Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२६. षड्विंशोऽध्यायः ।त्र्यम्बकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाः शिवः ।आविर्बभूव सशिवः प्रसन्नः सगणस्तदा॥ २६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.26\. ShaDviMsho.adhyAyaH | tryambakeshvaramAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | evaM kR^ite tu R^iShiNA sastrIkena dvijAH shivaH | AvirbabhUva sashivaH prasannaH sagaNastadA

अथ प्रसन्नः सशिवो वरं ब्रूहि महामुने ।प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः॥ २६.२ ॥

atha prasannaH sashivo varaM brUhi mahAmune | prasanno.ahaM subhaktyA ta ityuvAcha kR^ipAnidhiH

तदा तत्सुन्दरं रूपं दृष्ट्वा शम्भोर्महात्मनः ।प्रणम्य शङ्करं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः॥ २६.३ ॥

tadA tatsundaraM rUpaM dR^iShTvA shambhormahAtmanaH | praNamya sha~NkaraM bhaktyA stutiM chakre mudAnvitaH

स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ।निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः॥ २६.४ ॥

stutvA bahu praNamyeshaM baddhA~njalipuTaH sthitaH | niShpApaM kuru mAM devAbravIditi sa gautamaH

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे॥ २६.५ ॥

sUta uvAcha | ityAkarNya vachastasya gautamasya mahAtmanaH | suprasannataro bhUtvA shivo vAkyamupAdade

शिव उवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ।एतैर्दुष्टैः किल त्वं च छलितोऽसि खलात्मभिः॥ २६.६ ॥

shiva uvAcha | dhanyo.asi kR^itakR^ityo.asi niShpApo.asi sadA mune | etairduShTaiH kila tvaM cha Chalito.asi khalAtmabhiH

त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवन्ति हि ।किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतः सदा॥ २६.७ ॥

tvadIyadarshanAllokA niShpApAshcha bhavanti hi | kiM punastvaM sapApo.asi madbhaktinirataH sadA

उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ।ते पापाश्च दुराचारा हत्यावन्तस्त एव हि॥ २६.८ ॥

upadravastvayi mune yaiH kR^itastu durAtmabhiH | te pApAshcha durAchArA hatyAvantasta eva hi

एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः सम्भवन्तु च ।कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्॥ २६.९ ॥

eteShAM darshanAdanye pApiShThAH sambhavantu cha | kR^itaghnAshcha tathA jAtA naiteShAM niShkR^itiH kvachit

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा शङ्करस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ।बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दण्डदः॥ २६.१० ॥

sUta uvAcha | ityuktvA sha~Nkarastasmai teShAM dushcharitaM tadA | bahUvAcha prabhurviprAH satkado.asatsu daNDadaH

शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ।सुप्रणम्य शिवं भक्त्या साञ्जलिः पुनरब्रवीत्॥ २६.११ ॥

sharvoktamiti sa shrutvA suvismitamanA R^iShiH | supraNamya shivaM bhaktyA sA~njaliH punarabravIt

गौतम उवाच ।ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ।यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्॥ २६.१२ ॥

gautama uvAcha | R^iShibhistairmaheshAna hyupakAraH kR^ito mahAn | yadyevaM na kR^itaM taistu darshanaM te kuto bhavet

धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ।तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्॥ २६.१३ ॥

dhanyAste R^iShayo yaistu mahyaM shubhataraM kR^itam | taddurAcharaNAdeva mama svArtho mahAnabhUt

सूत उवाच ।इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः ।गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च॥ २६.१४ ॥

sUta uvAcha | ityevaM tadvachaH shrutvA suprasanno maheshvaraH | gautamaM pratyuvAchAshu kR^ipAdR^iShTyA vilokya cha

शिव उवाच ।ऋषिर्धन्योऽसि विप्रेन्द्र ऋषिश्रेष्ठतरोऽसि वै ।ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्॥ २६.१५ ॥

shiva uvAcha | R^iShirdhanyo.asi viprendra R^iShishreShThataro.asi vai | j~nAtvA mAM suprasannaM hi vR^iNu tvaM varamuttamam

सूत उवाच ।गौतमोऽपि विचार्यैवं लोके विश्रुतमित्युत ।अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्॥ २६.१६ ॥

sUta uvAcha | gautamo.api vichAryaivaM loke vishrutamityuta | anyathA na bhavedeva tasmAduktaM samAcharet

निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमः शिवभक्तिमान् ।साञ्जलिर्नतशीर्षो हि शङ्करं वाक्यमब्रवीत्॥ २६.१७ ॥

nishchityaivaM munishreShTho gautamaH shivabhaktimAn | sA~njalirnatashIrSho hi sha~NkaraM vAkyamabravIt

गौतम उवाच ।सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पञ्चभिः कृतम् ।नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्॥ २६.१८ ॥

gautama uvAcha | satyaM nAtha bravIShi tvaM tathApi pa~nchabhiH kR^itam | nAnyathA bhavatItyatra yajjAtaM jAyatAM tu tat

यदि प्रसन्नो देवेश गङ्गा च दीयतां मम ।कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते॥ २६.१९ ॥

yadi prasanno devesha ga~NgA cha dIyatAM mama | kuru lokopakAraM hi namaste.astu namo.astu te

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपङ्कजम् ।नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया॥ २६.२० ॥

sUta uvAcha | ityuktvA vachanaM tasya dhR^itvA vai pAdapa~Nkajam | namashchakAra deveshaM gautamo lokakAmyayA

ततस्तु शङ्करो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ।सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्॥ २६.२१ ॥

tatastu sha~Nkaro devaH pR^ithivyAshcha divashcha saH | sAraM chaiva samuddhR^itya rakShitaM pUrvameva tat

विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किञ्चन ।तत्तस्मै दत्तवान् शम्भुर्मुनये भक्तवत्सलः॥ २६.२२ ॥

vivAhe brahmaNA dattamavashiShTaM cha ki~nchana | tattasmai dattavAn shambhurmunaye bhaktavatsalaH

गङ्गाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ।तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्॥ २६.२३ ॥

ga~NgAjalaM tadA tatra strIrUpamabhavatparam | tasyAshchaiva R^iShishreShThaH stutiM kR^itvA natiM vyadhAt

गौतम उवाच ।धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ।मां च पावय गङ्गे त्वं पतन्तं निरये ध्रुवम्॥ २६.२४ ॥

gautama uvAcha | dhanyAsi kR^itakR^ityAsi pAvitaM bhuvanaM tvayA | mAM cha pAvaya ga~Nge tvaM patantaM niraye dhruvam

सूत उवाच ।शम्भुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ।गङ्गे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया॥ २६.२५ ॥

sUta uvAcha | shambhushchApi tadovAcha sarveShAM hitakR^ichChR^iNu | ga~Nge gautamamenaM tvaM pAvayasva madAj~nayA

इति श्रुत्वा वचस्तस्य शम्भोश्च गौतमस्य च ।उवाचैव शिवं गङ्गा शिवशक्तिर्हि पावनी॥ २६.२६ ॥

iti shrutvA vachastasya shambhoshcha gautamasya cha | uvAchaiva shivaM ga~NgA shivashaktirhi pAvanI

गङ्गोवाच ।ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ।गमिष्यामि निजस्थानं वचः सत्यं ब्रवीमि ह॥ २६.२७ ॥

ga~NgovAcha | R^iShiM tu pAvayitvAhaM parivArayutaM prabho | gamiShyAmi nijasthAnaM vachaH satyaM bravImi ha

सूत उवाच ।इत्युक्तं गङ्गया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ।लोकोपकरणार्थाय पुनर्गङ्गां वचोऽब्रवीत्॥ २६.२८ ॥

sUta uvAcha | ityuktaM ga~NgayA tatra mahesho bhaktavatsalaH | lokopakaraNArthAya punarga~NgAM vacho.abravIt

शिव उवाच ।त्वया स्थातव्यमत्रैवाव्रजेद्यावत्कलिर्युगः ।वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्॥ २६.२९ ॥

shiva uvAcha | tvayA sthAtavyamatraivAvrajedyAvatkaliryugaH | vaivasvato manurdevi hyaShTAviMshattamo bhavet

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनः शङ्करस्य तत् ।प्रत्युवाच पुनर्गङ्गा पावनी सा सरिद्वरा॥ २६.३० ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA vachastasya svAminaH sha~Nkarasya tat | pratyuvAcha punarga~NgA pAvanI sA saridvarA

गङ्गोवाच ।माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ।सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तक॥ २६.३१ ॥

ga~NgovAcha | mAhAtmyamadhikaM chetsyAnmama svAminmaheshvara | sarvebhyashcha tadA sthAsye dharAyAM tripurAntaka

किञ्चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ।तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणः साम्बिकः प्रभो॥ २६.३२ ॥

ki~nchAnyachcha shR^iNu svAminvapuShA sundareNa ha | tiShTha tvaM matsamIpe vai sagaNaH sAmbikaH prabho

सूत उवाच ।एवं तस्या वचः श्रुत्वा शङ्करो भक्तवत्सलः ।लोकोपकरणार्थाय पुनर्गङ्गां वचोऽब्रवीत्॥ २६.३३ ॥

sUta uvAcha | evaM tasyA vachaH shrutvA sha~Nkaro bhaktavatsalaH | lokopakaraNArthAya punarga~NgAM vacho.abravIt

शिव उवाच ।धन्यासि श्रूयतां गङ्गे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ।तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि॥ २६.३४ ॥

shiva uvAcha | dhanyAsi shrUyatAM ga~Nge hyahaM bhinnastvayA na hi | tathApi sthIyate hyatra sthIyatAM cha tvayApi hi

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ।प्रसन्नमानसा भूत्वा गङ्गा च प्रत्यपूजयत्॥ २६.३५ ॥

sUta uvAcha | ityevaM vachanaM shrutvA svAminaH parameshituH | prasannamAnasA bhUtvA ga~NgA cha pratyapUjayat

एतस्मिन्नन्तरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ।सुतीर्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च॥ २६.३६ ॥

etasminnantare devA R^iShayashcha purAtanAH | sutIrthAnyapyanekAni kShetrANi vividhAni cha

आगत्य गौतमं सर्वे गङ्गां च गिरिशं तथा ।जय जयेति भाषन्तः पूजयामासुरादरात्॥ २६.३७ ॥

Agatya gautamaM sarve ga~NgAM cha girishaM tathA | jaya jayeti bhAShantaH pUjayAmAsurAdarAt

ततस्ते निर्जराः सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ।करान् बध्वा नतस्कन्धा हरिब्रह्मादयस्तदा॥ २६.३८ ॥

tataste nirjarAH sarve teShAM chakruH stutiM mudA | karAn badhvA nataskandhA haribrahmAdayastadA

