Narada Purana· Nārada Purāṇa
26
अध्याय 26 / 167

Book 1 - Adhyaya 27

106 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ106 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २६

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे स्मार्त्तधेर्मषु वेदाध्ययनादिकस्य गृहस्थधर्मस्य च निरुपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः सनक उवाच गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि मुनिसत्तम ।यद्रूतां सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde smārttadhermaṣu vedādhyayanādikasya gṛhasthadharmasya ca nirupaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca gṛhasthasya sadācāraṃ vakṣyāmi munisattama / yadrūtāṃ sarvapāpāni naśyantyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नको ब्राह्मणके पात्रोंमें भगवत्स्मरणपूर्वक डाले। फिर स्वादिष्ट भक्ष्य, भोज्य, लेह्य आदिके द्वारा ब्राह्मणोंका पूजन करे। तदनन्तर एकाग्रचित्त हो विश्वेदेव और पितर--दोनोंके लिये अन्न परोसे।

English

"O excellent sage, I shall describe to you the good conduct of life of the householder on observing which all his sins definitely perish.

अध्याय २६

श्लोक 2

ब्राह्ने मुहूर्ते चोत्थाय पुरुषार्थाविरोधिनीम् ।वृत्तिं संचिन्तयेद्विप्र कृतकेशप्रसाधनः

brāhne muhūrte cotthāya puruṣārthāvirodhinīm / vṛttiṃ saṃcintayedvipra kṛtakeśaprasādhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय इस प्रकार प्रार्थना करे-- आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबला: ॥

English

O Brahmana, the householder should get up in the Brdkma MuhUridS (i.e. within an hour and a half before the dawn). He should then arrange his tresses properly. He should then think about the means of livelihood that is not contrary to the aims of life.

अध्याय २६

श्लोक 3

दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः ।कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः

divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaḍmukhaḥ / kuryānmūtrapurīṣe tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

'महान् बलवान् महाभाग विश्वेदेवगण यहाँ पधारें और जो जिस श्राद्धमें विहित हों वे उसके

English

He should pass urine or evacuate the bowels with the sacred thread placed on the ear. If it is during day or the two junctions of dawn and dusk, he should face the north and if it is in the night time, he should face the south (for answering calls of nature).

अध्याय २६

श्लोक 4

शिरः प्रावृत्य वस्त्रेण ह्यन्तर्द्धाय तृणैर्महीम् ।वहन्काष्टं करेणैकं तावन्मौनी भवेद्द्विजः

śiraḥ prāvṛtya vastreṇa hyantarddhāya tṛṇairmahīm / vahankāṣṭaṃ kareṇaikaṃ tāvanmaunī bhaveddvijaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विश्वेदेवोंसे प्रार्थना करे। “ये देवासः ' इत्यादि मन्त्रसे भी उनकी अभ्यर्थना करनी चाहिए। देवपक्षके ब्राह्मणोंसे भी ऐसी ही प्रार्थना करे। उसके बाद “ये चेह पितरो' इत्यादि

English

(While answering calls of nature)* the man should keep his head covered with a cloth, he should spread grass on the ground where he is going to answer calls of nature; he should hold a stick or a wooden piece in his hand and be silent during the whole period.

अध्याय २६

श्लोक 5

पथि गोष्टे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ ।तथा वृक्षस्य च्छायायां कान्तारे वह्निसन्निधौ

pathi goṣṭe nadītīre taḍāgagṛhasannidhau / tathā vṛkṣasya cchāyāyāṃ kāntāre vahnisannidhau

हिन्दी अर्थ

'जिनका तेज सब ओर प्रकाशित हो रहा है, जो ध्यानपरायण तथा योगदृष्टिसे सम्पन्न हैं, उन मूर्त पितरोंको तथा अमूर्त पितरोंको भी मैं सदा नमस्कार करता हूँ।'

English

Effort should always be made for the sake of purity; a Brahmana is remembered as one whose root is in cleanliness; every holy rite of one devoid of cleanliness and prescribed conventional conduct of life is in vain.*

अध्याय २६

श्लोक 6

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे ।ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम्

devālaye tathodyāne kṛṣṭabhūmau catuṣpathe / brāhmaṇānāṃ samīpe ca tathā goguruyoṣitām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पितरोंको प्रणाम करके श्राद्धकर्ता

English

Learned men say that the cleaning process after pass¬ ing urine is as follows; One part of the mud is applied to the penis and three parts over each of the testicles.

अध्याय २६

श्लोक 7

तुषाङ्गारकपालेषु जलमध्ये तथैव च ।एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत्

tuṣāṅgārakapāleṣu jalamadhye tathaiva ca / evamādiṣu deśeṣu malamūtraṃ na kārayet

हिन्दी अर्थ

.... करे। अन्यान्य पुण्यदायक प्रसंगोंका चिन्तन करे। इतिहास, पुराण तथा धर्मशाखत्रोंका भी पाठ करे। नारदजी! जबतक ब्राह्मणलोग भोजन करें, तबतक इन सबका जप या पाठ करना चाहिए।

English

To women without initiation, the purificatory rite is as long as the odour and sliminess are removed; but to every one who is observing a religious vow, the purificatory rite is like that of an ascetic.

अध्याय २६

श्लोक 8

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः ।शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम्

śauce yatnaḥ sadā kāryaḥ śaucamūlo dvijaḥ smṛtaḥ / śaucācāravihīnasya samastaṃ karma niṣphalam

हिन्दी अर्थ

जब वे भोजन कर लें, उस समय परोसनेवाले पात्रमें बचा हुआ उच्छिष्टके समीप भूमिपर बिखेर दे। यह विकिरान्नट कहलाता है। उस समय “मथ्ुुवाता ऋतायते ' इत्यादि सृक्तका

English

O excellent one, he should wipe off the checks twice

अध्याय २६

श्लोक 9

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं ब्राह्ममाभ्यान्तरं तथा ।मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम्

śaucaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ brāhmamābhyāntaraṃ tathā / mṛjjalābhyāṃ bahiḥ śuddhirbhāvaśuddhistathāntaram

हिन्दी अर्थ

जप करे। नारदजी! इसके बाद श्राद्धकर्ता पुरुष स्वयं दोनों पैर धोकर भलीभाँति आचमन कर ले। फिर ब्राह्मणोंके आचमन कर लेनेपर पिण्डदान करे। स्वस्तिवाचन कराकर अक्षय्योदक दे

English

He should touch the eyes and the ears in order, with the thumb and the ring finger. The Brahmana should touch the umbilical region with the little finger in combination with the thumb.

अध्याय २६

श्लोक 10

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत् ।।न मूषकादिखनितां फआलोत्कृष्टां तथैव च

gṛhītaśiśraścotthāya śaucārthaṃ mṛdamāharet /. na mūṣakādikhanitāṃ phaālotkṛṣṭāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

(तर्पण करें)। उसे देकर एकाग्रचित्त होकर ब्राह्मणोंका अभिवादन करे। उलटे हुए अर्ध्यपात्रोंको सीधा करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे और उनसे

English

The wise man should touch the chest with the palm and the head with the tips of the fingers. He should touch the shoulders with the palm or the tips of the fingers.

अध्याय २६

श्लोक 11

वापीकूपतडागेभ्यो नाहरेदपि मृत्तिकाम् ।शौचं कुर्यात्प्रयत्नेन समादाय शुभां मृदम्

vāpīkūpataḍāgebhyo nāharedapi mṛttikām / śaucaṃ kuryātprayatnena samādāya śubhāṃ mṛdam

हिन्दी अर्थ

अर्ध्यपात्रको हिलाये या सीधा किये बिना (दक्षिणा लेते और) स्वस्तिवाचन करते हैं, उनके पितर एक वर्षतक उच्छिष्ट भोजन करते हैं। स्मृति-

English

O leading Brahmana, after performing the Acamana rite thus, he attains excellent purity. Thereafter, he should chew the tooth brush twig of some good tree.' It must have the bark in tact.

अध्याय २६

श्लोक 12

लिङ्गे मृदेका दातव्या तिस्रो वा मेढ्रयोर्द्वयोः ।एतन्मूत्रमुत्सर्गे शौचमाहूर्मनीषिणः

liṅge mṛdekā dātavyā tisro vā meḍhrayordvayoḥ / etanmūtramutsarge śaucamāhūrmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि वचन कहकर ब्राह्मणोंसे आशीर्वाद ग्रहण करे। तदनन्तर उन्हें प्रणाम करे और उन्हें यथाशक्ति

English

The twig chewed by a Brahmapa should have the thickness of the little finger and the length of ten angulasy that of the K$atriya's tooth-brush should be nine Angulos in length and in the case of a Vailya it should measure eight angulas. O leading sage, the ludra should chew a tooth brush twig four angulas in length, and so much in the case of a woman also.

अध्याय २६

श्लोक 13

एका लिङ्गे गुदे पञ्च दश वामे तथोभयोः ।सत्प तिस्रः प्रदातव्याः पादयोर्मृत्तिकाः पृथक्

ekā liṅge gude pañca daśa vāme tathobhayoḥ / satpa tisraḥ pradātavyāḥ pādayormṛttikāḥ pṛthak

हिन्दी अर्थ

२. “'इदं विष्णुविचक्रमे', 'विष्णो: कर्माणि पश्यत', “विष्णो: क्रमोइसि सपत्रहा', 'विष्णोर्नु क॑ वीर्याणि

English

The following seven cities should be known as the bestowers of salvation: viz. Ayodhya, Mathura, Maya, Kai, Kafici, Avantika and Dvaravati.'*

अध्याय २६

श्लोक 14

एतच्छौचं विडुत्सर्गे गन्धलेपापनुत्तये ।एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम्

etacchaucaṃ viḍutsarge gandhalepāpanuttaye / etacchaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇām

हिन्दी अर्थ

३. “आयन्तु नः पितरः', 'उदीरतामवर', “ये चेह पितरो', 'ऊर्ज॑वहन्तीरमृतं' इत्यादि।

English

He should then perform the Japa of the Mantra, Aghamarfana (RV.X.190). After performing the Prdnaydma rite, he should plunge into the water. He should perform the Tarpana rite as ancillary to ablution and then sip water in the Acamana rite. Thereafter, he should offer Arghya to the Sun. Sandhyd-Vandana {The Twilight Prayer)

अध्याय २६

श्लोक 15

त्रिगुणां तु वनस्थानां यतीनां तच्चर्गुणम् ।स्वस्थाने पूर्णशौचं स्यात्पथ्यर्द्धं मुनिसत्तम

triguṇāṃ tu vanasthānāṃ yatīnāṃ taccarguṇam / svasthāne pūrṇaśaucaṃ syātpathyarddhaṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

५. द्वितीय कठके अन्तर्गत “अयं वाव य: पवते"' इत्यादि तीन अनुवाक।

English

The learned person should repeat the Mantra begin¬ ning with ptam etc. (RV.X. 190.1) and then perform the Acamana rite. Thereafter, he should take some water in his hand, and encircle himself with it and sprinkle it up.

