Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१४. चतुर्दशोऽध्यायः ।सोमनाथज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।ज्योतिषां चैव लिङ्गानां माहात्म्यं कथयाधुना ।उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्॥ १४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.14\. chaturdasho.adhyAyaH | somanAthajyotirli~NgotpattivarNanam | R^iShaya UchuH | jyotiShAM chaiva li~NgAnAM mAhAtmyaM kathayAdhunA | utpattiM cha tathA teShAM brUhi sarvaM yathAshrutam

सूत उवाच ।शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा ।सङ्क्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्॥ १४.२ ॥

sUta uvAcha | shR^iNvantu viprA vakShyAmi tanmAhAtmyaM janiM tathA | sa~NkShepato yathAbuddhi sadguroshcha mayA shrutam

एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ।शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः॥ १४.३ ॥

eteShAM chaiva mAhAtmyaM vaktuM varShashatairapi | shakyate na munishreShThAstathApi kathayAmi vaH

सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः ।तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः॥ १४.४ ॥

somanAthashcha teShAM vai prathamaH parikIrtitaH | tanmAhAtmyaM shR^iNu mune prathamaM sAvadhAnataH

सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना ।तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः॥ १४.५ ॥

saptaviMshanmitAH kanyA dakSheNa cha mahAtmanA | tena chandramase dattA ashvinyAdyA munIshvarAH

चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः ।चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्॥ १४.६ ॥

chandraM cha svAminaM prApya shobhamAnA visheShataH | chandro.api chaiva tAH prApya shobhate sma nirantaram

हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि ।एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति॥ १४.७ ॥

hemnA chaiva maNirbhAti maNinA hema chaiva hi | evaM cha samaye tasya yajjAtaM shrUyatAmiti

सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणी नाम या स्मृता ।यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन॥ १४.८ ॥

sarvAsvapi cha patnIShu rohiNI nAma yA smR^itA | yathaikA sA priyA chAsIttathAnyA na kadAchana

अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः ।गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्॥ १४.९ ॥

anyAshcha duHkhamApannAH pitaraM sharaNaM yayuH | gatvA tasmai cha yadduHkhaM tathA tAbhirniveditam

दक्षः स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा ।समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद् वचस्तदा॥ १४.१० ॥

dakShaH sa cha tathA shrutvA duHkhaM cha prAptAvAMstadA | samAgatya dvijAshchandraM shAntyAvochad vachastadA

दक्ष उवाच ।विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे ।आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव॥ १४.११ ॥

dakSha uvAcha | vimale cha kule tvaM hi samutpannaH kalAnidhe | AshriteShu cha sarveShu nyUnAdhikyaM kathaM tava

कृतं चेत्तत्कृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः ।वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्॥ १४.१२ ॥

kR^itaM chettatkR^itaM tachcha na kartavyaM tvayA punaH | vartanaM viShamatvena narakapradamIritam

सूत उवाच ।दक्षश्चैवं च सम्प्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् ।जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः॥ १४.१३ ॥

sUta uvAcha | dakShashchaivaM cha samprArthya chandraM jAmAtaraM svayam | jagAma mandiraM svaM vai nishchayaM paramaM gataH

चन्द्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः ।शिवमायाप्रभावेण यया सम्मोहितं जगत्॥ १४.१४ ॥

chandro.api vachanaM tasya na chakAra vimohitaH | shivamAyAprabhAveNa yayA sammohitaM jagat

शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै ।अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्॥ १४.१५ ॥

shubhaM bhAvi yadA yasya shubhaM bhavati tasya vai | ashubhaM cha yadA bhAvi kathaM tasya shubhaM bhavet

चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः ।रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन॥ १४.१६ ॥

chandro.api balavadbhAvivashAnmene na tadvachaH | rohiNyAM cha samAsakto nAnyAM mene kadAchana

तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः ।प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षः सुनीतितः॥ १४.१७ ॥

tachChrutvA punarAgatya svayaM duHkhasamanvitaH | prArthayAmAsa chandraM sa dakSho dakShaH sunItitaH

दक्ष उवाच ।श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया ।न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव॥ १४.१८ ॥

dakSha uvAcha | shrUyatAM chandra yatpUrvaM prArthito bahudhA mayA | na mAnitaM tvayA yasmAttasmAttvaM cha kShayI bhava

सूत उवाच ।इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह ।हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते॥ १४.१९ ॥

sUta uvAcha | ityukte tena chandro vai kShayI jAtaH kShaNAdiha | hAhAkAro mahAnAsIttadendau kShINatAM gate

देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्यं हा कथं भवेत् ।इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने॥ १४.२० ॥

devarShayastadA sarve kiM kAryaM hA kathaM bhavet | iti duHkhaM samApannA vihvalA hyabhavanmune

विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयः सुराः ।ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययुः॥ १४.२१ ॥

vij~nApitAshcha chandreNa sarve shakrAdayaH surAH | R^iShayashcha vasiShThAdyA brahmANaM sharaNaM yayuH

गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद् वृत्तं निखिलं मुने ।ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः॥ १४.२२ ॥

gatvApi tu tadA prochustad vR^ittaM nikhilaM mune | brahmaNe R^iShayo devA natvA nutvAtivihvalAH

ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ ।शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह॥ १४.२३ ॥

brahmApi tadvachaH shrutvA vismayaM paramaM yayau | shivamAyAM suprashasya shrAvayaMstAnuvAcha ha

ब्रह्मोवाच ।अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् ।चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्॥ १४.२४ ॥

brahmovAcha | aho kaShTaM mahajjAtaM sarvalokasya duHkhadam | chandrastu sarvadA duShTo dakShashcha shaptavAnamum

सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः ।श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्॥ १४.२५ ॥

sarvaM duShTena chandreNa kR^itaM karmApyanekashaH | shrUyatAmR^iShayo devAshchandrakR^ityaM purAtanam

बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता ।तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः॥ १४.२६ ॥

bR^ihaspatergR^ihaM gatvA tArA duShTena vai hR^itA | tasya bhAryA punashchaiva sa daityAnsamupasthitaH

समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह ।मयात्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी॥ १४.२७ ॥

samAshritastadA daityAnyuddhaM devaishchakAra ha | mayAtriNA niShiddhashcha tasmai tArAM dadau shashI

तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् ।अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा॥ १४.२८ ॥

tAM cha garbhavatIM dR^iShTvA na gR^ihNAmIti so.abravIt | asmAbhirvArito jIvaH kR^ichChrAjjagrAha tAM tadA

यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः ।गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः॥ १४.२९ ॥

yadi garbhaM jahAtIha gR^ihNAmItyabravItpunaH | garbhe mayA punastatra tyAjite munisattamAH

कस्यायं च पुनर्गर्भः सोमस्येति च साब्रवीत् ।पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै॥ १४.३० ॥

kasyAyaM cha punargarbhaH somasyeti cha sAbravIt | pashchAttena gR^ihItA sA mayA cha vAritena vai

एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चरित्राण्यनेकशः ।वर्ण्यन्ते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्॥ १४.३१ ॥

evaMvidhAni chandrasya dushcharitrANyanekashaH | varNyante kiM punastAni so.adyApi kurute katham

यज्जातं तत् सुसञ्जातं नान्यथा भवति ध्रुवम् ।अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्॥ १४.३२ ॥

yajjAtaM tat susa~njAtaM nAnyathA bhavati dhruvam | ataH paramupAyaM vo vakShyAmi shR^iNutAdarAt

प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रः सदैवतैः ।शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः॥ १४.३३ ॥

prabhAsake shubhe kShetre vrajeshchandraH sadaivataiH | shivamArAdhayettatra mR^ityu~njayavidhAnataH

निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः ।प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति॥ १४.३४ ॥

nidhAyeshaM purastatra chandrastapatu nityashaH | prasannashcha shivaH pashchAdakShayaM taM kariShyati

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः ।सन्निवृत्याययुः सर्वे यत्र दक्षविधू ततः॥ १४.३५ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA vachastasya brahmaNaste surarShayaH | sannivR^ityAyayuH sarve yatra dakShavidhU tataH

गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः ।प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै॥ १४.३६ ॥

gR^ihItvA te tatashchandraM dakShaM chAshvAsya nirjarAH | prabhAse R^iShayashchakrustatra gatvAkhilAshcha vai

आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च ।पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः॥ १४.३७ ॥

AvAhya tIrthavaryANi sarasvatyAdikAni cha | pArthivena tadA pUjAM mR^ityu~njayavidhAnataH

ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः ।स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वं स्वं धाम ययुर्मुदा॥ १४.३८ ॥

te devAshcha tadA sarve R^iShayo nirmalAshayAH | sthApya chandraM prabhAse cha svaM svaM dhAma yayurmudA

चन्द्रेण च तपस्तप्तं षण्मासं च निरन्तरम् ।मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण पूजितो वृषभध्वजः॥ १४.३९ ॥

chandreNa cha tapastaptaM ShaNmAsaM cha nirantaram | mR^ityu~njayena mantreNa pUjito vR^iShabhadhvajaH

दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् ।ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः॥ १४.४० ॥

dashakoTimitaM mantraM samAvR^itya shashI cha tam | dhyAtvA mR^ityu~njayaM mantraM tasthau nishchalamAnasaH

तं दृष्ट्वा शङ्करो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः ।आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः॥ १४.४१ ॥

taM dR^iShTvA sha~Nkaro devaH prasanno.abhUttataH prabhuH | AvirbhUya vidhuM prAha svabhaktaM bhaktavatsalaH