गङ्गा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा ।वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया॥ २६.३९ ॥

ga~NgA prasannA tebhyashcha girishashchochatustadA | varaM brUta surashreShThA dadvo vaH priyakAmyayA

देवा ऊचुः ।यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ।स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्॥ २६.४० ॥

devA UchuH | yadi prasanno devesha prasannA tvaM saridvare | sthAtavyamatra kR^ipayA naH priyArthaM tathA nR^iNAm

गङ्गोवाच ।यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ।गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्॥ २६.४१ ॥

ga~NgovAcha | yUyaM sarvapriyArthaM cha tiShThathAtra na kiM punaH | gautamaM kShAlayitvAhaM gamiShyAmi yathAgatam

भवत्सु मे विशेषोऽत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ।तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्॥ २६.४२ ॥

bhavatsu me visheSho.atra j~neyashchaiva kathaM surAH | tatpramANaM kR^itaM chetsyAttadA tiShThAmyasaMshayam

सर्वे ऊचुः ।सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुः सर्वसुहृत्तमः ।तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः॥ २६.४३ ॥

sarve UchuH | siMharAshau yadA syAdvai guruH sarvasuhR^ittamaH | tadA vayaM cha sarve tvAgamiShyAmo na saMshayaH

एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ।क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनाः स्मः सरिद्वरे॥ २६.४४ ॥

ekAdasha cha varShANi lokAnAM pAtakaM tviha | kShAlitaM yadbhavedevaM malinAH smaH saridvare

तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामः सर्वथा प्रिये ।त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्॥ २६.४५ ॥

tasyaiva kShAlanAya tvAyAsyAmaH sarvathA priye | tvatsakAshaM mahAdevi prochyate satyamAdarAt

अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया ।स्थातव्यं शङ्करेणापि त्वया चैव सरिद्वरे॥ २६.४६ ॥

anugrahAya lokAnAmasmAkaM priyakAmyayA | sthAtavyaM sha~NkareNApi tvayA chaiva saridvare

यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ।त्वयि स्नानं त्रिकालं च शङ्करस्य च दर्शनम्॥ २६.४७ ॥

yAvatsiMhe gurushchaiva sthAsyAmastAvadeva hi | tvayi snAnaM trikAlaM cha sha~Nkarasya cha darshanam

कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ।स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्॥ २६.४८ ॥

kR^itvA svapApaM nikhilaM vimokShyAmo na saMshayaH | svadeshAMshcha gamiShyAmo bhavachChAsanato vayam

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ।स्थितोऽसौ शङ्करः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा॥ २६.४९ ॥

sUta uvAcha | ityevaM prArthitastaistu gautamena maharShiNA | sthito.asau sha~NkaraH prItyA sthitA sA cha saridvarA

सा गङ्गा गौतमी नाम्ना लिङ्गं त्र्यम्बकमीरितम् ।ख्याताख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्॥ २६.५० ॥

sA ga~NgA gautamI nAmnA li~NgaM tryambakamIritam | khyAtAkhyAtaM babhUvAtha mahApAtakanAshanam

तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ।आयान्ति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि दैवतानि च॥ २६.५१ ॥

taddinaM hi samArabhya siMhasthe cha bR^ihaspatau | AyAnti sarvatIrthAni kShetrANi daivatAni cha

सरांसि पुष्करादीनि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ।वासुदेवादयो देवाः सन्ति वै गौतमीतटे॥ २६.५२ ॥

sarAMsi puShkarAdIni ga~NgAdyAH saritastathA | vAsudevAdayo devAH santi vai gautamItaTe

यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ।स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्॥ २६.५३ ॥

yAvattatra sthitAnIha tAvatteShAM phalaM na hi | svapradeshe samAyAtAstarhyeteShAM phalaM bhavet

ज्योतिर्लिङ्गमिदं प्रोक्तं त्र्यम्बकं नाम विश्रुतम् ।स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्॥ २६.५४ ॥

jyotirli~NgamidaM proktaM tryambakaM nAma vishrutam | sthitaM taTe hi gautamyA mahApAtakanAshanam

यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिङ्गं त्र्यम्बकनामकम् ।पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ २६.५५ ॥

yaH pashyedbhaktito jyotirli~NgaM tryambakanAmakam | pUjayetpraNametstutvA sarvapApaiH pramuchyate

ज्योतिर्लिङ्गं त्र्यम्बकं हि पूजितं गौतमेन ह ।सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्॥ २६.५६ ॥

jyotirli~NgaM tryambakaM hi pUjitaM gautamena ha | sarvakAmapradaM chAtra paratra paramuktidam

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः॥ २६.५७ ॥

iti vashcha samAkhyAtaM yatpR^iShTo.ahaM munIshvarAH | kimanyadichChatha shrotuM tad brUyAM vo na saMshayaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।गङ्गा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो ।तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जातं वद प्रभो॥ २७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.27\. saptaviMsho.adhyAyaH | tryambakeshvarajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam | R^iShaya UchuH | ga~NgA cha jalarUpeNa kuto jAtA vada prabho | tanmAhAtmyaM visheSheNa kuto jAtaM vada prabho

यैर्विप्रैर्गौतमायैव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः ।तेषां किं च ततो जातमुच्यतां व्याससद्गुरो॥ २७.२ ॥

yairviprairgautamAyaiva duHkhaM dattaM durAtmabhiH | teShAM kiM cha tato jAtamuchyatAM vyAsasadguro

सूत उवाच ।एवं सम्प्रार्थिता गङ्गा गौतमेन तदा स्वयम् ।ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्॥ २७.३ ॥

sUta uvAcha | evaM samprArthitA ga~NgA gautamena tadA svayam | brahmaNashcha girerviprA drutaM tasmAdavAtarat

औदुम्बरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिःसृतः ।तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः॥ २७.४ ॥

audumbarasya shAkhAyAstatpravAho viniHsR^itaH | tatra snAnaM mudA chakre gautamo vishruto muniH

गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः ।समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः॥ २७.५ ॥

gautamasya cha ye shiShyA anye chaiva maharShayaH | samAgatAshcha te tatra snAnaM chakrurmudAnvitAH

गङ्गाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा ।सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमाः॥ २७.६ ॥

ga~NgAdvAraM cha tannAma prasiddhamabhavattadA | sarvapApaharaM ramyaM darshanAnmunisattamAH

गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः ।स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यन्तर्धानं गता द्रुतम्॥ २७.७ ॥

gautamasparddhinaste cha R^iShayastatra chAgatAH | snAnArthaM tAMshcha sA dR^iShTvA hyantardhAnaM gatA drutam

मा मेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् ।मुहुर्मुहुः स्तुवन् गङ्गां साञ्जलिर्नतमस्तकः॥ २७.८ ॥

mA meti gautamastatra vyAjahAra vacho drutam | muhurmuhuH stuvan ga~NgAM sA~njalirnatamastakaH

गौतम उवाच ।इमे च श्रीमदान्धाश्च साधवो वाप्यसाधवः ।एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया॥ २७.९ ॥

gautama uvAcha | ime cha shrImadAndhAshcha sAdhavo vApyasAdhavaH | etatpuNyaprabhAveNa darshanaM dIyatAM tvayA

सूत उवाच ।ततो वाणी समुत्पन्ना गङ्गाया व्योममण्डलात् ।तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गङ्गावचनमुत्तमम्॥ २७.१० ॥

sUta uvAcha | tato vANI samutpannA ga~NgAyA vyomamaNDalAt | tachChR^iNudhvamR^iShishreShThA ga~NgAvachanamuttamam

एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः ।जाल्माः पाखण्डिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा॥ २७.११ ॥

ete duShTatamAshchaiva kR^itaghnAH svAmidrohiNaH | jAlmAH pAkhaNDinashchaiva draShTuM varjyAshcha sarvadA

गौतम उवाच ।मातश्च श्रूयतामेतन्महतां गिर एव च ।तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद् वचः॥ २७.१२ ॥

gautama uvAcha | mAtashcha shrUyatAmetanmahatAM gira eva cha | tasmAttvayA cha karttavyaM satyaM cha bhagavad vachaH

अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै ।तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्॥ २७.१३ ॥

apakAriShu yo loka upakAraM karoti vai | tena pUto bhavAmyatra bhagavadvachanaM tvidam

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः ।पुनर्वाणी समुत्पन्ना गङ्गाया व्योममण्डलात्॥ २७.१४ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA munervAkyaM gautamasya mahAtmanaH | punarvANI samutpannA ga~NgAyA vyomamaNDalAt

कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः ।तथापि सङ्ग्रहार्थं च प्रायश्चित्तं चरन्तु वै॥ २७.१५ ॥

kathyate hi tvayA satyaM gautamarShe shivaM vachaH | tathApi sa~NgrahArthaM cha prAyashchittaM charantu vai

शतमेकोत्तरं चात्र कार्यं प्रक्रमणं गिरेः ।भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः॥ २७.१६ ॥

shatamekottaraM chAtra kAryaM prakramaNaM gireH | bhavachChAsanatastvetaistvadadhInairvisheShataH

ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् ।मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने॥ २७.१७ ॥

tatashchaivAdhikArashcha jAyate duShTakAriNAm | maddarshane visheSheNa satyamuktaM mayA mune

इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाखिलाः ।सम्प्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षन्तव्यो नोऽपराधकः॥ २७.१८ ॥

iti shrutvA vachastasyAshchakrurvai te tathAkhilAH | samprArthya gautamaM dInAH kShantavyo no.aparAdhakaH

एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया ।कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्॥ २७.१९ ॥

evaM kR^ite tadA tena gautamena tadAj~nayA | kushAvartaM nAma chakre ga~NgAdvArAdadhogatam

ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः ।कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीदनुत्तमम्॥ २७.२० ॥

tataH prAdurabhUttatra sA tasya prItaye punaH | kushAvartaM cha vikhyAtaM tIrthamAsIdanuttamam

तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते ।त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्॥ २७.२१ ॥

tatra snAto naro yastu mokShAya parikalpate | tyaktvA sarvAnaghAnsadyo vij~nAnaM prApya durlabham

गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् ।लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा॥ २७.२२ ॥

gautamo R^iShayashchAnye militAshcha parasparam | lajjitAste tadA ye cha kR^itaghnA hyabhavanpurA

ऋषय ऊचुः ॥ अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे ।गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धः शशापेति प्रबुध्यताम्॥ २७.२३ ॥