अध्याय २६

श्लोक 16

आतुरे नियमो नास्ति महापदि तथैव च ।गन्धलेपक्षयकरं शौर्चं कुर्याद्विचक्षणः

āture niyamo nāsti mahāpadi tathaiva ca / gandhalepakṣayakaraṃ śaurcaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष भगवान् नारायणका चिन्तन करते हुए दिये हुए हविष्य तथा श्राद्धकर्मको भगवान् विष्णुकी सेवामें समर्पित कर दे। इसके बाद वे सब ब्राह्मण मौन होकर भोजन प्रारम्भ करें यदि कोई ब्राह्मण

English

He should place (the vyahrti) Dhuvah on the tuft of his hair, (the vyahrti) svah on the Kavaca and BhUr and BhuvaJt on both of the eyes. Similarly, he should utter the vydhrtis Bhur, Bhuvak and Svab and making thrice a clapping sound (of hands) in (all directions, s&y Astrdya Phaf.)

अध्याय २६

श्लोक 17

स्त्रीणामनुपनीतानां गन्धलेपक्षयावधि ।व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते

strīṇāmanupanītānāṃ gandhalepakṣayāvadhi / vratasthānāṃ tu sarveṣāṃ yativacchaucamiṣyate

हिन्दी अर्थ

उस समय हँसता या बात करता है तो वह हविष्य राक्षसका भाग हो जाता है। पाक आदिकी प्रशंसा (या निन्दा) न करे। सर्वथा मौन रहे। भोजनपात्रको हाथसे स्पर्श किये हुए ही भोजन

English

{Invocation of the Gdyatri)

अध्याय २६

श्लोक 18

विधवानां च विर्पेन्द्र एतदेव निगद्यते ।एवं शौचं तु निर्वर्त्य पश्चाद्वै सुसमाहितः

vidhavānāṃ ca virpendra etadeva nigadyate / evaṃ śaucaṃ tu nirvartya paścādvai susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करे। यदि कोई श्राद्धमें नियुक्त हुआ ब्राह्मण पात्रको सर्वथा छोड़ देता है तो उसे श्राद्धहन्ता जानना चाहिए। वह नरकमें पड़ता है। भोजन करनेवाले ब्राह्मणोंमेंसे कुछ लोग यदि एक-दूसरेका

English

Then he should invoke the Sandhyd of the morning as seated on a white lotus—"O Gayatri of three syllables! O Goddess granting boons! O expounder of the Brahman (or the Vedas), do you come. O mother of meti'cs! O the source of the Brahman! Obeisance to you."

अध्याय २६

श्लोक 19

प्रागास्य उदगास्यो वाप्याचामेत्प्रयर्तेन्द्रियः ।त्रिश्चतुर्धा पिबेदापो गन्धफेनादिवर्जिताः

prāgāsya udagāsyo vāpyācāmetprayartendriyaḥ / triścaturdhā pibedāpo gandhaphenādivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्श कर लें और अन्नका त्याग न करके उसे खा लें तो उस स्पर्शजनित दोषका निवारण करनेके लिये उन्हें आठ सौ गायत्री-मन्त्रका जप करना चाहिए। जब ब्राह्मणलोग भोजन करते हों उस

English

Thereafter, he should perform the Acamana rite twice

अध्याय २६

श्लोक 20

द्विर्मार्जयेत्कपोलं च तलेनोष्ठौ च सत्तम ।तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन नासारन्ध्रद्वयं स्पृशेत्

dvirmārjayetkapolaṃ ca talenoṣṭhau ca sattama / tarjanyaṅguṣṭhayogena nāsārandhradvayaṃ spṛśet

हिन्दी अर्थ

समय श्राद्धकर्ता पुरुष श्रद्धापूर्वकत कभी पराजित न होनेवाले अविनाशी भगवान् नारायणका स्मरण करे। रक्षोघ्नमन्त्र', वैष्णवसूक्त' तथा विशेषत: पितृसम्बन्धी मन्त्रोंका पाठ करे। इसके सिवा

English

Repeating the mantra carasi etc. (TA.10.31.1),

अध्याय २६

श्लोक 21

अगुंष्टानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे यथाक्रमम् ।कनिष्टाङ्गुष्टयोगेन नाभिदेशे स्पृशेद्द्विजः

aguṃṣṭānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥ śrotre yathākramam / kaniṣṭāṅguṣṭayogena nābhideśe spṛśeddvijaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषसूक्त, त्रिणाचिकेत॑, त्रिमधु, त्रिसुपर्ण, पवमानसूक्त तथा यजुर्वेद और सामवेदके मन्त्रोंका

English

He should pray to the splendour of the Sun with the mantra Tejo jif etc. (VS. 22.1) "You are the brilliance", GdyatryasiX {at. Br. 14.8.15.10) {aho Brhad. U 14:./). "You are Gayatri". He should then turn round himself thrice and meditate on the Saktis (potencies) pertaining to him.

अध्याय २६

श्लोक 22

तलेनोरःस्थलं चैव अङ्गुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत् ।तलेन चाङ्गुलाग्रैर्वा स्पृशेदंसौ विचक्षणः

talenoraḥsthalaṃ caiva aṅgulyagraiḥ śiraḥ spṛśet / talena cāṅgulāgrairvā spṛśedaṃsau vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

. “ब्रह्ममेतु माम्' इत्यादि तीन अनुवाक। विकिरान्न उन पितरोंका भाग है जो आगमें जलकर मर गये हों अथवा जिनका दाह-संस्कार न हुआ हो। पितृ-सम्बन्धी ब्राह्मणके आगे उनके जूठनके समीप दक्षिणाग्र कुश बिछाकर परोसनेकी थालीमें बचे अन्नको बिखेर देना चाहिए। फिर तिल और जल लेकर निम्नाड्धित श्लोक पढ़ते हुए वह अन्न संमर्पित करंगा चाहिंये।

English

Savitri of the form of Yajus must be meditated upon like this: She is the consort of god Rudra; she is in the fresh prime of youth. She has three eyes. She is clad in tlie tiger's hide. She holds the Khafvdnga (the club with a skull at the top), the trident, the AkfasUtra (rosary) and the girdle. She is em¬ bellished with the crescent moon on her crest which resembles a forked lightning streek in the midst of her matted hair. Savitri has the bull for her vehicle and is fair (white) in complexion. May she be conducive to our fearlessness and prosperity.

अध्याय २६

श्लोक 23

एवमाचम्य विप्रेद्र शुद्धिमान्पोत्यनुत्तमाम् ।दन्तकाष्टं ततः खादेत्सत्वचं शस्तवृक्षजम्

evamācamya vipredra śuddhimānpotyanuttamām / dantakāṣṭaṃ tataḥ khādetsatvacaṃ śastavṛkṣajam

हिन्दी अर्थ

(याज्ञ० आचार० २४१ वें श्लोककी मिताक्षरा टीका) ५ कप यु

English

Meditating thus he should perform the Japa, standing in the morning and at midday, and seated in the evening. With great devotion his mind he must be concentrated on the deity.

अध्याय २६

श्लोक 24

बिल्वासनापामार्गणां निम्बान्मार्कादिशाखिनाम् ।प्रक्षाल्य वारिणा चैव मन्त्रेणाप्यभिमन्त्रितम्

bilvāsanāpāmārgaṇāṃ nimbānmārkādiśākhinām / prakṣālya vāriṇā caiva mantreṇāpyabhimantritam

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा, गन्ध एवं ताम्बूल अर्पित करे। उलटे हुए अर्घध्यपात्रको उत्तान करनेके बाद हाथमें लेकर 'स्वधा' का उच्चारण करे। फिर 'वाजे वाजे' इत्यादि ऋचाको पढ़कर पितरोंका, देवताओंका

English

The Tripada (three-footed) (i.e. the Gayatri Mantra) must be repeated a minimum number of ten times and a maxi¬ mum number of a thousand times. The average should never go below a hundred. The Mantra is to be accompanied by the Pranava (the syllable OM) and inaugurated with Bhurbhuvah svah.*

अध्याय २६

श्लोक 25

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ।ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते

āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca / brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dhehi vanaspate

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध-भोजन करनेवाला ब्राह्मण तथा श्राद्धकर्ता यजमान दोनों उस रातमें मैथुनका त्याग करें । उस दिन स्वाध्याय तथा रास्ता चलनेका कार्य यत्रपूर्वक छोड़ दें। जो कहीं जानेके लिये यात्रा कर रहा

English

The JcLpa (repetition of the Gayatri mantra) of an observer of a religious vows (vratin) or of a recluse {yati) should be accompanied with six repetitions of OM followed by three Vydhrtii and the same {OM) repetition at the end (faf-tdra) or commencing with OM followed by Vydhrtis {bhSr bhuvas svah) and ending with the same repetition {sampupa) The

अध्याय २६

श्लोक 26

कनिष्टाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशाङ्गुलम् ।नवाङ्गुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टाङ्गुलोन्मितम्

kaniṣṭāgrasamaṃ sthaulye vipraḥ khādeddaśāṅgulam / navāṅgulaṃ kṣatriyaśca vaiśyaścāṣṭāṅgulonmitam

हिन्दी अर्थ

हो, जिसे कोई रोग हो तथा जो धनहीन हो, वह पुरुष पाक न बनाकर कच्चे अन्नसे श्राद्ध करे और जिसकी पत्नी रजस्वला होनेसे स्पर्श करने योग्य न हो, वह दक्षिणारूपसे सुवर्ण देकर श्राद्धकार्य

English

He should thus perform the Japa according to his ability and dedicate the same to the Sun>god. He should then ofi'er two water-oblations with cavity formed by joining together both the palms of hands (ahjali), to Gayatri and the Sun-god.

