Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
15
अध्याय 15 / 232

Adhyaya 15

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कल्पानुकथने कालरात्रिकृतजगत्संहरणवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १५ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता ।कालरात्रिर् जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kalpānukathane kālarātrikṛtajagatsaṃharaṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 15 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato mātṛsahasraiśca raudraiśca parivāritā / kālarātrir jagatsarvaṃ harate dīptalocanā

हिन्दी अर्थ

तत्तमः प्रतिनुत्तं वे मिथुनं स व्यजायत । अधरमंचरणाज्जज्न हिसा शोकादजायत ५ ततस्तस्मिन्समुद्भृते मिथुने चरणात्मनि । ततश्र भगवानासीत्प्रीतश्चबमशिश्चियत् ६ स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपो(पौ)हदभास्वराम् । द्विधा5करोत्स त॑ देहमर्धेनपुरुषोभवत् ७ अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत प्रकृतां भुतधात्रीं तां कामान्व सृष्टवान्विभुः ८

English

After knowing the fourteen types of transmigrations a person overpowered by the fear of Sarhsdra (transmigration from birth to birth) should begin suitable action.

अध्याय १५

श्लोक 2

ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः ।वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः

tatastā mātaro ghorā brahmaviṣṇuśivātmikāḥ / vāyvindrānalakauberā yamatoyeśaśaktayaḥ

हिन्दी अर्थ

सा दिव॑ पृथिवीं चेव महिम्ना व्याप्य धिष्ठिता। ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वांदिदमावृत्य तिष्ठति

English

Then, being whirled round by the wheel of Samsara he remembers (about Yoga). Thenceforth, he is always engaged in meditation in communion with the Supreme. He should start the Togic practice in such a way as he would be able to visualize the Soul.

अध्याय १५

श्लोक 3

स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः ।चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः

skandakroḍanṛsiṃhānāṃ vicarantyo bhayānakāḥ / cakraśūlagadākhaḍgavajraśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ

हिन्दी अर्थ

या त्वर्धात्सजते नारी शतरूयपा व्यजायत । सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परभदुश्चरम् १०

English

He is the first, the supreme light, the excellent bridge. He has grown up in living beings but this difference is not eternal.

अध्याय १५

श्लोक 4

खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये ।उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश

khaṭvāṅgairulmukairdīptairvyacaranmātaraḥ kṣaye / umāsaṃnoditā sarvāḥ pradhāvantyo diśo daśa

हिन्दी अर्थ

खत जी बोले- लोककर्ता ब्रह्मा ने इस प्रकार समस्त प्रजाओं की सृष्टि की; किन्तु किसी कारण वे प्रजागण विधिनिदिष्ट पथ में प्रवुत्त नहीं हुये ।!। इससे ब्रह्मा तमोगुण से आच्छन्न हो गये और दुखी रहने लगे । तब उन्होंने इष्ट्सद्धि का उपाय सोच निकाला और अपने में तामसी शक्ति की सृष्टि की ॥ प्रजा- गण राजस भाव को छोड़कर सत्त्वगुणावलम्बी होकर सन्‍्तप्त हो रहे हैं, यह देखकर जगत्पति पुनः शोक करने

English

Hence he who knows the procedure should worship this bridge, this Atman, this fire with its face in every direction, abiding in the heart of living beings.

अध्याय १५

श्लोक 5

तासां चरणविक्षेपैर् हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः ।त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः

tāsāṃ caraṇavikṣepair huṅkārodgāranisvanaiḥ / trailokyametatsakalaṃ vipradagdhaṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

लगे। तब उन्होंने तमोभाव को छोड़कर रजोग्रण का अवलम्बन किया। उस रजोगुण ने उनके तमोग्रुण को ढक लिया । उस परित्यक्त तमोगुण से एक मिथुन की उत्पत्ति हुई। ब्रह्मा के चरण से अधर्म और शोक से हिंसा का जन्म हुआ । इससे ब्रह्मा अत्यन्त आनन्दित हो गये। अपने उस मलिन शरीर की मलिनता को ब्रह्मा ने दूर कर उस देह को दो भागो में विभक्त किया, जिसमें एक भाग पुरुष हो गया और दूसरा स्त्री

English

After sipping water once only at the beginning, with purity and with the mind concentrated on Him, he should offer