R^iShaya UchuH || asmAbhiranyathA sUta shrutaM tadvarNayAmahe | gautamastAndvijAn kruddhaH shashApeti prabudhyatAm

सूत उवाच ।द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् ।वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रताः॥ २७.२४ ॥

sUta uvAcha | dvijAstadapi satyaM vai kalpabhedasamAshrayAt | varNayAmi visheSheNa tAM kathAmapi suvratAH

गौतमोऽपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् ।तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः॥ २७.२५ ॥

gautamo.api R^iShIndR^iShTvA tadA durbhikShapIDitAn | tapashchakAra sumahadvaruNasya mahAtmanaH

अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदायया ।ततो व्रीहीन् यवांश्चैव वापयामास भूरिशः॥ २७.२६ ॥

akShayyaM kalpayAmAsa jalaM varuNadAyayA | tato vrIhIn yavAMshchaiva vApayAmAsa bhUrishaH

एवं परोपकारी स गौतमो मुनिसत्तमः ।आहारं कल्पयामास तेभ्यः स्वतपसो बलात्॥ २७.२७ ॥

evaM paropakArI sa gautamo munisattamaH | AhAraM kalpayAmAsa tebhyaH svatapaso balAt

कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः ।ऊचुः पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः॥ २७.२८ ॥

kadAchittatstriyo duShTA jalArthamapamAnitAH | UchuH patibhyastAH kruddhA gautamerShyAkaraM vachaH

ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः ।तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः॥ २७.२९ ॥

tataste bhinnamatayo gAM kR^itvA kR^itrimAM dvijAH | taddhAnyabhakShaNAsaktAM chakrustAM kuTilAshayAH

स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा ।तृणेन ताडयामास शनैस्तां सन्निवारयन्॥ २७.३० ॥

svadhAnyabhakShaNAsaktAM gAM dR^iShTvA gautamastadA | tR^iNena tADayAmAsa shanaistAM sannivArayan

तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः ।मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा॥ २७.३१ ॥

tR^iNasaMsparshamAtreNa sA bhUmau patitA cha gauH | mR^itA hyabhUtkShaNaM viprA bhAvikarmavashAttadA

गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः ।एकत्रीभूय तत्रत्याः सकला ऋषयोऽवदन्॥ २७.३२ ॥

gaurhatA gautameneti tadA te kuTilAshayAH | ekatrIbhUya tatratyAH sakalA R^iShayo.avadan

ततः स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह ।चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैः शिवानुगः॥ २७.३३ ॥

tataH sa gautamo bhIto gaurhateti babhUva ha | chakAra vismayaM nAryahalyAshiShyaiH shivAnugaH

ततः स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः ।शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः॥ २७.३४ ॥

tataH sa gautamo j~nAtvA tAM gAM krodhasamAkulaH | shashApa tAnR^iShIn sarvAn gautamo munisattamaH

गौतम उवाच ।यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः ।शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखाः सदा॥ २७.३५ ॥

gautama uvAcha | yUyaM sarve durAtmAno duHkhadA me visheShataH | shivabhaktasya satataM syurvedavimukhAH sadA

अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः ।मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे॥ २७.३६ ॥

adyaprabhR^iti vedokte satkarmaNi visheShataH | mA bhUyAdbhavatAM shraddhA shaivamArge vimuktide

अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः ।मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे॥ २७.३७ ॥

adyaprabhR^iti durmArge tatra shraddhA bhavettu vaH | mokShamArgavihIne hi sadA shrutibahirmukhe

अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः ।स्रंसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपना द्विजाः॥ २७.३८ ॥

adyaprabhR^iti bhAlAni mR^illiptAni bhavantu vaH | sraMsadhvaM narake yUyaM bhAlamR^illepanA dvijAH

भवन्तो मा भविष्यन्तु शिवैकपरदैवताः ।अन्यदेव समत्वेन जानन्तु शिवमद्वयम्॥ २७.३९ ॥

bhavanto mA bhaviShyantu shivaikaparadaivatAH | anyadeva samatvena jAnantu shivamadvayam

मा भूयाद्भवतां प्रीतिः शिवपूजादिकर्मणि ।शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा॥ २७.४० ॥

mA bhUyAdbhavatAM prItiH shivapUjAdikarmaNi | shivaniShTheShu bhakteShu shivaparvasu sarvadA

अद्य दत्ता मया शापा यावन्तो दुःखदायकाः ।तावन्तः सन्तु भवतां सन्ततावपि सर्वदा॥ २७.४१ ॥

adya dattA mayA shApA yAvanto duHkhadAyakAH | tAvantaH santu bhavatAM santatAvapi sarvadA

अशैवाः सन्तु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः ।पुत्रैः सहैव तिष्ठन्तु भवन्तो नरके ध्रुवम्॥ २७.४२ ॥

ashaivAH santu bhavatAM putrapautrAdayo dvijAH | putraiH sahaiva tiShThantu bhavanto narake dhruvam

ततो भवन्तु चाण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः ।शठा निन्दाकराः सर्वे तप्तमुद्राङ्किताः सदा॥ २७.४३ ॥

tato bhavantu chANDAlA duHkhadAridryapIDitAH | shaThA nindAkarAH sarve taptamudrA~NkitAH sadA

सूत उवाच ।इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमः स्वाश्रमं ययौ ।शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः॥ २७.४४ ॥

sUta uvAcha | iti shaptvA munIn sarvAn gautamaH svAshramaM yayau | shivabhaktiM chakArAti sa babhUva supAvanaH

ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेऽखिला द्विजाः ।काञ्च्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः॥ २७.४५ ॥

tatastaiH khinnahR^idayA R^iShayaste.akhilA dvijAH | kA~nchyAM chakrurnivAsaM hi shaivadharmabahiShkR^itAH

तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः ।अग्रे तद्वद्भविष्यन्ति कलौ बहुजनाः खलाः॥ २७.४६ ॥

tatputrAshchAbhavansarve shaivadharmabahiShkR^itAH | agre tadvadbhaviShyanti kalau bahujanAH khalAH

इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः ।पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्॥ २७.४७ ॥

iti proktamasheSheNa tadvR^ittaM munisattamAH | pUrvavR^ittamapi prAj~nAH shrutaM sarvaistu chAdarAt

इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः ।माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्॥ २७.४८ ॥

iti vashcha samAkhyAto gautamyAshcha samudbhavaH | mAhAtmyamuttamaM chaiva sarvapApaharaM param

त्र्यम्बकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिङ्गस्य कीर्तितम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥ २७.४९ ॥

tryambakasya cha mAhAtmyaM jyotirli~Ngasya kIrtitam | yachChrutvA sarvapApebhyo muchyate nAtra saMshayaH

अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि ।ज्योतिर्लिङ्गस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्॥ २७.५० ॥

ataH paraM pravakShyAmi vaidyanAtheshvarasya hi | jyotirli~Ngasya mAhAtmyaM shrUyatAM pApahArakam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।वैद्यनाथेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णम् ।सूत उवाच ।रावणो राक्षसश्रेष्ठो मानी मानपरायणः ।आरराध हरं भक्त्या कैलासे पर्वतोत्तमे॥ २८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.28\. aShTAviMsho.adhyAyaH | vaidyanAtheshvarajyotirli~NgamAhAtmyavarNam | sUta uvAcha | rAvaNo rAkShasashreShTho mAnI mAnaparAyaNaH | ArarAdha haraM bhaktyA kailAse parvatottame

आराधितः कियत्कालं न प्रसन्नो हरो यदा ।तदा चान्यत्तपश्चक्रे प्रसादार्थं शिवस्य सः॥ २८.२ ॥

ArAdhitaH kiyatkAlaM na prasanno haro yadA | tadA chAnyattapashchakre prasAdArthaM shivasya saH

ततश्चायं हिमवतः सिद्धिस्थानस्य वै गिरेः ।पौलस्त्यो रावणः श्रीमान् दक्षिणे वृक्षखण्डके॥ २८.३ ॥

tatashchAyaM himavataH siddhisthAnasya vai gireH | paulastyo rAvaNaH shrImAn dakShiNe vR^ikShakhaNDake

भूमौ गर्तं वरं कृत्वा तत्राग्निं स्थाप्य स द्विजाः ।तत्सन्निधौ शिवं स्थाप्य हवनं स चकार ह॥ २८.४ ॥

bhUmau gartaM varaM kR^itvA tatrAgniM sthApya sa dvijAH | tatsannidhau shivaM sthApya havanaM sa chakAra ha

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।शीते जलान्तरस्थो हि त्रिधा चक्रे तपश्च सः॥ २८.५ ॥

grIShme pa~nchAgnimadhyastho varShAsu sthaNDileshayaH | shIte jalAntarastho hi tridhA chakre tapashcha saH

चकारैवं बहु तपो न प्रसन्नस्तदापि हि ।परमात्मा महेशानो दुराराध्यो दुरात्मभिः॥ २८.६ ॥

chakAraivaM bahu tapo na prasannastadApi hi | paramAtmA maheshAno durArAdhyo durAtmabhiH

ततः शिरांसि छित्त्वा च पूजनं शङ्करस्य वै ।प्रारब्धं दैत्यपतिना रावणेन महात्मना॥ २८.७ ॥

tataH shirAMsi ChittvA cha pUjanaM sha~Nkarasya vai | prArabdhaM daityapatinA rAvaNena mahAtmanA

महादेव उवाच ।रे रे रावण दुर्भक्त मा गर्वं वह दुर्मते ।शीघ्रं च तव हस्तानां दर्पघ्नश्च भवेदिह॥ २८.७-२ ॥

mahAdeva uvAcha | re re rAvaNa durbhakta mA garvaM vaha durmate | shIghraM cha tava hastAnAM darpaghnashcha bhavediha

एकैकं च शिरश्छिन्नं विधिना शिवपूजने ।एवं सत्क्रमतस्तेन छिन्नानि नव वै यदा॥ २८.८ ॥

ekaikaM cha shirashChinnaM vidhinA shivapUjane | evaM satkramatastena ChinnAni nava vai yadA

एकस्मिन्नवशिष्टे तु प्रसन्नः शङ्करस्तदा ।आविर्बभूव तत्रैव सन्तुष्टो भक्तवत्सलः॥ २८.९ ॥

ekasminnavashiShTe tu prasannaH sha~NkarastadA | AvirbabhUva tatraiva santuShTo bhaktavatsalaH

