Kailasa Samhita

६.१४ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १४.० ॥

6\.14 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ६.१४. चतुर्दशोऽध्यायः ।शिवरूपप्रणववर्णनम् ।वामदेव उवाच ।भगवन्षण्मुखाशेषविज्ञानामृतवारिधे ।विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन॥ १४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 6\.14\. chaturdasho.adhyAyaH | shivarUpapraNavavarNanam | vAmadeva uvAcha | bhagavanShaNmukhAsheShavij~nAnAmR^itavAridhe | vishvAmareshvarasuta praNatArttiprabha~njana

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् ।के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानं च किं प्रभो॥ १४.२ ॥

ShaDvidhArtthaparij~nAnamiShTadaM kimudAhR^itam | ke tatra ShaDvidhA arthAH parij~nAnaM cha kiM prabho

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् ।एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह॥ १४.३ ॥

pratipAdyashcha kastasya parij~nAne cha kiM phalam | etatsarvaM samAchakShva yadyatpR^iShTaM mayA guha

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः ।अद्याप्यहं महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया॥ १४.४ ॥

etamartthamavij~nAya pashushAstravimohitaH | adyApyahaM mahAsena bhrAntashcha shivamAyayA

अहं शिवपदद्वन्द्वज्ञानामृतरसायनम् ।पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा॥ १४.५ ॥

ahaM shivapadadvandvaj~nAnAmR^itarasAyanam | pIttvA vigatasammoho bhaviShyAmi yathA tathA

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि ।कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते॥ १४.६ ॥

kR^ipAmR^itArdrayA dR^iShTyA vilokya suchiraM mayi | karttavyo.anugrahaH shrImatpAdAbjasharaNAgate

प्रथमो मन्त्ररूपः स्याद् द्वितीयो मन्त्रभावितः ।देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्॥ १४.६.१४.१० ॥

prathamo mantrarUpaH syAd dvitIyo mantrabhAvitaH | devatArtthastR^itIyo.arthaH prapa~nchArthastataH param

सद्योजातं प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् ।इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपञ्चकवाचकम्॥ १४.६.१४.२० ॥

sadyojAtaM prapadyAmItyupakramya sadAshivom | iti prAha shrutistAraM brahmapa~nchakavAchakam

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्तिताः ।परब्रह्मस्वरूपास्ताः पञ्च कल्याणदाः सदा॥ १४.६.१४.३० ॥

mune tatrApi sadyAdyA devatAH parikIrtitAH | parabrahmasvarUpAstAH pa~ncha kalyANadAH sadA

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पञ्चकम् ।व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम॥ १४.६.१४.४० ॥

puruShaH shrotravANyau cha shabdakAshau cha pa~nchakam | vyAptamIshAnarUpeNa brahmaNA munisattama

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः ।प्राहान्यदर्शनमहासन्त्रासजनकं वचः॥ १४.७ ॥

iti shrutvA munIndroktaM j~nAnashaktidharo vibhuH | prAhAnyadarshanamahAsantrAsajanakaM vachaH

सुब्रह्मण्य उवाच ।श्रूयतां मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् ।समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः॥ १४.८ ॥

subrahmaNya uvAcha | shrUyatAM munishArdUla tvayA yatpR^iShTamAdarAt | samaShTivyaShTibhAvena parij~nAnammaheshituH

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् ।वदामि षड्विधार्थैक्यपरिज्ञानेन सुव्रत॥ १४.९ ॥

praNavArtthaparij~nAnarUpaM tadvistarAdaham | vadAmi ShaDvidhArthaikyaparij~nAnena suvrata

चतुर्थः पञ्चमार्थः स्याद् गुरुरूपप्रदर्शकः ।षष्ठः शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्तिताः॥ १४.११ ॥

chaturthaH pa~nchamArthaH syAd gururUpapradarshakaH | ShaShThaH shiShyAtmarUpo.arthaH ShaDvidhArthAH prakIrtitAH

तत्र मन्त्रस्वरूपं ते वदामि मुनिसत्तम ।येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः॥ १४.१२ ॥

tatra mantrasvarUpaM te vadAmi munisattama | yena vij~nAtamAtreNa mahAj~nAnI bhavennaraH

आद्यः स्वरः पञ्चमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः ।बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा॥ १४.१३ ॥

AdyaH svaraH pa~nchamashcha pa~nchamAntastataH paraH | bindunAdau cha pa~nchArNAH proktA vedairna chAnyathA

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिः समुदाहृतः ।नादः सर्वसमष्टिः स्याद् बिन्द्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्॥ १४.१४ ॥

etatsamaShTirUpo hi vedAdiH samudAhR^itaH | nAdaH sarvasamaShTiH syAd bindvADhyaM yachchatuShTayam

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके ।यन्त्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिङ्गं तदेव हि॥ १४.१५ ॥

vyaShTirUpeNa saMsiddhaM praNave shivavAchake | yantrarUpaM shR^iNu prAj~na shivali~NgaM tadeva hi

सर्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वं प्रथमं स्वरम् ।उवर्णं च तदूर्ध्वस्थं पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्॥ १४.१६ ॥

sarvAdhastAllikhetpIThaM tadUrdhvaM prathamaM svaram | uvarNaM cha tadUrdhvasthaM pavargAntaM tadUrdhvagam

तन्मस्तकस्थं बिन्दुं च तदूर्ध्वं नादमालिखेत् ।यन्त्रे सम्पूर्णतां याते सर्वकामः प्रसिध्यति॥ १४.१७ ॥

tanmastakasthaM binduM cha tadUrdhvaM nAdamAlikhet | yantre sampUrNatAM yAte sarvakAmaH prasidhyati

एवं यन्त्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् ।त-व तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्॥ १४.१८ ॥

evaM yantraM samAlikhya praNave nava veShTayet | ta\-va tadutthenaiva nAdena vidyannAdAvasAnakam

देवतार्त्थं प्रवक्ष्यामि गूढं सर्वत्र यन्मुने ।तव स्नेहाद् वामदेव यथा शङ्करभाषितम्॥ १४.१९ ॥

devatArtthaM pravakShyAmi gUDhaM sarvatra yanmune | tava snehAd vAmadeva yathA sha~NkarabhAShitam

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यः सूक्ष्माः पञ्चैव देवताः ।एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वेनोपबृंहिताः॥ १४.२१ ॥

vij~neyA brahmarUpiNyaH sUkShmAH pa~nchaiva devatAH | etA eva shivasyApi mUrtitvenopabR^iMhitAH

शिवस्य वाचको मन्त्रः शिवमूर्त्तेश्च वाचकः ।मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः॥ १४.२२ ॥

shivasya vAchako mantraH shivamUrtteshcha vAchakaH | mUrttimUrtimatorbhedo nAtyantaM vidyate yataH

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः ।शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु साम्प्रतम्॥ १४.२३ ॥

IshAnamukuTopeta ityArabhya puroditaH | shivasya vigrahaH pa~nchavaktrANi shR^iNu sAmpratam

पञ्चमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् ।ऊर्ध्वान्तमीशानान्तं च मुखपञ्चकमीरितम्॥ १४.२४ ॥

pa~nchamAdi samArabhya sadyojAtAdyanukramAt | UrdhvAntamIshAnAntaM cha mukhapa~nchakamIritam

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् ।पुरुषाद्यं च सद्यान्तं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्॥ १४.२५ ॥

IshAnasyaiva devasya chaturvyUhapade sthitam | puruShAdyaM cha sadyAntaM brahmarUpaM chatuShTayam

पञ्च ब्रह्मसमष्टिः स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् ।पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिः सद्योजातान्तिकं मुने॥ १४.२६ ॥

pa~ncha brahmasamaShTiH syAdIshAnaM brahma vishrutam | puruShAdyaM tu tadvyaShTiH sadyojAtAntikaM mune

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पञ्चार्थकारणम् ।परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्॥ १४.२७ ॥

anugrahamayaM chakramidaM pa~nchArthakAraNam | parabrahmAtmakaM sUkShmaM nirvikAramanAmayam

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः ।प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः॥ १४.२८ ॥

anugraho.api dvividhastirobhAvAdigocharaH | prabhushchAnyastu jIvAnAM parAvaravimuktidaH

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् ।अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः॥ १४.२९ ॥

etatsadAshivasyaiva kR^ityadvayamudAhR^itam | anugrahe.api sR^iShTyAdikR^ityAnAM pa~nchakaM vibhoH

