः॥ ३८.५४ ॥

harShaketuH suketushcha tathA dharmarathoparaH | shUraH pa~nchajanashchaiva tasya vaMshakarA nR^ipAH

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पञ्च वरान्स्वयम् ।वंशं मेधां च कीर्तिं च समुद्रं तनयं धनम्॥ ३८.५५ ॥

prAdAchcha tasmai bhagavAn hariH pa~ncha varAnsvayam | vaMshaM medhAM cha kIrtiM cha samudraM tanayaM dhanam

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै ।तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्॥ ३८.५६ ॥

sAgaratvaM cha lebhe sa karmaNA tasya tena vai | taM chAshvamedhikaM so.ashvaM samudrAdupalabdhavAn

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः ।ईजे शम्भुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः॥ ३८.५७ ॥

AjahArAshvamedhAnAM shataM sa tu mahAyashAH | Ije shambhuvibhUtIshcha devatAstatra suvratAH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.३९. एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।वैवस्वतवंशोद्भवराजवर्णनम् ।शौनक उवाच ।सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः ।विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधना केन वा वद॥ ३९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.39\. ekonachatvAriMsho.adhyAyaH | vaivasvatavaMshodbhavarAjavarNanam | shaunaka uvAcha | sagarasyAtmajA vIrAH kathaM jAtA mahAbalAH | vikrAntAH ShaShTisAhasrA vidhanA kena vA vada

सूत उवाच ।द्वे पत्न्यो सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्विषे ।और्वस्तयोर्वरं प्रादात्तोषितो मुनिसत्तमः॥ ३९.२ ॥

sUta uvAcha | dve patnyo sagarasyAstAM tapasA dagdhakilviShe | aurvastayorvaraM prAdAttoShito munisattamaH

षष्टिपुत्रसहस्राणि एका वव्रे तरस्विनाम् ।एकं वंशकरं त्वेका यथेष्टं वरशालिनी॥ ३९.३ ॥

ShaShTiputrasahasrANi ekA vavre tarasvinAm | ekaM vaMshakaraM tvekA yatheShTaM varashAlinI

तत्रैवागत्य तांल्लब्ध्वा पुत्रान् शूरान्बहूंस्तदा ।सा चैव सुषुवे तुम्बं बीजपूर्वं पृथक् कृतम्॥ ३९.४ ॥

tatraivAgatya tAMllabdhvA putrAn shUrAnbahUMstadA | sA chaiva suShuve tumbaM bIjapUrvaM pR^ithak kR^itam

ते सर्वे हि स्वधात्रीभिर्ववृधुश्च यथाक्रमम् ।घृतपूर्णेषु कुम्भेषु कुमाराः प्रीतिवर्द्धनाः॥ ३९.५ ॥

te sarve hi svadhAtrIbhirvavR^idhushcha yathAkramam | ghR^itapUrNeShu kumbheShu kumArAH prItivarddhanAH

कपिलाग्निप्रदग्धानां तेषां तत्र महात्मनाम् ।एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह॥ ३९.६ ॥

kapilAgnipradagdhAnAM teShAM tatra mahAtmanAm | ekaH pa~nchajano nAma putro rAjA babhUva ha

ततः पञ्चजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् ।दिलीपस्तनयस्तस्य पुत्रो यस्य भगीरथः॥ ३९.७ ॥

tataH pa~nchajanasyAsIdaMshumAnnAma vIryavAn | dilIpastanayastasya putro yasya bhagIrathaH

यस्तु गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठामवातारयत प्रभुः ।समुद्रमानयच्चेमां दुहितृत्वमकल्पयत्॥ ३९.८ ॥

yastu ga~NgA sarichChreShThAmavAtArayata prabhuH | samudramAnayachchemAM duhitR^itvamakalpayat

भगीरथसुतो राजा श्रुतसेन इति श्रुतः ।नाभागस्तु सुतस्तस्य पुत्रः परमधार्मिकः॥ ३९.९ ॥

bhagIrathasuto rAjA shrutasena iti shrutaH | nAbhAgastu sutastasya putraH paramadhArmikaH

