Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
16
अध्याय 16 / 232

Adhyaya 16

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये सृष्टिसंहरणसंरम्भवर्णनं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १६ श्रीमार्कण्डेय उवाच: समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली ।गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye sṛṣṭisaṃharaṇasaṃrambhavarṇanaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 16 śrīmārkaṇḍeya uvāca: samātṛbhirbhūtagaṇaśca ghorairvṛtaḥ samantātsa nanarta śūlī / gajendracarmāvaraṇe vasānaḥ saṃhartukāmaśca jagatsamastam

हिन्दी अर्थ

अतिकाय, शितिकण्ठ, नीलग्रीव, अन्नभोजी, मांसभोजी, घृतपायी, सोमपायी, अतिक्रोधी, धनुर्वाणादि नाना अस्त्रधारी आसीन, धावमान, जम्हाई लेने बाले, स्थित, अध्णपनशील, जप करने योग्य, ध्यान करनेवाले, ज्वलनशील, वर्षणशील, प्रकाशशील, धूप करने में असक्त, बुद्ध, बुद्धतम, ब्रह्रिष्ठ, शुभदशंन, तीलग्रीव, सहख्ललोवन, सर्वाज्जलोचन, रात्रिचारी, सबभूतों के लिये अदृश्य, महायोगयुक्त, स्थिर यौवन और

English

Henceforth I shall explain the characteristics of purity and conduct of life, the observance of which purifies the Atman and leads a person to heaven after death.

अध्याय १६

श्लोक 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैर् अनेकेखबद्धमाली ।मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

maheśvaraḥ sarvasureśvarāṇāṃ mantrair anekekhabaddhamālī / medovasāraktavicarcitāṅgastrailokyadāhe praṇanarta śambhuḥ

हिन्दी अर्थ

महातेजस्वी थे। हजार-हजार का दल बाँध कर वे सब रोदन और द्रवण कर रहे थे। रुद्ररूप सुरोत्तम की प्रजा सृष्टि देखकर ब्रह्मा ने कहा-आप इस तरह की प्रजा सृष्टि न करें ४५-५४। रुद्र आप का कल्याण हो। आप अब अपनी तरह इस आकार-प्रकार की प्रजाओं को मत उत्पन्न करें। आप मरणशील प्रजाओं +»ो सृष्टि करें। मृत्यु रहित प्रजा कर्मौनुष्ठान में प्रवृत्ति नहों होती हैं। यह

English

Seeking of water for purity is the excellent state of sages. He who is not negligent in regard to these comes to no trou¬ ble.

अध्याय १६

श्लोक 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार ।संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

sa kālarātryā sahito mahātmā kāle trilokīṃ sakalāṃ jahāra / saṃvartakākhyaḥ sahabhānubhāvaḥ śambhurmahātmā jagato variṣṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर नीललोहित रुद्र ने कहा--आपका कल्याण हो। हम मरणशील प्रजा की सृष्टि नहीं करते। हम इस कर्म से विरत होते हैं। आप ही प्रजा की सृष्टि करें। हमने जो इन नीललोहित, विरुप और अपने समान हजारों प्रजाओं को उत्पन्न किया है, वे महाबली देवगण भूलोक और अन्‍्तरिक्ष में रुद्र नाम से प्रसिद्ध होकर यज्ञीय देवों के मध्य में परिंगणित होंगे एवं शतरुद्र नाम से विख्यात होंगे। सब युगों के साथ

English

Insult and honour, they say, constitute (what is called) poison and nectar. Insult is poison; honour is nectar.

अध्याय १६

श्लोक 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् ।ततो ऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

sa visphuliṅgotkaradhūmamiśraṃ maholkavajrāśanivātatulyam / tato 'ṭṭahāsaṃ pramumoca ghoraṃ vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābham

हिन्दी अर्थ

ये यज्ञीय भाग का भोग करेंगे। प्रत्येक मन्वन्तर में छन्‍्दः समुत्पन्न जो यज्ञीय देवता प्रादूर्भूत होंगे, उनके साथ यज्ञीय होकर ये महाप्रलयपर्य॑न्त रहेंगे ।(५५-६०३। धोमान् महादेव द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर ब्रह्मा अत्यन्त

English

The sage who does not err in regard to these comes to no trouble. He should remain with the preceptor for a year enga¬ ged in what is pleasing and beneficial to him.