अनुग्रहमयं चक्रं शान्त्यतीतकलामयम् ।सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते॥ १४.३१ ॥

anugrahamayaM chakraM shAntyatItakalAmayam | sadAshivAdhiShThitaM cha paramaM padamuchyate

एतदेव पदं प्राप्य यतीनां भवितात्मनाम् ।सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्॥ १४.३२ ॥

etadeva padaM prApya yatInAM bhavitAtmanAm | sadAshivopAsakAnAM praNavAsaktachetasAm

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः ।भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा॥ १४.३३ ॥

etadeva padaM prApya tena sAkaM munIshvarAH | bhuktvA suvipulAnbhogAndevena brahmarUpiNA

महाप्रलयसम्भूतौ शिवसाम्यं भजन्ति हि ।न पतन्ति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते॥ १४.३४ ॥

mahApralayasambhUtau shivasAmyaM bhajanti hi | na patanti punaH kvApi saMsArAbdhau janAshcha te

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी ।ऐश्वर्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि॥ १४.३५ ॥

te brahmaloka iti cha shrutirAha sanAtanI | aishvaryaM tu shivasyApi samaShTiridameva hi

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्वणी शिखा ।सर्वैश्वर्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि॥ १४.३६ ॥

sarvaishvaryeNa sampanna ityAhAtharvaNI shikhA | sarvaishvaryapradAtR^itvamasyaiva pravadanti hi

चमकस्य पदान्नान्यदधिकं विद्यते पदम् ।ब्रह्मपञ्चकविस्तारप्रपञ्चः खलु दृश्यते॥ १४.३७ ॥

chamakasya padAnnAnyadadhikaM vidyate padam | brahmapa~nchakavistAraprapa~nchaH khalu dR^ishyate

ब्रह्मभ्य एवं सञ्जाता निवृत्त्याद्याः कला मताः ।सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः॥ १४.३८ ॥

brahmabhya evaM sa~njAtA nivR^ittyAdyAH kalA matAH | sUkShmabhUtasvarUpiNyaH kAraNatvena vishrutAH

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपञ्चस्यास्य सुव्रत ।पञ्चधावस्थितं यत्तद् ब्रह्मपञ्चकमिष्यते॥ १४.३९ ॥

sthUlarUpasvarUpasya prapa~nchasyAsya suvrata | pa~nchadhAvasthitaM yattad brahmapa~nchakamiShyate

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पञ्चकम् ।व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर॥ १४.४१ ॥

prakR^itistvakcha pANishcha sparsho vAyushcha pa~nchakam | vyAptaM puruSharUpeNa brahmaNaiva munIshvara

अहङ्कारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः ।अघोरब्रह्मणा व्याप्तमेतत्पञ्चकमञ्चितम्॥ १४.४२ ॥

aha~NkArastathA chakShuH pAdo rUpaM cha pAvakaH | aghorabrahmaNA vyAptametatpa~nchakama~nchitam

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पञ्चकम् ।ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः॥ १४.४३ ॥

buddhishcha rasanA pAyU rasa Apashcha pa~nchakam | brahmaNA vAmadevena vyAptaM bhavati nityashaH

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पञ्चकम् ।सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पञ्चब्रह्ममयं जगत्॥ १४.४४ ॥

mano nAsA tathopastho gandho bhUmishcha pa~nchakam | sadyena brahmaNA vyAptaM pa~nchabrahmamayaM jagat

यन्त्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवः शिववाचकः ।समष्टिः पञ्चवर्णानां बिन्द्वाद्यं यच्चतुष्टयम्॥ १४.४५ ॥

yantrarUpeNopadiShTaH praNavaH shivavAchakaH | samaShTiH pa~nchavarNAnAM bindvAdyaM yachchatuShTayam

शिवोपदिष्टमार्गेण यन्त्ररूपं विभावयेत् ।प्रणवं परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्॥ १४.४६ ॥

shivopadiShTamArgeNa yantrarUpaM vibhAvayet | praNavaM paramaM mantrAdhirAjaM shivarUpiNam

६.१५ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १५.० ॥

6\.15 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ६.१५. पञ्चदशोऽध्यायः ।उपासनामूर्त्तिवर्णनम् ।ईश्वर उवाच ।ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् ।सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने॥ १५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 6\.15\. pa~nchadasho.adhyAyaH | upAsanAmUrttivarNanam | Ishvara uvAcha | tataH paraM pravakShyAmi sR^iShTipaddhatimuttamAm | sadAshivAnmaheshAdichatuShkasya varAnane

सदाशिवः समष्टिः स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः ।अस्यैव व्यष्टितापन्नं महेशादिचतुष्टयम्॥ १५.२ ॥

sadAshivaH samaShTiH syAdAkAshadhipatiH prabhuH | asyaiva vyaShTitApannaM maheshAdichatuShTayam

सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः ।पुरुषानन्तरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः॥ १५.३ ॥

sadAshivasahasrAMshAnmaheshasya samudbhavaH | puruShAnantarUpatvAdvAyoradhipatishcha saH

मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः ।अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्॥ १५.४ ॥

mAyAshaktiyuto vAme sakalashcha kriyAdhikaH | asyaiva vyaShTirUpaM syAdIshvarAdichatuShTayam

ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् ।सर्वेश्वर इतीदं तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्॥ १५.५ ॥

Isho vishveshvaraH pashchAtparameshastataH param | sarveshvara itIdaM tu tirodhAchakramuttamam

तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः ।अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः॥ १५.६ ॥

tirobhAvo dvidhA bhinna eko rudrAdigocharaH | anyashcha dehabhAvena pashuvargasya santateH

एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् ।माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्॥ १५.६.१५.१० ॥

etadeva padaM prApyaM maheshapadasevinAm | mAheshvarANAM sAlokyakramAdeva vimuktidam

एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकाङ्क्षिणाम् ।रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदं मुने॥ १५.६.१५.२० ॥

etadeva padaM prApyaM rudrArAdhanakA~NkShiNAm | rudrANAM taddhi sAlokyakramAtsAyujyadaM mune

विष्णोरेव सहस्रांशात्सम्बभूव पितामहः ।सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः॥ १५.६.१५.३० ॥

viShNoreva sahasrAMshAtsambabhUva pitAmahaH | sadyojAtamukhAtmA yaH pR^ithivItattvanAyakaH

इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् ।पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदं मुने॥ १५.६.१५.४० ॥

idaM khalu jagachchakraM shrutivishrutavaibhavam | pa~nchAraM chakramiti ha stauti shrutiridaM mune

अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः ।करोत्यविरतं लीलामेकः शक्तियुतः शिवः॥ १५.६.१५.५० ॥

anugrahatirobhAvasaMhR^itisthitisR^iShTibhiH | karotyavirataM lIlAmekaH shaktiyutaH shivaH

भोगानुरञ्जनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि ।कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः॥ १५.७ ॥

bhogAnura~njanaparaH karmasAmyakShaNAvadhi | karmasAmye sa ekaH syAdanugrahamayo vibhuH

तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः॥ १५.८ ॥

tatra sarveshvarA yAste devatAH parikIrtitAH | parabrahmAtmakAH sAkShAnnirvikalpA nirAmayAH

तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् ।महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्॥ १५.९ ॥

tirobhAvAtmakaM chakraM bhavechChAntikalAmayam | maheshvarAdhiShThitaM cha padametadanuttamam

महेश्वरसहस्रांशाद् रुद्रमूर्तिरजायत ।अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः॥ १५.११ ॥

maheshvarasahasrAMshAd rudramUrtirajAyata | aghoravadanAkArastejastattvAdhipashcha saH

गौरीशक्तियुतो वामे सर्वसंहारकृत्प्रभुः ।अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्॥ १५.१२ ॥

gaurIshaktiyuto vAme sarvasaMhArakR^itprabhuH | asyaiva vyaShTirUpaM syAchChivAdyatha chatuShTayam

शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् ।संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर॥ १५.१३ ॥

shivo haro mR^iDabhavau viditaM chakramadbhutam | saMhArAkhyaM mahAdivyaM paramaM hi munIshvara

स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः ।नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः॥ १५.१४ ॥

sa saMhArastridhA prokto budhairnityAdibhedataH | nityo jIvasuShuptyAkhyo vidhernaimittikaH smR^itaH