शङ्कर उवाच ।वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् ।प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्॥ १४.४२ ॥

sha~Nkara uvAcha | varaM vR^iNIShva bhadraM te manasA yatsamIpsitam | prasanno.ahaM shashinsarvaM dAsye varamanuttamam

चन्द्र उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम ।तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शङ्कर॥ १४.४३ ॥

chandra uvAcha | yadi prasanno devesha kimasAdhyaM bhavenmama | tathApi me sharIrasya kShayaM vAraya sha~Nkara

क्षन्तव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा ।इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्॥ १४.४४ ॥

kShantavyo me.aparAdhashcha kalyANaM kuru sarvadA | ityukte cha tadA tena shivo vachanamabravIt

शिव उवाच ।पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिने दिने ।पुनश्च वर्धतां पक्षे सा कला च निरन्तरम्॥ १४.४५ ॥

shiva uvAcha | pakShe cha kShIyatAM chandra kalA te cha dine dine | punashcha vardhatAM pakShe sA kalA cha nirantaram

सूत उवाच ।एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः ।ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः॥ १४.४६ ॥

sUta uvAcha | evaM sati tadA devA harShanirbharamAnasAH | R^iShayashcha tathA sarve samAjagmurdrutaM dvijAH

आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् ।शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्॥ १४.४७ ॥

Agatya cha tadA sarve chandrAyAshiShamabruvan | shivaM natvA karau baddhvA prArthayAmAsurAdarAt

देवाः ऊचुः ।देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते ।उमया सहितः शम्भो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव॥ १४.४८ ॥

devAH UchuH | devadeva mahAdeva paramesha namo.astu te | umayA sahitaH shambho svAminnatra sthiro bhava

सूत उवाच ।ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतः शङ्करः पुरा ।निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः॥ १४.४९ ॥

sUta uvAcha | tatashchandreNa sadbhaktyA saMstutaH sha~NkaraH purA | nirAkArashcha sAkAraH punashchaivAbhavatprabhuH

प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे ।चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शङ्करः॥ १४.५० ॥

prasannashcha sa devAnAM kShetramAhAtmyahetave | chandrasya yashase tatra nAmnA chandrasya sha~NkaraH

सोमेश्वरश्च नाम्नासीद्विख्यातो भुवनत्रये ।क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद् द्विजाः॥ १४.५१ ॥

someshvarashcha nAmnAsIdvikhyAto bhuvanatraye | kShayakuShThAdirogANAM nAshakaH pUjanAd dvijAH

धन्योऽयं कृतकृत्योऽयं यन्नाम्ना शङ्करः स्वयम् ।स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्॥ १४.५२ ॥

dhanyo.ayaM kR^itakR^ityo.ayaM yannAmnA sha~NkaraH svayam | sthitashcha jagatAM nAthaH pAvaya~njagatItalam

तत्कुण्डं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् ।शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः॥ १४.५३ ॥

tatkuNDaM taishcha tatraiva sarvairdevaiH pratiShThitam | shivena brahmaNA tatra hyavibhaktaM tu tatpunaH

चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् ।तत्र स्नाति नरो यः स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते॥ १४.५४ ॥

chandrakuNDaM prasiddhaM cha pR^ithivyAM pApanAshanam | tatra snAti naro yaH sa sarvaiH pApaiH pramuchyate

रोगाः सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवन्ति वै ।ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः॥ १४.५५ ॥

rogAH sarve kShayAdyAshcha hyasAdhyA ye bhavanti vai | te sarve cha kShayaM yAnti ShaNmAsaM snAnamAtrataH

प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसम्भवम् ।फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते॥ १४.५६ ॥

prabhAsaM cha parikramya pR^ithivIkramasambhavam | phalaM prApnoti shuddhAtmA mR^itaH svarge mahIyate

सोमलिङ्गं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते ।लब्ध्वा फलं मनोऽभीष्टं मृतः स्वर्गं समीहते॥ १४.५७ ॥

somali~NgaM naro dR^iShTvA sarvapApAtpramuchyate | labdhvA phalaM mano.abhIShTaM mR^itaH svargaM samIhate

यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् ।तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः॥ १४.५८ ॥

yadyatphalaM samuddishya kurute tIrthamuttamam | tattatphalamavApnoti sarvathA nAtra saMshayaH

इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् ।मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्॥ १४.५९ ॥

iti te R^iShayo devAH phalaM dR^iShTvA tathAvidham | mudA shivaM namaskR^itya gR^ihItvA chandramakShayam

परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः ।चन्द्रश्चापि स्वकीयं च कार्यं चक्रे पुरातनम्॥ १४.६० ॥

parikramya cha tattIrthaM prashaMsantashcha te yayuH | chandrashchApi svakIyaM cha kAryaM chakre purAtanam

इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः ।एवं सोमेश्वरं लिङ्गं समुत्पन्नं मुनीश्वराः॥ १४.६१ ॥

iti sarvaH samAkhyAtaH someshasya samudbhavaH | evaM someshvaraM li~NgaM samutpannaM munIshvarAH

यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः ।सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ १४.६२ ॥

yaH shR^iNoti tadutpattiM shrAvayedvA parAnnaraH | sarvAnkAmAnavApnoti sarvapApaiH pramuchyate

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१५. पञ्चदशोऽध्यायः ।मल्लिकार्जुननामकद्वितीयज्योतिर्लिङ्गवर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसम्भवम् ।यं श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ १५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.15\. pa~nchadasho.adhyAyaH | mallikArjunanAmakadvitIyajyotirli~NgavarNanam | sUta uvAcha | ataH paraM pravakShyAmi mallikArjunasambhavam | yaM shrutvA bhaktimAndhImAnsarvapApaiH pramuchyate

पूर्वं च कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् ।कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्॥ १५.२ ॥

pUrvaM cha kathitaM yachcha tatpunaH kathayAmyaham | kumAracharitaM divyaM sarvapApavinAshanam

यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः ।कुमारः स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः॥ १५.३ ॥

yadA pR^ithvIM samAkramya kailAsaM punarAgataH | kumAraH sa shivAputrastArakArirmahAbalaH

तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह ।गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः॥ १५.४ ॥

tadA surarShirAgatya sarvaM vR^ittaM jagAda ha | gaNeshvaravivAhAdi bhrAmayaMstaM svabuddhitaH

तच्छ्रुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ ।जगाम पर्वतं क्रौञ्चं पितृभ्यां वारितोऽपि हि॥ १५.५ ॥

tachChrutvA sa kumAro hi praNamya pitarau cha tau | jagAma parvataM krau~nchaM pitR^ibhyAM vArito.api hi

कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा ।दुःखितासीत्तदा शम्भुस्तामुवाच सुबोधकृत्॥ १५.६ ॥

kumArasya viyogena tanmAtA girijA yadA | duHkhitAsIttadA shambhustAmuvAcha subodhakR^it

कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति ।आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम्॥ १५.७ ॥

kathaM priye duHkhitAsi na duHkhaM kuru pArvati | AyAsyati sutaH subhrUstyajyatAM duHkhamutkaTam

सा यदा च न तं मेने पार्वती दुःखिता भृशम् ।तदा च प्रेषितास्तत्र शङ्करेण सुरर्षयः॥ १५.८ ॥

sA yadA cha na taM mene pArvatI duHkhitA bhR^isham | tadA cha preShitAstatra sha~NkareNa surarShayaH

देवाश्च ऋषयः सर्वे सगणा हि मुदान्विताः ।कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः॥ १५.९ ॥

devAshcha R^iShayaH sarve sagaNA hi mudAnvitAH | kumArAnayanArthaM vai tatra jagmuH subuddhayaH

तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च ।विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्॥ १५.१० ॥

tatra gatvA cha te sarve kumAraM supraNamya cha | vij~nApya bahudhApyenaM prArthanAM chakrurAdarAt

देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासङ्कुलां गुरुः ।न मेने स कुमारो हि महाहङ्कारविह्वलः॥ १५.११ ॥

devAdiprArthanAM tAM cha shivAj~nAsa~NkulAM guruH | na mene sa kumAro hi mahAha~NkAravihvalaH

ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवान्तिकम् ।स्वं स्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शङ्करशासनम्॥ १५.१२ ॥

tatashcha punarAvR^itya sarve te hi shivAntikam | svaM svaM sthAnaM gatA natvA prApya sha~NkarashAsanam

तदा च गिरिजा देवी विरहं पुत्रसम्भवम् ।शम्भुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते॥ १५.१३ ॥

tadA cha girijA devI virahaM putrasambhavam | shambhushcha paramaM duHkhaM prApa tasminnanAgate

अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा ।जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः॥ १५.१४ ॥

atho suduHkhitau dInau lokAchArakarau tadA | jagmatustatra susnehAtsvaputro yatra saMsthitaH

स पुत्रश्च कुमाराख्यः पित्रोरागमनं गिरेः ।ज्ञात्वा दूरं गतोऽस्नेहाद्योजनत्रयमेव च॥ १५.१५ ॥

sa putrashcha kumArAkhyaH pitrorAgamanaM gireH | j~nAtvA dUraM gato.asnehAdyojanatrayameva cha

क्रौञ्चे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके ।तौ च तत्र समासीनौ ज्योतीरूपं समाश्रितौ॥ १५.१६ ॥

krau~nche cha parvate dUraM gate tasminsvaputrake | tau cha tatra samAsInau jyotIrUpaM samAshritau

पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि ।दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः॥ १५.१७ ॥

putrasnehAturau tau vai shivau parvaNi parvaNi | darshanArthaM kumArasya svaputrasya hi gachChataH

अमावास्यादिने शम्भुः स्वयं गच्छति तत्र ह ।पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्॥ १५.१८ ॥

amAvAsyAdine shambhuH svayaM gachChati tatra ha | paurNamAsIdine tatra pArvatI gachChati dhruvam

तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसम्भवम् ।लिङ्गं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये॥ १५.१९ ॥

taddinaM hi samArabhya mallikArjunasambhavam | li~NgaM chaiva shivasyaikaM prasiddhaM bhuvanatraye

तल्लिङ्गं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि ।मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ १५.२० ॥

talli~NgaM yaH samIkSheta sa sarvaiH kilbiShairapi | muchyate nAtra sandehaH sarvAnkAmAnavApnuyAt

दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यन्तिकं लभेत् ।जननीगर्भसम्भूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः॥ १५.२१ ॥

duHkhaM cha dUrato yAti sukhamAtyantikaM labhet | jananIgarbhasambhUtaM kaShTaM nApnoti vai punaH

धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च ।अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः॥ १५.२२ ॥

dhanadhAnyasamR^iddhishcha pratiShThArogyameva cha | abhIShTaphalasiddhishcha jAyate nAtra saMshayaH

ज्योतिर्लिङ्गं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् ।दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे॥ १५.२३ ॥

jyotirli~NgaM dvitIyaM cha proktaM mallikasa.nj~nitam | darshanAtsarvasukhadaM kathitaM lokahetave

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१६. षोडशोऽध्यायः ।महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् १ ।ऋषय ऊचुः ।सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यासप्रसादतः ।ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते॥ १६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.16\. ShoDasho.adhyAyaH | mahAkAlajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam 1 | R^iShaya UchuH | sUta sarvaM vijAnAsi vastu vyAsaprasAdataH | jyotiShAM cha kathAM shrutvA tR^iptirnaiva prajAyate

तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो ।ज्योतिर्लिङ्गं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना॥ १६.२ ॥

tasmAttvaM hi visheSheNa kR^ipAM kR^itvAtulAM prabho | jyotirli~NgaM tR^itIyaM cha kathaya tvaM hi no.adhunA

सूत उवाच ।धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि ।गतश्च सङ्गमं विप्रा धन्या वै साधुसङ्गतिः॥ १६.३ ॥

sUta uvAcha | dhanyo.ahaM kR^itakR^ityo.ahaM shrImatAM bhavatAM yadi | gatashcha sa~NgamaM viprA dhanyA vai sAdhusa~NgatiH

अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् ।पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्॥ १६.४ ॥

ato matvA svabhAgyaM hi kathayiShyAmi pAvanIm | pApapraNAshinIM divyAM kathAM cha shR^iNutAdarAt

अवन्ती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् ।शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी॥ १६.५ ॥

avantI nagarI ramyA muktidA sarvadehinAm | shivapriyA mahApuNyA vartate lokapAvanI

तत्रासीद् ब्राह्मणश्रेष्ठः शुभकर्मपरायणः ।वेदाध्ययनकर्ता च वेदकर्मरतः सदा॥ १६.६ ॥

tatrAsId brAhmaNashreShThaH shubhakarmaparAyaNaH | vedAdhyayanakartA cha vedakarmarataH sadA

अग्न्याधानसमायुक्तः शिवपूजारतः सदा ।पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः॥ १६.७ ॥

agnyAdhAnasamAyuktaH shivapUjArataH sadA | pArthivIM pratyahaM mUrtiM pUjayAmAsa vai dvijaH

सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियः सदा ।सतां गतिं समालेभे सम्यज्ज्ञानपरायणः॥ १६.८ ॥

sarvakarmaphalaM prApya dvijo vedapriyaH sadA | satAM gatiM samAlebhe samyajj~nAnaparAyaNaH

तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः ।शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमाः सदा॥ १६.९ ॥

tatputrAstAdR^ishAshchAsaMshchatvAro munisattamAH | shivapUjAratA nityaM pitroranavamAH sadA

देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् ।तृतीयः सुकृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः॥ १६.१० ॥

devapriyashcha tajjyeShThaH priyamedhAstataH param | tR^itIyaH sukR^ito nAma dharmavAhI cha suvrataH

तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत ।शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्धते च निरन्तरम्॥ १६.११ ॥

teShAM puNyapratApAchcha pR^ithivyAM sukhamaidhata | shuklapakShe yathA chandro vardhate cha nirantaram

तथा तेषां गुणास्तत्र वर्धन्ते स्म सुखावहाः ।ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा॥ १६.१२ ॥

tathA teShAM guNAstatra vardhante sma sukhAvahAH | brahmatejomayI sA vai nagarI chAbhavattadA

एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् ।श्रूयतां तद् द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्॥ १६.१३ ॥

etasminnantare tatra yajjAtaM vR^ittamuttamam | shrUyatAM tad dvijashreShThAH kathayAmi yathAshrutam

पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः ।बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्॥ १६.१४ ॥

parvate ratnamAle cha dUShaNAkhyo mahAsuraH | balavAndaityarAjashcha dharmadveShI nirantaram

ब्रह्मणो वरदानाच्च जगत्तुच्छीचकार ह ।देवाः पराजितास्तेन स्थानान्निःसारितास्तथा॥ १६.१५ ॥

brahmaNo varadAnAchcha jagattuchChIchakAra ha | devAH parAjitAstena sthAnAnniHsAritAstathA

पृथिव्यां वेदधर्माश्च स्मृतिधर्माश्च सर्वशः ।स्फोटितास्तेन दुष्टेन सिंहेनेव शशाः खलु॥ १६.१६ ॥

pR^ithivyAM vedadharmAshcha smR^itidharmAshcha sarvashaH | sphoTitAstena duShTena siMheneva shashAH khalu

यावन्तो वेदधर्माश्च तावन्तो दूरतः कृताः ।तीर्थे तीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः॥ १६.१७ ॥

yAvanto vedadharmAshcha tAvanto dUrataH kR^itAH | tIrthe tIrthe tathA kShetre dharmo nItashcha dUrataH

अवन्ती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः ।इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्॥ १६.१८ ॥

avantI nagarI ramyA tatraikA dR^ishyate punaH | itthaM vichArya tenaiva yatkR^itaM shrUyatAM hi tat

बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणः स महासुरः ।तत्रस्थान्ब्राह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ॥ १६.१९ ॥

bahusainyasamAyukto dUShaNaH sa mahAsuraH | tatrasthAnbrAhmaNAnsarvAnuddishya samupAyayau

तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् ।प्रोवाचाहूय वचनं विप्रद्रोही महाखलः॥ १६.२० ॥

tatrAgatya sa daityendrashchaturo daityasattamAn | provAchAhUya vachanaM vipradrohI mahAkhalaH

दैत्य उवाच ।किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वन्ति वचो मम ।वेदधर्मरता एते सर्वे दण्ड्या मते मम॥ १६.२१ ॥

daitya uvAcha | kimete brAhmaNA duShTA na kurvanti vacho mama | vedadharmaratA ete sarve daNDyA mate mama

सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः ।वशे किं ब्राह्मणाः शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः॥ १६.२२ ॥

sarve devA mayA loke rAjAnashcha parAjitAH | vashe kiM brAhmaNAH shakyA na kartuM daityasattamAH

यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च ।वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः॥ १६.२३ ॥

yadi jIvitumichChA syAttadA dharmaM shivasya cha | vedAnAM paramaM dharmaM tyaktvA sukhasubhAginaH

अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति ।इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशङ्किताः॥ १६.२४ ॥

anyathA jIvane teShAM saMshayashcha bhaviShyati | iti satyaM mayA proktaM tatkurudhvaM visha~NkitAH

सूत उवाच ।इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव ।चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा॥ १६.२५ ॥

sUta uvAcha | iti nishchitya te daityAshchatvAraH pAvakA iva | chaturdikShu tadA jAtAH pralaye cha yathA purA

ते ब्राह्मणास्तदा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा ।न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यानपरायणाः॥ १६.२६ ॥

te brAhmaNAstadA shrutvA daityAnAmudyamaM tadA | na duHkhaM lebhire tatra shivadhyAnaparAyaNAH

धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः ।न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः॥ १६.२७ ॥

dhairyaM samAshritAste cha rekhAmAtraM tadA dvijAH | na cheluH paramadhyAnAdvarAkAH ke shivAgrataH

एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा ।लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः॥ १६.२८ ॥

etasminnantare taistu vyAptAsInnagarI shubhA | lokAshcha pIDitAstaistu brAhmaNAnsamupAyayuH

लोका ऊचुः ।स्वामिनः किं च कर्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः ।हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः॥ १६.२९ ॥

lokA UchuH | svAminaH kiM cha kartavyaM duShTAshcha samupAgatAH | hiMsitA bahavo lokA AgatAshcha samIpataH

सूत उवाच ।तेषामिति वचः श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते ।समूचुर्ब्राह्मणाँस्तान्वै विश्वस्ताः शङ्करे सदा॥ १६.३० ॥

sUta uvAcha | teShAmiti vachaH shrutvA vedapriyasutAshcha te | samUchurbrAhmaNA.NstAnvai vishvastAH sha~Nkare sadA