अध्याय १६

श्लोक 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन ।आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

sahasravajrāśanisaṃnibhena tenāṭṭahāsena harodgatena / āpūritāstatra diśo daśaiva saṃkṣobhitāḥ sarvamahārṇavāśca

हिन्दी अर्थ

ब्रहणा समनुज्ञाते सदा सर्वंमभूत्किल । तदा प्रभृति देवेशो न प्रासुयत वे प्रजा ६२

English

He should not be negligent in the observance of vows, major ( Tamas ) or minor ( Niyamas ). After attaining supreme knowledge, he should seek permission from his preceptor and move about the earth consistently with Dharma.

अध्याय १६

श्लोक 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् ।किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

sa brahmalokaṃ prajagāma śabdo brahmāṇḍabhāṇḍaṃ pracacāla sarvam / kimetadityākulacetanāste vitrastarūpā ṛṣayo babhūvuḥ

हिन्दी अर्थ

अथ यानि दशेतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे। स्वान्दिवानुषींश्चव समेतानसुरःसह

English

This is the holy dictate of Dharma, viz. one should go along the path purified by (i.e. observed carefully by) the eyes; one should drink water filtered with a cloth; and one should utter words purified by truth i.e. state the truth only. 2

अध्याय १६

श्लोक 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् ।भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

praṇamya sarve sahasaiva bhītā brahmāṇamūcuḥ parameśvareśam / bhītāśca sarve ṛṣayastataste surāsuraiścaiva mahoragaiśca

हिन्दी अर्थ

अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः । अत्येति दवानश्वर्यादुबलिन च महासुरान्

English

It is the considered opinion that the knower of Yoga should never accept hospitality in Sraddhas and Tajnas and that it is only thus that a Yogin becomes non-violent.

अध्याय १६

श्लोक 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः ।कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

vidyutprabhābhāsurabhīṣaṇāṅgaḥ ka eṣa cikrīḍati bhūtalasthaḥ / kālānalaṃ gātramidaṃ dadhāno yasyāṭṭahāsena jagadvimūḍham

हिन्दी अर्थ

योगं तपश्च सत्यं च धर्म चापि महामुने । माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधन च प्रचक्ष्व नः ६८ मेन येन च धर्मेण गति प्राप्स्यन्ति वे द्विजाः । तत्सव श्रोतुसिच्छामि योग माहेश्वरं प्रभो ६६९

English

An intelligent Yogin should go out (for alms) when the fires (in the kitchen) have become smokeless 3 and have been

अध्याय १६

श्लोक 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् ।सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

vitrastarūpaṃ prababhau kṣaṇena saṃhartumicchetkimayaṃ trilokīm / sārdhaṃ tvayā saptabhirarṇakaiśca janastapaḥ satyamabhiprayāti

हिन्दी अर्थ

पञ्च धर्माः पुराण तु रुद्रेण समुदाहृता: । माहेश्वर्य यथा प्रोक्‍्तं रुद्ररक्लिष्टकर्सशिः ' ७०

English

This chapter prescribes the rules of conduct to be followed by Pasu- pata yogins. The term * Saucdcdra* corresponds to c Sadacara ' in Dharma Sastra. These are usages practised by one's ancestors (Manu) or by Sift™ under the belief that they are part of Dharma (JCumarila). Some of the rules (as noted below) are adopted from those prescribed for samnyasins. Some of the verses are adapted from Smrtis.