विलयस्तस्य तु महानिति वेदनिदर्शितः ।जीवानां जन्मदुःखादिशान्तानामुषितात्मनाम्॥ १५.१५ ॥

vilayastasya tu mahAniti vedanidarshitaH | jIvAnAM janmaduHkhAdishAntAnAmuShitAtmanAm

विश्रान्त्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे ।संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा॥ १५.१६ ॥

vishrAntyarthaM munishreShTha karmaNAM pAkahetave | saMhAraH kalpitastredhA rudreNAmitatejasA

रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् ।संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः॥ १५.१७ ॥

rudrasyaiva tu kR^ityAnAM trayametadudAhR^itam | saMhR^itavapi sR^iShTyAdikR^ityAnAM pa~nchakaM vibhoH

मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः॥ १५.१८ ॥

mune tatra bhavAdyAste devatAH parikIrtitAH | parabrahmasvarUpAshcha lokAnugrahakArakAH

संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् ।अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्॥ १५.१९ ॥

saMhArAkhyamidaM chakraM vidyArUpakalAmayam | adhiShThitaM cha rudreNa padametannirAmayam

रुद्रमूर्तेः सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः ।स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः॥ १५.२१ ॥

rudramUrteH sahasrAMshAdviShNoshchaivAbhavajjaniH | sa vAmadevachakrAtmA vAritattvaikanAyakaH

रमाशक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् ।चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षः श्यामः शङ्खादिचिह्नभृत्॥ १५.२२ ॥

ramAshaktiyuto vAme sarvvarakShAkaro mahAn | chaturbhujo.aravindAkShaH shyAmaH sha~NkhAdichihnabhR^it

अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् ।उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्॥ १५.२३ ॥

asyaiva vAsudevAdichatuShkaM vyaShTitAM gatam | upAsanaratAnAM vai vaiShNavAnAM vimuktidam

वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततः सङ्कर्षणः परः ।प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्॥ १५.२४ ॥

vAsudevo.aniruddhashcha tataH sa~NkarShaNaH paraH | pradyumnashcheti vikhyAtaM sthitichakramanuttamam

स्थितिः सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् ।आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्॥ १५.२५ ॥

sthitiH sR^iShTasya jagatastatkartrA saha pAlanam | ArabdhakarmabhogAntaM jIvAnAM phalabhoginAm

विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः ।स्थितावपि तु सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः॥ १५.२६ ॥

viShNorevedamAkhyAtaM kR^ityaM rakShAvidhAyinaH | sthitAvapi tu sR^iShTyAdikR^ityAnAM pa~nchakaM vibhoH

तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।निर्विकल्पा निरातङ्का मुक्तानन्दकराः सदा॥ १५.२७ ॥

tatra pradyumnamukhyAste devatAH parikIrtitAH | nirvikalpA nirAta~NkA muktAnandakarAH sadA

स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन् प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् ।जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते॥ १५.२८ ॥

sthitichakramidaM brahman pratiShThArUpamuttamam | janArdanAdhiShThitaM cha paramaM padamuchyate

एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् ।वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्॥ १५.२९ ॥

evadeva padaM prApyaM viShNupAdAbjasevinAm | vaiShNavAnAM chakramidaM sAlokyAdipadapradam

वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः ।चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्॥ १५.३१ ॥

vAgdevIsahito vAme sR^iShTikarttA jagatprabhuH | chaturmukho raktavarNo rajorUpasvarUpavAn

हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् ।हिरण्यगर्भोऽथ विराट् पुरुषः काल एव च॥ १५.३२ ॥

hiNyagarbhAdyasyaiva vyaShTirUpaM chatuShTayam | hiraNyagarbho.atha virAT puruShaH kAla eva cha

सृष्टिचक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् ।सर्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्॥ १५.३३ ॥

sR^iShTichakramidaM brahma putrAdiR^iShisevitam | sarvakAmArthadaM brahmanparivArasukhapradam

सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः ।आनीय कर्मभोगार्थं साधनाङ्गफलैस्सह॥ १५.३४ ॥

sR^iShTistu saMhR^itasyAsya jIvasya prakR^itau bahiH | AnIya karmabhogArthaM sAdhanA~Ngaphalaissaha

संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः ।जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद् व्यूहं सुखावहम्॥ १५.३५ ॥

saMyojanamitIdaM tu kR^ityaM paitAmahaM viduH | jagatsR^iShTikriyAvij~nA yAvad vyUhaM sukhAvaham

जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पञ्चकं विभोः ।अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्तिताः॥ १५.३६ ॥

jagatsR^iShTAvapi mune kR^ityAnAM cha pa~nchakaM vibhoH | asti kAlodayastatra devatAH parikIrtitAH

निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः ।पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्॥ १५.३७ ॥

nivR^ittirUpamAkhyAtaM sR^iShTichakramidaM budhaiH | pitAmahAdhiShThitaM cha padametaddhi shobhanam

एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् ।पैतामहानामेतद्धि सालोक्यादिविमुक्तिदम्॥ १५.३८ ॥

etadeva pradaM prApyaM brahmArpitadhiyAM nR^iNAm | paitAmahAnAmetaddhi sAlokyAdivimuktidam

अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् ।महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः॥ १५.३९ ॥

asminnapi chatuShke tu chakrANAM praNavo bhavet | maheshAdikramAdeva gauNyA vR^ittyA sa vAchakaH

एकमेव जगच्चक्रं शम्भोः शक्तिविजृम्भितम् ।सृष्ट्यादिपञ्चावयवं पञ्चारमिति कथ्यते॥ १५.४१ ॥

ekameva jagachchakraM shambhoH shaktivijR^imbhitam | sR^iShTyAdipa~nchAvayavaM pa~nchAramiti kathyate

अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् ।परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्॥ १५.४२ ॥

alAtachakrabhramivadavichChinnalayodayam | parito vartate yasmAttasmAchchakramitIritam

सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते ।हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः॥ १५.४३ ॥

sR^iShTyAdipR^ithusR^iShTitvAtpR^ithutvenopadR^ishyate | hiraNmayasya devasya shambhoramitatejasaH

शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् ।सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्॥ १५.४४ ॥

shaktikAryamidaM chakraM hiraNyajyotirAshritam | salilenAvR^itamidaM salilaM vahninAvR^itam

आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् ।भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः॥ १५.४५ ॥

AvR^ito vAyunA vahnirAkAshenAvR^itaM mahat | bhUtAdinA tathAkAsho bhUtAdirmahatAvR^itaH

अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः ।ब्रह्माण्डमिति सम्प्रोक्तमाचार्यैर्मुनिसत्तम॥ १५.४६ ॥

avyaktenAvR^itastadvanmahAnityevamAstikaiH | brahmANDamiti samproktamAchAryairmunisattama

उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये ।चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते॥ १५.४७ ॥

uktAni saptAvaraNAnyasya vishvasya guptaye | chakrAddashaguNAdhikyaM salilasya vidhIyate

उपर्युपरि चान्योऽन्यमेवं दशगुणाधिकम् ।ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद् विजैर्मुनिनायक॥ १५.४८ ॥

uparyupari chAnyo.anyamevaM dashaguNAdhikam | brahmANDamiti vij~neyaM tad vijairmuninAyaka

इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् ।सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिः स्वयम्॥ १५.४९ ॥

imamarthamurIkR^itya chakrasAmIpyavarttanAt | salilasya cha tanmadhye iti prAha shrutiH svayam

बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते ।शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्॥ १५.५१ ॥

bahuneha kimuktena mune sAraM vadAmi te | shiva evedamakhilaM shaktimAniti nishchitam

६।१६ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १६.० ॥

6.16 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ १६.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१६. षोडशोऽध्यायः ।शिवतत्त्ववर्णनम् ।सूत उवाच ।श्रुत्वोपदिष्टं गुरुणा वेदार्थं मुनिपुङ्गवः ।परमात्मनि सन्दिग्धं परिपप्रच्छ सादरम्॥ १६.१ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.16\. ShoDasho.adhyAyaH | shivatattvavarNanam | sUta uvAcha | shrutvopadiShTaM guruNA vedArthaM munipu~NgavaH | paramAtmani sandigdhaM paripaprachCha sAdaram