अम्बरीषस्तु नाभागिः सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत् ।अयुताजित्तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्॥ ३९.१० ॥

ambarIShastu nAbhAgiH sindhudvIpastato.abhavat | ayutAjittu dAyAdaH sindhudvIpasya vIryavAn

आयुताजित्सुतस्त्वासीद् ऋतुपर्णो महायशाः ।दिव्याक्षहृदयज्ञोऽसौ राजा नलसखोऽभवत्॥ ३९.११ ॥

AyutAjitsutastvAsId R^ituparNo mahAyashAH | divyAkShahR^idayaj~no.asau rAjA nalasakho.abhavat

ऋतुपर्णसुतस्त्वासीदनुपर्णो महाद्युतिः ।तस्य कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहस्तथा॥ ३९.१२ ॥

R^ituparNasutastvAsIdanuparNo mahAdyutiH | tasya kalmAShapAdo vai nAmnA mitrasahastathA

कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः ।अनरण्यस्तु पुत्रोऽभूद्विश्रुतः सर्वशर्मणः॥ ३९.१३ ॥

kalmAShapAdasya sutaH sarvakarmeti vishrutaH | anaraNyastu putro.abhUdvishrutaH sarvasharmaNaH

अनरण्यसुतो राजा विद्वान्मुण्डिद्रुहोऽभवत् ।निषधस्तस्य तनयो रतिः खट्वाङ्ग इत्यपि॥ ३९.१४ ॥

anaraNyasuto rAjA vidvAnmuNDidruho.abhavat | niShadhastasya tanayo ratiH khaTvA~Nga ityapi

येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् ।त्रयोऽपि सञ्चिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ॥ ३९.१५ ॥

yena svargAdihAgatya muhUrtaM prApya jIvitam | trayo.api sa~nchitA lokA buddhyA satyena chAnagha

दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्याभवत्सुतः ।अजस्तस्य तु पुत्रोऽभूत्तस्माद्दशरथोऽभवत्॥ ३९.१६ ॥

dIrghabAhuH sutastasya raghustasyAbhavatsutaH | ajastasya tu putro.abhUttasmAddasharatho.abhavat

रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा यो महायशाः ।स विष्ण्वंशो महाशैवः पौलस्त्यो येन घातितः॥ ३९.१७ ॥

rAmo dasharathAjjaj~ne dharmAtmA yo mahAyashAH | sa viShNvaMsho mahAshaivaH paulastyo yena ghAtitaH

तच्चरित्रं च बहुधा पुराणेषु प्रवर्णितम् ।रामायणे प्रसिद्धं हि नातः प्रोक्तं तु विस्तरात्॥ ३९.१८ ॥

tachcharitraM cha bahudhA purANeShu pravarNitam | rAmAyaNe prasiddhaM hi nAtaH proktaM tu vistarAt

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यपि विश्रुतः ।अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः॥ ३९.१९ ॥

rAmasya tanayo jaj~ne kusha ityapi vishrutaH | atithistu kushAjjaj~ne niShadhastasya chAtmajaH

निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य तु ।नभसः पुण्डरीकश्च क्षेमधन्वा ततः स्मृतः॥ ३९.२० ॥

niShadhasya nalaH putro nabhaH putro nalasya tu | nabhasaH puNDarIkashcha kShemadhanvA tataH smR^itaH

क्षेमधन्वसुतस्त्वासीद्देवानीकः प्रतापवान् ।आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः॥ ३९.२१ ॥

kShemadhanvasutastvAsIddevAnIkaH pratApavAn | AsIdahInagurnAma devAnIkAtmajaH prabhuH

अहीनगोस्तु दायादः सहस्वान्नाम वीर्यवान् ।वीरसेनात्मजस्तस्य यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्भवः॥ ३९.२२ ॥

ahInagostu dAyAdaH sahasvAnnAma vIryavAn | vIrasenAtmajastasya yashchekShvAkukulodbhavaH

वीरसेनस्य दायादः पारियात्रो बभूव ह ।ततो बलाख्यस्तनयः स्थलस्तस्मादभूत्सुतः॥ ३९.२३ ॥

vIrasenasya dAyAdaH pAriyAtro babhUva ha | tato balAkhyastanayaH sthalastasmAdabhUtsutaH