अध्याय २६

श्लोक 27

शूद्रो वेदाङ्गुलमितं वनिता च मुनीश्वर ।अलाभे दैतकाष्टानां गण्डूषैर्भानुसंमितैः

śūdro vedāṅgulamitaṃ vanitā ca munīśvara / alābhe daitakāṣṭānāṃ gaṇḍūṣairbhānusaṃmitaiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न करे। यदि धनका अभाव हो और ब्राह्मण भी न मिलें तो बुद्धिमान् पुरुष केवल अन्नका पाक बनाकर पितृसूक्तके मन्त्रसे उसका होम करे। ब्रह्मनन्! यदि उसके पास अन्नमय हविष्यका अभाव

English

With the Mantra Uttame ikhare (TA. 10,30.1) etc. he should ritualistically bid good bye to her (Gayatri). (He should say) "Do go respectfully on being permitted by Brahma,. Isa and Hari."

अध्याय २६

श्लोक 28

मुथशुद्धिर्विधीयेत तृणपत्रसमन्वितैः ।करेणादाय वामेन संचर्वेद्वामदंष्ट्रया

muthaśuddhirvidhīyeta tṛṇapatrasamanvitaiḥ / kareṇādāya vāmena saṃcarvedvāmadaṃṣṭrayā

हिन्दी अर्थ

हो तो यथाशक्ति घास ले आकर पितरोंकी तृप्तिके उद्देश्य्से गौओंको अर्पण करे। अथवा स्रान करके विधिपूर्वक तिल और जलसे पितरोंका तर्पण करे। अथवा दविद्वान् पुरुष निर्जन वनमें चला जाय

English

With palms joined in reverence, he should bow down to the quarters and the guardian deities of the quarters.'® Thereafter, he should perform the other rites prescribed for the morning in accordance with the injunctions.

अध्याय २६

श्लोक 29

द्विजान्संघर्ष्य गोदोहं ततः प्रक्षाल्य पाटयेत् ।जिह्वामुल्लिख्य ताभ्यां तु दलुभ्यां नियतेन्द्रियः

dvijānsaṃgharṣya godohaṃ tataḥ prakṣālya pāṭayet / jihvāmullikhya tābhyāṃ tu dalubhyāṃ niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

और मैं महापापी दरिद्र हँ--यह कहते हुए उच्चस्वरसे रुदन करे। मुनीश्वर ! जो मनुष्य श्रद्धापूर्वक श्राद्ध करते हैं, वे सम्पत्तिशाली होते हैं और उनको संतानपरम्पराका नाश नहीं होता। जो श्राद्धमें पितरोंका

English

A householder should take bath both in the morn¬ ing and at midday. O celestial sage, the forest dwelling hermit and the ascetic should take ablutions at three times (in the morning, the noon and the evening).

अध्याय २६

श्लोक 30

प्रक्षाल्य प्रक्षिपेदू दूरे भूयश्चाचम्य पूर्ववत् ।ततः स्नानं प्रकुर्वीत नद्यादौ विमले जले

prakṣālya prakṣipedū dūre bhūyaścācamya pūrvavat / tataḥ snānaṃ prakurvīta nadyādau vimale jale

हिन्दी अर्थ

पूजन करते हैं, उनके द्वारा साक्षात् भगवान् विष्णु पूजित होते हैं और जगदीश्वर भगवान् विष्णुके पूजित होनेपर सब देवता संतुष्ट हो जाते हैं।

English

Those who are ailing due to chronic illness, etc. and the wayfarer need take bath once only. O leading sage, with Darbhas in the hand, he should then perform the rite of Brahma Taj ha.

अध्याय २६

श्लोक 31

तटं प्रक्षाल्य दर्भाश्च विन्यस्य प्रविशेज्जलम् ।प्रणम्य तत्र तीर्थानि आवाह्य रविमण्डलात्

taṭaṃ prakṣālya darbhāśca vinyasya praviśejjalam / praṇamya tatra tīrthāni āvāhya ravimaṇḍalāt

हिन्दी अर्थ

मनुष्यके रूपमें सनातन भगवान् विष्णु ही विराजमान हैं। उन्‍्हींसे यह स्थावर-जंगमरूप जगत् उत्पन्न हुआ है। अत: दाता और भोक्ता सब भगवान् विष्णु ही हैं। भगवान् विष्णु सम्पूर्ण जगत्के

English

If the rites enjoined for the day are left unperformed due to oversight or negligence, he should perform them in due order in the first Tama (three-hour-pcriod) of the night.

अध्याय २६

श्लोक 32

गन्धाद्यैर्मण्डलं कृत्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम् ।स्नायान्मन्त्रान्स्मरन्पुण्यांस्तीर्थानि च विरिञ्चिज

gandhādyairmaṇḍalaṃ kṛtvā dhyātvā devaṃ janārdanam / snāyānmantrānsmaranpuṇyāṃstīrthāni ca viriñcija

हिन्दी अर्थ

आधार सर्वभूतस्वरूप तथा अविनाशी हैं। उनके स्वभावकी कहीं भी तुलना नहीं है, वे ही हव्य और कव्यके भोक्ता हैं। एकमात्र भगवान् जनार्दन ही परब्रह्म परमात्मा कहलाते हैं। मुनिश्रेष्ठ! इस

English

The twice-born person of knavish disposition who does not perform Sandhya worship even when there is no emergency, should be known as a heretic. He is excluded from all Dharmas.'®

अध्याय २६

श्लोक 33

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।नर्मदे सिंधुकावेरि जले ऽस्मिन्सन्निधिं कुरु

gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati / narmade siṃdhukāveri jale 'sminsannidhiṃ kuru

हिन्दी अर्थ

प्रकार तुमसे श्राद्धकी उत्तम विधिका वर्णन किया गया। इस विधिसे श्राद्ध करनेवालोंका पाप तत्काल नष्ट हो जाता है। जो श्रेष्ठ द्विज श्राद्धकालमें भक्तिपूर्वक इस प्रसंगका पाठ करता है, उसके पितर संटुष्ट

English

If a person, an expert in fraudulent arguments neg¬ lects and ceases to perform the iSam/4a-worship and other rites, know him to be the foremost among the great sinners.

अध्याय २६

श्लोक 34

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ।आगच्छन्तु महाभागाः स्नानकाले सदा मम

puṣkarādyāni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritastathā / āgacchantu mahābhāgāḥ snānakāle sadā mama

हिन्दी अर्थ

ब्रत, दान और श्राद्ध आदिके लिये तिथियोंका निर्णय

English

Those twice-born ones who hold tete-a-tete with the neglectors of Sandhya-worship and other rites fall into terrible hells and stay there as long as the sun, the moon and the stars shine.

अध्याय २६

श्लोक 35

अयोध्या मथुरा माया काशीं काञ्ची ह्यवन्तिका ।पुरी द्वारावती ज्ञेया सत्पैता मोक्षदायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśīṃ kāñcī hyavantikā / purī dvārāvatī jñeyā satpaitā mokṣadāyikāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--ब्रह्मन्! श्रुतियों और स्मृतियोंमें कहे हुए जो व्रत, दान और अन्य वैदिक कर्म हैं वे यदि अनिर्णीत (अनिश्चित) तिथियोंमें किये जायँ तो उनका कोई फल नहीं

English

Thereafter, he should worship the deities and perform the rite of VaiSvadeva (offerings in the fire to all devas collec¬ tively) in accordance with the injunction. He should duly honour the guest thereat, by means of food, etc."

अध्याय २६

श्लोक 36

ततो ऽधमर्षण जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः ।स्नानाङ्गं तर्पणं कृत्वाचम्यार्ध्यं भानवेर्ऽपयेत्

tato 'dhamarṣaṇa japtvā yatāsurvārisaṃplutaḥ / snānāṅgaṃ tarpaṇaṃ kṛtvācamyārdhyaṃ bhānaver'payet

हिन्दी अर्थ

होता। एकादशी, अष्टमी, षष्ठी, पूर्णिमा, चतुर्दशी, अमावास्या और तृतीया--ये पर-तिथिसे विद्ध (संयुक्त) होनेपर उपवास और ब्रत आदियमें श्रेष्ठ मानी जाती हैं। पूर्व-तिथिसे संयुक्त होनेपर ये ब्रत

English

Sweet words must be spoken to them and to the other guests. He should worship them and propitiate them with water, food, bulbous roots and roots. He should honour him with the charitable gift of a house as well.

अध्याय २६

श्लोक 37

ततो ध्यात्वा विवस्वन्तं जलान्निर्गत्य नारद ।परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च

tato dhyātvā vivasvantaṃ jalānnirgatya nārada / paridhāyāhataṃ dhautaṃ dvitīyaṃ parivīya ca

हिन्दी अर्थ

आदियमें ग्राह्म नहीं होती हैं। कोई-कोई आचार्य कृष्णपक्षमें सप्तमी, चतुर्दशी, तृतीया और नवमीको

English

If any guest returns disappointed from the house of anyone, he gives the latter all his sins and goes away taking his (host's) merits.

अध्याय २६

श्लोक 38

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत् ।ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज

kuśāsane samāviśya saṃdhyākarma samārabhet / īśānābhimukho vipra gāyatryācamya vai dvija

हिन्दी अर्थ

पूर्वतिथिसे विद्ध होनेपर भी श्रेष्ठ कहते हैं। परंतु सम्पूर्ण त्रत आदिमें शुक्लपक्ष ही उत्तम माना गया है और अपराह्ककी अपेक्षा पूर्वाह्कको ब्रतमें ग्रहण करने योग्य काल बताया गया है; क्योंकि वह

English

O Brahmana, everyday he should propitiate with cooked food, etc. a resident of his own village who is well-versed in the Vedas and is devoted to Visnu. He should propitiate him with the Manes in view (i.e. with a view to propitiate the pitrs).

अध्याय २६

श्लोक 39

ऋतमित्यभिमन्त्र्यार्थ पुनरेवामेद् बुधः ।ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च

ṛtamityabhimantryārtha punarevāmed budhaḥ / tatastu vāriṇātmānaṃ veṣṭayitvā samukṣya ca

हिन्दी अर्थ

उससे अत्यन्त श्रेष्ठ है। रात्रि-ब्रतमें सदा वही तिथि ग्रहण करनी चाहिए जो प्रदोषकालतक मौजूद रहे। दिनके ब्रतमें दिनव्यापिनी तिथियाँ ही ब्रतादि कर्म करनेके लिये पवित्र मानी गयी

English

A person who neglects to perform the five Yajnas is called a Brahmana (the slayer of a BrShmcaia) by learned men. Hence, one should assiduously perform the five Tajnas everyday.