ब्राह्मणा ऊचुः ।श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् ।न शस्त्राणि तथा सन्ति यच्च ते विमुखाः पुनः॥ १६.३१ ॥

brAhmaNA UchuH | shrUyatAM vidyate naiva balaM duShTabhayAvaham | na shastrANi tathA santi yachcha te vimukhAH punaH

सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह ।पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति॥ १६.३२ ॥

sAmAnyasyApamAno no hyAshrayasya bhavediha | punashcha kiM samarthasya shivasyeha bhaviShyati

शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः ।नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतः शिवात्॥ १६.३३ ॥

shivo rakShAM karotvadyAsurANAM bhayataH prabhuH | nAnyathA sharaNaM loke bhaktavatsalataH shivAt

सूत उवाच ।इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च ।कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक् स्थिता ध्यानपरायणाः ।दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्राः सबलेन हि॥ १६.३४ ॥

sUta uvAcha | iti dhairyaM samAsthAya samarchAM pArthivasya cha | kR^itvA te cha dvijAH samyak sthitA dhyAnaparAyaNAH | dR^iShTA daityena tAvachcha te viprAH sabalena hi

दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति ।तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः ।वेदप्रियसुतैः शम्भोर्ध्यानमार्गपरायणैः॥ १६.३५ ॥

dUShaNena vachaH proktaM hanyatAM vadhyatAmiti | tachChrutaM taistadA naiva daityaproktaM vacho dvijaiH | vedapriyasutaiH shambhordhyAnamArgaparAyaNaiH

अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद् द्विजांश्च तान् ।तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त आसीत्सशब्दकः॥ १६.३६ ॥

atha yAvatsa duShTAtmA hantumaichChad dvijAMshcha tAn | tAvachcha prArthivasthAne garta AsItsashabdakaH

गर्तात्ततः समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् ।महाकाल इति ख्यातो दुष्टहन्ता सतां गतिः॥ १६.३७ ॥

gartAttataH samutpannaH shivo vikaTarUpadhR^ik | mahAkAla iti khyAto duShTahantA satAM gatiH

महाकालः समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् ।खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद् दूरतो व्रज॥ १६.३८ ॥

mahAkAlaH samutpanno duShTAnAM tvAdR^ishAmaham | khala tvaM brAhmaNAnAM hi samIpAd dUrato vraja

इत्युक्त्वा हुङ्कृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा ।दूषणं च महाकालः शङ्करः सबलं द्रुतम्॥ १६.३९ ॥

ityuktvA hu~NkR^itenaiva bhasmasAtkR^itavAMstadA | dUShaNaM cha mahAkAlaH sha~NkaraH sabalaM drutam

कियत्सैन्यं हतं तेन किञ्चित्सैन्यं पलायितम् ।दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना॥ १६.४० ॥

kiyatsainyaM hataM tena ki~nchitsainyaM palAyitam | dUShaNashcha hatastena shiveneha parAtmanA

सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति सङ्क्षयं सर्वशस्तमः ।तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह॥ १६.४१ ॥

sUryaM dR^iShTvA yathA yAti sa~NkShayaM sarvashastamaH | tathaiva cha shivaM dR^iShTvA tatsainyaM vinanAsha ha

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह ।देवः समाययुः सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा॥ १६.४२ ॥

devadundubhayo neduH puShpavR^iShTiH papAta ha | devaH samAyayuH sarve haribrahmAdayastathA

भक्त्या प्रणम्य तं देवं शङ्करं लोकशङ्करम् ।तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिपुटा द्विजाः॥ १६.४३ ॥

bhaktyA praNamya taM devaM sha~NkaraM lokasha~Nkaram | tuShTuvurvividhaiH stotraiH kR^itA~njalipuTA dvijAH

ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नः शिवः स्वयम् ।वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः॥ १६.४४ ॥

brAhmaNAMshcha samAshvAsya suprasannaH shivaH svayam | varaM brUteti chovAcha mahAkAlo maheshvaraH

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा ।सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुः सन्नतमस्तकाः॥ १६.४५ ॥

tachChrutvA te dvijAH sarve kR^itA~njalipuTAstadA | supraNamya shivaM bhaktyA prochuH sannatamastakAH

द्विजा ऊचुः ।महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो ।मुक्तिं प्रयच्छ नः शम्भो संसाराम्बुधितः शिव॥ १६.४६ ॥

dvijA UchuH | mahAkAla mahAdeva duShTadaNDakara prabho | muktiM prayachCha naH shambho saMsArAmbudhitaH shiva

अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव ।स्वदर्शकान्नरान् शम्भो तारय त्वं सदा प्रभो॥ १६.४७ ॥

atraiva lokarakShArthaM sthAtavyaM hi tvayA shiva | svadarshakAnnarAn shambho tAraya tvaM sadA prabho

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तैः शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने ।भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्॥ १६.४८ ॥

sUta uvAcha | ityuktastaiH shivastatra tasthau garte sushobhane | bhaktAnAM chaiva rakShArthaM dattvA tebhyashcha sadgatim

द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् ।क्रोशमात्रं तदा जातं लिङ्गरूपिण एव च॥ १६.४९ ॥

dvijAste muktimApannAshchaturddikShu shivAspadam | kroshamAtraM tadA jAtaM li~NgarUpiNa eva cha

महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले ।तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किञ्चिद्दुःखमपि द्विजाः॥ १६.५० ॥

mahAkAleshvaro nAma shivaH khyAtashcha bhUtale | taM dR^iShTvA na bhavetsvapne ki~nchidduHkhamapi dvijAH

यं यं काममपेक्ष्यैव तल्लिङ्गं भजते तु यः ।तं तं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च॥ १६.५१ ॥

yaM yaM kAmamapekShyaiva talli~NgaM bhajate tu yaH | taM taM kAmamavApnoti labhenmokShaM paratra cha

एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः ।समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥ १६.५२ ॥

etatsarvaM samAkhyAtaM mahAkAlasya suvratAH | samudbhavashcha mAhAtmyaM kimanyachChrotumichChatha

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् २ ।ऋषय ऊचुः ।महाकालसमाह्वस्थज्योतिर्लिङ्गस्य रक्षिणः ।भक्तानां महिमानं च पुनर्ब्रूहि महामते॥ १७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.17\. saptadasho.adhyAyaH | mahAkAlajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam 2 | R^iShaya UchuH | mahAkAlasamAhvasthajyotirli~Ngasya rakShiNaH | bhaktAnAM mahimAnaM cha punarbrUhi mahAmate

सूत उवाच ।शृणुतादरतो विप्रा भक्तरक्षाविधायिनः ।महाकालस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं भक्तिवर्धनम्॥ १७.२ ॥

sUta uvAcha | shR^iNutAdarato viprA bhaktarakShAvidhAyinaH | mahAkAlasya li~Ngasya mAhAtmyaM bhaktivardhanam

उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनाह्वयो महान् ।सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः शिवभक्तो जितेन्द्रियः॥ १७.३ ॥

ujjayinyAmabhUdrAjA chandrasenAhvayo mahAn | sarvashAstrArthatattvaj~naH shivabhakto jitendriyaH

तस्याभवत्सखा राज्ञो मणिभद्रो गणो द्विजाः ।गिरीशगणमुख्यश्च सर्वलोकनमस्कृतः॥ १७.४ ॥

tasyAbhavatsakhA rAj~no maNibhadro gaNo dvijAH | girIshagaNamukhyashcha sarvalokanamaskR^itaH

एकदा स गणेन्द्रो हि प्रसन्नास्यो महामणिम् ।मणिभद्रो ददौ तस्मै चिन्तामणिमुदारधीः॥ १७.५ ॥

ekadA sa gaNendro hi prasannAsyo mahAmaNim | maNibhadro dadau tasmai chintAmaNimudAradhIH

स वै मणिः कौस्तुभवद् द्योतमानोऽर्कसन्निभः ।ध्यातो दृष्टः श्रुतो वापि मङ्गलं यच्छति ध्रुवम्॥ १७.६ ॥

sa vai maNiH kaustubhavad dyotamAno.arkasannibhaH | dhyAto dR^iShTaH shruto vApi ma~NgalaM yachChati dhruvam

तस्य कान्तितलस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयस्त्रपु ।पाषाणादिकमन्यद्वा द्रुतं भवति हाटकम्॥ १७.७ ॥

tasya kAntitalaspR^iShTaM kAMsyaM tAmramayastrapu | pAShANAdikamanyadvA drutaM bhavati hATakam

स तु चिन्तामणिं कण्ठे बिभ्रद् राजा शिवाश्रयः ।चन्द्रसेनो रराजाति देवमध्येव भानुमान्॥ १७.८ ॥

sa tu chintAmaNiM kaNThe bibhrad rAjA shivAshrayaH | chandraseno rarAjAti devamadhyeva bhAnumAn

श्रुत्वा चिन्तामणिग्रीवं चन्द्रसेनं नृपोत्तमम् ।निखिलाः क्षितिराजानस्तृष्णाक्षुब्धहृदोऽभवन्॥ १७.९ ॥

shrutvA chintAmaNigrIvaM chandrasenaM nR^ipottamam | nikhilAH kShitirAjAnastR^iShNAkShubdhahR^ido.abhavan

नृपा मत्सरिणः सर्वे तं मणिं चन्द्रसेनतः ।नानोपायैरयाचन्त देवलब्धमबुद्धयः॥ १७.१० ॥

nR^ipA matsariNaH sarve taM maNiM chandrasenataH | nAnopAyairayAchanta devalabdhamabuddhayaH