अध्याय १५

श्लोक 6

हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च ।बभूव घोरा धरणी समन्तात् कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी

hāhāravākranditanisvanaiśca prabhinnarathyāgṛhagopuraiśca / babhūva ghorā dharaṇī samantāt kapālakośākulakarburāṅgī

हिन्दी अर्थ

उस स्त्री का नाम शतरूपा पड़ा उस प्राकृत और जीवों को धारण करने वाली देवी को ब्रह्मा ने सृष्टि कामना से उत्पन्न किया ।5। उसने अपनी महिमा से द्यावापृथिवी को व्याप्त कर लिया। गगनव्यापिती उस ब्राह्मी तनु ने, जो ब्रह्मा के आधे शरीर से उत्पन्न हुई थी। और जिसका नाम शतरूपा पड़ा था, नियुत वर्षों तक

English

He should then strengthen and satisfy himself by repeat¬ ing the following mantra—"Om, Thou art the knot of the Pranas. Tou art the Atman. Rudra indeed is the Atman. That Rudra, the destroyer of the subjects. He is the Pranas of the Atman.

अध्याय १५

श्लोक 7

यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते ।सर्वमेव तद् उच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम

yadetacchatasāhasraṃ jambūdvīpaṃ nigadyate / sarvameva tad ucchannaṃ samādhṛṣya nṛpottama

हिन्दी अर्थ

विराजमसुजद्वह् सो5भवत्पुरुषो विराद। स सम्राट्सासरूपात्तु वेराजस्तु मनुः स्मृतः १४ स वेराजः प्रजासर्ग: स सर्गे पुरुषों मनुः वेराजात्पुरुषाह्वीराच्छतरूपा व्यजायत

English

You are the eldest among Devas. You are fierce, the skilful bull. You are the destroyer of death. Let this Havis obla¬ tion offered be propitious to us".

अध्याय १५

श्लोक 8

जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा ।पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः

jambuṃ śākaṃ kuśaṃ krauñcaṃ gomedaṃ śālmalistathā / puṣkaradvīpasahitā ye ca parvatavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियव्रतोत्तानपादों पुत्रो पुत्रवतां वरो । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाताः प्रजास्त्विमा:.

English

Saying thus he shall touch the heart, the right toe and the navel with the right hand. Touching water once again, he shall touch the chest, eyes, nose, ears, heart and the head. The Prana and Apana both are declared as two Atmans.

अध्याय १५

श्लोक 9

ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा ।महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः

te grastā mṛtyunā sarve bhūtairmātṛgaṇaistathā / mahāsurakapālaiśca māṃsamedovasotkaṭaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवी नाम्ना तथा55क् तिः प्रसुतिश्र व ते शुभे। स्वायंभुवः प्रसूति तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभ: १७

English

Of these Prana is the inner and Apana is the external Atman. Anna (food) is Prana, and Apana is both life and death.

अध्याय १५

श्लोक 10

रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा ।पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया

rudhirodgāraśoṇāṅgī mahāmāyā subhīṣaṇā / pibantī rudhiraṃ tatra mahāmāṃsavasāpriyā

हिन्दी अर्थ

आकुत्यां मिथुन जज्े मानसस्य रुचे: शुभम् )। यज्ञश्व दक्षिणा चेव यमको संबभुवतुः

English

Anna (food) should be known as Brahman. It is the source of origin of the people. The living beings are born thro¬ ugh Anna (food). The maintenance is sought through Anna (food). The living beings increase through Anna. Hence it is called Anna.

अध्याय १५

श्लोक 11

कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् ।नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा

kapālahastā vikaṭā bhakṣayantī surāsurān / nṛtyantī ca hasantī ca viparītā mahāravā

हिन्दी अर्थ

यज्ञस्य दक्षिणायां च॒ पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवा: स्वायंभुवेष्न्तरे १२० यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मुता:। अजिताश्व व शूकाश्च गणों द्वो ब्रह्मणः स्मुता

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 12

त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी ।सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्

trailokyasaṃtrāsakarī vidyutsaṃsphoṭahāsinī / saptadvīpasamudrāntāṃ bhakṣayitvā ca medinīm

हिन्दी अर्थ

यामाः पूर्व परिक्रान्ता यतः संज्ञा दिवोकसः । स्वायंभुवसुतायां तु प्रसुत्यां लोकमातरः