वामदेव उवाच ।ज्ञानशक्तिधर स्वामिन्परमानन्दविग्रह ।प्रणवार्थामृतं पीतं श्रीमुखाब्जात्परिस्रुतम्॥ १६.२ ॥

vAmadeva uvAcha | j~nAnashaktidhara svAminparamAnandavigraha | praNavArthAmR^itaM pItaM shrImukhAbjAtparisrutam

दृढप्रज्ञश्च जातोऽस्मि सन्देहो विगतो मम ।किञ्चिदन्यन्महासेन पृच्छामि त्वां शृणु प्रभो॥ १६.३ ॥

dR^iDhapraj~nashcha jAto.asmi sandeho vigato mama | ki~nchidanyanmahAsena pR^ichChAmi tvAM shR^iNu prabho

सदाशिवादिकीटान्तरूपस्य जगतः स्थितिः ।स्त्रीपुंरूपेण सर्वत्र दृश्यते न हि संशयः॥ १६.४ ॥

sadAshivAdikITAntarUpasya jagataH sthitiH | strIpuMrUpeNa sarvatra dR^ishyate na hi saMshayaH

एवं रूपस्य जगतः कारणं यत्सनातनम् ।स्त्रीरूपं तत्किमाहोस्वित्पुरुषो वा नपुंसकम्॥ १६.५ ॥

evaM rUpasya jagataH kAraNaM yatsanAtanam | strIrUpaM tatkimAhosvitpuruSho vA napuMsakam

उत मिश्रं किमन्यद्वा न जातस्तत्र निर्णयः ।बहुधा विवदन्तीह विद्वांसः शास्त्रमोहिताः॥ १६.६ ॥

uta mishraM kimanyadvA na jAtastatra nirNayaH | bahudhA vivadantIha vidvAMsaH shAstramohitAH

आहोस्विदात्मनो रूपं महानत्रापि संशयः ।द्वयमेतद्धि सर्वेषां विवादास्पदमद्भुतम्॥ १६.६.१६.१० ॥

AhosvidAtmano rUpaM mahAnatrApi saMshayaH | dvayametaddhi sarveShAM vivAdAspadamadbhutam

अनुमानप्रयोगस्याप्यवकाशोऽत्रन विद्यते ।पञ्चावयवयुक्तस्य स तु धूमस्य दर्शनात्॥ १६.६.१६.२० ॥

anumAnaprayogasyApyavakAsho.atrana vidyate | pa~nchAvayavayuktasya sa tu dhUmasya darshanAt

मालिन्यमशिवत्वं च चिताग्न्यादिषु दृश्यते ।एवं निवर्तकत्वेन शिवत्वं श्रुतिचोदितम्॥ १६.६.१६.३० ॥

mAlinyamashivatvaM cha chitAgnyAdiShu dR^ishyate | evaM nivartakatvena shivatvaM shrutichoditam

आद्ये त्रिपञ्चरूपे च स्वरे षोडशके त्रिषु ।महामन्त्रो भवेदादौ ससकारो भवेद्यदा॥ १६.६.१६.४० ॥

Adye tripa~ncharUpe cha svare ShoDashake triShu | mahAmantro bhavedAdau sasakAro bhavedyadA

एतन्मनोमध्यगं सदिन्द्रियज्ञानगोचरम् ।अनुप्रविश्य जानाति करोति च पशुः सदा॥ १६.६.१६.५० ॥

etanmanomadhyagaM sadindriyaj~nAnagocharam | anupravishya jAnAti karoti cha pashuH sadA

प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च वामसद्योद्भवे मते ।ईशाच्चिच्छक्तिमुखतो विभोर्मिथुनपञ्चकम्॥ १६.६.१६.६० ॥

pratiShThA cha nivR^ittishcha vAmasadyodbhave mate | IshAchchichChaktimukhato vibhormithunapa~nchakam

निजेच्छया जगत्सृष्टमुद्युक्तस्य महेशितुः ।प्रथमो यः परिस्पन्दः शिवतत्त्वं तदुच्यते॥ १६.६.१६.७० ॥

nijechChayA jagatsR^iShTamudyuktasya maheshituH | prathamo yaH parispandaH shivatattvaM taduchyate

अपि सङ्कोचरूपेण विभान्त्य इति नित्यशः ।पशोः कलाख्यविद्येति रागकालौ नियत्यपि ।तत्त्वपञ्चकरूपेण भवत्यत्र कलेति सा॥ १६.६.१६.८० ॥

api sa~NkocharUpeNa vibhAntya iti nityashaH | pashoH kalAkhyavidyeti rAgakAlau niyatyapi | tattvapa~nchakarUpeNa bhavatyatra kaleti sA

जगत्सृष्टिविधायिन्यः श्रुतयो जगता सह ।विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च न विदन्ति हि॥ १६.७ ॥

jagatsR^iShTividhAyinyaH shrutayo jagatA saha | viShNubrahmAdayo devAH siddhAshcha na vidanti hi

यथैक्यभावं गच्छेयुरेतदन्यच्च वेदय ।जानामीति करोमीति व्यवहारः प्रदृश्यते॥ १६.८ ॥

yathaikyabhAvaM gachCheyuretadanyachcha vedaya | jAnAmIti karomIti vyavahAraH pradR^ishyate

स हि सर्वात्मसंसिद्धो विवादो नात्र कस्यचित् ।सर्वदेहेन्द्रियमनोबुद्ध्यहङ्कारसम्भवः॥ १६.९ ॥

sa hi sarvAtmasaMsiddho vivAdo nAtra kasyachit | sarvadehendriyamanobuddhyaha~NkArasambhavaH

उत्पाट्याज्ञानसम्भूतं संशयाख्यं विषद्रुमम् ।शिवाद्वैतमहाकल्पवृक्षभूमिर्यथा भवेत्॥ १६.११ ॥

utpATyAj~nAnasambhUtaM saMshayAkhyaM viShadrumam | shivAdvaitamahAkalpavR^ikShabhUmiryathA bhavet

चित्तं मम यथा देव बोध्योऽस्मि कृपया तव ।कृपातस्तव देवेश दृढज्ञानी भवाम्यहम्॥ १६.१२ ॥

chittaM mama yathA deva bodhyo.asmi kR^ipayA tava | kR^ipAtastava devesha dR^iDhaj~nAnI bhavAmyaham

सुब्रह्मण्य उवाच ।एतदेव मुने गुह्यं शिवेन परिभाषितम् ।अम्बायाः शृण्वतो देव्या वामदेव ममापि हि॥ १६.१४ ॥

subrahmaNya uvAcha | etadeva mune guhyaM shivena paribhAShitam | ambAyAH shR^iNvato devyA vAmadeva mamApi hi

तस्याः स्तन्यं तदा पीत्वा सन्तृप्तोऽस्मि मुहुर्मुहुः ।श्रुतवान्निश्चलं तद्वै निश्चितं मे विचारितम्॥ १६.१५ ॥

tasyAH stanyaM tadA pItvA santR^ipto.asmi muhurmuhuH | shrutavAnnishchalaM tadvai nishchitaM me vichAritam

तत्ते वदामि दयया वामदेव महामुने ।महद्गुह्यं च परमं सुत त्वं शृणु साम्प्रतम्॥ १६.१६ ॥

tatte vadAmi dayayA vAmadeva mahAmune | mahadguhyaM cha paramaM suta tvaM shR^iNu sAmpratam

कर्मास्ति तत्त्वादारभ्य शास्त्रवादः सुविस्तरः ।यथाविवेकं श्रोतव्यो ज्ञानिना ज्ञानदो मुने॥ १६.१७ ॥

karmAsti tattvAdArabhya shAstravAdaH suvistaraH | yathAvivekaM shrotavyo j~nAninA j~nAnado mune

त्वयोपदिष्टा ये शिष्यास्तत्र को वा भवत्समः ।कपिलादिषु शास्त्रेषु भ्रमन्त्यद्यापि तेऽधमाः॥ १६.१८ ॥

tvayopadiShTA ye shiShyAstatra ko vA bhavatsamaH | kapilAdiShu shAstreShu bhramantyadyApi te.adhamAH

ते शप्ता मुनिभिः षड्भिः शिवनिन्दापराः पुरा ।न श्रोतव्या हि तद्वार्त्ता तेऽन्यथावादिनो यतः॥ १६.१९ ॥

te shaptA munibhiH ShaDbhiH shivanindAparAH purA | na shrotavyA hi tadvArttA te.anyathAvAdino yataH