अध्याय २६

श्लोक 40

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छन्दः सुरान्स्मरन् ।भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सत्पभिः प्रोक्ष्य मस्तकम्

saṃkalpya praṇavānte tu ṛṣicchandaḥ surānsmaran / bhūrādibhirvyāhṛtibhiḥ satpabhiḥ prokṣya mastakam

हिन्दी अर्थ

हैं। इसी प्रकार रात्रि-ब्रतोंमें तिथियोंके साथ रात्रिका संयोग बड़ा श्रेष्ठ माना गया है। श्रवण

English

They call the following as the five ytynas: Devayajnay Bhutayajm, Pitryajna Mryajna (yajna for men)and Brahmayajfia.

अध्याय २६

श्लोक 41

न्यासं समाचरेन्मन्त्री पृथगेव कराङ्गयोः ।विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत्

nyāsaṃ samācarenmantrī pṛthageva karāṅgayoḥ / vinyasya hṛdaye tāraṃ bhūḥ śirasyatha vinyaset

हिन्दी अर्थ

द्वादशीके ब्रतमें सूर्योदयव्यापिनी द्वादशी ग्रहण करनी चाहिए। सूर्यग्रहण और चन्द्रग्रहणमें जबतक ग्रहण लगा रहे, तबतककी तिथि जप आदिदमें ग्रहण करने योग्य है।

English

Remaining restrained in speech, he should himself take food accompanied by servants, friends and others. He should take only such food as Brahmanas take, he should never miss the opportunity of serving a deserving person.'®

अध्याय २६

श्लोक 42

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवो ऽक्षिषु ।भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत्

bhuvaḥ śikhāyāṃ svaścaiva kavaye bhūrbhuvo 'kṣiṣu / bhūrbhuvaḥ svastathātrāstraṃ dikṣu tālatrayaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

अब सम्पूर्ण संक्रान्तियोंमें होनेवाले पुण्यकालका वर्णन किया जाता है। सूर्यकी संक्रान्तियोंमें स्रान, दान और जप आदि करनेवालोंको अक्षय फल प्राप्त होता है। इन संक्रान्तियोंमें कर्ककी संक्रान्तिको

English

While taking food if one places one's feet in the seat or if one wears half the clothes (i.e. only one cloth) or if one swallows again what is vomited out of the mouth, learned men call him the wine-addict.

अध्याय २६

श्लोक 43

तत आवाहयेत्संध्यां प्रातः कोकनस्थिताम् ।आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि

tata āvāhayetsaṃdhyāṃ prātaḥ kokanasthitām / āgaccha varade devi tryakṣare brahmavādini

हिन्दी अर्थ

दक्षिणायन संक्रम जानना चाहिए। कर्ककी संक्रान्तिमें विद्वानू लोग पहलेकी तीस घड़ीको पुण्यकाल मानते हैं। वृष, वृश्चिक, सिंह और कुम्भ राशिकी संक्रान्तियोंमें पहलेके आठ मुहूर्त (सोलह घड़ी)

English

If anyone eats sweets, fruits, etc, some part of which is already eaten before, or if one takes salt directly, he is called the cater of raw beef.

अध्याय २६

श्लोक 44

गायत्रि च्छन्दसां मातर्ब्रह्मयोने नमो ऽस्तु ते ।मध्याह्ने वृषभारुढां शुक्लांबरसमावृताम्

gāyatri cchandasāṃ mātarbrahmayone namo 'stu te / madhyāhne vṛṣabhāruḍhāṃ śuklāṃbarasamāvṛtām

हिन्दी अर्थ

०५» --+-+-नयद कक कर न उान नस नस नर पर या पर पा पर: 3 २43 २५८८.७७७७७७७७७७५५७५७७८७3५७०५०-.;3८:20202::20८2242 66455: 4240७ रपअरपरनम «यारा क पर "पनाउररकमाका बार मक़- ृ८-ा७र

English

While drinking water (at the conclusion of meals) or while performing the Acamana rite or while eating solid food¬ stuffs, a Brahmana should not make sounds. The Brahmana who makes such noise, shall fall into hell.

अध्याय २६

श्लोक 45

सावित्रीं रुद्रयोनिं चावाहयेद्रुद्रवादिनीम् ।सायं तु गरुडारुढां पीतांबरसमावृत्ताम्

sāvitrīṃ rudrayoniṃ cāvāhayedrudravādinīm / sāyaṃ tu garuḍāruḍhāṃ pītāṃbarasamāvṛttām

हिन्दी अर्थ

स्नान और जप आदियमें ग्राह्म हैं। और तुला तथा मेषकी संक्रान्तियोंमें पूर्व और परकी दस-दस घड़ियाँ स्नान आदिके लिये श्रेष्ठ मानी गयी हैं। इनमें दिया हुआ दान अक्षय होता है। ब्रह्मन्!

English

He should take in wholesome cooked food with res¬ trained speech. He should not speak contemptuously of the food. Before taking food, water is ritualistically sipped, repeating the

अध्याय २६

श्लोक 46

सरस्वतीं विष्णुयोनिमाह्वयेद्विष्णुवादिनीम् ।तारं च व्याहृतीः सत्प त्रिपदां च समुच्चरन्

sarasvatīṃ viṣṇuyonimāhvayedviṣṇuvādinīm / tāraṃ ca vyāhṛtīḥ satpa tripadāṃ ca samuccaran

हिन्दी अर्थ

कन्या, मिथुन, मीन और धनकी संक्रान्तियोंमें बादकी सोलह घटिकाएँ पुण्यदायक जाननी चाहिए। मकर-संक्रान्तिको उत्तरायण संक्रम कहा गया है। इसमें पूर्वकी चालीस और बादकी तीस घड़ियाँ

English

He should then perform the rite of Prnddi (i.e. he

अध्याय २६

श्लोक 47

शिरः शिखां च संपूर्य कुभयित्वा विरेचयेत् ।वाममध्यात्परैर्वायुं क्रमेण प्राणसंयमे

śiraḥ śikhāṃ ca saṃpūrya kubhayitvā virecayet / vāmamadhyātparairvāyuṃ krameṇa prāṇasaṃyame

हिन्दी अर्थ

स्नान-दान आदिके लिये पवित्र मानी गयी हैं। विप्रवर! यदि सूर्य और चन्द्रमा ग्रहण लगे हुए ही अस्त हो जाये तो दूसरे दिन उनका शुद्ध मण्डल देखकर ही भोजन करना चाहिए।

English

O leading Brahmana, he should then p>erform the Acamana rite and thereafter be engaged in pondering over the scriptural topics. At night too, he should go to bed, sit and take food in accordance with his ability.

अध्याय २६

श्लोक 48

द्विराचामेत्ततः पश्चात्प्रातः सूर्यश्चमेति च ।आपः पुनन्तु मध्याह्ने सायमग्निश्चमेति च

dvirācāmettataḥ paścātprātaḥ sūryaścameti ca / āpaḥ punantu madhyāhne sāyamagniścameti ca

हिन्दी अर्थ

धर्मकी इच्छा रखनेवाले विद्वानोंने अमावास्या दो प्रकारकी बतायी है--सिनीवाली और कुहू। जिसमें चन्द्रमाकी कला देखी जाती है, वह

English

O sage, thus the householder should practise the conventional conduct of the good every day. Whenever he commits any breach in the conventional conduct of life, he should immediately perform expiatory rites.

अध्याय २६

श्लोक 49

आपो हिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं च ततश्चरेत् ।सुमुत्रिया न इत्युक्त्वा नासास्पृष्टजलेन च

āpo hiṣṭheti tisṛbhirmārjanaṃ ca tataścaret / sumutriyā na ityuktvā nāsāspṛṣṭajalena ca

हिन्दी अर्थ

है और जिसमें चन्द्रमाकी कलाका सर्वथा क्षय हो जाता है, वह चतुर्दशीयुक्त अमावास्या कुहू मानी गयी है। अग्रिहोत्री द्विजोंको श्राद्धकर्ममें सिनीवाली अमावास्याको ही ग्रहण करना चाहिए तथा

English

O excellent one, on seeing the body defiled by grey¬ ing of hairs, etc., he should entrust the care of his wife to his sons and go to the forest. Or he should go there along with her.*®

अध्याय २६

श्लोक 50

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदां शिरसि क्षिपेत् ।ऋतं च सत्यमेतेन कृत्वा चैवाधमर्षणम्

dviṣadvargaṃ samutsārya drupadāṃ śirasi kṣipet / ṛtaṃ ca satyametena kṛtvā caivādhamarṣaṇam

हिन्दी अर्थ

स्त्रियों, शूद्रों और अग्निरहित द्विजोंको कुहूमें श्राद्ध करना चाहिए। यदि अमावास्या तिथि अपराह्ककालमें व्याप्त हो तो क्षय (मृत्युकर्म)-में पूर्व-तिथि और वृद्धि (जन्म-कर्म )-में उत्तर-तिथिको ग्रहण करना

English

He should bathe three times every day.* He should not pare oft' the nails or cut off the moustache or beard. He should keep matted hair. Maintaining celibacy, he should be devoted to the five Yajhas. He should sleep on the bare ground.

अध्याय २६

श्लोक 51

अन्तश्चरसि मन्त्रेण सकृदेव पिबेदपः ।ततः सूर्याय विधिवद्गन्धं पुष्पं जलाञ्जलिम्

antaścarasi mantreṇa sakṛdeva pibedapaḥ / tataḥ sūryāya vidhivadgandhaṃ puṣpaṃ jalāñjalim

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यदि अमावास्या मध्याहकालके बाद प्रतीत हो तो शास्त्रकुशल साधु पुरुषोंने उसे भूतविद्धा (चतुर्दशीसे संयुक्त) कहा है। जब तिथिका अत्यन्त क्षय होनेसे दूसरे दिन वह

English

He should perpetually devote himself to the study of the Vedas** and take to the diet of fruits and roots. He should be merciful towards all living beings and devoted to Nayana.

अध्याय २६

श्लोक 52

क्षिप्त्वोपतिष्ठेद्देवर्षे भास्करं स्वस्तिकाञ्जलिम् ।ऊर्द्धूबाहुरधोबाहुः क्रमात्कल्यादिके त्रिके

kṣiptvopatiṣṭheddevarṣe bhāskaraṃ svastikāñjalim / ūrddhūbāhuradhobāhuḥ kramātkalyādike trike

हिन्दी अर्थ

अपराहव्यापिनी न हो तब (पूर्व दिनकी) सायंकालव्यापिनी सिनीवाली तिथिको ही श्राद्धमें ग्रहण करना चाहिए। यदि तिथिकी अतिशय वृद्धि होनेपर वह दूसरे दिन अपराहकालतक

English

He should avoid flowers and fruits produced in the village. He should eat only eight morsels of food, and should not take food during the night.