शिरांसि पूर्ववत्कृत्वा नीरुजानि तथा प्रभुः ।मनोरथं ददौ तस्मै चातुलं बलमुत्तमम्॥ २८.१० ॥

shirAMsi pUrvavatkR^itvA nIrujAni tathA prabhuH | manorathaM dadau tasmai chAtulaM balamuttamam

प्रसादं तस्य सम्प्राप्य रावणः स च राक्षसः ।प्रत्युवाच शिवं शम्भुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः॥ २८.११ ॥

prasAdaM tasya samprApya rAvaNaH sa cha rAkShasaH | pratyuvAcha shivaM shambhuM nataskandhaH kR^itA~njaliH

रावण उवाच ।प्रसन्नो भव देवेश लङ्कां च त्वां नयाम्यहम् ।सफलं कुरु मे कामं त्वामहं शरणं गतः॥ २८.१२ ॥

rAvaNa uvAcha | prasanno bhava devesha la~NkAM cha tvAM nayAmyaham | saphalaM kuru me kAmaM tvAmahaM sharaNaM gataH

सूत उवाच ।इत्युक्तश्च तदा तेन शम्भुर्वै रावणेन सः ।प्रत्युवाच विचेतस्कः सङ्कटं परमं गतः॥ २८.१३ ॥

sUta uvAcha | ityuktashcha tadA tena shambhurvai rAvaNena saH | pratyuvAcha vichetaskaH sa~NkaTaM paramaM gataH

शिव उवाच ।श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ वचो मे सारवत्तया ।नीयतां स्वगृहे मे हि सद्भक्त्या लिङ्गमुत्तमम्॥ २८.१४ ॥

shiva uvAcha | shrUyatAM rAkShasashreShTha vacho me sAravattayA | nIyatAM svagR^ihe me hi sadbhaktyA li~Ngamuttamam

भूमौ लिङ्गं यदा त्वं च स्थापयिष्यसि यत्र वै ।स्थास्यत्यत्र न सन्देहो यथेच्छसि तथा कुरु॥ २८.१५ ॥

bhUmau li~NgaM yadA tvaM cha sthApayiShyasi yatra vai | sthAsyatyatra na sandeho yathechChasi tathA kuru

सूत उवाच ।इत्युक्तः शम्भुना तेन रावणो राक्षसेश्वरः ।तथेति तत्समादाय जगाम भवनं निजम्॥ २८.१६ ॥

sUta uvAcha | ityuktaH shambhunA tena rAvaNo rAkShaseshvaraH | tatheti tatsamAdAya jagAma bhavanaM nijam

आसीन्मूत्रोत्सर्गकामो मार्गे हि शिवमायया ।तत्स्तम्भितुं न शक्तोऽभूत्पौलस्त्यो रावणः प्रभुः॥ २८.१७ ॥

AsInmUtrotsargakAmo mArge hi shivamAyayA | tatstambhituM na shakto.abhUtpaulastyo rAvaNaH prabhuH

दृष्ट्वैकं तत्र वै गोपं प्रार्थ्य लिङ्गं ददौ च तत् ।मुहूर्तके ह्यतिक्रान्ते गोपोऽभूद्विकलस्तदा॥ २८.१८ ॥

dR^iShTvaikaM tatra vai gopaM prArthya li~NgaM dadau cha tat | muhUrtake hyatikrAnte gopo.abhUdvikalastadA

भूमौ संस्थापयामास तद्भारेणातिपीडितः ।तत्रैव तत्स्थितं लिङ्गं वज्रसारसमुद्भवम् ।सर्वकामप्रदं चैव दर्शनात्पापहारकम्॥ २८.१९ ॥

bhUmau saMsthApayAmAsa tadbhAreNAtipIDitaH | tatraiva tatsthitaM li~NgaM vajrasArasamudbhavam | sarvakAmapradaM chaiva darshanAtpApahArakam

वैद्यनाथेश्वरं नाम्ना तल्लिङ्गमभवन्मुने ।प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्॥ २८.२० ॥

vaidyanAtheshvaraM nAmnA talli~Ngamabhavanmune | prasiddhaM triShu lokeShu bhuktimuktipradaM satAm

ज्योतिर्लिङ्गमिदं श्रेष्ठं दर्शनात्पूजनादपि ।सर्वपापहरं दिव्यं मुक्तिवर्धनमुत्तमम्॥ २८.२१ ॥

jyotirli~NgamidaM shreShThaM darshanAtpUjanAdapi | sarvapApaharaM divyaM muktivardhanamuttamam

तस्मिँलिङ्गे स्थिते तत्र सर्वलोकहिताय वै ।रावणः स्वगृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् ।प्रियायै सर्वमाचख्यौ सुखेनाति महासुरः॥ २८.२२ ॥

tasmi.Nli~Nge sthite tatra sarvalokahitAya vai | rAvaNaH svagR^ihaM gatvA varaM prApya mahottamam | priyAyai sarvamAchakhyau sukhenAti mahAsuraH

तच्छ्रुत्वा सकला देवाः शक्राद्या मुनयस्तथा ।परस्परं समामन्त्र्य शिवासक्तधियोऽमलाः॥ २८.२३ ॥

tachChrutvA sakalA devAH shakrAdyA munayastathA | parasparaM samAmantrya shivAsaktadhiyo.amalAH

तस्मिन्काले सुराः सर्वे हरिब्रह्मादयो मुने ।आजग्मुस्तत्र सुप्रीत्या पूजां चक्रुर्विशेषतः॥ २८.२४ ॥

tasminkAle surAH sarve haribrahmAdayo mune | Ajagmustatra suprItyA pUjAM chakrurvisheShataH

प्रत्यक्षं तं तदा दृष्ट्वा प्रतिष्ठाप्य च ते सुराः ।वैद्यनाथेति सम्प्रोच्य नत्वा नुत्वा दिवं ययुः॥ २८.२५ ॥

pratyakShaM taM tadA dR^iShTvA pratiShThApya cha te surAH | vaidyanAtheti samprochya natvA nutvA divaM yayuH

ऋषय ऊचुः ।तस्मिँल्लिङ्गे स्थिते तत्र रावणे च गृहं गते ।किं चरित्रमभूत्तात ततस्तद्वद विस्तरात्॥ २८.२६ ॥

R^iShaya UchuH | tasmi.Nlli~Nge sthite tatra rAvaNe cha gR^ihaM gate | kiM charitramabhUttAta tatastadvada vistarAt

सूत उवाच ।रावणोऽपि गृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् ।प्रियायै सर्वमाचख्यौ मुमोदाति महासुरः॥ २८.२७ ॥

sUta uvAcha | rAvaNo.api gR^ihaM gatvA varaM prApya mahottamam | priyAyai sarvamAchakhyau mumodAti mahAsuraH

तच्छ्रुत्वा सकलं देवाः शक्राद्या मुनयस्तथा ।परस्परं समूचुस्ते समुद्विग्ना मुनीश्वराः॥ २८.२८ ॥

tachChrutvA sakalaM devAH shakrAdyA munayastathA | parasparaM samUchuste samudvignA munIshvarAH

देवादय ऊचुः ॥ रावणोऽयं दुरात्मा हि देवद्रोही खलः कुधीः ।शिवाद् वरं च सम्प्राप्य दुःखं दास्यति नोऽति सः॥ २८.२९ ॥

devAdaya UchuH || rAvaNo.ayaM durAtmA hi devadrohI khalaH kudhIH | shivAd varaM cha samprApya duHkhaM dAsyati no.ati saH

किं कुर्मः क्व च गच्छामः किं भविष्यति वा पुनः ।दुष्टश्च दक्षतां प्राप्तः किं किं नो साधयिष्यति॥ २८.३० ॥

kiM kurmaH kva cha gachChAmaH kiM bhaviShyati vA punaH | duShTashcha dakShatAM prAptaH kiM kiM no sAdhayiShyati

इति दुःखं समापन्नाः शक्राद्या मुनयः सुराः ।नारदं च समाहूय पप्रच्छुर्विकलास्तदा॥ २८.३१ ॥

iti duHkhaM samApannAH shakrAdyA munayaH surAH | nAradaM cha samAhUya paprachChurvikalAstadA

देवा ऊचुः ।सर्वं कार्यं समर्थोऽसि कर्तुं त्वं मुनिसत्तम ।उपायं कुरु देवर्षे देवानां दुःखनाशने॥ २८.३२ ॥

devA UchuH | sarvaM kAryaM samartho.asi kartuM tvaM munisattama | upAyaM kuru devarShe devAnAM duHkhanAshane

रावणोऽयं महादुष्टः किं किं नैव करिष्यति ।क्व यास्यामो वयं चात्र दुष्टेनापीडिता वयम्॥ २८.३३ ॥

rAvaNo.ayaM mahAduShTaH kiM kiM naiva kariShyati | kva yAsyAmo vayaM chAtra duShTenApIDitA vayam

नारद उवाच ।दुःखं त्यजत भो देवा युक्तिं कृत्वा च याम्यहम् ।देवकार्यं करिष्यामि कृपया शङ्करस्य वै॥ २८.३४ ॥

nArada uvAcha | duHkhaM tyajata bho devA yuktiM kR^itvA cha yAmyaham | devakAryaM kariShyAmi kR^ipayA sha~Nkarasya vai

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा स तु देवर्षिरगमद्रावणालयम् ।सत्कारं समनुप्राप्य प्रीत्योवाचाखिलं च तत्॥ २८.३५ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA sa tu devarShiragamadrAvaNAlayam | satkAraM samanuprApya prItyovAchAkhilaM cha tat

नारद उवाच ।राक्षसोत्तम धन्यस्त्वं शैववर्यस्तपोधन ।त्वां दृष्ट्वा च मनो मेऽद्य प्रसन्नमति रावण॥ २८.३६ ॥

nArada uvAcha | rAkShasottama dhanyastvaM shaivavaryastapodhana | tvAM dR^iShTvA cha mano me.adya prasannamati rAvaNa

स्ववृत्तं ब्रूह्यशेषेण शिवाराधनसम्भवम् ।इति पृष्टस्तदा तेन रावणो वाक्यमब्रवीत्॥ २८.३७ ॥

svavR^ittaM brUhyasheSheNa shivArAdhanasambhavam | iti pR^iShTastadA tena rAvaNo vAkyamabravIt

रावण उवाच ।गत्वा मया तु कैलासे तपोऽर्थं च महामुने ।तत्रैव बहुकालं वै तपस्तप्तं सुदारुणम्॥ २८.३८ ॥

rAvaNa uvAcha | gatvA mayA tu kailAse tapo.arthaM cha mahAmune | tatraiva bahukAlaM vai tapastaptaM sudAruNam