अध्याय १६

श्लोक 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय ।न दृष्टमेतद् विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

saṃhartukāmo hi ka eṣa deva etatsamastaṃ kathayāprameya / na dṛṣṭametad viṣamaṃ kadāpi jānāsi tattvaṃ paramo mato naḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हये और भीममूर्ति महादेव से कहा-हैं प्रभु! आपका कल्याण हो आपने ज॑सा कहा है, वसा हीं हों ।६१-६२। विधाता के आदेश से ही सब काये हुआ करते हैं तब से महादेव ने प्रजासष्टि को बन्द कर दियां। उस समय से कल्पान्तपर्यन्त वे स्थाण और उद्धवरेता होकर रहे । यतः उन्होंने कहा था, कि हम इस कम से विरत होते हैं--(ठहर गये) इसीलिये उनके नाम स्थाणु पड़ा । ज्ञान, बराग्य, ऐश्वयें, तपस्या सत्य, क्षमा,

English

An echo of Manu VI. 46. Cf. also Sankhasmrti. VII.7.-Visnu Dh. S.

अध्याय १६

श्लोक 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

niśamya tadvākyamathābabhāṣe brahmā samāśvāsya surādisaṅghān

हिन्दी अर्थ

धृति, सृष्ट-योग्यता, शासन-गुण और आत्मसंबोध ये दश ग्रण शंकर में सदा वर्तमान रहते हैं। देवता, असुर और ऋषियों से भी वे अधिक तेजस्वी हैं, इसी से उनका नाम महादेव पड़ा । उन्होंने ऐश्वर्य से देवों को, बल से असुरों को और ज्ञान से ऋषियों को, तथा योग द्वारा सम्पूर्ण भूतों को पराजित किया है

English

and KP. II. 28. 19.

अध्याय १६

श्लोक 12

श्रीब्रह्मोवाच: स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा ।पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

śrībrahmovāca: sa eṣa kālastridivaṃ tvaśeṣaṃ saṃhartukāmo jagadakṣayātmā / pūrṇe ca śete parivatsarāṇāṃ bhaviṣyatīśānavibhurna citram

हिन्दी अर्थ

ऋषि गण बोले-- महामुनि ! आपने हम लोगों से महेश्वर का ज्ञानसाधन, योग, तप, सत्य और

English

Cf. Manu VI. 56, Sankha. VII. 2.

अध्याय १६

श्लोक 13

संवत्सरो ऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः ।दृष्टो ऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

saṃvatsaro 'yaṃ parivatsaraśca udvatsaro vatsara eṣa devaḥ / dṛṣṭo 'pyadṛṣṭaḥ prahutaḥ prakāśī sthūlaśca sūkṣmaḥ paramāṇureṣaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म कहा है। प्रभु ! जिस धर्माचरण से द्विजगण सद्गति प्राप्त करते हैं उस माहेश्वर योग को हम लोग सुनना चाहते हैं

English

First of all, he should go to the houses of only those householders who maintain good conduct. Such begging for alms is said to be an excellent means of livelihood advised to the Yogin.

अध्याय १६

श्लोक 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरो ऽयं प्रभुरात्मवादी ।तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

nātaḥ paraṃ kiṃcidihāsti loke parāparo 'yaṃ prabhurātmavādī / tuṣyeta me kālasamānarūpa ityevamuktvā bhagavānsureśaḥ

हिन्दी अर्थ

वायु बोले-रुद् ने पाँच प्रकार के धर्मों को बताया है, जो पुराण में माहेश्वर धर्म के नाम से कहा गया है

English

Secondly, he should go to the abodes of modest house¬ holders who arc faithful, self-controlled, learned and noble.

अध्याय १६

श्लोक 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

sanatkumārapramukhaiḥ sametaḥ saṃtoṣayāmāsa tato yatātmā

हिन्दी अर्थ

यमशुक्रपुरोगश्च पितृकालान्तकंस्तथा । एतेश्चान्येश्व बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः

English

Last of all he should go to the residence of non-defiled and unfallen people. Begging for alms in the abodes of lower caste is considered mean.