अध्याय २६

श्लोक 53

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरित्येतत्त्रितयं जपेत् ।सौराञ्छैवान्वैष्णवांश्च मन्त्रानन्यांश्च नारद

uhutyaṃ citraṃ taccakṣurityetattritayaṃ japet / saurāñchaivānvaiṣṇavāṃśca mantrānanyāṃśca nārada

हिन्दी अर्थ

चली गयी हो तो चतुर्दशी-विद्धा अमावास्याको त्याग दे और कुहूको ही श्राद्धकर्ममें ग्रहण करे।

English

A person who follows the Airama of the forest-hermits should completely avoid oil. He should abstain from sexual intercourse. He should not be lethargic nor should he sleep too long.

अध्याय २६

श्लोक 54

तेजो ऽसि गायत्र्यसीति प्रार्थयेत्सवितुर्महः ।ततो ऽङ्गानि त्रिरावर्त्य ध्यायेच्छक्तीस्तदात्मिकाः

tejo 'si gāyatryasīti prārthayetsaviturmahaḥ / tato 'ṅgāni trirāvartya dhyāyecchaktīstadātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्याके तीन विभाग हैं--सिनीवाली, दर्श और कुहू। चतुर्दशीका अन्तिम प्रहर और अमावास्याके आठ प्रहर इस प्रकार यह नौ प्रहरका समय चन्द्रमाके क्षयका काल माना गया है। इनमेंसे पहले दो प्रहरोंमें चन्द्रमाकी कला विराजमान रहती है, अतः उसे सिनीवाली कहते हैं और अन्तिम दो प्रहरोंमें चन्द्रमाकी कलाका पूर्णतः क्षय हो जाता है। अतः: उसीका नाम कुहू है और बीचके जो शेष पाँच प्रहर हैं उनका नाम दर्श है।

English

A forest dweller should always remember Narayana who wields in his hands a conch, a discus and a mace and perform Cdndrdyaa** and other austerities.

अध्याय २६

श्लोक 55

ब्रह्मणी चतुराननाक्षवलया कुम्भं करैः स्रुक्स्त्रवौ बिभ्राणा त्वरुणेन्दुकान्तिवदना ऋग्रूपिणी बालिका ।हंसारोहणकेलिखण्खण्मणेर्बिबार्चिता भूषिता गायत्री परिभाविता भवतु नः संपत्समृद्ध्यै सदा

brahmaṇī caturānanākṣavalayā kumbhaṃ karaiḥ srukstravau bibhrāṇā tvaruṇendukāntivadanā ṛgrūpiṇī bālikā / haṃsārohaṇakelikhaṇkhaṇmaṇerbibārcitā bhūṣitā gāyatrī paribhāvitā bhavatu naḥ saṃpatsamṛddhyai sadā

हिन्दी अर्थ

यदि अमावास्या तिथि एक मध्याहसे लेकर दूसरे

English

He should endure chillness and scorching heat. He should always maintain the holy fire. When utter detach¬ ment develops in his mind in regard to all objects of senses, he should immediately renounce.*® O Brahmana, otherwise he will be a fallen fellow.

अध्याय २६

श्लोक 56

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना वैयाघ्नचर्मांबरा खट्वाङ्गत्रघिशिखाक्षसूत्रवलयाभीतिश्रियै चास्तु नः ।विद्युद्दामजटाकलापविलसद्वार्लेदुमौलिर्मुदा सावित्री वृषवाहना सिततनुर्ध्येया यजूरूपिणी

rudrāṇī navayauvanā trinayanā vaiyāghnacarmāṃbarā khaṭvāṅgatraghiśikhākṣasūtravalayābhītiśriyai cāstu naḥ / vidyuddāmajaṭākalāpavilasadvārledumaulirmudā sāvitrī vṛṣavāhanā sitatanurdhyeyā yajūrūpiṇī

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ। अब मैं सम्पूर्ण पर्वोपर होनेवाले अन्वाधान (अग्निस्थापन)-का वर्णन करता हूँ। प्रतिपदाके दिन याग करना चाहिए। पर्वके अन्तिम चतुर्थाश और प्रतिपदाके प्रथम तीन अंशको

English

The Brahmana ascetic may remain naked or wear only a ragged loin cloth. He should keep his head completely shaven.*' He should be impartial to an enemy or a friend and view honour and dishonour with equanimity.

अध्याय २६

श्लोक 57

ध्येया सा च सरस्वती भगवती पीतांबरालङ्कृता श्यामा श्यामतनुर्जरोपरिलसद्गात्राञ्चिता वैष्णवी ।तार्क्ष्यस्था मणिनूपुराङ्गदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला हस्तालङ्कृतशङ्खचक्रसुगदापह्माश्रियै चास्तु नः

dhyeyā sā ca sarasvatī bhagavatī pītāṃbarālaṅkṛtā śyāmā śyāmatanurjaroparilasadgātrāñcitā vaiṣṇavī / tārkṣyasthā maṇinūpurāṅgadalasadgraiveyabhūṣojjvalā hastālaṅkṛtaśaṅkhacakrasugadāpahmāśriyai cāstu naḥ

हिन्दी अर्थ

मनीषी पुरुषोंने यागका समय बताया है। यागका आरम्भ प्रात:काल करना चाहिए। विप्रवर! यदि अमावास्था और पूर्णिमा दोनों मध्याह्कालमें व्याप्त हों तो दूसरे ही दिन यागका मुख्य काल

English

The ascetic should stay in a village only for a night and in a town, for three nights. He should maintain himself through alms, but should not take food from one person.

अध्याय २६

श्लोक 58

एवं ध्यात्वा जपेत्तिष्ठन्प्रातर्मध्याह्नके तथा ।सायङ्काले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः

evaṃ dhyātvā japettiṣṭhanprātarmadhyāhnake tathā / sāyaṅkāle samāsīno bhaktyā tadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

नियत किया जाता है। यदि अमावास्या और पूर्णिमा दूसरे दिन सद्भवकाल (प्रातःकालसे छः घड़ी)-के बाद हो तो दूसरे ही दिन पुण्यकाल होता है। तिथिक्षयमें भी ऐसी ही व्यवस्था जाननी

English

The ascetic should beg for alms only in an uncensured Brahmana household where there is no burning coal and where the people have finished taking food and where there is no quarrel.

अध्याय २६

श्लोक 59

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवः स्वरुपक्रमाम्

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām / tripadāṃ praṇavopetāṃ bhūrbhuvaḥ svarupakramām

हिन्दी अर्थ

चाहिए। सभी लोगोंको दशमीरहित एकादशी तिथि ब्रतमें ग्रहण करनी चाहिए। दशमीयुक्त एकादशी तीन जन्मोंके कमाये हुए पुण्यका नाश कर देती है। यदि एकादशी द्वादशीमें एक कला

English

He should take bath thrice a day and be devoted to Niirayana. He should always repeat the Pranava. (The syllable C)M). He.should subdue the sense-organs and keep his mind under control.

अध्याय २६

श्लोक 60

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः ।गृहस्थस्य सत्तारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने

ṣaṭtāraḥ saṃpuṭo vāpi vratinaśca yaterjapaḥ / gṛhasthasya sattāraḥ syājjapya evaṃvidho mune

हिन्दी अर्थ

द्वादशी भी त्रयोदशीमें मिली हुई हो तो दूसरे दिनकी तिथि (द्वादशी) ही उत्तम मानी गयी है। यदि सम्पूर्ण दिन शुद्ध एकादशी हो और द्वादशीमें भी उसका संयोग प्राप्त होता हो तथा रात्रिके

English

If at any time the ascetic becomes greedy or di.ssolute and becomes the regular partaker of the cooked food of a single individual, no prospect of redemption for him is in view, even after ten thousand expiatory rites.

अध्याय २६

श्लोक 61

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च ।गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदञ्जलिद्रूयम्

tato japtvā yathāśakti savitre vinivedya ca / gāyatryai ca savitre ca prakṣipedañjalidrūyam

हिन्दी अर्थ

अन्तमें त्रयोदशी आ जाय तो उस विषयमें निर्णय बतलाता हूँ। पहले दिनकी एकादशी गृहस्थोंको करनी चाहिए और दूसरे दिनकी विरक्तोंको। यदि कलाभर भी द्वादशी न रहनेसे पारणाका

English

O Brahmana, if out of greediness an ascetic becomes interested in developing his body, he should be known as some one equal to a Cdndala. He is the most despicable among the people of all castes and stages of life.

अध्याय २६

श्लोक 62

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मन्त्रतः ।ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम्

tato visṛjya tāṃ vipra uttare iti mantrataḥ / brahmaṇeśena hariṇānujñātā gaccha sādaram

हिन्दी अर्थ

अवसर न मिलता हो तो उस दशामें दशमीविद्धा एकादशीको भी उपवास-ब्रत करना चाहिए। यदि शुक्ल या कृष्णपक्षमें दो एकादशियाँ हों तो पहली गृहस्थोंके लिये और दूसरी विरक्त यतियोंके

English

He should regularly read the passages of the Upa- nisads, ponder over the Vedantic topics. Conquering the sense organs, he should always meditate on the thousand-headed Lord.

अध्याय २६

श्लोक 63

दिरभ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृताञ्जलिः ।प्रातरादेः परं कर्म कुर्यादपि विधानतः

dirabhyo digdevatābhyaśca namaskṛtya kṛtāñjaliḥ / prātarādeḥ paraṃ karma kuryādapi vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

लिये ग्राह्म मानी गयी है। यदि दिनभर दशमीयुक्त एकादशी हो और दिनकी समाप्तिके समय द्वादशीमें

English

'I'lic ascetic who is habituated to meditating thus, and is devoid of rivalry or jealousy, attains the greatest bliss, the eternal and supreme light.

अध्याय २६

श्लोक 64

प्रातर्मध्यन्दिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत् ।वानप्रस्थश्च देवर्षे स्नायात्र्निषवणं यतिः

prātarmadhyandine caiva gṛhasthaḥ snānamācaret / vānaprasthaśca devarṣe snāyātrniṣavaṇaṃ yatiḥ

हिन्दी अर्थ

भी कुछ एकादशी हो तो सबके लिये दूसरे ही दिन (द्वादशी) ब्रत बताया गया है। यदि दूसरे दिन द्वादशी न हो तो पहले दिनकी दशमीदविद्धा एकादशी भी ब्रतमें ग्राह्य है। और यदि दूसरे दिन

English

The twice-born one who practises the conventional code of conduct in the different stages of life, goes to the great¬ est abode after reaching which no one regrets (i.e. there is no sorrow).