सर्वेषां भूभृतां याञ्चा चन्द्रसेनेन तेन वै ।व्यर्थीकृता महाकालदृढभक्तेन भूसुराः॥ १७.११ ॥

sarveShAM bhUbhR^itAM yA~nchA chandrasenena tena vai | vyarthIkR^itA mahAkAladR^iDhabhaktena bhUsurAH

ते कदर्थीकृताः सर्वे चन्द्रसेनेन भूभृता ।राजानः सर्वदेशानां संरम्भं चक्रिरे तदा॥ १७.१२ ॥

te kadarthIkR^itAH sarve chandrasenena bhUbhR^itA | rAjAnaH sarvadeshAnAM saMrambhaM chakrire tadA

अथ ते सर्वराजानश्चतुरङ्गबलान्विताः ।चन्द्रसेनं रणे जेतुं सम्बभूवुः किलोद्यताः॥ १७.१३ ॥

atha te sarvarAjAnashchatura~NgabalAnvitAH | chandrasenaM raNe jetuM sambabhUvuH kilodyatAH

ते तु सर्वे समेता वै कृतसङ्केतसंविदः ।उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः॥ १७.१४ ॥

te tu sarve sametA vai kR^itasa~NketasaMvidaH | ujjayinyAshchaturdvAraM rurudhurbahusainikAH

संरुध्यमानां स्वपुरीं दृष्ट्वा निखिलराजभिः ।तमेव शरणं राजा महाकालेश्वरं ययौ॥ १७.१५ ॥

saMrudhyamAnAM svapurIM dR^iShTvA nikhilarAjabhiH | tameva sharaNaM rAjA mahAkAleshvaraM yayau

निर्विकल्पो निराहारः स नृपो दृढनिश्चयः ।समानर्च महाकालं दिवानक्तमनन्यधीः॥ १७.१६ ॥

nirvikalpo nirAhAraH sa nR^ipo dR^iDhanishchayaH | samAnarcha mahAkAlaM divAnaktamananyadhIH

ततः स भगवाञ्छम्भुर्महाकालः प्रसन्नधीः ।तं रक्षितुमुपायं वै चक्रे तं शृणुतादरात्॥ १७.१७ ॥

tataH sa bhagavA~nChambhurmahAkAlaH prasannadhIH | taM rakShitumupAyaM vai chakre taM shR^iNutAdarAt

तदैव समये गोपी काचित्तत्र पुरोत्तमे ।चरन्ती सशिशुर्विप्रा महाकालान्तिकं ययौ॥ १७.१८ ॥

tadaiva samaye gopI kAchittatra purottame | charantI sashishurviprA mahAkAlAntikaM yayau

पञ्चाब्दवयसं बालं वहन्ती गतभर्तृका ।राज्ञा कृतां महाकालपूजां सापश्यदादरात्॥ १७.१९ ॥

pa~nchAbdavayasaM bAlaM vahantI gatabhartR^ikA | rAj~nA kR^itAM mahAkAlapUjAM sApashyadAdarAt

सा दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यां शिवपूजां च तत्कृताम् ।प्रणिपत्य स्वशिविरं पुनरेवाभ्यपद्यत॥ १७.२० ॥

sA dR^iShTvA sumahAshcharyAM shivapUjAM cha tatkR^itAm | praNipatya svashiviraM punarevAbhyapadyata

एतत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा वल्लवीसुतः ।कुतूहलेन तां कर्तुं शिवपूजां मनो दधे॥ १७.२१ ॥

etatsarvamasheSheNa sa dR^iShTvA vallavIsutaH | kutUhalena tAM kartuM shivapUjAM mano dadhe

आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिविरान्तरे ।अविदूरे स्वशिविराच्छिवलिङ्गं स भक्तितः॥ १७.२२ ॥

AnIya hR^idyaM pAShANaM shUnye tu shivirAntare | avidUre svashivirAchChivali~NgaM sa bhaktitaH

गन्धालङ्कारवासोभिर्धूपदीपाक्षतादिभिः ।विधाय कृत्रिमैर्द्रव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्॥ १७.२३ ॥

gandhAla~NkAravAsobhirdhUpadIpAkShatAdibhiH | vidhAya kR^itrimairdravyairnaivedyaM chApyakalpayat

भूयो भूयः समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः ।नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनः पुनः॥ १७.२४ ॥

bhUyo bhUyaH samabhyarchya patraiH puShpairmanoramaiH | nR^ityaM cha vividhaM kR^itvA praNanAma punaH punaH

एतस्मिन्समये पुत्रं शिवासक्तसुचेतसम् ।प्रणयाद्गोपिका सा तं भोजनाय समाह्वयत्॥ १७.२५ ॥

etasminsamaye putraM shivAsaktasuchetasam | praNayAdgopikA sA taM bhojanAya samAhvayat

यदाहूतोऽपि बहुश; शिवपूजाक्तमानसः ।बालश्च भोजनं नैच्छत्तदा तत्र ययौ प्रसूः॥ १७.२६ ॥

yadAhUto.api bahusha; shivapUjAktamAnasaH | bAlashcha bhojanaM naichChattadA tatra yayau prasUH

तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मीलितेक्षणम् ।चकर्ष पाणिं सङ्गृह्य कोपेन समताडयत्॥ १७.२७ ॥

taM vilokya shivasyAgre niShaNNaM mIlitekShaNam | chakarSha pANiM sa~NgR^ihya kopena samatADayat

आकृष्टस्ताडितश्चापि नागच्छत् स्वसुतो यदा ।तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिङ्गं च दूरतः॥ १७.२८ ॥

AkR^iShTastADitashchApi nAgachChat svasuto yadA | tAM pUjAM nAshayAmAsa kShiptvA li~NgaM cha dUrataH

हाहेति दूयमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं च सा ।पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी क्रोधसमन्विता॥ १७.२९ ॥

hAheti dUyamAnaM taM nirbhartsya svasutaM cha sA | punarvivesha svagR^ihaM gopI krodhasamanvitA

मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः ।देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः॥ १७.३० ॥

mAtrA vinAshitAM pUjAM dR^iShTvA devasya shUlinaH | devadeveti chukrosha nipapAta sa bAlakaH

प्रनष्टसंज्ञः सहसा स बभूव शुचाकुलः ।लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्॥ १७.३१ ॥

pranaShTasa.nj~naH sahasA sa babhUva shuchAkulaH | labdhasa.nj~no muhUrtena chakShuShI udamIlayat

तदैव जातं शिविरं महाकालस्य सुन्दरम् ।ददर्श स शिशुस्तत्र शिवानुग्रहतोऽचिरात्॥ १७.३२ ॥

tadaiva jAtaM shiviraM mahAkAlasya sundaram | dadarsha sa shishustatra shivAnugrahato.achirAt

हिरण्मयबृहद् द्वारं कपाटवरतोरणम् ।महार्हनीलविमलवज्रवेदीविराजितम्॥ १७.३३ ॥

hiraNmayabR^ihad dvAraM kapATavaratoraNam | mahArhanIlavimalavajravedIvirAjitam

सन्तप्तहेमकलशैर्विचित्रैर्बहुभिर्युतम् ।प्रोद्भासितमणिस्तम्भैर्बद्धस्फटिकभूतलैः॥ १७.३४ ॥

santaptahemakalashairvichitrairbahubhiryutam | prodbhAsitamaNistambhairbaddhasphaTikabhUtalaiH

तन्मध्ये रत्नलिङ्गं हि शङ्करस्य कृपानिधेः ।स्वकृतार्चनसंयुक्तमपश्यद्गोपिकासुतः॥ १७.३५ ॥

tanmadhye ratnali~NgaM hi sha~Nkarasya kR^ipAnidheH | svakR^itArchanasaMyuktamapashyadgopikAsutaH

स दृष्ट्वा सहसोत्थाय शिशुर्विस्मितमानसः ।सन्निमग्न इवासीद्वै परमानन्दसागरे॥ १७.३६ ॥

sa dR^iShTvA sahasotthAya shishurvismitamAnasaH | sannimagna ivAsIdvai paramAnandasAgare

ततः स्तुत्वा स गिरिशं भूयो भूयः प्रणम्य च ।सूर्ये चास्तङ्गते बालो निर्जगाम शिवालयात्॥ १७.३७ ॥

tataH stutvA sa girishaM bhUyo bhUyaH praNamya cha | sUrye chAsta~Ngate bAlo nirjagAma shivAlayAt

अथापश्यत्स्वशिविरं पुरन्दरपुरोपमम् ।सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रं परमोज्ज्वलम्॥ १७.३८ ॥

athApashyatsvashiviraM purandarapuropamam | sadyo hiraNmayIbhUtaM vichitraM paramojjvalam

सोऽन्तर्विवेश भवनं सर्वशोभासमन्वितम् ।मणिहेमगणाकीर्णं मोदमानो निशामुखे॥ १७.३९ ॥

so.antarvivesha bhavanaM sarvashobhAsamanvitam | maNihemagaNAkIrNaM modamAno nishAmukhe

तत्रापश्यत्स्वजननीं स्वपन्तीं दिव्यलक्षणाम् ।रत्नालङ्कारदीप्ताङ्गीं साक्षात्सुरवधूमिव॥ १७.४० ॥

tatrApashyatsvajananIM svapantIM divyalakShaNAm | ratnAla~NkAradIptA~NgIM sAkShAtsuravadhUmiva