अध्याय १६

श्लोक 16

ब्रह्मोवाच: नमो ऽस्तु सर्वाय सुशान्तमूर्ताये ह्यघोररूपाय नमोनमस्ते ।सर्वात्मने सर्व नमोनमस्ते महात्मने भूतपते नमस्ते

brahmovāca: namo 'stu sarvāya suśāntamūrtāye hyaghorarūpāya namonamaste / sarvātmane sarva namonamaste mahātmane bhūtapate namaste

हिन्दी अर्थ

ते वे प्रक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिमं ला: । उपसते सुनिगणाः संधाया55त्मानमात्मनि

English

The alms received may be gruel, butter-milk, milk, barley-water, cooked or uncooked fruits, roots, oil-cake or any¬ thing offered in accordance with the householder's ability.

अध्याय १६

श्लोक 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते ।गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

oṅkāra huṅkārapariṣkṛtāya svadhāvaṣaṭkāra namonamaste / guṇatrayeśāya maheśvarāya te trayīmayāya triguṇātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वे प्रियेप्सवः । विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ७४ महेश्वरेण ये प्रोक्ताः पश्च धर्मा: सनातनाः । तान्सर्वान्क्रमयोगेन (ण )उच्चमानान्निबोधत ७४५ प्राणायामस्तथा ध्यान प्रत्याहारोड्थ धारणा । स्मरणं चेब योगेडस्मिन्पच्च धर्मा: प्रकीतिता:

English

Thus the foodstuffs conducive to the increase in Siddhis of Yogins have been proclaimed by me. Among these the most excellent is that which is received by way of alms.

अध्याय १६

श्लोक 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरो ऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः ।त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

tvaṃ śaṅkaratvaṃ hi maheśvaro 'si pradhānamagryaṃ tvamasi praviṣṭaḥ / tvaṃ viṣṇurīśaḥ prapitāmahaśca tvaṃ saptajihvastvamanantajihvaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां क्रमविशेषेण लक्षणं कारणं तथा। प्रवक्ष्यामि तथा तत्त्वं यथा रुद्रेण भाषितम् ७७ प्राणायामगतिश्रवापि प्राणस्याइ5याम उच्यते । स चापि त्रिविध:ः प्रोक्तो मनन्‍्दो मध्योत्तमस्तथा

English

He who begs alms in a righteous manner, is better than the person who drinks a drop of water from the tip of the hu$a grass once in a month.

अध्याय १६

श्लोक 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् ।आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परो ऽसि

sraṣṭāsi sṛṣṭiśca vibho tvameva viśvasya vedyaṃ ca paraṃ nidhānam / āhurdvijā vedavido vareṇyaṃ parātparastvaṃ parataḥ paro 'si

हिन्दी अर्थ

इत्येतत्त्रिविधं प्रोक्‍्तं प्राणायामस्य लक्षणम् । प्रमाणं स समासेन लक्षणं च निबोधत ८२

English

The observance of the Candrayaiia 1 vow is the most ex¬ cellent for the Yogin. He should perform it once, twice, thrice, four times successively or as many times as he can.

अध्याय १६

श्लोक 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

sūkṣmātisūkṣmaṃ pravadanti yacca vāco nivartanti mano yataśca

हिन्दी अर्थ

सिहो वा कुजरो वाइपि तथान्यो वा मृगो वने गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते ८ रे

English

Non-stealing, celibacy, non-covetousness and renun¬ ciation are the holy rites of recluses (Bhiksus ). The restraints {Myomas) are non-violence, truthfulness; non-furiousness, ser-

अध्याय १६

श्लोक 21

श्रीमहादेव उवाच: त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने ।ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

śrīmahādeva uvāca: tvayā stuto'haṃ vividhaiśca mantraiḥ puṣṇāmi śāntiṃ tava padmayone / īkṣasva māṃ lokamimaṃ jvalantaṃ vaktrairanekaiḥ prasabhaṃ harantam