अर्कांशसम्भवस्तस्मात्पुत्रो यक्षः प्रतापवान् ।तत्सुतस्त्वगुणस्त्वासीत्तस्माद्विधृतिरात्मजः॥ ३९.२४ ॥

arkAMshasambhavastasmAtputro yakShaH pratApavAn | tatsutastvaguNastvAsIttasmAdvidhR^itirAtmajaH

हिरण्यनाभस्तत्पुत्रो योगाचार्यो बभूव ह ।स शिष्यो जैमिनिमुनेर्ह्यात्मविद्याविशारदः॥ ३९.२५ ॥

hiraNyanAbhastatputro yogAchAryo babhUva ha | sa shiShyo jaiminimunerhyAtmavidyAvishAradaH

कौशल्यो याज्ञवल्क्योऽथ योगमध्यात्मसंज्ञकम् ।यतोऽध्यगान्नृपवराद् हृदयग्रन्थिभेदनम्॥ ३९.२६ ॥

kaushalyo yAj~navalkyo.atha yogamadhyAtmasa.nj~nakam | yato.adhyagAnnR^ipavarAd hR^idayagranthibhedanam

तत्सुतो पुष्यनामा हि ध्रुवसंज्ञस्तदात्मजः ।अग्निवर्णः सुतस्तस्य शीघ्रनामा सुतस्ततः॥ ३९.२७ ॥

tatsuto puShyanAmA hi dhruvasa.nj~nastadAtmajaH | agnivarNaH sutastasya shIghranAmA sutastataH

मरुन्नामा सुतस्तस्य योगसिद्धो बभूव ह ।असावास्तेऽद्यापि प्रभुः कलापग्रामसंज्ञके॥ ३९.२८ ॥

marunnAmA sutastasya yogasiddho babhUva ha | asAvAste.adyApi prabhuH kalApagrAmasa.nj~nake

तद्वासिभिश्च मुनिभिः कलेरन्ते स एव हि ।पुनर्भावयिता नष्टं सूर्यवंशं विशेषतः॥ ३९.२९ ॥

tadvAsibhishcha munibhiH kalerante sa eva hi | punarbhAvayitA naShTaM sUryavaMshaM visheShataH

पृथुश्रुतश्च तत्पुत्रः सन्धिस्तस्य सुतः स्मृतः ।अमर्षणः सुतस्तस्य मरुत्वांस्तत्सुतोऽभवत्॥ ३९.३० ॥

pR^ithushrutashcha tatputraH sandhistasya sutaH smR^itaH | amarShaNaH sutastasya marutvAMstatsuto.abhavat

विश्वसाह्वः सुतस्तस्य तत्सुतोऽभूत्प्रसेनजित् ।तक्षकस्तस्य तनयः तत्सुतो हि बृहद्बलः॥ ३९.३१ ॥

vishvasAhvaH sutastasya tatsuto.abhUtprasenajit | takShakastasya tanayaH tatsuto hi bR^ihadbalaH

एत इक्ष्वाकुवंशीया अतीताः सम्प्रकीर्तिताः ।शृणुतानागतान्भूपांस्तद्वंश्यान्धर्मवित्तमान्॥ ३९.३२ ॥

eta ikShvAkuvaMshIyA atItAH samprakIrtitAH | shR^iNutAnAgatAnbhUpAMstadvaMshyAndharmavittamAn

बृहद्बलस्य तनयो भविता हि बृहद्रणः ।बृहद्रणसुतस्तस्योरुक्रियो हि भविष्यति॥ ३९.३३ ॥

bR^ihadbalasya tanayo bhavitA hi bR^ihadraNaH | bR^ihadraNasutastasyorukriyo hi bhaviShyati

वत्सवृद्धः सुतस्तस्य प्रतिव्योमा सुतस्ततः ।भानुस्तत्तनयो भावी दिवाको वाहिनीपतिः॥ ३९.३४ ॥

vatsavR^iddhaH sutastasya prativyomA sutastataH | bhAnustattanayo bhAvI divAko vAhinIpatiH