यदा न शङ्करस्तुष्टस्ततश्च परिवर्तितम् ।आगत्य वृक्षखण्डे वै पुनस्तप्तं मया मुने॥ २८.३९ ॥

yadA na sha~NkarastuShTastatashcha parivartitam | Agatya vR^ikShakhaNDe vai punastaptaM mayA mune

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये तु वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।शीते जलान्तरस्थो हि कृतं चैव त्रिधा तपः॥ २८.४० ॥

grIShme pa~nchAgnimadhye tu varShAsu sthaNDileshayaH | shIte jalAntarastho hi kR^itaM chaiva tridhA tapaH

एवं मया कृतं तत्र तपोऽत्युग्रं मुनीश्वर ।तथापि शङ्करो मह्यं न प्रसन्नोऽभवन्मनाक्॥ २८.४१ ॥

evaM mayA kR^itaM tatra tapo.atyugraM munIshvara | tathApi sha~Nkaro mahyaM na prasanno.abhavanmanAk

तदा मया तु क्रुद्धेन भूमौ गर्तं विधाय च ।तत्राग्निं च समाधाय पार्थिवं च प्रकल्प्य च॥ २८.४२ ॥

tadA mayA tu kruddhena bhUmau gartaM vidhAya cha | tatrAgniM cha samAdhAya pArthivaM cha prakalpya cha

गन्धैश्च चन्दनैश्चैव धूपैश्च विविधैस्तदा ।नैवेद्यैः पूजितः शम्भुरारार्तिकविधानतः॥ २८.४३ ॥

gandhaishcha chandanaishchaiva dhUpaishcha vividhaistadA | naivedyaiH pUjitaH shambhurArArtikavidhAnataH

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैस्तोषितः शङ्करो मया ।गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च मुखाङ्गुलिसमर्पणैः॥ २८.४४ ॥

praNipAtaiH stavaiH puNyaistoShitaH sha~Nkaro mayA | gItairnR^ityaishcha vAdyaishcha mukhA~NgulisamarpaNaiH

एतैश्च विविधैश्चान्यैरुपायैर्भूरिभिर्मुने ।शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजितो भगवान् हरः॥ २८.४५ ॥

etaishcha vividhaishchAnyairupAyairbhUribhirmune | shAstroktena vidhAnena pUjito bhagavAn haraH

न तुष्टः सम्मुखो जातो यदा च भगवान् हरः ।तदाहं दुःखितोऽभूवं तपसोऽप्राप्य सत्फलम्॥ २८.४६ ॥

na tuShTaH sammukho jAto yadA cha bhagavAn haraH | tadAhaM duHkhito.abhUvaM tapaso.aprApya satphalam

धिक् शरीरं बलं चैव धिक् तपःकरणं मम ।इत्युक्त्वा तु मया तत्र स्थापितेऽग्नौ हुतं बहु॥ २८.४७ ॥

dhik sharIraM balaM chaiva dhik tapaHkaraNaM mama | ityuktvA tu mayA tatra sthApite.agnau hutaM bahu

पुनश्चेति विचार्यैव त्यक्षाम्यग्नौ निजां तनुम् ।सञ्छिन्नानि शिरांस्येव तस्मिन् प्रज्वलिते शुचौ॥ २८.४८ ॥

punashcheti vichAryaiva tyakShAmyagnau nijAM tanum | sa~nChinnAni shirAMsyeva tasmin prajvalite shuchau

सुच्छित्वैकैकशस्तानि कृत्वा शुद्धानि सर्वशः ।शङ्करायार्पितान्येव नवसङ्ख्यानि वै मया॥ २८.४९ ॥

suchChitvaikaikashastAni kR^itvA shuddhAni sarvashaH | sha~NkarAyArpitAnyeva navasa~NkhyAni vai mayA

यावच्च दशमं छेत्तुं प्रारब्धमृषिसत्तम ।तावदाविरभूत्तत्र ज्योतीरूपो हरः स्वयम्॥ २८.५० ॥

yAvachcha dashamaM ChettuM prArabdhamR^iShisattama | tAvadAvirabhUttatra jyotIrUpo haraH svayam

मा मेति व्याहरत् प्रीत्या द्रुतं वै भक्तवत्सलः ।प्रसन्नश्च वरं ब्रूहि ददामि मनसेप्सितम्॥ २८.५१ ॥

mA meti vyAharat prItyA drutaM vai bhaktavatsalaH | prasannashcha varaM brUhi dadAmi manasepsitam

इत्युक्ते च तदा तेन मया दृष्टो महेश्वरः ।प्रणतः संस्तुतश्चैव करौ बध्वा सुभक्तितः॥ २८.५२ ॥

ityukte cha tadA tena mayA dR^iShTo maheshvaraH | praNataH saMstutashchaiva karau badhvA subhaktitaH

तदा वृतं मयैतच्च देहि मे ह्यतुलं बलम् ।यदि प्रसन्नो देवेश दुर्लभं किं भवेन्मम॥ २८.५३ ॥

tadA vR^itaM mayaitachcha dehi me hyatulaM balam | yadi prasanno devesha durlabhaM kiM bhavenmama

शिवेन परितुष्टेन सर्वं दत्तं कृपालुना ।मह्यं मनोऽभिलषितं गिरा प्रोच्य तथास्त्विति॥ २८.५४ ॥

shivena parituShTena sarvaM dattaM kR^ipAlunA | mahyaM mano.abhilaShitaM girA prochya tathAstviti

अमोघया सुदृष्ट्या वै वैद्यवद्योजितानि मे ।शिरांसि सन्धयित्वा तु दृष्टानि परमात्मना॥ २८.५५ ॥

amoghayA sudR^iShTyA vai vaidyavadyojitAni me | shirAMsi sandhayitvA tu dR^iShTAni paramAtmanA

एवं कृते तदा तत्र शरीरं पूर्ववन्मम ।जातं तस्य प्रसादाच्च सर्वं प्राप्तं फलं मया॥ २८.५६ ॥

evaM kR^ite tadA tatra sharIraM pUrvavanmama | jAtaM tasya prasAdAchcha sarvaM prAptaM phalaM mayA

तदा च प्रार्थितो मे संस्थितोऽसौ वृषभध्वजः ।वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोऽभूज्जगत्त्रये॥ २८.५७ ॥

tadA cha prArthito me saMsthito.asau vR^iShabhadhvajaH | vaidyanAtheshvaro nAmnA prasiddho.abhUjjagattraye

दर्शनात्पूजनाज्ज्योतिर्लिङ्गरूपो महेश्वरः ।भुक्तिमुक्तिप्रदो लोके सर्वेषां हितकारकः॥ २८.५८ ॥

darshanAtpUjanAjjyotirli~NgarUpo maheshvaraH | bhuktimuktiprado loke sarveShAM hitakArakaH

ज्योतिर्लिङ्गमहं तद्वै पूजयित्वा विशेषतः ।प्रणिपत्यागतश्चात्र विजेतुं भुवनत्रयम्॥ २८.५९ ॥

jyotirli~NgamahaM tadvai pUjayitvA visheShataH | praNipatyAgatashchAtra vijetuM bhuvanatrayam

सूत उवाच ।तदीयं तद्वचः श्रुत्वा देवर्षिर्जातसम्भ्रमः ।विहस्य च मनस्येव रावणं नारदोऽब्रवीत्॥ २८.६० ॥

sUta uvAcha | tadIyaM tadvachaH shrutvA devarShirjAtasambhramaH | vihasya cha manasyeva rAvaNaM nArado.abravIt

नारद उवाच ।श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ कथयामि हितं तव ।त्वया तदेव कर्त्तव्यं मदुक्तं नान्यथा क्वचित्॥ २८.६१ ॥

nArada uvAcha | shrUyatAM rAkShasashreShTha kathayAmi hitaM tava | tvayA tadeva karttavyaM maduktaM nAnyathA kvachit

त्वयोक्तं यच्छिवेनैव हितं दत्तं ममाधुना ।तत्सर्वं च त्वया सत्यं न मन्तव्यं कदाचन॥ २८.६२ ॥

tvayoktaM yachChivenaiva hitaM dattaM mamAdhunA | tatsarvaM cha tvayA satyaM na mantavyaM kadAchana

अयं वै विकृतिं प्राप्तः किं किं नैव ब्रवीति च ।सत्यं नैव भवेत्तद्वै कथं ज्ञेयं प्रियोऽसि मे॥ २८.६३ ॥

ayaM vai vikR^itiM prAptaH kiM kiM naiva bravIti cha | satyaM naiva bhavettadvai kathaM j~neyaM priyo.asi me

इति गत्वा पुनः कार्यं कुरु त्वं ह्यहिताय वै ।कैलासोद्धरणे यत्नः कर्तव्यश्च त्वया पुनः॥ २८.६४ ॥

iti gatvA punaH kAryaM kuru tvaM hyahitAya vai | kailAsoddharaNe yatnaH kartavyashcha tvayA punaH

यदि चैवोद्धृतश्चायं कैलासो हि भविष्यति ।तदैव सफलं सर्वं भविष्यति न संशयः॥ २८.६५ ॥

yadi chaivoddhR^itashchAyaM kailAso hi bhaviShyati | tadaiva saphalaM sarvaM bhaviShyati na saMshayaH

पूर्ववत्स्थापयित्वा त्वं पुनरागच्छ वै सुखम् ।निश्चयं परमं गत्वा यथेच्छसि तथा कुरु॥ २८.६६ ॥

pUrvavatsthApayitvA tvaM punarAgachCha vai sukham | nishchayaM paramaM gatvA yathechChasi tathA kuru

सूत उवाच ।इत्युक्तः स हितं मेने रावणो विधिमोहितः ।सत्यं मत्वा मुनेर्वाक्यं कैलासमगमत्तदा॥ २८.६७ ॥

sUta uvAcha | ityuktaH sa hitaM mene rAvaNo vidhimohitaH | satyaM matvA munervAkyaM kailAsamagamattadA

गत्वा तत्र समुद्धारं चक्रे तस्य गिरेः स च ।तत्रस्थं चैव तत्सर्वं विपर्यस्तं परस्परम्॥ २८.६८ ॥

gatvA tatra samuddhAraM chakre tasya gireH sa cha | tatrasthaM chaiva tatsarvaM viparyastaM parasparam

गिरीशोऽपि तदा दृष्ट्वा किं जातमिति सोऽब्रवीत् ।गिरिजा च तदा शम्भुं प्रत्युवाच विहस्य तम्॥ २८.६९ ॥

girIsho.api tadA dR^iShTvA kiM jAtamiti so.abravIt | girijA cha tadA shambhuM pratyuvAcha vihasya tam