हिन्दी अर्थ

अक्लिष्टकर्मा रुद्रगण, आदित्य, वसु, साध्य दोनों अश्विनीकुमार, मछ्दगण, भृगुवंशीय गण, सुरपुर- वासी शुक्र, यम, पितृ, काल और अन्तक प्रभृति अनेकानेक धामिक व्यक्ति उस धर्म का प्रतिपालन करते हैं ।9१-७२। इस धर्म के उपासक वासता से रहित और शरद ऋतु के आकाश के समान निर्मल हो जाते हैं । मुनिगण आत्मा में मत को लगाकर उस धर्म की उपासना करते हैं ।७३। इस धर्म के उपासक गुरु के प्रिय

English

Just as an elephant is caught in the forest, is then controlled, so man with the seeds (of Karmas) as his source of birth, body as gwias, is bound by Karmas. Soon he is trapped and is disciplined like a (wild) elephant. In this way, with the seeds of his Karmas having been burnt by the fire of pure know¬ ledge, He becomes free from bondage and quiescent. He is called the liberated (soul).

अध्याय १६

श्लोक 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः ।पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā sa deveśo devyā saha jagatpatiḥ / pitāmahaṃ samāśvāsya tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

और हितकर कायं में निरत एवं गुरु के प्रियपात्र होकर मनुष्य जन्म की कुछ चिन्ता न कर देवता की तरह विहार करते हैं ७४। महेश्वर ने जिन सनातन पाँच धर्मों को कहा है उन्हें हम यथाक्रम से कहते हैं, आप लोग सुनें ।9५। माहेश्वर योग के प्राणायाम, ध्यान, प्रत्याहार, धारणा और स्मरण ये ही पाँच धर्म हैं उनका ऋरमशः लक्षण, कारण और तत्त्व, जैसा कि रुद्र ने बताया है, हम कहते हैं ।9६-७७। प्राण की विस्तार-गति को ही प्राणा-

English

By Vedas, by means of eulogies, all rites in a sacrifice (are pei formed). Jap a is regarded more important than know¬ ledge. Meditation free from association with attachment is better than Juana. When that is achieved, the eternal (Moksa) is obtained.

अध्याय १६

श्लोक 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते ।पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

idaṃ mahatpuṇyatamaṃ variṣṭhaṃ stotraṃ niśamyeha gatiṃ labhante / pāpairanekaiḥ pariveṣṭitā ye prayānti rudraṃ vimalairvimānaiḥ

हिन्दी अर्थ

याम कहते हैं । वह तीन प्रकार का है, उत्तम, मध्यम और मन्द ।७८। प्राण के निरोध को भी प्राणयाम कहते हैं। प्राणायाम का प्रमाण द्वादश मात्रात्मक है ।७६। मन्द प्राणायाम द्वादश मात्रात्मक है, इसके बारह उद्- घात हैं। मध्यम प्राणायाम चौबीस मात्रात्मक है । इसके दो उद्घात हैं ।६०। उत्तम प्राणायाम की तिरसठ मात्रायें हैं और इसके तीन उद्घात हैं स्वेद, कम्प और विषाद जिससे उत्पन्न हो, वह उत्तम प्राणायाम है ।5९। प्राणा-

English

The Yogin possesses these attributes: control of sense- organs, quiescence, truthfulness, sinlessness, silence, straight¬ forwardness towards all living beings, knowledge of things be- yond the scope of sense-organs, uprightness etc. Those purified by means of knowledge have declared thus.

अध्याय १६

श्लोक 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः ।सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयो ऽत्र

bhayaṃ ca teṣāṃ na bhavetkadācitpaṭhanti ye tāta idaṃ dvijāgryāḥ / saṅgrāmacaurāgnivane tathābdhau teṣāṃ śivastrāti na saṃśayo 'tra

हिन्दी अर्थ

याम का यह त्रिविध लक्षण हुआ । प्रमाण और लक्षण भी अब संक्षेप से सुनिए--सिंह, हाथीं, मृग या अन्य

English

Composed in mind, absorbed in Brahma (or the Veda), un-erring and alert, pure, delighting in the Atman, with senses controUed-such pure, unsullied, highly intelligent, praise¬ worthy (un-censurable) and pure (yogins) achieve (master)

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.