पर्वतस्याग्निमद्भावं वदन्त्यत्रापि सुव्रत ।प्रत्यक्षस्य प्रपञ्चस्य दर्शनालम्बनं त्वतः॥ १६.२१ ॥

parvatasyAgnimadbhAvaM vadantyatrApi suvrata | pratyakShasya prapa~nchasya darshanAlambanaM tvataH

ज्ञातव्यः परमेशानः परमात्मा न संशयः ।स्त्रीपुंरूपमयं विश्वं प्रत्यक्षेणैव दृश्यते॥ १६.२२ ॥

j~nAtavyaH parameshAnaH paramAtmA na saMshayaH | strIpuMrUpamayaM vishvaM pratyakSheNaiva dR^ishyate

षट्कोशरूपः पिण्डो हि तत्र चाद्यत्रयं भवेत् ।मात्रंशजं पुनश्चान्यत्पित्रंशजमिति श्रुतिः॥ १६.२३ ॥

ShaTkosharUpaH piNDo hi tatra chAdyatrayaM bhavet | mAtraMshajaM punashchAnyatpitraMshajamiti shrutiH

एवं सर्वशरीरेषु स्त्रीपुम्भावविदो जनाः ।परमात्मन्यपि मुने स्त्रीपुम्भावं विदुर्बुधाः॥ १६.२४ ॥

evaM sarvasharIreShu strIpumbhAvavido janAH | paramAtmanyapi mune strIpumbhAvaM vidurbudhAH

सच्चिदानदरूपत्वं वदति ब्रह्मणः श्रुतिः ।असन्निवर्तकः शब्दः सदात्मेति निगद्यते॥ १६.२५ ॥

sachchidAnadarUpatvaM vadati brahmaNaH shrutiH | asannivartakaH shabdaH sadAtmeti nigadyate

निवर्तनं जडत्वस्य चिच्छब्देन विधीयते ।त्रिलिङ्गवर्ती सच्छब्दः पुरुषोऽत्र विधीयताम्॥ १६.२६ ॥

nivartanaM jaDatvasya chichChabdena vidhIyate | trili~NgavartI sachChabdaH puruSho.atra vidhIyatAm

प्रकाशवाची स भवेत्सत्प्रकाश इति स्फुटम् ।ज्ञानशब्दस्य पर्यायश्चिच्छब्दः स्त्रीत्वमागतः॥ १६.२७ ॥

prakAshavAchI sa bhavetsatprakAsha iti sphuTam | j~nAnashabdasya paryAyashchichChabdaH strItvamAgataH

प्रकाशश्चिच्च मिथुनं जगत्कारणतां गतम् ।सच्चिदात्मन्यपि तथा जगत्कारणतां गते॥ १६.२८ ॥

prakAshashchichcha mithunaM jagatkAraNatAM gatam | sachchidAtmanyapi tathA jagatkAraNatAM gate

एकत्रैव शिवः शक्तिरिति भावो विधीयते ।तैलवर्त्त्यादिमालिन्यात्प्रकाशस्यापि वर्तते॥ १६.२९ ॥

ekatraiva shivaH shaktiriti bhAvo vidhIyate | tailavarttyAdimAlinyAtprakAshasyApi vartate

जीवाश्रितायाश्चिच्छक्तेर्दौर्बल्यं विद्यते सदा ।तन्निवृत्त्यर्थमेवात्र शक्तित्वं सार्वकालिकम्॥ १६.३१ ॥

jIvAshritAyAshchichChakterdaurbalyaM vidyate sadA | tannivR^ittyarthamevAtra shaktitvaM sArvakAlikam

बलवान् शक्तिमांश्चेति व्यवहारः प्रदृश्यते ।लोके वेदे च सततं वामदेव महामुने॥ १६.३२ ॥

balavAn shaktimAMshcheti vyavahAraH pradR^ishyate | loke vede cha satataM vAmadeva mahAmune

एवं शिवत्वं शक्तित्वं परमात्मनि दर्शितम् ।शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः॥ १६.३३ ॥

evaM shivatvaM shaktitvaM paramAtmani darshitam | shivashaktyostu saMyogAdAnandaH satatoditaH

अतो मुने तमुद्दिश्य मुनयः क्षीणकल्मषाः ।शिवे मनः समाधाय प्राप्ताः शिवमनामयम्॥ १६.३४ ॥

ato mune tamuddishya munayaH kShINakalmaShAH | shive manaH samAdhAya prAptAH shivamanAmayam

सर्वात्मत्वं तयोरेवं ब्रह्मेत्युपनिषत्सु च ।गीयते ब्रह्मशब्देन बृंहिधात्वर्थगोचरम्॥ १६.३५ ॥

sarvAtmatvaM tayorevaM brahmetyupaniShatsu cha | gIyate brahmashabdena bR^iMhidhAtvarthagocharam

बृंहणत्वं बृहत्वं च शम्भ्वाख्यविग्रहे ।पञ्चब्रह्ममये विश्वप्रतीतिर्ब्रह्मशब्दिता॥ १६.३६ ॥

bR^iMhaNatvaM bR^ihatvaM cha shambhvAkhyavigrahe | pa~nchabrahmamaye vishvapratItirbrahmashabditA

प्रतिलोमात्मकं हंसे वक्ष्यामि प्रणवोद्भवम् ।तव स्नेहाद्वामदेव सावधानतया शृणु॥ १६.३७ ॥

pratilomAtmakaM haMse vakShyAmi praNavodbhavam | tava snehAdvAmadeva sAvadhAnatayA shR^iNu

व्यञ्जनस्य सकारस्य हकारस्य च वर्जनात् ।ओमित्येव भवेत्स्थूलो वाचकः परमात्मनः॥ १६.३८ ॥

vya~njanasya sakArasya hakArasya cha varjanAt | omityeva bhavetsthUlo vAchakaH paramAtmanaH

महामन्त्रः स विज्ञेयो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।तत्र सूक्ष्मो महामन्त्रस्तदुद्धारं वदामि ते॥ १६.३९ ॥

mahAmantraH sa vij~neyo munibhistattvadarshibhiH | tatra sUkShmo mahAmantrastaduddhAraM vadAmi te

हंसस्य प्रतिलोमः स्यात्सकारार्थः शिवः स्मृतः ।शक्त्यात्मको महामन्त्रवाच्यः स्यादिति निर्णयः॥ १६.४१ ॥

haMsasya pratilomaH syAtsakArArthaH shivaH smR^itaH | shaktyAtmako mahAmantravAchyaH syAditi nirNayaH

गुरूपदेशकाले तु सोऽहंशक्त्यात्मकः शिवः ।इति जीवपरो भूयान्महामन्त्रस्तदा पशुः॥ १६.४२ ॥

gurUpadeshakAle tu so.ahaMshaktyAtmakaH shivaH | iti jIvaparo bhUyAnmahAmantrastadA pashuH

शक्त्यात्मकः शिवांशश्च शिवैक्याच्छिवसाम्यभाक् ।प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्ये तु प्रज्ञानार्थः प्रदृश्यते॥ १६.४३ ॥

shaktyAtmakaH shivAMshashcha shivaikyAchChivasAmyabhAk | praj~nAnaM brahmavAkye tu praj~nAnArthaH pradR^ishyate

प्रज्ञानशब्दश्चैतन्यपर्यायः स्यान्न संशयः ।चैतन्यमात्मेति मुने शिवसूत्रं प्रवर्तितम्॥ १६.४४ ॥

praj~nAnashabdashchaitanyaparyAyaH syAnna saMshayaH | chaitanyamAtmeti mune shivasUtraM pravartitam

चैतन्यमिति विश्वस्य सर्वज्ञानक्रियात्मकम् ।स्वातन्त्र्यं तत्स्वभावो यः स आत्मा परिकीर्तितः॥ १६.४५ ॥

chaitanyamiti vishvasya sarvaj~nAnakriyAtmakam | svAtantryaM tatsvabhAvo yaH sa AtmA parikIrtitaH

इत्यादिशिवसूत्राणां वार्तिकं कथितं मया ।ज्ञानं बन्ध इतीदं तु द्वितीयं सूत्रमीशितुः॥ १६.४६ ॥

ityAdishivasUtrANAM vArtikaM kathitaM mayA | j~nAnaM bandha itIdaM tu dvitIyaM sUtramIshituH