अथो स तनयो विप्राः शिवानुग्रहभाजनम् ।जवेनोत्थापयामास मातरं सुखविह्वलः॥ १७.४१ ॥

atho sa tanayo viprAH shivAnugrahabhAjanam | javenotthApayAmAsa mAtaraM sukhavihvalaH

सोत्थिताद्भुतमालक्ष्यापूर्वं सर्वमिवाभवत् ।महानन्दसुमग्ना हि सस्वजे स्वसुतं च तम्॥ १७.४२ ॥

sotthitAdbhutamAlakShyApUrvaM sarvamivAbhavat | mahAnandasumagnA hi sasvaje svasutaM cha tam

श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः ।प्रभुं विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम्॥ १७.४३ ॥

shrutvA putramukhAtsarvaM prasAdaM girijApateH | prabhuM vij~nApayAmAsa yo bhajatyanishaM shivam

स राजा सहसागत्य समाप्तनियमो निशि ।ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषणम्॥ १७.४४ ॥

sa rAjA sahasAgatya samAptaniyamo nishi | dadarsha gopikAsUnoH prabhAvaM shivatoShaNam

दृष्ट्वा महीपतिः सर्वं तत्सामात्यपुरोहितः ।आसीन्निमग्नो विधृतिः परमानन्दसागरे॥ १७.४५ ॥

dR^iShTvA mahIpatiH sarvaM tatsAmAtyapurohitaH | AsInnimagno vidhR^itiH paramAnandasAgare

प्रेम्णा बाष्पजलं मुञ्चन् चन्द्रसेनो नृपो हि सः ।शिवनामोच्चरन्प्रीत्या परिरेभे तमर्भकम्॥ १७.४६ ॥

premNA bAShpajalaM mu~nchan chandraseno nR^ipo hi saH | shivanAmochcharanprItyA parirebhe tamarbhakam

महामहोत्सवस्तत्र प्रबभूवाद्भुतो द्विजाः ।महेशकीर्तनं चक्रुः सर्वे च सुखविह्वलाः॥ १७.४७ ॥

mahAmahotsavastatra prababhUvAdbhuto dvijAH | maheshakIrtanaM chakruH sarve cha sukhavihvalAH

एवमत्यद्भुताचाराच्छिवमाहात्म्यदर्शनात् ।पौराणां सम्भ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्॥ १७.४८ ॥

evamatyadbhutAchArAchChivamAhAtmyadarshanAt | paurANAM sambhramAchchaiva sA rAtriH kShaNatAmagAt

अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः ।राजानश्चारवक्त्रेभ्यः शुश्रुवुश्चरितं च तत्॥ १७.४९ ॥

atha prabhAte yuddhAya puraM saMrudhya saMsthitAH | rAjAnashchAravaktrebhyaH shushruvushcharitaM cha tat

ते समेताश्च राजानः सर्वे ये ये समागताः ।परस्परमिति प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा चकित अति॥ १७.५० ॥

te sametAshcha rAjAnaH sarve ye ye samAgatAH | parasparamiti prochustachChrutvA chakita ati

राजान ऊचुः ।अयं राजा चन्द्रसेनः शिवभक्तोऽतिदुर्जयः ।उज्जयिन्या महाकालपुर्याः पतिरनाकुलः॥ १७.५१ ॥

rAjAna UchuH | ayaM rAjA chandrasenaH shivabhakto.atidurjayaH | ujjayinyA mahAkAlapuryAH patiranAkulaH

ईदृशाः शिशवो यस्य पुर्यां सन्ति शिवव्रताः ।स राजा चन्द्रसेनस्तु महाशङ्करसेवकः॥ १७.५२ ॥

IdR^ishAH shishavo yasya puryAM santi shivavratAH | sa rAjA chandrasenastu mahAsha~NkarasevakaH

नूनमस्य विरोधेन शिवः क्रोधं करिष्यति ।तत्क्रोधाद्धि वयं सर्वे भविष्यामो विनष्टकाः॥ १७.५३ ॥

nUnamasya virodhena shivaH krodhaM kariShyati | tatkrodhAddhi vayaM sarve bhaviShyAmo vinaShTakAH

तस्मादनेन राज्ञा वै मिलापः कार्य एव हि ।एवं सति महेशानः करिष्यति कृपां पराम्॥ १७.५४ ॥

tasmAdanena rAj~nA vai milApaH kArya eva hi | evaM sati maheshAnaH kariShyati kR^ipAM parAm

सूत उवाच ।इति निश्चित्य ते भूपास्त्यक्तवैराः सदाशयाः ।सर्वे बभूवुः सुप्रीता न्यस्तशस्त्रास्त्रपाणयः॥ १७.५५ ॥

sUta uvAcha | iti nishchitya te bhUpAstyaktavairAH sadAshayAH | sarve babhUvuH suprItA nyastashastrAstrapANayaH

विविशुस्ते पुरीं रम्यां महाकालस्य भूभृतः ।महाकालं समानर्चुश्चन्द्रसेनानुमोदिताः॥ १७.५६ ॥

vivishuste purIM ramyAM mahAkAlasya bhUbhR^itaH | mahAkAlaM samAnarchushchandrasenAnumoditAH

ततस्ते गोपवनितागेहं जग्मुर्महीभृतः ।प्रशंसन्तश्च तद्भाग्यं सर्वे दिव्यमहोदयम्॥ १७.५७ ॥

tataste gopavanitAgehaM jagmurmahIbhR^itaH | prashaMsantashcha tadbhAgyaM sarve divyamahodayam

ते तत्र चन्द्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभिपूजिताः ।महार्हविष्टरगताः प्रत्यनन्दन् सुविस्मिताः॥ १७.५८ ॥

te tatra chandrasenena pratyudgamyAbhipUjitAH | mahArhaviShTaragatAH pratyanandan suvismitAH

गोपसूनोः प्रसादात्तत्प्रादुर्भूतं शिवालयम् ।संवीक्ष्य शिवलिङ्गं च शिवे चक्रुः परां मतिम्॥ १७.५९ ॥

gopasUnoH prasAdAttatprAdurbhUtaM shivAlayam | saMvIkShya shivali~NgaM cha shive chakruH parAM matim

ततस्ते गोपशिशवे प्रीता निखिलभूभुजः ।ददुर्बहूनि वस्तूनि तस्मै शिवकृपार्थिनः॥ १७.६० ॥

tataste gopashishave prItA nikhilabhUbhujaH | dadurbahUni vastUni tasmai shivakR^ipArthinaH

ये ये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठन्ति भूरिशः ।तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्वपार्थिवाः॥ १७.६१ ॥

ye ye sarveShu desheShu gopAstiShThanti bhUrishaH | teShAM tameva rAjAnaM chakrire sarvapArthivAH

अथास्मिन्नन्तरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः ।प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान् वानरेश्वरः॥ १७.६२ ॥

athAsminnantare sarvaistridashairabhipUjitaH | prAdurbabhUva tejasvI hanUmAn vAnareshvaraH

ते तस्याभिगमादेव राजानो जातसम्भ्रमाः ।प्रत्युत्थाय नमश्चकुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः॥ १७.६३ ॥

te tasyAbhigamAdeva rAjAno jAtasambhramAH | pratyutthAya namashchakurbhaktinamrAtmamUrtayaH

तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः ।गोपात्मजं तमालिङ्ग्य राज्ञो वीक्ष्येदमब्रवीत्॥ १७.६४ ॥

teShAM madhye samAsInaH pUjitaH plavageshvaraH | gopAtmajaM tamAli~Ngya rAj~no vIkShyedamabravIt

हनूमानुवाच ।सर्वे शृण्वन्तु भद्रं वो राजानो ये च देहिनः ।ऋते शिवं नान्यतमो गतिरस्ति शरीरिणाम्॥ १७.६५ ॥

hanUmAnuvAcha | sarve shR^iNvantu bhadraM vo rAjAno ye cha dehinaH | R^ite shivaM nAnyatamo gatirasti sharIriNAm

एवं गोपसुतो दिष्ट्या शिवपूजां विलोक्य च ।अमन्त्रेणापि सम्पूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्॥ १७.६६ ॥

evaM gopasuto diShTyA shivapUjAM vilokya cha | amantreNApi sampUjya shivaM shivamavAptavAn

एष भक्तवरः शम्भोर्गोपानां कीर्तिवर्धनः ।इह भुक्त्वाखिलान्भोगानन्ते मोक्षमवाप्स्यति॥ १७.६७ ॥

eSha bhaktavaraH shambhorgopAnAM kIrtivardhanaH | iha bhuktvAkhilAnbhogAnante mokShamavApsyati

अस्य वंशेऽष्टमो भावी नन्दो नाम महायशाः ।प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारायणः स्वयम्॥ १७.६८ ॥

asya vaMshe.aShTamo bhAvI nando nAma mahAyashAH | prApsyate tasya putratvaM kR^iShNo nArAyaNaH svayam

अद्यप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेष गोपकुमारकः ।नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोकख्यातिं गमिष्यति॥ १७.६९ ॥

adyaprabhR^iti loke.asminneSha gopakumArakaH | nAmnA shrIkara ityuchchairlokakhyAtiM gamiShyati

सूत उवाच ।एवमुक्त्वाञ्जनीसूनुः शिवरूपो हरीश्वरः ।सर्वान् राज्ञश्चन्द्रसेनं कृपादृष्ट्या ददर्श ह॥ १७.७० ॥

sUta uvAcha | evamuktvA~njanIsUnuH shivarUpo harIshvaraH | sarvAn rAj~nashchandrasenaM kR^ipAdR^iShTyA dadarsha ha