गिरिजोवाच ।सच्छिष्यस्य फलं जातं सम्यग्जातं तु शिष्यतः ।शान्तात्मने सुवीराय दत्तं यदतुलं बलम्॥ २८.७० ॥

girijovAcha | sachChiShyasya phalaM jAtaM samyagjAtaM tu shiShyataH | shAntAtmane suvIrAya dattaM yadatulaM balam

सूत उवाच ।गिरिजायाश्च साकूतं वचः श्रुत्वा महेश्वरः ।कृतघ्नं रावणं मत्वा शशाप बलदर्पितम्॥ २८.७१ ॥

sUta uvAcha | girijAyAshcha sAkUtaM vachaH shrutvA maheshvaraH | kR^itaghnaM rAvaNaM matvA shashApa baladarpitam

सूत उवाव ।इति तत्र च यज्जातं नारदः श्रुतवांस्तदा ।रावणोऽपि प्रसन्नात्मागात्स्वधाम यथागतम्॥ २८.७३ ॥

sUta uvAva | iti tatra cha yajjAtaM nAradaH shrutavAMstadA | rAvaNo.api prasannAtmAgAtsvadhAma yathAgatam

निश्चयं परमं कृत्वा बली बलविमोहितः ।जगद्वशं हि कृतवान् रावणः परदर्पहा॥ २८.७४ ॥

nishchayaM paramaM kR^itvA balI balavimohitaH | jagadvashaM hi kR^itavAn rAvaNaH paradarpahA

शिवाज्ञया च प्राप्तेन दिव्यास्त्रेण महौजसा ।रावणस्य प्रतिभटो नालं कश्चिदभूत्तदा॥ २८.७५ ॥

shivAj~nayA cha prAptena divyAstreNa mahaujasA | rAvaNasya pratibhaTo nAlaM kashchidabhUttadA

इत्येतच्च समाख्यातं वैद्यनाथेश्वरस्य च ।माहात्म्यं शृणवतां पापं नृणां भवति भस्मसात्॥ २८.७६ ॥

ityetachcha samAkhyAtaM vaidyanAtheshvarasya cha | mAhAtmyaM shR^iNavatAM pApaM nR^iNAM bhavati bhasmasAt

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२९. एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।दारुकावनराक्षसोपद्रववर्णनम् ।सूत उवाच ।अथातः सम्प्रवक्ष्यामि नागेशाख्यं परात्मनः ।ज्योतीरूपं यथा जातं परमं लिङ्गमुत्तमम्॥ २९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.29\. ekonatriMsho.adhyAyaH | dArukAvanarAkShasopadravavarNanam | sUta uvAcha | athAtaH sampravakShyAmi nAgeshAkhyaM parAtmanaH | jyotIrUpaM yathA jAtaM paramaM li~Ngamuttamam

दारुका राक्षसी काचित्पार्वतीवरदर्पिता ।दारुकश्च पतिस्तस्या बभूव बलवत्तरः॥ २९.२ ॥

dArukA rAkShasI kAchitpArvatIvaradarpitA | dArukashcha patistasyA babhUva balavattaraH

बहुभी राक्षसैस्तत्र चकार कदनं सताम् ।यज्ञध्वंसं च लोकानां धर्मध्वंसं तदाकरोत्॥ २९.३ ॥

bahubhI rAkShasaistatra chakAra kadanaM satAm | yaj~nadhvaMsaM cha lokAnAM dharmadhvaMsaM tadAkarot

पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् ।योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम्॥ २९.४ ॥

pashchime sAgare tasya vanaM sarvasamR^iddhimat | yojanAnAM ShoDashabhirvistR^itaM sarvato disham

दारुका स्वविलासार्थं यत्र गच्छति तद्वनम् ।भूम्या च तरुभिस्तत्र सर्वोपकरणैर्युतम्॥ २९.५ ॥

dArukA svavilAsArthaM yatra gachChati tadvanam | bhUmyA cha tarubhistatra sarvopakaraNairyutam

दारुकायै ददौ देवी तद्वनस्यावलोकनम् ।प्रयाति तद्वनं सा हि पत्या सह यदृच्छया॥ २९.६ ॥

dArukAyai dadau devI tadvanasyAvalokanam | prayAti tadvanaM sA hi patyA saha yadR^ichChayA

तत्र स्थित्वा तदा सोऽपि सर्वेषां च भयं ददौ ।दारुको राक्षसः पत्न्या तया दारुकया सह॥ २९.७ ॥

tatra sthitvA tadA so.api sarveShAM cha bhayaM dadau | dAruko rAkShasaH patnyA tayA dArukayA saha

ते सर्वे पीडिता लोका और्वस्य शरणं ययुः ।नत्वा प्रीत्या विशेषेण तमूचुर्नतमस्तकाः॥ २९.८ ॥

te sarve pIDitA lokA aurvasya sharaNaM yayuH | natvA prItyA visheSheNa tamUchurnatamastakAH

लोका ऊचुः ।महर्षे शरणं देहि नो चेद्दुष्टैश्च मारिताः ।सर्वं कर्तुं समर्थोऽसि तेजसा दीप्तिमानसि॥ २९.९ ॥

lokA UchuH | maharShe sharaNaM dehi no chedduShTaishcha mAritAH | sarvaM kartuM samartho.asi tejasA dIptimAnasi

पृथ्व्यां न वर्तते कश्चित्त्वां विना शरणं च नः ।यामो यस्य समीपे तु स्थित्वा सुखमवाप्नुमः॥ २९.१० ॥

pR^ithvyAM na vartate kashchittvAM vinA sharaNaM cha naH | yAmo yasya samIpe tu sthitvA sukhamavApnumaH

त्वां दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे पलायन्ते विदूरतः ।त्वयि शैवं सदा तेजो विभाति ज्वलनो यथा॥ २९.११ ॥

tvAM dR^iShTvA rAkShasAH sarve palAyante vidUrataH | tvayi shaivaM sadA tejo vibhAti jvalano yathA

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितो लोकैरौर्वो हि मुनिसत्तमः ।शोचमानः शरण्यश्च रक्षायै हि वचोऽब्रवीत्॥ २९.१२ ॥

sUta uvAcha | ityevaM prArthito lokairaurvo hi munisattamaH | shochamAnaH sharaNyashcha rakShAyai hi vacho.abravIt

और्व उवाच ।पृथिव्यां यदि रक्षांसि हिंस्युर्वै प्राणिनस्तदा ।स्वयं प्राणैर्वियुज्येयू राक्षसा बलवत्तराः॥ २९.१३ ॥

aurva uvAcha | pR^ithivyAM yadi rakShAMsi hiMsyurvai prANinastadA | svayaM prANairviyujyeyU rAkShasA balavattarAH

यदा यज्ञाश्च हन्येरंस्तदा प्राणैर्वियोजिताः ।भवन्तु राक्षसाः सर्वे सत्यमेतन्मयोच्यते॥ २९.१४ ॥

yadA yaj~nAshcha hanyeraMstadA prANairviyojitAH | bhavantu rAkShasAH sarve satyametanmayochyate

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं तेभ्यः समाश्वास्य प्रजाः पुनः ।तपश्चकार विविधमौर्वो लोकसुखावहः॥ २९.१५ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA vachanaM tebhyaH samAshvAsya prajAH punaH | tapashchakAra vividhamaurvo lokasukhAvahaH

देवास्तदा ते विज्ञाय शापस्य कारणं हि तत् ।युद्धाय च समुद्योगं चक्रुर्देवारिभिः सह॥ २९.१६ ॥

devAstadA te vij~nAya shApasya kAraNaM hi tat | yuddhAya cha samudyogaM chakrurdevAribhiH saha

सर्वैश्चैव प्रयत्नैश्च नानायुधधराः सुराः ।सर्वे शक्रादयस्तत्र युद्धार्थं समुपागताः॥ २९.१७ ॥

sarvaishchaiva prayatnaishcha nAnAyudhadharAH surAH | sarve shakrAdayastatra yuddhArthaM samupAgatAH

तान्दृष्ट्वा राक्षसास्तत्र विचारे तत्पराः पुनः ।बभूवुस्तेऽखिला दुष्टा मिथो ये यत्र संस्थिताः॥ २९.१८ ॥

tAndR^iShTvA rAkShasAstatra vichAre tatparAH punaH | babhUvuste.akhilA duShTA mitho ye yatra saMsthitAH

राक्षसा ऊचुः ।किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं सङ्कटं समुपागताः ।युद्ध्यते म्रियते चैव युद्ध्यते न विहन्यते॥ २९.१९ ॥

rAkShasA UchuH | kiM kartavyaM kva gantavyaM sa~NkaTaM samupAgatAH | yuddhyate mriyate chaiva yuddhyate na vihanyate

तथैव स्थीयते चेद्वै भक्ष्यते किं परस्परम् ।दुःखं हि सर्वथा जातं क एनं विनिवारयेत्॥ २९.२० ॥

tathaiva sthIyate chedvai bhakShyate kiM parasparam | duHkhaM hi sarvathA jAtaM ka enaM vinivArayet

सूत उवाच ।विचार्येति च ते तत्र दारुकाद्याश्च राक्षसाः ।उपायं न विजानन्तो दुःखं प्राप्ताः सदा हि वै॥ २९.२१ ॥

sUta uvAcha | vichAryeti cha te tatra dArukAdyAshcha rAkShasAH | upAyaM na vijAnanto duHkhaM prAptAH sadA hi vai

दारुका राक्षसी चापि ज्ञात्वा दुःखं समागतम् ।भवान्याश्च वरं तं च कथयामास सा तदा॥ २९.२२ ॥

dArukA rAkShasI chApi j~nAtvA duHkhaM samAgatam | bhavAnyAshcha varaM taM cha kathayAmAsa sA tadA

दारुकोवाच ।मया ह्याराधिता पूर्वं भवपत्नी वरं ददौ ।वनं गच्छ निजैः सार्धं यत्र गन्तुं त्वमिच्छसि॥ २९.२३ ॥

dArukovAcha | mayA hyArAdhitA pUrvaM bhavapatnI varaM dadau | vanaM gachCha nijaiH sArdhaM yatra gantuM tvamichChasi

तद्वरश्च मया प्राप्तः कथं दुःखं विषह्यते ।जले वनं च नीत्वा वै सुखं स्थेयं तु राक्षसैः॥ २९.२४ ॥

tadvarashcha mayA prAptaH kathaM duHkhaM viShahyate | jale vanaM cha nItvA vai sukhaM stheyaM tu rAkShasaiH