अध्याय २६

श्लोक 65

आतुराणां तु रोगद्यैः पान्थानां च सकृन्मतम् ।ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर

āturāṇāṃ tu rogadyaiḥ pānthānāṃ ca sakṛnmatam / brahmayajñaṃ tataḥ kuryāddarbhapāṇirmunīśvara

हिन्दी अर्थ

द्वादशी है तो पहले दिनकी दशमीविद्धा एकादशी भी निषिद्ध ही है (इसलिये ऐसी परिस्थितिमें द्वादशीको ब्रत करना चाहिए)। यदि एक ही दिन एकादशी, द्वादशी तथा रातके अन्तिम भागमें

English

'rhosc who strictly abide by the discipline of the castes and stages of life, those who are devoted to Narayana, those who are devoid of all sins, go to that highest region of Visnu."

अध्याय २६

श्लोक 66

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् ।शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम्

divoditāni karmāṇi pramādādakṛtāni cet / śarvaryāḥ prathame yāme tāni kuryādyathākramam

हिन्दी अर्थ

त्रयोशशी भी आ जाय तो त्रयोदशीमें पारणा करनेपर बारह द्वादशियोंका पुण्य होता है। यदि द्वादशीके दिन कलामात्र ही एकादशी हो और त्रयोदशीमें द्वादशीका योग हो या न हो तो

English

Cf. Manu IV.92, Yajfiavalkya 1.115 who enjoins a Brahmapa to get up from bed at the Brdhma muhSrta i.e. 4 ghakas before the sunrise {fir. Vemarta P.) SC. (I. ) quotes Pitamaha who says that the last watch of the night is the Brdhma rmdiurta.f

अध्याय २६

श्लोक 67

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि ।पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

nopāste yo dvijaḥ saṃdhyāṃ dhūrtabuddhiranāpadi / pāṣaṇḍaḥ sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थोंके पहले दिनकी विद्धा एकादशी भी ब्रतमें ग्रहण करनी चाहिए। और विरक्त साधुओं तथा विधवाओंको दूसरे दिनकी तिथि (द्वादशी) स्वीकार करनी चाहिए। यदि पूरे दिनभर शुद्ध

English

VV.4-7 contain rules regarding answering calls of nature. Detailed rules regarding this act are laid down in ancient Dh.S., Smrtis etc. For example, Manu IV.45-52, Vayu 59-64, Viimana 30-32. The detailed instructions regarding the direction in which to go to answer the call of nature, keeping the sacred tliread on the ear, covering the ground with grass, etc. quoted in SC.I., p -90 tally with those in the NP.

अध्याय २६

श्लोक 68

यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारदः ।परित्यजति तं विद्यान्महापातकिनां वरम्

yastu saṃdhyādikarmāṇi kūṭayuktiviśāradaḥ / parityajati taṃ vidyānmahāpātakināṃ varam

हिन्दी अर्थ

'एकादशी हो, द्वादशीमें उसका तनिक भी योग न हो तथा द्वादशी त्रयोदशीमें संयुक्त हो तो वहाँ कैसे ब्रत रहना चाहिए--इसका उत्तर देते हैं- गृहस्थोंको पूर्वकी (एकादशी) तिथिमें ब्रती रहना

English

VV. 0-19 give the details of cleaning those parts (the penis, anus, etc.) with lumps of earth and water. As SC.I., p -94 shows there have been some differences in details but as Devala rightly states, it is not the number of times (of cleaning with mud and water) that matters but cleansing should be carried on till one feels it is all right.

अध्याय २६

श्लोक 69

ये द्विजा अभिभाषन्ते त्यक्तसंध्यादिकर्मणः ।ते यान्ति नरकान्घोरान्यावच्चन्द्रार्कतारकम्

ye dvijā abhibhāṣante tyaktasaṃdhyādikarmaṇaḥ / te yānti narakānghorānyāvaccandrārkatārakam

हिन्दी अर्थ

चाहिए और विरक्त साधुओंको दूसरे दिनकी (द्वादशी) तिथिमें। कोई-कोई विद्वान् ऐसा कहते हैं कि सब लोगोंको दूसरे दिनकी तिथिमें ही भक्तिपूर्वक उपवास करना चाहिए। जब एकादशी

English

Quoted from Dakfa Sm. V. 3.

अध्याय २६

श्लोक 70

देवार्चनं ततः कुर्याद्वैश्वदेवं यथाविधि ।तत्रात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैश्च प्रपूजयेत्

devārcanaṃ tataḥ kuryādvaiśvadevaṃ yathāvidhi / tatrātyamatithiṃ samyagannādyaiśca prapūjayet

हिन्दी अर्थ

दशमीसे विद्ध हो, द्वादशीमें उसकी प्रतीति न हो और द्वादशी त्रयोदशीसे संयुक्त हो तो उस दशामें सबको शुद्ध द्वादशी तिथिमें उपवास करना चाहिए-- इसमें संशय नहीं है। कुछ लोग पूर्व तिथिमें ब्रत

English

VV.23-30 deal with brushing the teeth {Danta-dhavana) which is regarded as an integral yet independent part of Ahnika (daily routine of duties) and not a subordinate part {ahga) of bath or Sandhyd —morning Prayer {Ahnika prakdia, ). The practice is mentioned in old Vedk works like the Tait. S.II.5.1.7. Digests like SC.I., -107 give quotations from different Smrtis and Puranas (including NP.) which show minor dirences about the choice of trees' for twigs to be used as a brush aqd the length and thickness of the twigs to be so used. It shows the insistence of ancient law-givers on the impor¬ tance of brushing the teeth. NP., however, does not give the quotation of Ndrada Stnrti:

अध्याय २६

श्लोक 71

वक्तव्या मधुरा वाणी तेष्वप्यभ्यागतेषु तु ।जलान्नकन्दमूलैर्वा गृहदानेन चार्चयेत्

vaktavyā madhurā vāṇī teṣvapyabhyāgateṣu tu / jalānnakandamūlairvā gṛhadānena cārcayet

हिन्दी अर्थ

कहते हैं; किंतु उनका मत ठीक नहीं है।

English

This mantra i.e. prayo: to the tree, the twig of which is used for brushing the teeth, is found in the GobHla-SnrH and is quoted in the SC. and other digests on Dharma SSstra.

अध्याय २६

श्लोक 72

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहत्प्रतिनिवर्तिते ।सतस्मैदुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति

atithiryasya bhagnāśo gṛhatpratinivartite / satasmaiduṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati

हिन्दी अर्थ

जो रविवारको दिनमें, अमावास्या और पूर्णिमाको रातमें, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको दिनमें तथा एकादशी तिथिको दिन और रात दोनोंमें भोजन कर लेता है, उसे प्रायश्चित्तरूपमें चान्द्रायण-

English

VV.31-36 describe a usual (ad|w) brief procedure of bathing, consisting

अध्याय २६

श्लोक 73

अज्ञातगोत्रनामानमन्यग्रामादुपागतम् ।विपश्चितो ऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत्

ajñātagotranāmānamanyagrāmādupāgatam / vipaścito 'tithiṃ prāhurviṣṇuvattaṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

ब्रतका अनुष्ठान करना चाहिए। सूर्यग्रहण प्राप्त

English

Verses 55-57 give the description of the Gayatri to be invokedat the morn¬ ing, at the mid-day and in the evening. These verses are the elaboration of the similar couplets in the Sandhya of MSdhyandina Brahmanas. (vide Pathak's NBK Samuccaya, ).

अध्याय २६

श्लोक 74

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम् ।अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत्

svagrāmavāsinaṃ tvekaṃ śrotriyaṃ viṣṇutatparam / annādyaiḥ pratyahaṃ viprapitṝnuddiśya tarpayet

हिन्दी अर्थ

होनेपर तीन पहर पहलेसे ही भोजन न करे। यदि कोई कर लेता है तो वह मदिरा पीनेवालेके समान होता है। मुनिश्रेष्ठ! यदि अग्न्याधान और दर्शपौर्णमास आदि यागके बीच चन्द्रग्रहण अथवा

English

The East—Indra; the South-East—Agni, The South—Yama; the Soutl*-West—Nir-rti; the West—Varuna; the North-West—the Wind god; the North—Kubera; the North-East—Isvara (God Siva); the upper (Sky¬ wards)—god Brahma; the lower direction—god Vijnu; the remaining direc¬ tion—Ananta.

अध्याय २६

श्लोक 75

पञ्चयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः ।कुर्यादहरहस्तस्मात्पञ्चयज्ञान्प्रयन्ततः

pañcayajñaparityāgī brahmāhetyucyate budhaiḥ / kuryādaharahastasmātpañcayajñānprayantataḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यग्रहण हो जाय तो यज्ञकर्ता पुरुषोंको प्रायश्चित्त करना चाहिए। ब्रह्मन्! चन्द्रग्रहणमें 'दशमे सोम: ' 'आप्यायस्व' तथा “'सोमपास्ते' इन तीन मन्त्रोंसे हवन करें। और सूर्यग्रहण होनेपर हवन करनेके

English

Verses 67-69, censure a shirker of Sandhya-prayers. SC.1.139 quotes KP., Gobhila and Dakya, advising his (the shirker's) ex-conununication. Gobhila

अध्याय २६

श्लोक 76

देवयज्ञो भूतयज्ञः तितृयज्ञस्तथैव च ।नृपज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते

devayajño bhūtayajñaḥ titṛyajñastathaiva ca / nṛpajño brahmayajñaśca pañcayajñānpracakṣate

हिन्दी अर्थ

तमस: '--ये तीन मन्त्र बताये गये हैं। जो पण्डित इस प्रकार स्मृतिमार्गसे तिथिका निर्णय करके ब्रत आदि करता है उसे अक्षय फल प्राप्त होता है। वेदमें जिसका प्रतिपादन किया गया है वह धर्म

English

Out of'Five great sacrifices {Paflca-mahd-yajflas) mmufya-yajMa (feeding an unknown guest) is described in VV.70-74. The tUithi is defined in verse 73.