ज्ञानमित्यात्मनस्तस्य किञ्चिज्ज्ञानक्रियात्मकम् ।इत्याहाद्यपदेनेशः पशुवर्गस्य लक्षणम्॥ १६.४७ ॥

j~nAnamityAtmanastasya ki~nchijj~nAnakriyAtmakam | ityAhAdyapadeneshaH pashuvargasya lakShaNam

एतद् द्वयं पराशक्तेः प्रथमं स्पन्दतां गतम् ।एतामेव परां शक्तिं श्वेताश्वतरशाखिनः॥ १६.४८ ॥

etad dvayaM parAshakteH prathamaM spandatAM gatam | etAmeva parAM shaktiM shvetAshvatarashAkhinaH

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यस्तुवन्मुदा ।ज्ञानक्रियेच्छारूपं हि शम्भोर्दृष्टित्रयं विदुः॥ १६.४९ ॥

svAbhAvikI j~nAnabalakriyA chetyastuvanmudA | j~nAnakriyechChArUpaM hi shambhordR^iShTitrayaM viduH

तस्मादात्मन एवेदं रूपमित्येव निश्चितम् ।प्रपञ्चार्थं प्रवक्ष्यामि प्रणवैक्यप्रदर्शनम्॥ १६.५१ ॥

tasmAdAtmana evedaM rUpamityeva nishchitam | prapa~nchArthaM pravakShyAmi praNavaikyapradarshanam

ओमितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी ।तस्माद्वेतीत्युपक्रम्य जगत्सृष्टिः प्रकीर्तिता॥ १६.५२ ॥

omitIdaM sarvamiti shrutirAha sanAtanI | tasmAdvetItyupakramya jagatsR^iShTiH prakIrtitA

तस्याः श्रुतेस्तु तात्पर्यं वक्ष्यामि श्रूयतामिदम् ।तव स्नेहाद्वामदेव विवेकार्थविजृम्भितम्॥ १६.५३ ॥

tasyAH shrutestu tAtparyaM vakShyAmi shrUyatAmidam | tava snehAdvAmadeva vivekArthavijR^imbhitam

शिवशक्तिसमायोगः परमात्मेति निश्चितम् ।पराशक्तेस्तु सञ्जाता चिच्छक्तिस्तु तदुद्भवा॥ १६.५४ ॥

shivashaktisamAyogaH paramAtmeti nishchitam | parAshaktestu sa~njAtA chichChaktistu tadudbhavA

आनन्दशक्तिस्तज्जा स्यादिच्छाशक्तिस्तदुद्भवा ।ज्ञानशक्तिस्ततो जाता क्रियाशक्तिस्तु पञ्चमी ।एताभ्य एव सञ्जाता निवृत्त्याद्याः कला मुने॥ १६.५५ ॥

AnandashaktistajjA syAdichChAshaktistadudbhavA | j~nAnashaktistato jAtA kriyAshaktistu pa~nchamI | etAbhya eva sa~njAtA nivR^ittyAdyAH kalA mune

चिदानन्दसमुत्पन्नौ नादबिन्दू प्रकीर्तितौ ।इच्छाशक्तेर्मकारस्तु ज्ञानशक्तेस्तु पञ्चमः॥ १६.५६ ॥

chidAnandasamutpannau nAdabindU prakIrtitau | ichChAshaktermakArastu j~nAnashaktestu pa~nchamaH

स्वरः क्रियाशक्तिजातो ह्यकारस्तु मुनीश्वर ।इत्युक्ता प्रणवोत्पत्तिः पञ्चब्रह्मोद्भवं शृणु॥ १६.५७ ॥

svaraH kriyAshaktijAto hyakArastu munIshvara | ityuktA praNavotpattiH pa~nchabrahmodbhavaM shR^iNu

शिवादीशान उत्पन्नस्ततस्तत्पुरुषोद्भवः ।ततोऽघोरस्ततो वामः सद्योजातोद्भवस्ततः॥ १६.५८ ॥

shivAdIshAna utpannastatastatpuruShodbhavaH | tato.aghorastato vAmaH sadyojAtodbhavastataH

एतस्मान्मातृकादष्टत्रिंशन्मातृसमुद्भवः ।ईशानाच्छान्त्यतीताख्या कला जाताथ पूरुषात् ।उत्पद्यते शान्तिकला विद्याघोरसमुद्भवा॥ १६.५९ ॥

etasmAnmAtR^ikAdaShTatriMshanmAtR^isamudbhavaH | IshAnAchChAntyatItAkhyA kalA jAtAtha pUruShAt | utpadyate shAntikalA vidyAghorasamudbhavA

अनुग्रहादिकृत्यानां हेतुः पञ्चकमिष्यते ।तद्विद्भिर्मुनिभिः प्राज्ञैर्वरतत्त्वप्रदर्शिभिः॥ १६.६१ ॥

anugrahAdikR^ityAnAM hetuH pa~nchakamiShyate | tadvidbhirmunibhiH prAj~nairvaratattvapradarshibhiH

वाच्यवाचकसम्बन्धान्मिथुनत्वमुपेयुषि ।कलावर्णस्वरूपेऽस्मिन्पञ्चके भूतपञ्चकम्॥ १६.६२ ॥

vAchyavAchakasambandhAnmithunatvamupeyuShi | kalAvarNasvarUpe.asminpa~nchake bhUtapa~nchakam

वियदादिक्रमादासीदुत्पन्नं मुनिपुङ्गव ।आद्यं मिथुनमारभ्य पञ्चमं यन्मयं विदुः॥ १६.६३ ॥

viyadAdikramAdAsIdutpannaM munipu~Ngava | AdyaM mithunamArabhya pa~nchamaM yanmayaM viduH

शब्दैकगुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ।शब्दस्पर्शरूपगुणप्रधानो वह्निरुच्यते॥ १६.६४ ॥

shabdaikaguNa AkAshaH shabdasparshaguNo marut | shabdasparsharUpaguNapradhAno vahniruchyate

शब्दस्पर्शरूपरसगुणकं सलिलं स्मृतम् ।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाढ्या पृथिवी स्मृता॥ १६.६५ ॥

shabdasparsharUparasaguNakaM salilaM smR^itam | shabdasparsharUparasagandhADhyA pR^ithivI smR^itA

व्यापकत्वञ्च भूतानामिदमेव प्रकीर्तितम् ।व्याप्यत्वं वैपरीत्येन गन्धादिक्रमतो भवेत्॥ १६.६६ ॥

vyApakatva~ncha bhUtAnAmidameva prakIrtitam | vyApyatvaM vaiparItyena gandhAdikramato bhavet

भूतपञ्चकरूपोऽयं प्रपञ्चः परिकीर्त्यते ।विराट् सर्वसमष्ट्यात्मा ब्रह्माण्डमिति च स्फुटम्॥ १६.६७ ॥

bhUtapa~nchakarUpo.ayaM prapa~nchaH parikIrtyate | virAT sarvasamaShTyAtmA brahmANDamiti cha sphuTam

पृथिवीतत्त्वमारभ्य शिवतत्त्वावधिं क्रमात् ।निलीय तत्त्वसन्दोहे जीव एव विलीयते॥ १६.६८ ॥

pR^ithivItattvamArabhya shivatattvAvadhiM kramAt | nilIya tattvasandohe jIva eva vilIyate

संशक्तिकः पुनः सृष्टौ शक्तिद्वारा विनिर्गतः ।स्थूलप्रपञ्चरूपेण तिष्ठत्याप्रलयं सुखम्॥ १६.६९ ॥

saMshaktikaH punaH sR^iShTau shaktidvArA vinirgataH | sthUlaprapa~ncharUpeNa tiShThatyApralayaM sukham

एषैवेच्छा शक्तितत्त्वं सर्वकृत्यानुवर्तनात् ।ज्ञानक्रियाशक्तियुग्मे ज्ञानाधिक्ये सदाशिवः॥ १६.७१ ॥

eShaivechChA shaktitattvaM sarvakR^ityAnuvartanAt | j~nAnakriyAshaktiyugme j~nAnAdhikye sadAshivaH

महेश्वरं क्रियोद्रेके तत्त्वं विद्धि मुनीश्वर ।ज्ञानक्रियाशक्तिसाम्यं शुद्धं विद्यात्मकं मतम्॥ १६.७२ ॥

maheshvaraM kriyodreke tattvaM viddhi munIshvara | j~nAnakriyAshaktisAmyaM shuddhaM vidyAtmakaM matam

