Narada Purana· Nārada Purāṇa
27
अध्याय 27 / 167

Book 1 - Adhyaya 28

90 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सदाचारेषु गृहस्थआवानप्रस्थयतिधर्म्निरुपणं नाम सत्पविंशो ऽध्यायः सनक उवाच शृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sadācāreṣu gṛhasthaāvānaprasthayatidharmnirupaṇaṃ nāma satpaviṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca śṛṇuṣva muniśārdūla śrāddhasya vidhimuttamam / yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

की है। विप्रवर! वह मान (माप) आगे कहे जानेवाले प्रायश्वित्तकी उक्तिका साधन है। अतः उसका वर्णन करता हूँ; सुनिये! झरोखेके छिद्रसे घरमें आयी हुई सूर्यकी जो किरणें हैं, उनमेंसे जो

English

O leading sage, listen to the excellent procedure in the performance of iSraddha on hearing which one is undoubt¬ edly liberated from sins.

अध्याय २७

श्लोक 2

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् ।अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमन्त्रयेत्

kṣayāhapūrvadivase snātvā caikāśano bhavet / adhaḥ śāyī brahmacārī niśi viprānnimantrayet

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न सूक्ष्म धूलिकण उड़ता दिखायी देता है, उसे विद्वान् पुरुष त्रसरेणु कहते हैं। वही त्रसरेणुका माप है। आठ त्रसरेणुओंका एक निष्क होता है और तीन निष्कोंका एक राजसर्षप (राई) बताया

English

On the day previous to the Ksaydha (day of the Death-

अध्याय २७

श्लोक 3

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यङ्गं तथैव च ।रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत्

dantadhāvanatāṃbūle tailābhyaṅgaṃ tathaiva ca / ratyoṣadhiparānnāni śrāddhakarttāvivarjayet

हिन्दी अर्थ

गया है। तीन राजसर्षपोंका एक गौरसर्षप (पीली सरसों) होता है और छ: गौरसर्षपोंका एक यव कहा जाता है। तीन यवका एक कृष्णल होता है। पाँच कृष्णलका एक माष (माशा) माना गया है।

English

The performer of should avoid cleaning of the

अध्याय २७

श्लोक 4

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा ।श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत्

adhvānaṃ kalahaṃ krodhaṃ vyavāyaṃ ca dhuraṃ tathā / śrāddhakarttā ca bhoktā ca divāsvāpaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

नारदजी ! सोलह माशेके बराबर एक सुवर्ण होता है। यदि कोई मूर्खतासे सुवर्णके बराबर ब्राह्मणके धनका अर्थात् सोलह माशा सोनेका अपहरण कर लेता है तो उसे पूर्ववत् बारह वर्षोतक कपाल

English

The performer of raddha and the partaker of food therein should avoid long journey, quarrel, fury, sexual inter¬ course, bearing of burdens and sleep during the day.®

अध्याय २७

श्लोक 5

श्राद्धे निमन्त्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि ।ब्रह्महत्यामवान्पोति नरकं चापि गच्छति

śrāddhe nimantrito yastu vyavāyaṃ kurute yadi / brahmahatyāmavānpoti narakaṃ cāpi gacchati

हिन्दी अर्थ

और ध्वजके चिह्नोंसे रहित ब्रह्महत्या-त्रत करना चाहिए। गुरुजनों, यज्ञ करनेवाले धर्मनिष्ठ पुरुषों तथा श्रोत्रिय ब्राह्मणोंके सुवर्णको चुरा लेनेपर इस प्रकार प्रायश्वित्त करे। पहले उस पापके कारण

English

The Brahmana who has the following characteristics can be invited for a ndddht: He should be well-versfsd in the Vedas and devoted to Visnu. He should be an abider by his own conventional conduct of life. He should be born of a good family and be of quiet nature.

अध्याय २७

श्लोक 6

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् ।यथास्वाचारनिरतं प्रशान्तं सत्कुलोद्बगवम्

śrāddhe niyojayedvipraṃ śrotriya viṣṇutatparam / yathāsvācāranirataṃ praśāntaṃ satkulodbagavam

हिन्दी अर्थ

बहुत पश्चात्ताप करे, फिर सम्पूर्ण शरीरमें घीका

English

He should be devoid of passionate attachment and hatred. He should be an expert in the interpretation of the Puranas. He must be conversant with the madhu verses (viz. RV J,90.6-8j Vaj. S. 13.27-29 in which the word madhu occxxrs) and must have studied the Tri-supara, (viz. the three anuvdkas beginning with Brahmametu mOm etc. (Tait. Araiakq X.48-50).