अध्याय २६

श्लोक 77

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ।द्विजानां भोज्यमश्री यात्पात्रं नैव परित्यजेत्

bhṛtyamitrādisaṃyuktaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ / dvijānāṃ bhojyamaśrī yātpātraṃ naiva parityajet

हिन्दी अर्थ

है। धर्मसे भगवान् विष्णु संतुष्ट होते हैं। अतः धर्मपरायण मनुष्य भगवान् विष्णुके परम धाममें जाते हैं। जो धर्माचरण करना चाहते हैं, वे साक्षात् भगवान् कृष्णके स्वरूप हैं। अत: संसाररूपी

English

VV.77-82 lay down rules (and indirectly confirm the social etiquettes) at the time of taking meals. SG.I., p -225 show that there was a sort of standardization about the rules or conventions to be observed at the time of taking meals.

अध्याय २६

श्लोक 78

संस्थाप्य स्वासमे पादौ वस्त्रार्द्धं परिधाय च ।मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापीत्युच्यते बुधैः

saṃsthāpya svāsame pādau vastrārddhaṃ paridhāya ca / mukhena vamitaṃ bhuktvā surāpītyucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

रोग उन्हें कोई बाधा नहीं पहुँचाता।

English

VV.85-91, give an epitome of the life and rules of the forest-hermit.

अध्याय २६

श्लोक 79

खादितार्द्धं पुनः खादेन्मोदकांश्च फलानि च ।प्रत्यक्षं लवणं चैव गोमांसशीति गद्यते

khāditārddhaṃ punaḥ khādenmodakāṃśca phalāni ca / pratyakṣaṃ lavaṇaṃ caiva gomāṃsaśīti gadyate

हिन्दी अर्थ

विविध पापोंके प्रायश्चित्तका विधान तथा भगवान् विष्णुके आराधनकी महिमा

English

Vide Manu VI. 22 & 24; Yajnavalkya III. 48.

अध्याय २६

श्लोक 80

अपोशाने वाचमने अद्यद्रव्येषु च द्विजः ।शब्द न कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत्

apośāne vācamane adyadravyeṣu ca dvijaḥ / śabda na kārayedviprastaṃ kurvannārakī bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी! अब मैं प्रायश्चित्तकी विधिका वर्णन करूँगा, सुनिये! सम्पूर्ण धर्मोॉका फल चाहनेवाले पुरुषोंको काम- क्रोधसे रहित धर्मशास्त्रविशारद ब्राह्मणोंसे धर्मकी

English

Five yajnas—The five Maha-yajtias mentioned above: vide Manu VI. 5 & 7; Yajnavalkya III.46.

अध्याय २६

श्लोक 81

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतो ऽन्नमसुत्सयनम् ।अमृतोपस्तरणमसि अपोशानं भुजेः पुरः

pathyamannaṃ prabhuñjīta vāgyato 'nnamasutsayanam / amṛtopastaraṇamasi apośānaṃ bhujeḥ puraḥ

हिन्दी अर्थ

बात पूछनी चाहिए। विप्रवर! जो लोग भगवान् नारायणसे विमुख हैं, उनके द्वारा किये हुए प्रायश्चित्त उन्हें पवित्र नहीं करते; ठीक उसी तरह जैसे मदिराके पात्रको नदियाँ भी पवित्र नहीं कर

English

Vide Apastamba Dh.S. 11.9 and Manu VI.8.

अध्याय २६

श्लोक 82

अमृतापिधानमसि भोज्यान्ते ऽपः सकृत्पिबेत् ।प्राणाद्या आहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनमाचरेत्

amṛtāpidhānamasi bhojyānte 'paḥ sakṛtpibet / prāṇādyā āhutīrdattvācamya bhojanamācaret

हिन्दी अर्थ

सकतीं। ब्रह्महत्यारा, मदिरा पीनेवाला, स्वार्ण आदि वस्तुओंकी चोरी करनेवाला तथा गुरुपलीगामी-- ये चार महापातकी कहे गये हैं। तथा इनके साथ सम्पर्क करनेवाला पुरुष पाँचवाँ महापातको है।

English

VV.91-104 describe the stage of life known as samydsa.

अध्याय २६

श्लोक 83

ततश्चाचम्य विप्रेन्द्र शास्त्रचिन्तापरो भवेत् ।रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनैः

tataścācamya viprendra śāstracintāparo bhavet / rātrāvapi yathāśakti śayanāsanabhojanaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो इनके साथ एक वर्षतक सोने, बैठने और भोजन करने आदिका सम्बन्ध रखते हुए निवास करता है, उसे भी सब कर्मोंसे पतित समझना चाहिए। अज्ञातवश ब्राह्मणहत्या हो जानेपर चीर-

English

Although Manu recommends the recitation of Vedic texts referring to gods or Yajfias along with these metaphysical texts called the Vedanta (VI.83), NP. insists on the recitation of Vedantic or Upanisadic texts only, vide verse 103 below.

अध्याय २६

श्लोक 84

एवं गृही सदाचारं कुर्यात्प्रतिदिनं मुने ।यदाऽचारपरित्यागी प्रायश्चित्ती तदा भवेत्

evaṃ gṛhī sadācāraṃ kuryātpratidinaṃ mune / yadā'cāraparityāgī prāyaścittī tadā bhavet

हिन्दी अर्थ

वस्त्र और जटा धारण करे और अपने द्वारा मारे गये ब्राह्मणकी कोई वस्तु ध्वज-दण्डमें बाँधकर उसे लिये हुए वनमें घूमे। वहाँ जंगली फल- मूलोंका आहार करते हुए निवास करे। दिनमें

English

Though NP. gives nudity as an option to Sannyasins—an option accord¬ ing to 'some* in Apastamba Dh.S.II. 9.21.11-12, Smrtis are lukeworm about it. Manu V1.52 prescribes the paring of nails and complete shaving of the head and beard.

अध्याय २६

श्लोक 85

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा पालिताद्यैश्च सत्तम ।पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

dūṣitāṃ svatanuṃ dṛṣṭvā pālitādyaiśca sattama / putreṣu bhāryāṃ niḥkṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā

हिन्दी अर्थ

एक बार परिमित भोजन करे। तीनों समय स््रान और विधिपूर्वक संध्या करता रहे। अध्ययन और अध्यापन आदि कार्य छोड़ दे। निरन्तर भगवान्

English

Seeing his body worn out by old age and the like, O best of men, he should entrust his wife to his sons or take her with him and go to the forest.

अध्याय २६

श्लोक 86

भवेत्रिषवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः ।अधः शायी ब्रह्मचारी पञ्चयज्ञपरायणः

bhavetriṣavaṇasnāyī nakhaśmaśrujaṭādharaḥ / adhaḥ śāyī brahmacārī pañcayajñaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुका चिन्तन करता रहे। नित्य ब्रह्मचर्यका पालन करे और गन्ध एवं माला आदि भोग्य वस्तुओंको छोड़ दे। तीर्थों तथा पवित्र आश्रमोंमें निवास करे। यदि वनमें फल-मूलोंसे जीविका न

English

He should bathe three times a day, wear his nails, beard and matted locks, sleep on the ground, be celibate, and be devoted to the five sacrifices;

अध्याय २६

श्लोक 87

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतास्तथा ।दयावान्सर्वभूतेषु नारायणपरायणः

phalamūlāśano nityaṃ svādhyāyaniratāstathā / dayāvānsarvabhūteṣu nārāyaṇaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चले तो गाँवोंमें जाकर भिक्षा माँगे। इस प्रकार श्रीहरिका चिन्तन करते हुए बारह वर्षका ब्रत करे। इससे न्रह्महत्यारा शुद्ध होता और ब्राह्मणोचित कर्म करनेके योग्य हो जाता है। ब्रतके बीचमें

English

always eat fruits and roots, delight in study, be compassionate to all beings and devoted to Narayana.

अध्याय २६

श्लोक 88

वर्जये द्ग्रामजातानि पुष्पाणि च फलानि च ।अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत न कुर्याद्रात्रिभोजनम्

varjaye dgrāmajātāni puṣpāṇi ca phalāni ca / aṣṭau grāsāṃśca bhuñjīta na kuryādrātribhojanam

हिन्दी अर्थ

यदि हिंसक जन्तुओं अथवा रोगोंसे उसकी मृत्यु हो जाय तो वह शुद्ध हो जाता है। यदि गौओं अथवा ब्राह्मणोंके लिये प्राण त्याग दे या श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको दस हजार उत्तम गायोंका दान करे तो

English

He should avoid flowers and fruits grown in villages, eat only eight mouthfuls, and not eat at night.

अध्याय २६

श्लोक 89

अत्यन्तं वर्जयेत्तैलं वानप्रस्थसमाश्रमी ।व्यवायं वर्जयेच्चैव निद्रालस्ये तथैव च

atyantaṃ varjayettailaṃ vānaprasthasamāśramī / vyavāyaṃ varjayeccaiva nidrālasye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

इससे भी उसकी शुद्धि होती है। इनमेंसे एक भी प्रायश्चित्त करके ब्रह्महत्यारा पापसे मुक्त हो

English

A forest-dweller should avoid oil entirely; he should avoid sexual union, and also sleep and sloth.

अध्याय २६

श्लोक 90

शङ्खचक्रगदापाणिं नित्यं नारायणं स्मरेत् ।वानप्रस्थः प्रकुर्वीत तपश्चान्द्रायणादिकम्

śaṅkhacakragadāpāṇiṃ nityaṃ nārāyaṇaṃ smaret / vānaprasthaḥ prakurvīta tapaścāndrāyaṇādikam

हिन्दी अर्थ

यक्ञमें दीक्षित क्षत्रियका वध करके भी ब्रह्महत्याका ही ब्रत करे अथवा प्रज्वलित अग्रिमें प्रवेश कर जाय या किसी ऊँचे स्थानसे वायुके झोंके खाकर गिर जाय। यज्ञमें दीक्षित ब्राह्मणकी

English

He should always remember Narayana with conch, discus and mace in hand; the forest-dweller should practise austerities such as the Chandrayana.