स्वाङ्गरूपेषु भावेषु मायातत्त्वविभेदधीः ।शिवो यदा निजं रूपं परमैश्वर्यपूर्वकम्॥ १६.७३ ॥

svA~NgarUpeShu bhAveShu mAyAtattvavibhedadhIH | shivo yadA nijaM rUpaM paramaishvaryapUrvakam

निगृह्य माययाऽशेषपदार्थग्राहको भवेत् ।तदा पुरुष इत्याख्या तत्सृष्ट्वेत्यभवच्छ्रुतिः॥ १६.७४ ॥

nigR^ihya mAyayA.asheShapadArthagrAhako bhavet | tadA puruSha ityAkhyA tatsR^iShTvetyabhavachChrutiH

अयमेव हि संसारी मायया मोहितः पशुः ।शिवज्ञानविहीनो हि नानाकर्मविमूढधीः॥ १६.७५ ॥

ayameva hi saMsArI mAyayA mohitaH pashuH | shivaj~nAnavihIno hi nAnAkarmavimUDhadhIH

शिवादभिन्नं न जगदात्मानं भिन्नमित्यपि ।जानतोऽस्य पशोरेव मोहो भवति न प्रभो॥ १६.७६ ॥

shivAdabhinnaM na jagadAtmAnaM bhinnamityapi | jAnato.asya pashoreva moho bhavati na prabho

यथैन्द्रजालिकस्यापि योगिनो न भवेद् भ्रमः ।गुरुणा ज्ञापितैश्वर्यः शिवो भवति चिद्घनः॥ १६.७७ ॥

yathaindrajAlikasyApi yogino na bhaved bhramaH | guruNA j~nApitaishvaryaH shivo bhavati chidghanaH

सर्वकर्तृत्वरूपा च सर्वज्ञत्वस्वरूपिणी ।पूर्णत्वरूपा नित्यत्वव्यापकत्वस्वरूपिणी॥ १६.७८ ॥

sarvakartR^itvarUpA cha sarvaj~natvasvarUpiNI | pUrNatvarUpA nityatvavyApakatvasvarUpiNI

शिवस्य शक्तयः पञ्च सङ्कुचद्रूपभास्कराः॥ १६.७९ ॥

shivasya shaktayaH pa~ncha sa~NkuchadrUpabhAskarAH

किञ्चित्कर्तृत्वहेतुः स्यात् किञ्चित्तत्त्वैकसाधनम् ।सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरञ्जकः॥ १६.८१ ॥

ki~nchitkartR^itvahetuH syAt ki~nchittattvaikasAdhanam | sA tu vidyA bhavedrAgo viShayeShvanura~njakaH

कालो हि भावभावानां भासानां भासनात्मकः ।क्रमावच्छेदको भूत्वा भूतादिरिति कथ्यते॥ १६.८२ ॥

kAlo hi bhAvabhAvAnAM bhAsAnAM bhAsanAtmakaH | kramAvachChedako bhUtvA bhUtAdiriti kathyate

इदं तु मम कर्तव्यमिदं नेति नियामिका ।नियतिः स्याद्विभोः शक्तिस्तदाक्षेपात्पतेत् पशुः॥ १६.८३ ॥

idaM tu mama kartavyamidaM neti niyAmikA | niyatiH syAdvibhoH shaktistadAkShepAtpatet pashuH

एतत्पञ्चकमेवास्य स्वरूपावारकत्वतः ।पञ्चकञ्चुकमाख्यातमन्तरङ्गं च साधनम्॥ १६.८४ ॥

etatpa~nchakamevAsya svarUpAvArakatvataH | pa~nchaka~nchukamAkhyAtamantara~NgaM cha sAdhanam

सूत उवाच ।श्रुत्वैवं मुनिना पृष्टं वचो वेदान्तनिर्वृतम् ।रहस्यं प्रभुराहेदं किञ्चित्प्रहसिताननः॥ १६.९३ ॥

sUta uvAcha | shrutvaivaM muninA pR^iShTaM vacho vedAntanirvR^itam | rahasyaM prabhurAhedaM ki~nchitprahasitAnanaH

६।१७ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १७.० ॥

6.17 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ १७.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनम् ।वामदेव उवाच ।नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति ।पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा॥ १७.१ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.17\. saptadasho.adhyAyaH | shivAdvaitaj~nAnakathanAdi sR^iShTikathanam | vAmadeva uvAcha | niyatyadhastAtprakR^iteruparisthaH pumAniti | pUrvatra bhavatA proktamidAnIM kathamanyathA

मायया सङ्कुचद्रूपस्तदाधस्तादिति प्रभो ।इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः॥ १७.२ ॥

mAyayA sa~NkuchadrUpastadAdhastAditi prabho | iti me saMshayaM nAtha Chettumarhasi tattvataH

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतं न सहते क्वचित् ।द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतं परमनश्वरम्॥ १७.३ ॥

shrIsubrahmaNya uvAcha | advaitashaivavAdo.ayaM dvaitaM na sahate kvachit | dvaitaM cha nashvaraM brahmAdvaitaM paramanashvaram

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च शिवः सर्वेश्वरोऽगुणः ।त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः॥ १७.४ ॥

sarvaj~naH sarvakartA cha shivaH sarveshvaro.aguNaH | tridevajanako brahmA sachchidAnandavigrahaH

स एव शङ्करो देवः स्वेच्छया च स्वमायया ।सङ्कुचद्रूप इव सन्पुरुषः सम्बभूव ह॥ १७.५ ॥

sa eva sha~Nkaro devaH svechChayA cha svamAyayA | sa~NkuchadrUpa iva sanpuruShaH sambabhUva ha

कलादिपञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः ।प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्॥ १७.६ ॥

kalAdipa~nchakenaiva bhoktR^itvena prakalpitaH | prakR^itisthaH pumAneSha bhu~Nkte prakR^itijAnguNAn

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च ।जातानि मनसो रूपं स्यात्सङ्कल्पविकल्पकम्॥ १७.६.१७.१० ॥

tato mahAnaha~NkArastato buddhIndriyANi cha | jAtAni manaso rUpaM syAtsa~Nkalpavikalpakam

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ ।तत्रत्या देवता याश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्॥ १७.६.१७.२० ॥

bindunAdau tu vij~neyau sarvatattvArthakAvubhau | tatratyA devatA yAshcha tA mune shR^iNu sAmpratam

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जङ्गमत्वविभागिनः ।पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादिप्रभेदिनः॥ १७.६.१७.३० ॥

rAkShasA mAnuShAshchAnye ja~NgamatvavibhAginaH | pashavaH pakShiNaH kITAH pannagAdiprabhedinaH

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः ।देवो वा दानवः सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा॥ १७.६.१७.४० ॥

yo hyanyathaitanmanute madvacho madagarvitaH | devo vA dAnavaH siddho gandharvo manujo.api vA

इति स्थानद्वयान्तःस्थः पुरुषो न विरोधकः ।सङ्कुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्॥ १७.७ ॥

iti sthAnadvayAntaHsthaH puruSho na virodhakaH | sa~NkuchannijarUpANAM j~nAnAdInAM samaShTimAn

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुद्ध्यादि त्रितयात्मकम् ।चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्॥ १७.८ ॥

sattvAdiguNasAdhyaM cha buddhyAdi tritayAtmakam | chittamprakR^ititattvaM tadAsItsattvAdikAraNAt

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी॥ १७.९ ॥

sAttvikAdivibhedena guNAH prakR^itisambhavAH | guNebhyo buddhirutpannA vastunishchayakAriNI

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका ।शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः॥ १७.११ ॥

buddhIndriyANi shrotratvak chakShurjihvA cha nAsikA | shabdaH sparshashcha rUpaM cha raso gandhashcha gocharaH

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः ।वैकारिकादहङ्कारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्॥ १७.१२ ॥

buddhIndriyANAM kathitaH shrotrAdikramatastataH | vaikArikAdaha~NkArAttanmAtrANyabhavankramAt

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्यसहितानि च॥ १७.१३ ॥

tAni proktAni sUkShmANi munibhistattvadarshibhiH | karmendriyANi j~neyAni svakAryasahitAni cha