अध्याय २७

श्लोक 7

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् ।त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम्

rāgadveṣavihīnaṃ ca purāṇārthaviśāradam / trimadhutrisuparṇajñaṃ sarvabhūtadayāparam

हिन्दी अर्थ

मुक्त होता है। यदि कोई क्षत्रिय ब्राह्मणके धनको चुरा ले और पश्चात्ताप होनेपर फिर उसे वहीं लौटा दे तो उसके लिये प्रायश्चित्तकी विधि मुझसे सुनिये। ब्रह्मर्ष! वह बारह दिनोंतक उपवासपूर्वक

English

He should be engaged in the worship of xhe deities and be an adept in the principles of Smrtis. He must be a past-

अध्याय २७

श्लोक 8

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् ।वेदान्ततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम्

devapūjārataṃ caiva smṛtitattvaviśāradam / vedāntatattvasaṃpannaṃ sarvalokahite ratam

हिन्दी अर्थ

सान्तपन-ब्रत करके शुद्ध होता है। रत्र, सिंहासन,

English

He should invite the Brahmana the previous day or

अध्याय २७

श्लोक 9

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् ।परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा

kṛtajñaṃ guṇasaṃpannaṃ guruśuśrūṣaṇe ratam / paropadeśanirataṃ sacchāstrakathanaistathā

हिन्दी अर्थ

पदार्थ भी स्वर्णके ही समान माने गये हैं। इनकी चोरी करनेपर आधा प्रायश्वित्त कहा है। राजसर्षप (राई) बराबर सोनेकी चोरी करनेपर चार प्राणायाम

English

With his sense-organs duly subdued, a householder should take darbha-gras% in his hands and invite an intelligent Brahmana with the following words: "O excellent Sir, you should do me a favour and accept my invitation for rSddka".*

अध्याय २७

श्लोक 10

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर ।श्राद्धे वर्ज्यान्मवक्ष्यामि शृणु तान्मुसमाहितः

ete niyojitavyā vai śrāddhe viprā munīśvara / śrāddhe varjyānmavakṣyāmi śṛṇu tānmusamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करने चाहिए। गौरसर्षप बराबर स्वर्णका अपहरण कर लेनेपर विद्वान् पुरुष स्नान करके विधिपूर्वक ८००० गायत्रीका जप करे। जौ बराबर स्वर्णको चुरानेपर द्विज यदि प्रातःकालसे लेकर सायंकालतक

English

He should get up early in the morning and'perform the daily morning routine. The learned man should perform the Srdddha at the hour called Kutapa* (i.e. the eighth muhSrta or five hours and thirty six minutes after the sunrise).

अध्याय २७

श्लोक 11

न्पूनाङ्गश्चाधिकाङ्गश्च कदर्यो रोगितस्तथा ।कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः

npūnāṅgaścādhikāṅgaśca kadaryo rogitastathā / kuṣṭī ca kunakhī caiva laṃbakarṇaḥ kṣatavrataḥ

हिन्दी अर्थ

वेदमाता गायत्रीका जप करे तो उससे शुद्ध होता है। कृष्णल बराबर स्वर्णकी चोरी करनेपर मनुष्य सान्तपन-ब्रत करे। यदि एक माशाके बराबर सोना चुरा ले तो वह एक वर्षतक गोमूत्रमें

English

That hour in the eighth Kala (MuhSrta) of the day when the sun begins to be less fierce is called the Kutapa, That which is given to the Pitrs at that time is of everlasting benefit.

अध्याय २७

श्लोक 12

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः ।कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः

nakṣatrapāṭhajīvī ca tathā ca śavadāhakaḥ / kuvādī parirvattā ca tathā devalakaḥ khalaḥ

हिन्दी अर्थ

पकाया हुआ जौ खाकर रहे तो शुद्ध होता है। मुनीशर! पूरे सोलह माशा सोनेकी चोरी करनेपर मनुष्य एकाग्रचित्त हो बारह वर्षोतक ब्रह्महत्याका

English

The Kavya offered in the evening too becomes some¬ thing pertaining to the Raksasas. The giver as well as the par¬ taker of food falls into the hell.

अध्याय २७

श्लोक 13

निन्दको ऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः ।असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा

nindako 'marṣaṇo dhūrtastathaiva grāmayājakaḥ / asacchāstrābhinirataḥ parānnanigatastathā

हिन्दी अर्थ

अब गुरुपत्रीगामी पुरुषोंके लिये प्रायश्वित्तका वर्णन किया जाता है। यदि मनुष्य अज्ञानवश माता अथवा सौतेली मातासे समागम कर ले तो लोगोंपर अपना पाप प्रकट करते हुए स्वयं ही

English

If the duration of the Tithi of the annual Srdddha be of only one ghafikd (dan4a~2 minutes) on the previous day, O Brahmana the lraddha must be performed on the Tithi the afternoon of which is affected (touched) by another Tithi by a person knowing (the required religious rite).*

अध्याय २७

श्लोक 14

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च ।कुण्डश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः

vṛṣalīsūti poṣṭā ca vṛṣalīpatireva ca / kuṇḍaśca golakaścaiva hyayājyānāṃ ca yājakaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने अण्डकोशको काट डाले। और हाथमें उस अण्डकोशको लिये हुए नेर्'्रत्य कोणमें चलता जाय। जाते समय मार्गमें कभी सुख-दुःखका विचार न करे। जो इस प्रकार किसी यात्रीकी

English

If the Tithi (lunar-day) of the death anniversary spreads over the afternoons of two (consecutive) days, the Srdddha should be performed on the previous day if there be the K$qya (less duration, loss) of the (particular) Tithi and on the next day if that Tithi has extended duration (Vrddhi).