अध्याय २६

श्लोक 91

सहेत शीततापादिवह्निं परिचरेत्सदा ।यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु

saheta śītatāpādivahniṃ paricaretsadā / yadā manasi vairāgyaṃ jātaṃ sarveṣu vastuṣu

हिन्दी अर्थ

हत्या करनेपर दुगुने बत्रतका आचरण करे। आचार्य आदिकी हत्या हो जानेपर चौगुना ब्रत बतलाया गया है। नाममात्रके ब्राह्मणकी हत्या हो जाय तो एक वर्षतक ब्रत करे। ब्रह्मन्! इस प्रकार

English

He should bear cold, heat and the like, and always tend the fire. When detachment from all things arises in the mind,

अध्याय २६

श्लोक 92

तदैव संन्यसेद्विप्र पतितस्त्वन्यथा भवेत् ।वेदान्ताभ्यासनिरतः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

tadaiva saṃnyasedvipra patitastvanyathā bhavet / vedāntābhyāsanirataḥ śānto dānto jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके लिये प्रायश्चवित्तकी विधि बतलायी गयी है। यदि क्षत्रियके द्वारा उपर्युक्त पाप हो जाय तो उसके लिये दुगुना और वैश्यके लिये तीनगुना प्रायश्वित्त बताया गया है। जो शूद्र ब्राह्णणफा वध

English

then, O Brahmin, he should renounce; otherwise he falls. Devoted to the study of Vedanta, peaceful, self-controlled, master of senses,

अध्याय २६

श्लोक 93

निर्द्वेद्वो निरहॄङ्कारो निर्ममः सर्वदा भवेत् ।शमादिगुणसंयुक्तः कामक्रोधविवर्जितः

nirdvedvo nirahṝṅkāro nirmamaḥ sarvadā bhavet / śamādiguṇasaṃyuktaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है, उसे विद्वान् पुरुष मुशल्य (मूसलसे मार डालने योग्य) मानते हैं। राजाको ही उसे दण्ड देना चाहिए। यही शास्त्रोंका निर्णय है। ब्राह्मणीके वधमें आधा और ब्राह्मण-कन्याके वधमें चौथाई

English

he should always be free of dualities, ego and possessiveness, endowed with peace and the other qualities, free of desire and anger.

अध्याय २६

श्लोक 94

नग्नो वा जीर्णकौपीनौ भवेन्मुण्डो यतिर्द्विजः ।समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः

nagno vā jīrṇakaupīnau bhavenmuṇḍo yatirdvijaḥ / samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्त कहा गया है। जिनका यज्ञोपवीत- संस्कार न हुआ हो, ऐसे ब्राह्मण बालकोंका वध करनेपर भी चौथाई ब्रत करे। यदि ब्राह्मण क्षत्रिका वध कर डाले तो वह छ: वर्षोतक

English

The twice-born ascetic should be naked or wear a worn loincloth, with shaven head; equal to foe and friend, to honour and dishonour.

अध्याय २६

श्लोक 95

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा ।भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादीभवेद्यतिः

ekarātraṃ vasedgrāme trirātraṃ nagare tathā / bhaikṣeṇa varttayennityaṃ naikānnādībhavedyatiḥ

हिन्दी अर्थ

कुच्छुब्रतबका आचरण करे । वैश्यको मारनेपर तीन वर्ष और शूद्रको मारनेपर एक वर्षतक ब्रत करे। यक्ञमें दीक्षित ब्राह्मणकी धर्मपत्रीका वध करनेपर आठ वर्षोतक ब्रह्महत्याका ब्रत करे। मुनिश्रेष्ठ !

English

He should stay one night in a village and three nights in a town; he should live always by alms and not eat the food of one house.

अध्याय २६

श्लोक 96

अनिन्दितद्विजगृहे व्यङ्गारे भुक्तिवर्जिते ।विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः

aninditadvijagṛhe vyaṅgāre bhuktivarjite / vivādarahite caiva bhikṣārthaṃ paryaṭedyatiḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्ध, रोगी, स्त्री और बालकोंके लिये सर्वत्र आधे प्रायश्वित्तका विधान बताया गया है।

English

The ascetic should go for alms to the house of a blameless Brahmin, when the fire is out, meals are done, and there is no quarrel.

अध्याय २६

श्लोक 97

भवेत्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः ।जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेन्द्रियः

bhavetriṣavaṇasnāyī nārāyaṇaparāyaṇaḥ / japecca praṇavaṃ nityaṃ jitātmā vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

सुरा मुख्य तीन प्रकारकी जाननी चाहिए। गौड़ी (गुड़से तैयार की हुई), पैष्टी (चावलों आदिके आटेसे बनायी हुई) तथा माध्वी (फूलके रस, अंगूर या महुवेसे बनायी हुई)। नारदजी !

English

He should bathe three times a day, be devoted to Narayana, and constantly chant Om, with self and senses conquered.

अध्याय २६

श्लोक 98

एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः ।न तस्य निष्कृतिर्द्दष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि

ekānnādī bhavedyastu kadācillaṃpaṭo yatiḥ / na tasya niṣkṛtirddaṣṭā prāyaścittāyutairapi

हिन्दी अर्थ

चारों वर्णोके पुरुषों तथा स्त्रियोंको इनमेंसे कोई भी सुरा नहीं पीनी चाहिए। मुने ! शराब पीनेवाला द्विज स्नान करके गीले वस्त्र पहने हुए मनको एकाग्र करके भगवान् नारायणका निरन्तर स्मरण

English

An ascetic who sometimes eats the food of one house and is greedy has no atonement even with ten thousand penances.

अध्याय २६

श्लोक 99

लोभाद्यदि यतिर्विप्र तनुपोषपरो भवेत् ।स चण्डालसमो ज्ञेयो वर्णाश्रमविगर्हितः

lobhādyadi yatirvipra tanupoṣaparo bhavet / sa caṇḍālasamo jñeyo varṇāśramavigarhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करे और दूध, घी अथवा गोमूत्रको तपाये हुए लोहेके समान गरम करके पी जाय, फिर (जीवित रहे तो) जल पीवे। वह भी लौहपात्र अथवा आयसपात्रसे पीये या ताँबेके पात्रसे पीकर

English

If an ascetic, O Brahmin, out of greed devotes himself to nourishing his body, he should be known as equal to a Chandala, censured by all classes and orders.

अध्याय २६

श्लोक 100

आत्मानां चिन्तयेद्द्रेवं नारायणमनामयम् ।निर्द्वन्द्रं निर्ममंशान्तं मायातीतममत्सरम्

ātmānāṃ cintayeddrevaṃ nārāyaṇamanāmayam / nirdvandraṃ nirmamaṃśāntaṃ māyātītamamatsaram

हिन्दी अर्थ

मृत्युको प्राप्त हो जाय। ऐसा करनेपर ही मदिरा पीनेवाला द्विज उस पापसे मुक्त होता है। अनजानमें पानी समझकर जो द्विज शराब पी ले तो विधिपूर्वक ब्रह्महत्याका त्रत करे; किंतु उसके

English

He should contemplate the Self as God Narayana, faultless, free of dualities and possessiveness, peaceful, beyond maya, without envy,

अध्याय २६

श्लोक 101

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम् ।ज्ञानस्वरुपममलं परं ज्योतिः सनातनम्

avyayaṃ paripūrṇaṃ ca sadānandaikavigraham / jñānasvarupamamalaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam

हिन्दी अर्थ

चिह्ोंको न धारण करे। यदि रोग-निवृत्तिके लिये औषध-सेवनकी दृष्टिसे कोई द्विज शराब पी ले तो उसका फिर उपनयन-संस्कार करके उससे दो चान्द्रायण-त्रत कराने चाहिए। शराबसे छुवाये

English

imperishable, complete, whose sole form is perpetual bliss, of the nature of knowledge, stainless, the supreme eternal light,

अध्याय २६

श्लोक 102

अविकारमनाद्यन्तं जगच्चैतन्यकारणम् ।निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम्

avikāramanādyantaṃ jagaccaitanyakāraṇam / nirguṇaṃ paramaṃ dhyāyedātmānaṃ parataḥ param

हिन्दी अर्थ

हुए पात्रमें भोजन करना, जिसमें कभी शराब रखी गयी हो उस पात्रका जल पीना तथा शराबसे भीगी हुई वस्तुको खाना यह सब शराब पीनेके ही समान बताया गया है। ताड़, कटहल, अंगूर,

English

changeless, without beginning or end, the cause of the consciousness of the world, without qualities; he should meditate on the Self as the highest of the high.

अध्याय २६

श्लोक 103

पठेदुपनिषद्वाक्यं वेदान्तार्थांश्च चिन्तयेत् ।सहस्रशीर्षं देवं च सदा ध्यायेज्जितेन्द्रियः

paṭhedupaniṣadvākyaṃ vedāntārthāṃśca cintayet / sahasraśīrṣaṃ devaṃ ca sadā dhyāyejjitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

खजूर और महुआसे तैयार की हुई तथा पत्थरसे आटेको पीसकर बनायी हुई अरिष्ट, मैरेय और नारियलसे निकाली हुई, गुड़की बनी हुई तथा माध्वी--ये ग्यारह प्रकारकी मदिराएँ बतायी गयी

English

He should recite Upanishad texts and reflect on the meaning of Vedanta; with senses conquered he should always meditate on the thousand-headed God.

अध्याय २६

श्लोक 104

एवं ध्यानपरो यस्तु यतिर्विगतमत्सरः ।स याति परमानन्दं परं ज्योतिः सनातनम्

evaṃ dhyānaparo yastu yatirvigatamatsaraḥ / sa yāti paramānandaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam

हिन्दी अर्थ

हैं। (उपर्युक्त तीन प्रकारकी मदिराके ही ये ग्यारह भेद हैं।) इनमेंसे किसी भी मद्यको ब्राह्मण

English

The ascetic who, devoted to meditation thus and free of envy, goes to supreme bliss, the supreme eternal light.

अध्याय २६

श्लोक 105

इत्येवमाश्रमाचारान्यः करोति द्विजः क्रमात् ।स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचयति

ityevamāśramācārānyaḥ karoti dvijaḥ kramāt / sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocayati

हिन्दी अर्थ

वैश्य) अज्ञानवश इनमेंसे किसी एकको पी ले तो फिरसे अपना उपनयन- संस्कार कराकर तप्तकृच्छु- ब्रतका आचरण करे।

English

The twice-born who follows the duties of the orders of life in order thus goes to the highest place, from which he does not grieve.

अध्याय २६

श्लोक 106

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः ।नारायणपरा यान्ति तद्विष्णः परमं पदम्

varṇāśramācāraratāḥ sarvapāpavivarjitāḥ / nārāyaṇaparā yānti tadviṣṇaḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

जो सामने या परोक्षमें बलपूर्वक या चोरीसे दूसरोंक धनको ले लेता है, उसका यह कर्म विद्वान् पुरुषोंद्वारा स्‍्तेय (चोरी) कहा गया है। मनु आदिने सुवर्णके मापकी परिभाषा इस प्रकार

English

Those devoted to the duties of class and order of life, free of all sins and devoted to Narayana, go to the supreme abode of Vishnu.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Narada Purana — Chapter 26

नारदपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.