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः ।वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः॥ १७.१४ ॥

viprarShe vAkkarau pAdau pAyUpasthau cha tatkriyAH | vachanAdAnagamanavisarggAnandasa.nj~nitAH

भूतादिकादहङ्कारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् ।तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः॥ १७.१५ ॥

bhUtAdikAdaha~NkArAttanmAtrANyabhavankramAt | tAni sUkShmANi rUpANI shabdAdInAmiti sthitiH

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् ।विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते॥ १७.१६ ॥

tebhyashchAkAshavAyvagnijalabhUmijaniH kramAt | vij~neyA munishArdUla pa~nchabhUtamitIShyate

अवकाशप्रदानं च वाहकत्वं च पाचनम् ।संरम्भो धारणं तेषां व्यापाराः परिकीर्तिताः॥ १७.१७ ॥

avakAshapradAnaM cha vAhakatvaM cha pAchanam | saMrambho dhAraNaM teShAM vyApArAH parikIrtitAH

वामदेव उवाच ।भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथं पुनः ।अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द सन्देहोऽत्र महान्मम॥ १७.१८ ॥

vAmadeva uvAcha | bhUtasR^iShTiH purA proktA kalAdibhyaH kathaM punaH | anyathA prochyate skanda sandeho.atra mahAnmama

आत्मतत्त्वमकारः स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् ।शिवतत्त्वं मकारः स्याद्वामदेवेति चिन्त्यताम्॥ १७.१९ ॥

AtmatattvamakAraH syAdvidyA syAdustataH param | shivatattvaM makAraH syAdvAmadeveti chintyatAm

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ ।ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः॥ १७.२१ ॥

brahmA viShNushcha rudrashcha maheshvarasadAshivau | te hi sAkShAchChivasyaiva mUrtayaH shrutivishrutAH

इत्युक्तं भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा ।तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम॥ १७.२२ ॥

ityuktaM bhavatA pUrvamidAnImuchyate.anyathA | tanmAtrebhyo bhavantIti sandeho.atra mahAnmama

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि ।इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत॥ १७.२३ ॥

kR^itvA tatkaruNAM skanda saMshayaM Chettumarhasi | ityAkarNya munervAkyaM kumAraH pratyabhAShata

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने ।ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतयादरात्॥ १७.२४ ॥

shrIsubrahmaNya uvAcha | tasmAdveti samArabhya bhUtasR^iShTikrame mune | tA~nChR^iNuShva mahAprAj~na sAvadhAnatayAdarAt

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् ।स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः॥ १७.२५ ॥

jAtAni pa~ncha bhUtAni kalAbhya iti nishchitam | sthUlaprapa~ncharUpANi tAni bhUtapatervapuH

शिवतत्त्वादिपृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे ।तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने॥ १७.२६ ॥

shivatattvAdipR^ithvyantaM tattvAnAmudayakrame | tanmAtrebhyo bhavantIti vaktavyAni kramAnmune

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद् भूतकारणम् ।अविरुद्धत्वमेवात्र विद्धि ब्रह्माविदां वर॥ १७.२७ ॥

tanmAtrANAM kalAnAmapyaikyaM syAd bhUtakAraNam | aviruddhatvamevAtra viddhi brahmAvidAM vara

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।सनक्षत्राश्च सञ्जातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः॥ १७.२८ ॥

sthUlasUkShmAtmake vishve chandrasUryAdayo grahAH | sanakShatrAshcha sa~njAtAstathAnye jyotiShAM gaNAH

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः ।इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः॥ १७.२९ ॥

brahmaviShNumaheshAdidevatA bhUtajAtayaH | indrAdayo.api dikpAlA devAshcha pitaro.asurAH

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः ।गङ्गाद्याः सरितः सप्त सागराश्च महर्द्धयः॥ १७.३१ ॥

tarugulmalatauShadhyaH parvatAshchAShTa vishrutAH | ga~NgAdyAH saritaH sapta sAgarAshcha maharddhayaH

यत्किञ्चिद्वस्तुजातं तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् ।विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम॥ १७.३२ ॥

yatki~nchidvastujAtaM tatsarvamatra pratiShThitam | vichAraNIyaM sadbudhyA na bahirmunisattama

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः ।भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः॥ १७.३३ ॥

strIpuMrUpamidaM vishvaM shivashaktyAtmakaM budhaiH | bhavAdR^ishairupAsyaM syAchChivaj~nAnavishAradaiH

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि ।श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः॥ १७.३४ ॥

sarvaM brahmetyupAsIta sarvaM vai rudra ityapi | shrutirAha mune tasmAtprapa~nchAtmA sadAshivaH

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्या द्वैतभावनात् ।सदाशिवोऽहमेवेति भावितात्मा गुरुः शिवः॥ १७.३५ ॥

aShTatriMshatkalAnyAsasAmarthyA dvaitabhAvanAt | sadAshivo.ahameveti bhAvitAtmA guruH shivaH

एवंविचारी सच्छिष्यो गुरुः स्यात्स शिवः स्वयम् ।प्रपञ्चदेवतायन्त्रमन्त्रात्मा न हि संशयः॥ १७.३६ ॥

evaMvichArI sachChiShyo guruH syAtsa shivaH svayam | prapa~nchadevatAyantramantrAtmA na hi saMshayaH

आचार्यकृपया विप्र सञ्छिन्नाखिलबन्धनः ।शिष्यः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति ध्रुवम्॥ १७.३७ ॥

AchAryakR^ipayA vipra sa~nChinnAkhilabandhanaH | shiShyaH shivapadAsakto gurvAtmA bhavati dhruvam

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः ।समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते॥ १७.३८ ॥

yadasti vastu tatsarvaM guNaprAdhAnyayogataH | samastaM vyastamapi cha praNavArthaM prachakShate

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवोदितम् ।तुभ्यं मे कथितं प्रीत्याद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्॥ १७.३९ ॥

rAgAdidoSharahitaM vedasAraH shivoditam | tubhyaM me kathitaM prItyAdvaitaj~nAnaM shivapriyam

दुरात्मनस्तस्य शिरः छिन्द्यसमतया ध्रुवम् ।सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः॥ १७.४१ ॥

durAtmanastasya shiraH ChindyasamatayA dhruvam | sachChaktyA ripukAlAgnikalpayA na hi saMshayaH

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदां वरः ।शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः॥ १७.४२ ॥

bhavAneva mune sAkShAchChivAdvaitavidAM varaH | shivaj~nAnopadeshe hi shivAchArapradarshakaH

यद्देहभस्मसम्पर्कात्सञ्छिन्नाघव्रजोऽशुचिः ।महापिशाचः सम्प्राप त्वत्कृपातः सतां गतिम्॥ १७.४३ ॥

yaddehabhasmasamparkAtsa~nChinnAghavrajo.ashuchiH | mahApishAchaH samprApa tvatkR^ipAtaH satAM gatim

शिवयोगीति सङ्ख्यातत्रिलोकविभवो भवान् ।भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशुः पशुपतिर्भवेत्॥ १७.४४ ॥

shivayogIti sa~NkhyAtatrilokavibhavo bhavAn | bhavatkaTAkShasamparkAtpashuH pashupatirbhavet

तव तस्य मयि पृच्छा लोकाशिक्षार्थमादरात् ।लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः॥ १७.४५ ॥

tava tasya mayi pR^ichChA lokAshikShArthamAdarAt | lokopakArakaraNe vicharantIha sAdhavaH

इदं रहस्यं परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि ।त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्॥ १७.४६ ॥

idaM rahasyaM paramaM pratiShThitamatastvayi | tvamapi shraddhayA bhaktyA praNaveShveva sAdaram

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे ।शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्॥ १७.४७ ॥

upavishya cha tAnsarvAnsaMyojya parameshvare | shivAchAraM grAhayasva bhUtirudrAkShamishritam

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः ।विचरँल्लोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि॥ १७.४८ ॥

tvaM shivo hi shivAchArI samprAptAdvaitabhAvataH | vichara.NllokarakShAyai sukhamakShayamApnuhi

सूत उवाच ।श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्तिः ।भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्त- त्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप॥ १७.४९ ॥

sUta uvAcha | shrutvedamadbhutamataM hi ShaDAnanoktaM vedAntaniShThitamR^iShistu vinamramUrtiH | bhUtvA praNamya bahusho bhuvi daNDavatta\- tpAdAravindaviharanmadhupatvamApa