अध्याय २७

श्लोक 15

दंभाचारो वृथामुण्डी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः ।विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः

daṃbhācāro vṛthāmuṇḍī hyanyastrīdhanatatparaḥ / viṣṇubhaktivihīnaśca śivabhaktiparāḍmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

ओर न देखते हुए प्राणान्‍्त होनेतक चलता जाता है, वह पापसे शुद्ध होता है। अथवा अपने पापको बताते हुए किसी ऊँचे स्थानसे हवाके झोंकेके साथ कूद पड़े। यदि बिना विचारे अपने

English

Some opine that when the Tithi (of the death-anni¬ versary is of the duration of two muhUrtas, the SrSddha should be performed on the previous day, but O chief of sages, this is not a universally held view about the performance of iSrdddha.

अध्याय २७

श्लोक 16

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा ।स्मृतिविक्रयिणश्चैव मन्त्रविक्रयिणस्तथा

vedavikrayiṇaścaiva vratavikrayiṇastathā / smṛtivikrayiṇaścaiva mantravikrayiṇastathā

हिन्दी अर्थ

वर्णकी या अपनेसे उत्तम वर्णकी स्त्रीके साथ समागम कर ले तो एकाग्रचित्त हो बारह वर्षोतक ब्रह्महत्याका ब्रत करे। द्विजश्रेष्ठ।/ जो बिना जाने हुए कई बार समान वर्ण या उत्तम वर्णवाली

English

O excellent Brahma, when the invited Brdhmai have all assembled together, the householder with his sons purified through expiation, should formally solicit their permission.

अध्याय २७

श्लोक 17

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः ।वेदनिन्दापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः

gāyakāḥ kāvyakarttāro bhiṣakchāstropajīvinaḥ / vedanindāparaścaiva grāmāpaṇyapradāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्रीसे समागम कर ले तो वह कंडेकी आगममें जलकर शुद्धिको प्राप्त होता है। यदि वीर्यपातसे पहले ही माताके साथ समागमसे निवृत्त हो जाय तो ब्रह्महत्याका ब्रत करे और यदि वबीर्यपात हो

English

On being formally permitted to perform the Sraddha, he should invite the Brahmanas again in accordance with the injunctions—two for the purpose of Vive-devas and three for the Pitrs.

अध्याय २७

श्लोक 18

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः ।कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः

tathātikāmukaścaiva rasavikrayakārakaḥ / kūṭayuktirataścaiva śrāddhe varjyāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

जाय तो अपने शरीरको अग्निमें जला दे। यदि अपने वर्णकी तथा अपनेसे उत्तम वर्णकी स्त्रीके

English

Or he should invite one for each, i.e. for Devas and the Pitrs respectively; when he has been permitted to perform Sraddha, he should make two mystic diagrams called

अध्याय २७

श्लोक 19

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिने ऽथवा ।निमन्त्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः

niṃmatrayīta pūrvedyustasminneva dine 'thavā / nimantrito bhavedvipro brahmacārī jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ समागम करनेवाला पुरुष वीर्यपातसे पहले ही निवृत्त हो जाय तो भगवान् विष्णुका चिन्तन करते हुए नौ वर्षोतक ब्रह्महत्याका ब्रत करे। मनुष्य यदि कामसे मोहित होकर मौसी, बूआ,

English

The diagram of a Brahmana (performer of J9raddha) should be square or four-cornered; that of the Ksatriya triangular; that of a Vaiiya should be known as circular. As for a Sudra the consecration by sprinkling is enough.

अध्याय २७

श्लोक 20

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम ।निमन्त्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेन्द्रियः

śrāddhe kṣaṇastu karttavyaḥ prasādaśceti sattama / nimantrayeddvijaṃ prājñaṃ darbhapāṇirjitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुपली, सास, चाची, मामी और पुत्रीसे समागम कर ले तो दो दिनतक समागम करनेपर उसे विधिपूर्वक ब्रह्महत्याका ब्रत करना चाहिए और तीन दिनतक सम्भोग करनेपर वह आगमें जल

English

If Brahmanas are not available, one should engage even one's own brother or son or the Atman himself but he should never engage a Brahmana devoid of the Vedas.