अथ तस्मै श्रीकराय गोपपुत्राय धीमते ।उपादिदेश सुप्रीत्या शिवाचारं शिवप्रियम्॥ १७.७१ ॥

atha tasmai shrIkarAya gopaputrAya dhImate | upAdidesha suprItyA shivAchAraM shivapriyam

हनूमानथ सुप्रीतः सर्वेषां पश्यतां द्विजाः ।चन्द्रसेनं श्रीकरं च तत्रैवान्तरधीयत॥ १७.७२ ॥

hanUmAnatha suprItaH sarveShAM pashyatAM dvijAH | chandrasenaM shrIkaraM cha tatraivAntaradhIyata

तं सर्वे च महीपालाः संहृष्टाः प्रतिपूजिताः ।चन्द्रसेनं समामन्त्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्॥ १७.७३ ॥

taM sarve cha mahIpAlAH saMhR^iShTAH pratipUjitAH | chandrasenaM samAmantrya pratijagmuryathAgatam

श्रीकरोऽपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता ।ब्राह्मणैः सह धर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोः समर्हणम्॥ १७.७४ ॥

shrIkaro.api mahAtejA upadiShTo hanUmatA | brAhmaNaiH saha dharmaj~naishchakre shambhoH samarhaNam

चन्द्रसेनो महाराजः श्रीकरो गोपबालकः ।उभावपि परप्रीत्या महाकालं च भेजतुः॥ १७.७५ ॥

chandraseno mahArAjaH shrIkaro gopabAlakaH | ubhAvapi paraprItyA mahAkAlaM cha bhejatuH

कालेन श्रीकरः सोऽपि चन्द्रसेनश्च भूपतिः ।समाराध्य महाकालं भेजतुः परमं पदम्॥ १७.७६ ॥

kAlena shrIkaraH so.api chandrasenashcha bhUpatiH | samArAdhya mahAkAlaM bhejatuH paramaM padam

एवंविधो महाकालः शिवलिङ्गः सतां गतिः ।सर्वथा दुष्टहन्ता च शङ्करो भक्तवत्सलः॥ १७.७७ ॥

evaMvidho mahAkAlaH shivali~NgaH satAM gatiH | sarvathA duShTahantA cha sha~Nkaro bhaktavatsalaH

इदं पवित्रं परमं रहस्यं सर्वसौख्यदम् ।आख्यानं कथितं स्वर्ग्यं शिवभक्तिविवर्धनम्॥ १७.७८ ॥

idaM pavitraM paramaM rahasyaM sarvasaukhyadam | AkhyAnaM kathitaM svargyaM shivabhaktivivardhanam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१८. अष्टादशोऽध्यायः ।ओङ्कारेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग श्राविता ह्यद्भुता कथा ।महाकालाख्यलिङ्गस्य निजभक्तसुरक्षिणः॥ १८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.18\. aShTAdasho.adhyAyaH | o~NkAreshvarajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam | R^iShaya UchuH | sUta sUta mahAbhAga shrAvitA hyadbhutA kathA | mahAkAlAkhyali~Ngasya nijabhaktasurakShiNaH

ज्योतिर्लिङ्गं चतुर्थं च कृपया वद वित्तम ।ओंङ्कारे परमेशस्य सर्वपातकहारिणः॥ १८.२ ॥

jyotirli~NgaM chaturthaM cha kR^ipayA vada vittama | oM~NkAre parameshasya sarvapAtakahAriNaH

सूत उवाच ।ओंङ्कारे परमेशाख्यं लिङ्गमासीद्यथा द्विजाः ।तथा वक्ष्यामि वः प्रीत्या श्रूयतां परमर्षयः॥ १८.३ ॥

sUta uvAcha | oM~NkAre parameshAkhyaM li~NgamAsIdyathA dvijAH | tathA vakShyAmi vaH prItyA shrUyatAM paramarShayaH

कस्मिंश्चित्समये चात्र नारदो भगवान्मुनिः ।गोकर्णाख्यं शिवं गत्वा सिषेवे परभक्तिमान्॥ १८.४ ॥

kasmiMshchitsamaye chAtra nArado bhagavAnmuniH | gokarNAkhyaM shivaM gatvA siSheve parabhaktimAn

ततः स आगतो विन्ध्यं नगेशं मुनिसत्तमः ।तत्रैव पूजितस्तेन बहुमानपुरःसरम्॥ १८.५ ॥

tataH sa Agato vindhyaM nageshaM munisattamaH | tatraiva pUjitastena bahumAnapuraHsaram

मयि सर्वं विद्यते च न न्यूनं हि कदाचन ।इति भावं समास्थाय संस्थितो नारदाग्रतः॥ १८.६ ॥

mayi sarvaM vidyate cha na nyUnaM hi kadAchana | iti bhAvaM samAsthAya saMsthito nAradAgrataH

तन्मानं तत्तदा श्रुत्वा नारदो मानहा ततः ।निःश्वस्य संस्थितस्तत्र श्रुत्वा विन्ध्योऽब्रवीदिदम्॥ १८.७ ॥

tanmAnaM tattadA shrutvA nArado mAnahA tataH | niHshvasya saMsthitastatra shrutvA vindhyo.abravIdidam

विन्ध्य उवाच ।किं न्यूनं च त्वया दृष्टं मयि निः श्वासकारणम् ।तच्छ्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्स महामुनिः॥ १८.८ ॥

vindhya uvAcha | kiM nyUnaM cha tvayA dR^iShTaM mayi niH shvAsakAraNam | tachChrutvA nArado vAkyamabravItsa mahAmuniH

नारद उवाच ।विद्यते त्वयि सर्वं हि मेरुरुच्चतरः पुनः ।देवेष्वपि विभागोऽस्य न तवास्ति कदाचन॥ १८.९ ॥

nArada uvAcha | vidyate tvayi sarvaM hi meruruchchataraH punaH | deveShvapi vibhAgo.asya na tavAsti kadAchana

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा नारदस्तस्माज्जगाम च यथागतम् ।विन्ध्यश्च परितप्तो वै धिग्वै मे जीवितादिकम्॥ १८.१० ॥

sUta uvAcha | ityuktvA nAradastasmAjjagAma cha yathAgatam | vindhyashcha paritapto vai dhigvai me jIvitAdikam

विश्वेश्वरं तथा शम्भुमाराध्य च तपाम्यहम् ।इति निश्चित्य मनसा शङ्करं शरणं गतः॥ १८.११ ॥

vishveshvaraM tathA shambhumArAdhya cha tapAmyaham | iti nishchitya manasA sha~NkaraM sharaNaM gataH

जगाम तत्र सुप्रीत्या ह्योङ्कारो यत्र वै स्वयम् ।चकार च पुनस्तत्र शिवमूर्तिं च पार्थिवीम्॥ १८.१२ ॥

jagAma tatra suprItyA hyo~NkAro yatra vai svayam | chakAra cha punastatra shivamUrtiM cha pArthivIm

आराध्य च तदा शम्भुं षण्मासं स निरन्तरम् ।न चचाल तपःस्थानाच्छिवध्यानपरायणः॥ १८.१३ ॥

ArAdhya cha tadA shambhuM ShaNmAsaM sa nirantaram | na chachAla tapaHsthAnAchChivadhyAnaparAyaNaH

एवं विन्ध्यतपो दृष्ट्वा प्रसन्नः पार्वतीपतिः ।स्वरूपं दर्शयामास दुर्लभं योगिनामपि॥ १८.१४ ॥

evaM vindhyatapo dR^iShTvA prasannaH pArvatIpatiH | svarUpaM darshayAmAsa durlabhaM yoginAmapi

प्रसन्नः स तदोवाच ब्रूहि त्वं मनसेप्सितम् ।तपसा ते प्रसन्नोऽस्मि भक्तानामीप्सितप्रदः॥ १८.१५ ॥

prasannaH sa tadovAcha brUhi tvaM manasepsitam | tapasA te prasanno.asmi bhaktAnAmIpsitapradaH

विन्ध्य उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश बुद्धिं देहि यथेप्सिताम् ।स्वकार्यसाधिनीं शम्भो त्वं सदा भक्तवत्सलः॥ १८.१६ ॥

vindhya uvAcha | yadi prasanno devesha buddhiM dehi yathepsitAm | svakAryasAdhinIM shambho tvaM sadA bhaktavatsalaH

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा भगवान् शम्भुश्चिचेत हृदये चिरम् ।परोपतापदं विन्ध्यो वरमिच्छति मूढधीः॥ १८.१७ ॥

sUta uvAcha | tachChrutvA bhagavAn shambhushchicheta hR^idaye chiram | paropatApadaM vindhyo varamichChati mUDhadhIH

किं करोमि यदेतस्मै वरदानं भवेच्छुभम् ।मद्दत्तं परदुःखाय वरदानं यथा न हि॥ १८.१८ ॥

kiM karomi yadetasmai varadAnaM bhavechChubham | maddattaM paraduHkhAya varadAnaM yathA na hi

सूत उवाच ।तथापि दत्तवान् शम्भुस्तस्मै तद्वरमुत्तमम् ।विन्ध्य पर्वतराज त्वं यथेच्छसि तथा कुरु॥ १८.१९ ॥

sUta uvAcha | tathApi dattavAn shambhustasmai tadvaramuttamam | vindhya parvatarAja tvaM yathechChasi tathA kuru