सूत उवाच ।तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्या हर्षमागताः ।ऊचुः सर्वे मिथस्ते हि राक्षसा निर्भयास्तदा॥ २९.२५ ॥

sUta uvAcha | tasyAstadvachanaM shrutvA rAkShasyA harShamAgatAH | UchuH sarve mithaste hi rAkShasA nirbhayAstadA

धन्येयं कृतकृत्येयं राज्ञ्या वै जीविताः स्वयम् ।नत्वा तस्यै च तत्सर्वं कथयामासुरादरात्॥ २९.२६ ॥

dhanyeyaM kR^itakR^ityeyaM rAj~nyA vai jIvitAH svayam | natvA tasyai cha tatsarvaM kathayAmAsurAdarAt

यदि गन्तुं भवेच्छक्तिर्गम्यतां किं विचार्यते ।तत्र गत्वा जले देवि सुखं स्थास्याम नित्यशः॥ २९.२७ ॥

yadi gantuM bhavechChaktirgamyatAM kiM vichAryate | tatra gatvA jale devi sukhaM sthAsyAma nityashaH

एतस्मिन्नन्तरे लोका देवैः सार्धं समागताः ।युद्धाय विविधैर्दुःखैः पीडिता राक्षसैः पुरा॥ २९.२८ ॥

etasminnantare lokA devaiH sArdhaM samAgatAH | yuddhAya vividhairduHkhaiH pIDitA rAkShasaiH purA

पीडिताश्च तदा तस्या भवान्या बलमाश्रिताः ।समग्रं नगरं नीत्वा जलस्थलसमन्वितम्॥ २९.२९ ॥

pIDitAshcha tadA tasyA bhavAnyA balamAshritAH | samagraM nagaraM nItvA jalasthalasamanvitam

जय जयेति देव्यास्तु स्तुतिमुच्चार्य राक्षसी ।तत उड्डीयनं कृत्वा सपक्षो गिरिराड्यथा॥ २९.३० ॥

jaya jayeti devyAstu stutimuchchArya rAkShasI | tata uDDIyanaM kR^itvA sapakSho girirADyathA

समुद्रस्य च मध्ये सा संस्थिता निर्भया तदा ।सकलैः परिवारैश्च मुमुदेति शिवानुगा॥ २९.३१ ॥

samudrasya cha madhye sA saMsthitA nirbhayA tadA | sakalaiH parivAraishcha mumudeti shivAnugA

तत्र सिन्धौ च ते स्थित्वा नगरे च विलासिनः ।राक्षसाश्च सुखं प्रापुर्निर्भयाश्च विजह्रिरे॥ २९.३२ ॥

tatra sindhau cha te sthitvA nagare cha vilAsinaH | rAkShasAshcha sukhaM prApurnirbhayAshcha vijahrire

राक्षसाश्च पृथिव्यां वै नाजग्मुश्च कदाचन ।मुनेः शापभयादेव बभ्रमुस्ते चले तदा॥ २९.३३ ॥

rAkShasAshcha pR^ithivyAM vai nAjagmushcha kadAchana | muneH shApabhayAdeva babhramuste chale tadA

नौषु स्थितान् जनान्नीत्वा नगरे तत्र तांस्तदा ।चिक्षिपुर्बन्धनागारे कांश्चिज्जघ्नुस्तदा हि ते॥ २९.३४ ॥

nauShu sthitAn janAnnItvA nagare tatra tAMstadA | chikShipurbandhanAgAre kAMshchijjaghnustadA hi te

यथा यथा पुनः पीडां चक्रुस्ते राक्षसास्तदा ।तत्र स्थिता भवान्याश्च वरदानाच्च निर्भयाः॥ २९.३५ ॥

yathA yathA punaH pIDAM chakruste rAkShasAstadA | tatra sthitA bhavAnyAshcha varadAnAchcha nirbhayAH

यथा पूर्वं स्थले लोके भयं चासीन्निरन्तरम् ।तथा भयं जले तेषामासीन्नित्यं मुनीश्वराः॥ २९.३६ ॥

yathA pUrvaM sthale loke bhayaM chAsInnirantaram | tathA bhayaM jale teShAmAsInnityaM munIshvarAH

कदाचिद्राक्षसी सा च निःसृता नगराज्जले ।रुद्ध्वा मार्गं स्थिता लोकपीडार्थं धरणौ च हि॥ २९.३७ ॥

kadAchidrAkShasI sA cha niHsR^itA nagarAjjale | ruddhvA mArgaM sthitA lokapIDArthaM dharaNau cha hi

एतस्मिन्नन्तरे तत्र नावो बहुतराः शुभाः ।आगता बहुधा तत्र सर्वतो लोकसंवृताः॥ २९.३८ ॥

etasminnantare tatra nAvo bahutarAH shubhAH | AgatA bahudhA tatra sarvato lokasaMvR^itAH

ता नावश्च तदा दृष्ट्वा हर्षं सम्प्राप्य राक्षसाः ।द्रुतं गत्वा हि तत्रस्थान्वेगात्सन्दध्रिरे खलाः॥ २९.३९ ॥

tA nAvashcha tadA dR^iShTvA harShaM samprApya rAkShasAH | drutaM gatvA hi tatrasthAnvegAtsandadhrire khalAH

आजग्मुर्नगरं ते च तानादाय महाबलाः ।चिक्षिपुर्बन्धनागारे बद्ध्वा हि निगडैर्दृढैः॥ २९.४० ॥

AjagmurnagaraM te cha tAnAdAya mahAbalAH | chikShipurbandhanAgAre baddhvA hi nigaDairdR^iDhaiH

बद्धास्ते निगडैर्लोकाः संस्थिता बन्धनालये ।अतीव दुःखमाजग्मुर्भर्त्सितास्ते मुहुर्मुहुः॥ २९.४१ ॥

baddhAste nigaDairlokAH saMsthitA bandhanAlaye | atIva duHkhamAjagmurbhartsitAste muhurmuhuH

तेषां मध्ये च योऽधीशः स वैश्यः सुप्रियाभिधः ।शिवप्रियः शुभाचारः शैवश्चासीत्सदातनः॥ २९.४२ ॥

teShAM madhye cha yo.adhIshaH sa vaishyaH supriyAbhidhaH | shivapriyaH shubhAchAraH shaivashchAsItsadAtanaH

विना च शिवपूजां वै न तिष्ठति कदाचन ।सर्वथा शिवधर्मा हि भस्मरुद्राक्षभूषणः॥ २९.४३ ॥

vinA cha shivapUjAM vai na tiShThati kadAchana | sarvathA shivadharmA hi bhasmarudrAkShabhUShaNaH

यदि पूजा न जाता चेन्न भुनक्ति तदा तु सः ।अतस्तत्रापि वैश्योऽसौ चकार शिवपूजनम्॥ २९.४४ ॥

yadi pUjA na jAtA chenna bhunakti tadA tu saH | atastatrApi vaishyo.asau chakAra shivapUjanam

कारागृहगतः सोऽपि बहूंश्चाशिक्षयत्तदा ।शिवमन्त्रं च पूजां च पार्थिवीमृषिसत्तमाः॥ २९.४५ ॥

kArAgR^ihagataH so.api bahUMshchAshikShayattadA | shivamantraM cha pUjAM cha pArthivImR^iShisattamAH

ते सर्वे च तदा तत्र शिवपूजां स्वकामदाम् ।चक्रिरे विधिवत्तत्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्॥ २९.४६ ॥

te sarve cha tadA tatra shivapUjAM svakAmadAm | chakrire vidhivattatra yathAdR^iShTaM yathAshrutam

केचित्तत्र स्थिता ध्याने बद्ध्वासनमनुत्तमम् ।मानसीं शिवपूजां च केचिच्चक्रुर्मुदान्विताः॥ २९.४७ ॥

kechittatra sthitA dhyAne baddhvAsanamanuttamam | mAnasIM shivapUjAM cha kechichchakrurmudAnvitAH

तदाधीशेन तत्रैव प्रत्यक्षं शिवपूजनम् ।कृतं च पार्थिवस्यैव विधानेन मुनीश्वराः॥ २९.४८ ॥

tadAdhIshena tatraiva pratyakShaM shivapUjanam | kR^itaM cha pArthivasyaiva vidhAnena munIshvarAH

अन्ये च ये न जानन्ति विधानं स्मरणं परम् ।नमः शिवाय मन्त्रेण ध्यायन्तः शङ्करं स्थिताः॥ २९.४९ ॥

anye cha ye na jAnanti vidhAnaM smaraNaM param | namaH shivAya mantreNa dhyAyantaH sha~NkaraM sthitAH

सुप्रियो नाम यश्चासीद्वैश्यवर्यः शिवप्रियः ।ध्यायँश्च मनसा तत्र चकार शिवपूजनम्॥ २९.५० ॥

supriyo nAma yashchAsIdvaishyavaryaH shivapriyaH | dhyAya.Nshcha manasA tatra chakAra shivapUjanam

यथोक्तरूपी शम्भुश्च प्रत्यक्षं सर्वमाददे ।सोऽपि स्वयं न जानाति गृह्यते न शिवेन वै॥ २९.५१ ॥

yathoktarUpI shambhushcha pratyakShaM sarvamAdade | so.api svayaM na jAnAti gR^ihyate na shivena vai

एवं च क्रियमाणस्य वैश्यस्य शिवपूजनम् ।व्यतीयुस्तत्र षण्मासा निर्विघ्नेन मुनीश्वराः॥ २९.५२ ॥

evaM cha kriyamANasya vaishyasya shivapUjanam | vyatIyustatra ShaNmAsA nirvighnena munIshvarAH

अतः परं च यज्जातं चरितं शशिमौलिनः ।तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठाः सावधानेन चेतसा॥ २९.५३ ॥

ataH paraM cha yajjAtaM charitaM shashimaulinaH | tachChR^iNudhvamR^iShishreShThAH sAvadhAnena chetasA

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३०. त्रिंशोऽध्यायः ।नागेश्वरज्योतिर्लिङ्गोद्भवमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः ।तदग्रे सुन्दरं रूपं शङ्करस्य ददर्श ह॥ ३०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.30\. triMsho.adhyAyaH | nAgeshvarajyotirli~NgodbhavamAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | kadAchitsevakastasya rAkShasasya durAtmanaH | tadagre sundaraM rUpaM sha~Nkarasya dadarsha ha

तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् ।सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्॥ ३०.२ ॥

tasmai niveditaM rAj~ne rAkShasAnAM yathArthakam | sarvaM tachcharitaM tena sakautukamathAdbhutam

राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः ।विह्वलः सबलः शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्॥ ३०.३ ॥

rAjApi tatra chAgatya rAkShasAnAM sa dArukaH | vihvalaH sabalaH shIghraM paryapR^ichChachcha taM shivam

दारुक उवाच ।किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः ।एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा॥ ३०.४ ॥

dAruka uvAcha | kiM dhyAyasi hi vaishya tvaM satyaM vada mamAgrataH | evaM sati na mR^ityuste mama vAkyaM cha nAnyathA

सूत उवाच ।तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितः स वै ।राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्॥ ३०.५ ॥

sUta uvAcha | tenoktaM cha na jAnAmi tachChrutvA kupitaH sa vai | rAkShasAnprerayAmAsa hanyatAM rAkShasA ayam

तदुक्तास्ते तदा हन्तुं नानायुधधरा गताः ।द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शङ्करासक्तचेतसम्॥ ३०.६ ॥

taduktAste tadA hantuM nAnAyudhadharA gatAH | drutaM taM vaishyashArdUlaM sha~NkarAsaktachetasam

तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः ।शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः॥ ३०.७ ॥

tAnAgatAMstadA dR^iShTvA bhayavitrastalochanaH | shivaM sasmAra suprItyA tannAmAni jagau muhuH

वैश्यपतिरुवाच ।पाहि शङ्कर देवेश पाहि शम्भो शिवेति च ।दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन् भक्तवत्सल॥ ३०.८ ॥

vaishyapatiruvAcha | pAhi sha~Nkara devesha pAhi shambho shiveti cha | duShTAdasmAttrilokesha khalahan bhaktavatsala

सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि ।त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणः सर्वदा प्रभो॥ ३०.९ ॥

sarvasvaM cha bhavAnadya mama deva tvameva hi | tvadadhInastvadIyo.ahaM tvatprANaH sarvadA prabho

सूत उवाच ।इति सम्प्रार्थितः शम्भुर्विवरान्निर्गतस्तदा ।भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च॥ ३०.१० ॥

sUta uvAcha | iti samprArthitaH shambhurvivarAnnirgatastadA | bhavanenottamenAtha chaturdvArayutena cha

मध्य ज्योतिःस्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् ।परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै॥ ३०.११ ॥

madhya jyotiHsvarUpaM cha shivarUpaM tadadbhutam | parivArasamAyuktaM dR^iShTvA chApUjayatsa vai

पूजितश्च तदा शम्भुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् ।अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुङ्गवान्॥ ३०.१२ ॥

pUjitashcha tadA shambhuH prasanno hyabhavatsvayam | astraM pAshupataM nAma dattvA rAkShasapu~NgavAn

जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् ।अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शङ्करः॥ ३०.१३ ॥

jaghAna sopakaraNAMstAnsarvAnsagaNAndrutam | arakShachcha svabhaktaM vai duShTahA sa hi sha~NkaraH

सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च ।अत्यद्भुतकरः शम्भुः स्वलीलात्तसुविग्रहः॥ ३०.१४ ॥

sarvAMstAMshcha tadA hatvA varaM prAdAdvanasya cha | atyadbhutakaraH shambhuH svalIlAttasuvigrahaH

अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै सम्भवन्तु च ।ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च॥ ३०.१५ ॥

asminvane sadA varNadharmA vai sambhavantu cha | brAhmaNakShatriyavishAM shUdrANAM hi tathaiva cha

भवन्त्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन ।शिवधर्मप्रवक्तारः शिवधर्मप्रवर्तकाः॥ ३०.१६ ॥

bhavantvatra munishreShThAstAmasA na kadAchana | shivadharmapravaktAraH shivadharmapravartakAH

सूत उवाच ।एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया ।देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा॥ ३०.१७ ॥

sUta uvAcha | etasminsamaye sA vai rAkShasI dArukAhvayA | devyAH stutiM chakArAsau pArvatyA dInamAnasA

प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि ।साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया॥ ३०.१८ ॥

prasannA cha tadA devI kiM karomItyuvAcha hi | sApyuvAcha punastatra vaMsho me rakShyatAM tvayA

रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया ।इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह॥ ३०.१९ ॥

rakShayiShyAmi te vaMshaM satyaM cha kathyate mayA | ityuktvA cha shivenaiva vigrahaM sA chakAra ha

शिवोऽपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः ।प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु॥ ३०.२० ॥

shivo.api kupitAM devIM dR^iShTvA varavashaH prabhuH | pratyuvAcheti suprItyA yathechChasi tathA kuru

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेः शङ्करस्य वै ।सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्॥ ३०.२१ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA vachastasya svapateH sha~Nkarasya vai | suprasannA vihasyAshu pArvatI vAkyamabravIt

पार्वत्युवाच ।भवदीयं वचस्तथ्यं युगान्ते सम्भविष्यति ।तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम॥ ३०.२२ ॥

pArvatyuvAcha | bhavadIyaM vachastathyaM yugAnte sambhaviShyati | tAvachcha tAmasI sR^iShTirbhavatviti mataM mama

अन्यथा प्रलयः स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव ।प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया॥ ३०.२३ ॥

anyathA pralayaH syAdvai satyaM me vyAhR^itaM shiva | pramANIkriyatAM nAtha tvadIyAsmi tvadAshrayA

इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम ।बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च॥ ३०.२४ ॥

iyaM cha dArukA devI rAkShasI shaktikA mama | baliShThA rAkShasInAM cha rakShorAjyaM prashAstu cha

इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यन्ति पुत्रकान् ।ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः॥ ३०.२५ ॥

imA rAkShasapatnyastu prasaviShyanti putrakAn | te sarve militAshchaiva vane vAsAya me matAH

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्याः स्वस्त्रियाः प्रभुः ।प्रसन्नमानसो भूत्वा शङ्करो वाक्यमब्रवीत्॥ ३०.२६ ॥

sUta uvAcha | ityevaM vachanaM shrutvA pArvatyAH svastriyAH prabhuH | prasannamAnaso bhUtvA sha~Nkaro vAkyamabravIt

शङ्कर उवाच ।इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये ।स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च॥ ३०.२७ ॥

sha~Nkara uvAcha | iti bravIShi tvaM vai chechChR^iNu madvachanaM priye | sthAsyAmyasminvane prItyA bhaktAnAM pAlanAya cha

अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् ।करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति॥ ३०.२८ ॥

atra me varNadharmastho darshanaM prItisaMyutam | kariShyati cha yo vai sa chakravartI bhaviShyati

अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वरः ।महासेनयुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः॥ ३०.२९ ॥

anyathA kaliparyAye satyasyAdau nR^ipeshvaraH | mahAsenayuto yo vai vIraseneti vishrutaH

स मे भक्त्यातिविक्रान्तो दर्शनं मे करिष्यति ।दर्शनं मे स कृत्वैव चक्रवर्ती भविष्यति॥ ३०.३० ॥

sa me bhaktyAtivikrAnto darshanaM me kariShyati | darshanaM me sa kR^itvaiva chakravartI bhaviShyati

सूत उवाच ।इत्येवं दम्पती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् ।स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महोतीकारकौ द्विजाः॥ ३०.३१ ॥

sUta uvAcha | ityevaM dampatI tau cha kR^itvA hAsyaM parasparam | sthitau tatra svayaM sAkShAnmahotIkArakau dvijAH

ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरः शिवः ।नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ॥ ३०.३२ ॥

jyotirli~NgasvarUpo hi nAmnA nAgeshvaraH shivaH | nAgeshvarI shivA devI babhUva cha satAM priyau

ऋषय ऊचुः ।वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने ।कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते॥ ३०.३३ ॥

R^iShaya UchuH | vIrasenaH kathaM tatra yAsyate dArukAvane | kathamarchiShyati shivaM tvaM tadvada mahAmate

सूत उवाच ।निषधे सुन्दरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः ।महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः॥ ३०.३४ ॥

sUta uvAcha | niShadhe sundare deshe kShatriyANAM kule cha saH | mahAsenasuto vIrasenashchaiva shivapriyaH

पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् ।चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः॥ ३०.३५ ॥

pArthiveshArchanaM kR^itvA tapaH paramaduShkaram | chakAra vIraseno vai varShANAM dvAdashAvadhiH

ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शङ्करः ।काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातुविलेपनाम्॥ ३०.३६ ॥

tataH prasanno deveshaH pratyakShaM prAha sha~NkaraH | kAShThasya matsyikAM kR^itvA trapudhAtuvilepanAm

विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक ।तां गृहीत्वा प्रविश्यैनं नौभिः सह व्रजाधुना॥ ३०.३७ ॥

vidhAya yogamAyAM cha dAsyAmi vIrasenaka | tAM gR^ihItvA pravishyainaM naubhiH saha vrajAdhunA

ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया ।प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च॥ ३०.३८ ॥

tatastvaM tatra gatvA cha vivare cha kR^ite mayA | pravishya cha tadA pUjAM kR^itvA nAgeshvarasya cha

ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् ।मयि दृष्टे तदा किञ्चिन्न्यूनं ते न भविष्यति॥ ३०.३९ ॥

tataH pAshupataM prApya hatvA cha rAkShasImukhAn | mayi dR^iShTe tadA ki~nchinnyUnaM te na bhaviShyati

पार्वत्याश्च बलं चैव सम्पूर्णं वै भविष्यति ।अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यन्ति वने शुभाः॥ ३०.४० ॥

pArvatyAshcha balaM chaiva sampUrNaM vai bhaviShyati | anye cha mlechCharUpA ye bhaviShyanti vane shubhAH

इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र वीरसेनं हि दुःखहा ।कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः॥ ३०.४१ ॥

ityuktvA sha~Nkarastatra vIrasenaM hi duHkhahA | kR^itvA kR^ipAM cha mahatIM tatraivAntardadhe prabhuH

इति दत्तवरः सोऽपि शिवेन परमात्मना ।शक्तः सर्वं तदा कर्तुं सम्बभूव न संशयः॥ ३०.४२ ॥

iti dattavaraH so.api shivena paramAtmanA | shaktaH sarvaM tadA kartuM sambabhUva na saMshayaH

एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः ।लिङ्गरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदः सदा॥ ३०.४३ ॥

evaM nAgeshvaro deva utpanno jyotiShAM patiH | li~NgarUpastrilokasya sarvakAmapradaH sadA

एतद्यः शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् ।सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्॥ ३०.४४ ॥

etadyaH shR^iNuyAnnityaM nAgeshodbhavamAdarAt | sarvAnkAmAniyAddhImAnmahApAtakanAshanAn