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 13

ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः ।नर्मदातीरम् आश्रित्यावसन्मातृगणैः सह

tataḥ svasthānamagamadyatra devo maheśvaraḥ / narmadātīram āśrityāvasanmātṛgaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

जाप तू जी का जत+ 2 2 नज-त

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 14

अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना ।अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते

amarāṇāṃ kaṭe tuṅge nṛtyantī hasitānanā / amarā devatāḥ proktāḥ śarīraṃ kaṭamucyate

हिन्दी अर्थ

परम घोर तपरया की ।९-१०। उसने दीप्त यश वाले स्वायम्भूव मनु को पति के रूप में वरण किया । इकह॒त्तर युग का मन्वन्तर माना गया है। स्वयम्भु मनु उस अयोनिजा शतरूपा को पत्नी के रूप में प्राप्त कर उसके साथ रमण करने लगे। इसी से उसका एक नाम रति भी पड़ा। कल्प के आदि में वही प्रथम नर- नारी संयोग हुआ। ब्रह्मा ने विराट का सृजन किया है। विराद से ही वेराज मनु की उत्पत्ति है।

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 15

तैः कटैरावृतो यस्मात् पर्वतो ऽयं नृपोत्तम ।छिन्नभिन्नास्थिनिकरैर् वसामेदोऽस्रविप्लुतैः

taiḥ kaṭairāvṛto yasmāt parvato 'yaṃ nṛpottama / chinnabhinnāsthinikarair vasāmedo'sraviplutaiḥ

हिन्दी अर्थ

वीर सम्राद् वराज मनु ने शतरूपा के गर्भ से प्रियत्नत और उत्तानपाद नामक दो श्रेष्ठ पुत्रों और आकति तथा प्रसूति नाम्नी दो छुभ पुत्रियों को उत्पन्न किया। उन्हीं दो पृत्रियों से यह सारी प्रजा उत्पन्न हुई है ॥ स्वायम्भूव मनु ने प्रसूति को दक्ष के हाथ में सोंप दिया जो प्राण है, वही दक्ष है और संकल्प को मनु कहा जाता है। मनु ने रुचि प्रजापति को आकृति नाम की कन्या दे दी ॥११-१५। ब्रह्मा के मानस पुत्र॒ रुचि को

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 16

अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः ।महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः

amaraṃkaṭa ityevaṃ tena prokto manīṣibhiḥ / mahāpavitro lokeṣu śambhunā sa vinirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

आकूति के गर्म से यज्ञ और दक्षिणा नामक मिथुन सन्‍्तान उत्पन्न हुये ।१९॥ उस स्वायम्भुव मब्वन्तर में दक्षिणा में बारह पुत्र हुये । उनका नाम याम पड़ा ।२०। यज्ञ का ही दूसरा नाम यम था। उनके पुत्र होने के कारण वे याम कहलाये । वे अजित ओर शूक नामक दो भागों में विभक्त हैं, किन्तु देवों के बीच वे याम नाम से ही प्रसिद्ध हूँ। दक्ष प्रभु ने स्वायम्भुव मनु की पुत्री प्रसूति के गर्भ से संसार की माता

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 17

नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह ।ततो ऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः

nityaṃ saṃnihitastatra śaṅkaro hyumayā saha / tato 'haṃ niyatastatra tasya pādāgrasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातर:। श्सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्थ मातरः

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 18

प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् ।ततस् तालकसम्पातैर् गणैर् मातृगणैः सह

prahvaḥ praṇatabhāvena staumi taṃ nīlalohitam / tatas tālakasampātair gaṇair mātṛgaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

श्रद्धा लक्ष्मीध तिस्तुष्टिः पुष्टिमेंधा क्रिया तथा । बुद्धिलेज्जा वपुःशान्ति: सिद्धि: की तिस्त्रयोदशी।

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 19

संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः ।खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस् तथा

saṃpranṛtyati saṃhṛṣṭo mṛtyunā saha śaṅkaraḥ / khaṭvāṅgairulmukaiścaiva paṭṭiśaiḥ parighais tathā

हिन्दी अर्थ

पत्यथ्थें प्रतिजाग्रह धर्मो दाक्षायणी:ः प्रभुः। द्वाराण्येतानि चेवास्य विहितानि स्वयंभुवा २६ ताभ्यः शिष्टा यवीयस्थ एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 20

मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः ।वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः

māṃsamedovasāhastā hṛṣṭā nṛtyanti saṃghaśaḥ / vāmanā jaṭilā muṇḍā lambagrīvoṣṭhamūrddhajāḥ

हिन्दी अर्थ

सतों भवाय प्रायच्छ॒त्ल्याति च भूगवे तथा । मरीचये च संभूर्ति स्मृतिमज्धिरसे ददो १३०

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 21

महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च ।विकृतैराननैर् घोरैर् अर्भुजोल्बणमुखादिभिः

mahāśiśnodarabhujā nṛtyanti ca hasanti ca / vikṛtairānanair ghorair arbhujolbaṇamukhādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रद्धा काम विजज्ञे वे दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः धुत्यास्ट् नियमः पुत्रस्तुष्टया: संतोष उच्यते

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 22

अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये ।तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्

amaraṃ kaṇṭakaṃ cakruḥ prāpte kālaviparyaye / teṣāṃ madhye mahāghoraṃ jagatsantrāsakāraṇam

हिन्दी अर्थ

स्वरूप चौबीस पुत्रियों को उत्पन्न किया । वे सभी अत्यस्त भागर्यशालिनी और कमल के समान आँखवाली, योगपत्नी, योगमाता और ब्रह्म बादिनों थी। वे सभी संसार की माता थीं ।२१-२४। श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेघा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वषु शास्ति,।। सिद्धि और कीति इन समस्त दक्ष-कन्याओं को प्रभु धर्म ते पत्नी के रूप में वरण क्रिया स्वयम्भू ब्रह्मा ने धमंलाभ के लिये इन्हें द्वार रूप से निर्देश किया है।

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 23

मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् ।तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्

mṛtyuṃ paśyāmi nṛtyantaṃ taḍitpiṅgalamūrddhajam / tasya pārśve sthitāṃ devīṃ vimalāmbarabhūṣitām

हिन्दी अर्थ

इनकी कनिष्ठा सती, ख्याति, सम्भूति, स्मृति, प्रीति क्षमा, संनति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा और स्वधा नामक एकादश कन्यकाओं को रुद्र, भूगु, मरीचि, अद्धिरा, पुलह, ऋतु, पुलस्त्य, अन्रि, वसिष्ठ, पितृगण और अग्नि ने यथाक्रम से वरण किया । सती भव को, ख्याति भृगु को, सम्भूति मरिचि को, स्मृति आज्िरा को, प्रीति पुलस्त्य को, क्षमा पुलह को, संनति ऋतु को, अनुसूया अन्रि को, ऊर्जा वशिष्ठ को स्त्राह्न अग्नि को और स्वधा पितृगण

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 24

कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् ।विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्

kuṇḍalodghuṣṭagaṇḍāṃ tāṃ nāgayajñopavītinīm / vicitrairupahāraiśca pūjayantīṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

को दी गई अब इनकी सन्ततियों को भी कहते हैं ।२५-३२। ये सब बुद्धितती और महाभा ग्यशालिनी दक्षकन्य- काएँ प्रलयकालपयेनन्‍्त सभी मन्वस्तरों में सदाचारों का प्रतिपालन करती हुईं स्थित रहती है । श्रद्धा ने काम, लक्ष्मी

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 25

अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् ।नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्

apaśyaṃ narmadāṃ tatra mātaraṃ viśvavanditām / nānātaraṅgāṃ sāvartāṃ suvelārṇavasaṃnibhām

हिन्दी अर्थ

अप्रमाद, लण्जा ने विनय, वपु ने व्यवसाय, शान्ति ने क्षोम, सिद्धि ने सुख एवं कीति ने यश नामक पुत्र को

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 26

महासरःसरित्पातैर् अदृश्यां दृश्यरूपिणीम् ।वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत

mahāsaraḥsaritpātair adṛśyāṃ dṛśyarūpiṇīm / vandyamānāṃ suraiḥ siddhairmunisaṅghaiśca bhārata

हिन्दी अर्थ

८द् वाॉयुपुराणम्

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 27

एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् ।महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्

etasminnantare ghorāṃ saptasaptakasaṃjñitām / mahāvīcyaughaphenāḍhyāṃ kurvantīṃ sajalaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