एवं च समये देवा ऋषयश्चामलाशयाः ।सम्पूज्य शङ्करं तत्र स्थातव्यमिति चाब्रुवन्॥ १८.२० ॥

evaM cha samaye devA R^iShayashchAmalAshayAH | sampUjya sha~NkaraM tatra sthAtavyamiti chAbruvan

तच्छ्रुत्वा देववचनं प्रसन्नः परमेश्वरः ।तथैव कृतवान्प्रीत्या लोकानां सुखहेतवे॥ १८.२१ ॥

tachChrutvA devavachanaM prasannaH parameshvaraH | tathaiva kR^itavAnprItyA lokAnAM sukhahetave

ओङ्कारं चैव यल्लिङ्गमेकं तच्च द्विधा गतम् ।प्रणवे चैव ओङ्कारनामासीत्स सदाशिवः॥ १८.२२ ॥

o~NkAraM chaiva yalli~NgamekaM tachcha dvidhA gatam | praNave chaiva o~NkAranAmAsItsa sadAshivaH

पार्थिवे चैव यज्जातं तदासीत्परमेश्वरः ।भक्ताभीष्टप्रदौ चोभौ भुक्तिमुक्तिप्रदौ द्विजाः॥ १८.२३ ॥

pArthive chaiva yajjAtaM tadAsItparameshvaraH | bhaktAbhIShTapradau chobhau bhuktimuktipradau dvijAH

तत्पूजां च तदा चक्रुर्देवाश्च ऋषयस्तथा ।प्रापुर्वराननेकांश्च सन्तोष्य वृषभध्वजम्॥ १८.२४ ॥

tatpUjAM cha tadA chakrurdevAshcha R^iShayastathA | prApurvarAnanekAMshcha santoShya vR^iShabhadhvajam

स्वस्वस्थानं ययुर्देवा विन्ध्योऽपि मुदितोऽधिकम् ।कार्यं साधितवान्स्वीयं परितापं जहौ द्विजाः॥ १८.२५ ॥

svasvasthAnaM yayurdevA vindhyo.api mudito.adhikam | kAryaM sAdhitavAnsvIyaM paritApaM jahau dvijAH

य एवं पूजयेच्छम्भुं मातृगर्भं वसेन्न हि ।यदभीष्टं फलं तच्च प्राप्नुयान्नात्र संशयः॥ १८.२६ ॥

ya evaM pUjayechChambhuM mAtR^igarbhaM vasenna hi | yadabhIShTaM phalaM tachcha prApnuyAnnAtra saMshayaH

सूत उवाच ।एतत्ते सर्वमाख्यातमोङ्कारप्रभवे फलम् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि केदारं लिङ्गमुत्तमम्॥ १८.२७ ॥

sUta uvAcha | etatte sarvamAkhyAtamo~NkAraprabhave phalam | ataH paraM pravakShyAmi kedAraM li~Ngamuttamam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१९. एकोनविंशोऽध्यायः ।केदारेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः ।तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि॥ १९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.19\. ekonaviMsho.adhyAyaH | kedAreshvarajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | naranArAyaNAkhyau yAvavatArau harerdvijAH | tepAte bhArate khaNDe badaryAshrama eva hi

ताभ्यां सम्प्रार्थितः शम्भुः पार्थिवे पूजनाय वै ।आयाति नित्यं तल्लिङ्गे भक्ताधीनतया शिवः॥ १९.२ ॥

tAbhyAM samprArthitaH shambhuH pArthive pUjanAya vai | AyAti nityaM talli~Nge bhaktAdhInatayA shivaH

एवं पूजयतोः शम्भुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः ।चिरकालो व्यतीयाय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः॥ १९.३ ॥

evaM pUjayatoH shambhuM tayorviShNvavatArayoH | chirakAlo vyatIyAya shaivayordharmaputrayoH

एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः ।प्रत्युवाच प्रसन्नोऽस्मि वरो मे व्रियतामिति॥ १९.४ ॥

ekasminsamaye tatra prasannaH parameshvaraH | pratyuvAcha prasanno.asmi varo me vriyatAmiti

इत्युक्ते च तदा तेन नरो नारायणः स्वयम् ।ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया॥ १९.५ ॥

ityukte cha tadA tena naro nArAyaNaH svayam | UchaturvachanaM tatra lokAnAM hitakAmyayA

नरनारायणावूचतुः ।यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया ।स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शङ्कर स्वयम्॥ १९.६ ॥

naranArAyaNAvUchatuH | yadi prasanno devesha yadi deyo varastvayA | sthIyatAM svena rUpeNa pUjArthaM sha~Nkara svayam

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये ।स्वयं च शङ्करस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः॥ १९.७ ॥

sUta uvAcha | ityuktastu tadA tAbhyAM kedAre himasaMshraye | svayaM cha sha~Nkarastasthau jyotIrUpo maheshvaraH

ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः ।लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै॥ १९.८ ॥

tAbhyAM cha pUjitashchaiva sarvaduHkhabhayApahaH | lokAnAmupakArArthaM bhaktAnAM darshanAya vai

स्वयं स्थितस्तदा शम्भुः केदारेश्वरसंज्ञकः ।भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि॥ १९.९ ॥

svayaM sthitastadA shambhuH kedAreshvarasa.nj~nakaH | bhaktAbhIShTaprado nityaM darshanAdarchanAdapi

देवाश्च पूजयन्तीह ऋषयश्च पुरातनाः ।मनोऽभीष्टफलं ते ते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्॥ १९.१० ॥

devAshcha pUjayantIha R^iShayashcha purAtanAH | mano.abhIShTaphalaM te te suprasannAnmaheshvarAt

भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः ।प्राप्नुवन्ति यतः सो हि भक्ताभीष्टप्रदः सदा॥ १९.११ ॥

bhavasya pUjanAnnityaM badaryAshramavAsinaH | prApnuvanti yataH so hi bhaktAbhIShTapradaH sadA

तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च ।पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽपि दुर्लभम्॥ १९.१२ ॥

taddinaM hi samArabhya kedAreshvara eva cha | pUjito yena bhaktyA vai duHkhaM svapne.api durlabham

यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः ।मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्॥ १९.१३ ॥

yo vai hi pANDavAndR^iShTvA mAhiShaM rUpamAsthitaH | mAyAmAsthAya tatraiva palAyanaparo.abhavat

धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः ।पुच्छं चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः॥ १९.१४ ॥

dhR^itashcha pANDavaistatra hyavA~NmukhatayA sthitaH | puchChaM chaiva dhR^itaM taistu prArthitashcha punaHpunaH

तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् ।नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः॥ १९.१५ ॥

tadrUpeNa sthitastatra bhaktavatsalanAmabhAk | nayapAle shirobhAgo gatastadrUpataH sthitaH

तथैव पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा ।पूजितश्च स्वयं शम्भुस्तत्र तस्थौ वरानदात्॥ १९.१६ ॥

tathaiva pUjanAnnityamAj~nAM chaivApyadAttathA | pUjitashcha svayaM shambhustatra tasthau varAnadAt

पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा ।लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्ताः सर्वदुःखतः॥ १९.१७ ॥

pUjayitvA gatAste tu pANDavA muditAstadA | labdhvA chittepsitaM sarvaM vimuktAH sarvaduHkhataH

तत्र नित्यं हरः साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके ।भारतीभिः प्रजाभिश्च तथैव परिपूज्यते॥ १९.१८ ॥

tatra nityaM haraH sAkShAtkShetre kedArasa.nj~nake | bhAratIbhiH prajAbhishcha tathaiva paripUjyate

तत्रत्यं वलयं यो वै ददाति हरवल्लभः ।हररूपान्तिकं तच्च हररूपसमन्वितम्॥ १९.१९ ॥

tatratyaM valayaM yo vai dadAti haravallabhaH | hararUpAntikaM tachcha hararUpasamanvitam

तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।जीवन्मुक्तो भवेत्सोऽपि यो गतो बदरीवने॥ १९.२० ॥

tathaiva rUpaM dR^iShTvA cha sarvapApaiH pramuchyate | jIvanmukto bhavetso.api yo gato badarIvane

दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि ।केदारेश्वरशम्भोश्च मुक्तिभागी न संशयः॥ १९.२१ ॥

dR^iShTvA rUpaM narasyaiva tathA nArAyaNasya hi | kedAreshvarashambhoshcha muktibhAgI na saMshayaH

केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृताः ।तेऽपि मुक्ता भवन्त्येव नात्र कार्या विचारणा॥ १९.२२ ॥

kedAreshasya bhaktA ye mArgasthAstasya vai mR^itAH | te.api muktA bhavantyeva nAtra kAryA vichAraNA

गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च ।तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विन्दति॥ १९.२३ ॥

gatvA tatra prItiyuktaH kedAreshaM prapUjya cha | tatratyamudakaM pItvA punarjanma na vindati

खण्डेऽस्मिन् भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः ।केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैः सुभक्तितः॥ १९.२४ ॥

khaNDe.asmin bhArate viprA naranArAyaNeshvaraH | kedAreshaH prapUjyashcha sarvairjIvaiH subhaktitaH

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोऽपि विशेषतः ।सर्वकामप्रदः शम्भुः केदाराख्यो न संशयः॥ १९.२५ ॥

asya khaNDasya sa svAmI sarvesho.api visheShataH | sarvakAmapradaH shambhuH kedArAkhyo na saMshayaH

एतद्वचः समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः ।श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा॥ १९.२६ ॥

etadvachaH samAkhyAtaM yatpR^iShTamR^iShisattamAH | shrutvA pApaM haretsarvaM nAtra kAryA vichAraNA