सहदेवः सुतस्तस्य महावीरो भविष्यति ।तत्सुतो बृहदश्वो हि भानुमांस्तत्सुतो बली॥ ३९.३५ ॥

sahadevaH sutastasya mahAvIro bhaviShyati | tatsuto bR^ihadashvo hi bhAnumAMstatsuto balI

सुतो भानुमतो भावी प्रतीकाश्वश्च वीर्यवान् ।सुप्रतीकः सुतस्तस्य भविष्यति नृपोत्तमः॥ ३९.३६ ॥

suto bhAnumato bhAvI pratIkAshvashcha vIryavAn | supratIkaH sutastasya bhaviShyati nR^ipottamaH

मरुदेवः सुतस्तस्य सुनक्षत्रो भविष्यति ।तत्सुतः पुष्करस्तस्यान्तरिक्षस्तत्सुतो द्विजाः॥ ३९.३७ ॥

marudevaH sutastasya sunakShatro bhaviShyati | tatsutaH puShkarastasyAntarikShastatsuto dvijAH

सुतपास्तत्सुतो वीरो मित्रचित्तस्य चात्मजः ।बृहद्भाजः सुतस्तस्य बर्हिनामा तदात्मजः॥ ३९.३८ ॥

sutapAstatsuto vIro mitrachittasya chAtmajaH | bR^ihadbhAjaH sutastasya barhinAmA tadAtmajaH

कृतञ्जयः सुतस्तस्य तत्सुतो हि रणञ्जयः ।सञ्जयस्तु मयस्तस्य तस्य शाक्यो हि चात्मजः॥ ३९.३९ ॥

kR^ita~njayaH sutastasya tatsuto hi raNa~njayaH | sa~njayastu mayastasya tasya shAkyo hi chAtmajaH

शुद्धोदस्तनयस्तस्य लाङ्गलस्तु तदात्मजः ।तस्य प्रसेनजित्पुत्रस्तत्सुतः शूद्रकाह्वयः॥ ३९.४० ॥

shuddhodastanayastasya lA~Ngalastu tadAtmajaH | tasya prasenajitputrastatsutaH shUdrakAhvayaH

रुणको भविता तस्य सुरथस्तत्सुतः स्मृतः ।सुमित्रस्तत्सुतो भावी वंशनिष्ठान्त एव हि॥ ३९.४१ ॥

ruNako bhavitA tasya surathastatsutaH smR^itaH | sumitrastatsuto bhAvI vaMshaniShThAnta eva hi

सुमित्रान्तोऽन्वयोऽयं वै इक्ष्वाकूणां भविष्यति ।राज्ञां वैचित्रवीर्याणां धर्मिष्ठानां सुकर्मणाम्॥ ३९.४२ ॥

sumitrAnto.anvayo.ayaM vai ikShvAkUNAM bhaviShyati | rAj~nAM vaichitravIryANAM dharmiShThAnAM sukarmaNAm

सुमित्रं प्राप्य राजानं स तद्वंशः शुभः कलौ ।संस्थां प्राप्स्यति तद्ब्राह्मे वर्धिष्यति पुनः कृते॥ ३९.४३ ॥

sumitraM prApya rAjAnaM sa tadvaMshaH shubhaH kalau | saMsthAM prApsyati tadbrAhme vardhiShyati punaH kR^ite

एतद्वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः ।इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः॥ ३९.४४ ॥

etadvaivasvate vaMshe rAjAno bhUridakShiNAH | ikShvAkuvaMshaprabhavAH prAdhAnyena prakIrtitAH

पुण्येयं परमा सृष्टिरादित्यस्य विवस्वतः ।श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च॥ ३९.४५ ॥

puNyeyaM paramA sR^iShTirAdityasya vivasvataH | shrAddhadevasya devasya prajAnAM puShTidasya cha

पठन् शृण्वन्निमां सृष्टिमादित्यस्य च मानवः ।प्रजावानेति सायुज्यमिह भुक्त्वा सुखं परम्॥ ३९.४६ ॥

paThan shR^iNvannimAM sR^iShTimAdityasya cha mAnavaH | prajAvAneti sAyujyamiha bhuktvA sukhaM param