क्षेमः शान्तिसुतभ्रापि सुखं सिद्धेव्यंजायत । यशः कीतें: सुतश्राषि इत्येते धर्मंसुनवः

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 28

दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः ।सधूमाशनिनिर्ह्रादैर् वहन्तीं सप्तधा तदा

dṛṣṭavānnarmadāṃ devīṃ mṛgakṛṣṇāmbarāṃ punaḥ / sadhūmāśaninirhrādair vahantīṃ saptadhā tadā

हिन्दी अर्थ

कामस्य हे: पुत्रो वे देव्यां रत्यां व्यजाथत । इत्येष वे सुखोदर्क:ः सर्गो धर्मस्प की तितः

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 29

इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम ।नष्टचन्द्रार्ककिरणम् अभूद् एतच्चराचरम्

iti saṃhāramatulaṃ dṛṣṭavānrājasattama / naṣṭacandrārkakiraṇam abhūd etaccarācaram

हिन्दी अर्थ

जज्ञे हिसा त्वधर्माह निकृतिभ्रानुतावुभो । निकृत्यनृतयोज॑जे भयं नरक एवं च

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 30

महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् ।अलातचक्रवत् तूर्णम् अशेषं भ्रामयंस्ततः

mahotpātasamudbhūtaṃ naṣṭanakṣatramaṇḍalam / alātacakravat tūrṇam aśeṣaṃ bhrāmayaṃstataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धमनियामक:ः । प्रजा: सुजेति व्यादिष्टा ब्रह्मणा नीललोहित:....

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 31

विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः ।महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्

vimānakoṭisaṃkīrṇaḥ sa kiṃnaramahoragaḥ / mahāvātaḥ sanirghāto yenākampaccarācaram

हिन्दी अर्थ

सो5भिध्याय सतों भार्या निर्मम्रे ह्मात्मसंभवान्। नाधिकान्न च होनांस्तान्मानसानात्मनः समान्

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 32

रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः ।वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्

rudravaktrātsamudbhūtaḥ saṃvarto nāma viśrutaḥ / vāyuḥ saṃśoṣayāmāsa vitatan saptasāgarān

हिन्दी अर्थ

पिड्भलान्संनिषड्भानां सकपर्दान्विलोहितान । विवासानन्‍्हरिकेशांश्च दृष्टिघ्नांश्य कपालिन:.

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 33

उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैर् अवबद्धमूर्द्धजः ।महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः

uddhūlitāṅgaḥ kapilākṣamūrddhajo jaṭākalāpair avabaddhamūrddhajaḥ / mahāravo dīptaviśālaśūladhṛksa pātu yuṣmāṃśca dine dine haraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नादान्यिशितादांश्च आज्ययान्तो मपांस्तथा । मेढ्पांश्वातिकायांश्व शितिकण्ठोग्रमन्‍यवः. ॥

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 34

शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः ।कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः

śūlī dhanuṣmānkavacī kirīṭī śmaśānabhasmokṣitasarvagātraḥ / kapālamālākulakaṇṭhanālo mahāhisūtrairavabaddhamauliḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसव किया । ये सब पुत्र धर्म के थे ।३३-३७। काम को रति के गर्भ से हर्ष नामक पुत्र उत्पन्न हुआ धर्म का यही सुखदायक वंश वर्णन है

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 35

स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः ।पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः

sa gonasaughaiḥ pariveṣṭitāṅgo viṣāgnicandrāmarasindhumauliḥ / pinākakhaṇṭūvāṅgakarālapāṇiḥ sa kṛttivāsā ḍamarupraṇādaḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्म को हिसा के गर्भ से निकृति नाम की कन्या और अनृत नामक पुत्र उत्पन्न हुआ । अनूत को निकृति से भय ऑर नरक नामक दो पुत्र एवं वेदना तथा माया नाम की दो पुत्रियाँ पेदा हुईं। भय को माया से सब भूतों को नष्ट करने वाला मृत्यु नामक पुत्र हुआ। रौरव यानी नरक को बेदना से दुःख नामक पुत्र हुआ। मृत्यु को वेदना से जरा, शोक, क्रोध और असुया नामक चार सन्‍्तान हुए।

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 36

स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः ।नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण

sa saptalokāntaraniḥsṛtātmā mahabhujāveṣṭitasarvagātraḥ / netreṇa sūryodayasannibhena pravālakāṅkūranibhodareṇa

हिन्दी अर्थ

वेदना की यह सन्‍्तत्ति, दुःखमय और अधर्म लक्षणों से युक्त है। इन्हें दूसरी भार्या तथा पुत्रादि नहीं है एवं ये सभी अमर हैं। यह तामस-सर्यग धर्म का नियामक होकर प्रादुर्भूत हुआ है। ब्रह्म ने जब नील- लोहित यानी महादेव को प्रजाओं की सृष्टि करने के लिये कहा, तब उन्होंने भार्या सती का ध्यान करके समान ग्रुण स्वभाव वाले आत्मसम 'नेकानेक मालव सन्‍्तान को उत्पन्न क्रिया। महादेव के सभी

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 37

सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन ।ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले

sandhyābhraraktotpalapadmarāgasindūravidyutprakarāruṇena / tatena liṅgena ca locanena cikrīḍamānaḥ sa yugāntakāle

हिन्दी अर्थ

पुत्र रूप, तेज, बल और ज्ञान में पिता के तुल्य थे ।१९-४४॥ सभी चर्म धारण किये हुये थे, वे पिज्भलवर्ण, निषद्भधारी, जटिल, कुछ लोहितवर्ण, वसनहीन, हरितकेश, क्र्रदुष्टि और कपालधारी थे। इसमें कोई बहुरूपधारी, विरूप, सुरूप, विश्वरूप रथी, वर्मी, (कवचवारी), चर्मी, बरूश्री, शतबाहु, सहस्रबाहु,

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 38

हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद् भगवान् समेरुः ।पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत् सो ऽपि जगाम तत्र

hiraṇmayenaiva samutsṛjan sa daṇḍena yadvad bhagavān sameruḥ / pādāgravikṣepaviśīrṇaśailaḥ kurvañjagat so 'pi jagāma tatra

हिन्दी अर्थ

अयातयामानसजदुद्ररूपान्सुरोत्तमान्। ब्रह्मा दृष्ट्वाइश्रवीदेतान्मा स्राक्षीरीद्शीः प्रजा: ५४ स्रष्टव्या ना5मनसस्‍्तुल्या प्रजा नवाधिकास्त्वया । अन्या:सुज त्वं भद्ं ते(प्रजा व सृत्युसंयुताः

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 39

संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् ।जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः

saṃhartukāmastridivaṃ tvaśeṣaṃ pramuñcamāno vikṛtāṭṭahāsam / jahāra sarvaṃ tridivaṃ mahātmā saṃkṣobhayanvai jagadīśa ekaḥ

हिन्दी अर्थ

ना55रप्स्यन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतम्ृत्यवः । एवमुक्तो5्ब्रवीदेन नाहं मृत्युसमन्विताः ५६ प्रजा: स्रकष्यामि भद्ं ते) स्थितो5हं त्वं सृज प्रजा: । एते ये वे मया सृष्ठा विरूपा नीललोहिताः ।

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 40

तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् ।सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति

taṃ devamīśānamajaṃ vareṇyaṃ dṛṣṭvā jagatsaṃharaṇaṃ maheśam / sā kālarātriḥ saha mātṛbhiśca gaṇāśca sarve śivamarcayanti

हिन्दी अर्थ

सहस्रार्णा सहल्न तु आत्मनोपसनिश्चिताः । एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबला: ४८ पथिव्यामन्तरिक्षे च् रुद्रनाम्ता प्रतिश्र् ता:। शतरुद्रसमाम्नाता भविष्यन्तोह यज्ञियाः 0५६ यज्ञभाजो भविष्यन्ति सववें देवयुगं: सह । मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दजा:ः (६०

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

अध्याय १५

श्लोक 41

नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् ।जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिम् अहर्निशं ते

nandī ca bhṛṅgī ca gaṇādayaśca taṃ sarvabhūtaṃ praṇamanti devam / jāgadvaraṃ sarvajanasya kāraṇaṃ haraṃ smarārātim aharniśaṃ te

हिन्दी अर्थ

ते: सार्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीह (हा) युगक्षयात् । एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता

English

Devas and Danavas eat the food oblated in the (sacri¬ ficial) fire. Gandharvas, Yaksas, Raksasas and Pisacas too par¬ take of it.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 15
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.