अध्याय २७

श्लोक 21

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च ।श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते

tataḥ prātaḥ samutthāya prātaḥ kṛtyaṃ samāpya ca / śrāddhaṃ samācaredvidvānkāle kutapasaṃjñite

हिन्दी अर्थ

जाय, तभी शुद्ध होता है, अन्यथा नहीं। मुनी श्वर ! जो कामके अधीन हो चाण्डाली, पुष्कसी (भीलजातिकी स्त्री), पुत्रवधू, बहिन, मित्रपत्री तथा शिष्यकी स्त्रीसे समागम करता है, वह छः

English

He should wash the feet of the Brahmanas. After they had performed the Acamana rite, they must be seated. Remembering Lord Naraya, they should be suitably worshipped.

अध्याय २७

श्लोक 22

दिवसस्याष्टमे काले यदा मन्दायते रविः ।स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम्

divasasyāṣṭame kāle yadā mandāyate raviḥ / sa kālaḥ kutapastatra pitṝṇāṃ dattamakṣayam

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक ब्रह्महत्याका ब्रत करें।

English

Repeating the RK mantra ApahatUfy (RV. X.76.4, V.S. 11.29) etc., the householder should strew gingelly seeds in between the Brahmai and at the threshold.

अध्याय २७

श्लोक 23

अपराह्नः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा ।तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः

aparāhnaḥ pitṝṇāṃ tu dattaḥ kālaḥ svayaṃbhuvā / tatkāla eva dātavyaṃ kavyaṃ tasmāddvijottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

अब महापातकी पुरुषोंके साथ संसर्गका प्रायश्चित्त बतलाया जाता है। ब्रह्महत्यारे आदि चार प्रकारके महापातकियोंसे जिसके साथ जिस पुरुषका संसर्ग होता है, वह उसके लिये विहित

English

He should offer the seat to the devas by means of barley grains and Darbha grass, saying *'This is the seat unto the ViSve-Devas". After giving this he should offer KfotjM- pratlkfatia (a formality of invitation).

अध्याय २७

श्लोक 24

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम ।राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति

yatkāvyaṃ dīyate dvavyairakāle munisattama / rākṣasaṃ taddhi vijñeyaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭati

हिन्दी अर्थ

प्रायश्वित्त त्रतका पालन करके निश्चय ही शुद्ध हो जाता है। जो बिना जाने पाँच राततक इनके साथ रह लेता है, उसे विधिपूर्वक प्राजापत्य कृच्छ नामक ब्रत करना चाहिए। बारह दिनोंतक उनके

English

For the expression of imp>erishability and the offering of seat, $as(hi (the genitive case) is used; in invoking Dvitiyd (the accusative case) is used; in offering food Gaturthi (the Dative case) is used; all the rest are addressed as Sambud- dhis (the Vocative case).*'

अध्याय २७

श्लोक 25

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि ।दाता नरकमान्पोति भोक्ता च नरकं व्रजेत्

kāvyaṃ prattaṃ tu sāyāhne rākṣasaṃ tadbhavedapi / dātā narakamānpoti bhoktā ca narakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

साथ संसर्ग हो जाय तो उसका प्रायश्वित्त महासान्तपन-ब्रत बताया गया है। और पंद्रह दिनोंतक महापातकियोंका साथ कर लेनेपर मनुष्य बारह दिनतक उपवास करे। एक मासतक संसर्ग

English

He should take up two vessels joined together by

अध्याय २७

श्लोक 26

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दण्डमितिर्भवेत् ।विद्धापराह्नि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता

kṣayāhasya tithairvipra yadi daṇḍamitirbhavet / viddhāparāhni kāyāṃ tu śrāddhaṃ kāryaṃ vijānatā

हिन्दी अर्थ

करनेपर पराक-ब्रत और तीन मासतक संसर्ग हो तो चान्द्रायण-ब्रतका विधान है। छः: महीनेतक महापातकी मनुष्योंका संग करके मनुष्य दो चान्द्रायण-ब्रतका अनुष्ठान करे। एक वर्षसे कुछ

English

Restrained in speech he should offer scents and flowers after putting barley grains repeating the Mantra Tavosi (V.S.5.26) etc. Thereafter, he should invoke Devas by means of the rk Vihte devasah (RV.I.3.7,V.S.7.34)—"Come, Ye all gods, listen to this my call and sit on this darbha grass."

अध्याय २७

श्लोक 27

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्नद्वये यदि ।पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा

kṣayāhasya tithiryā tu hyaparāhnadvaye yadi / pūrvā kṣaye tu karttavyā vṛdvau kāryā tathottarā

हिन्दी अर्थ

कम समयतक उनका सद्भ करनेपर छः महीनेतक चान्द्रायण-ब्रतका पालन करे और यदि जान-

English

With great attention he should offer Arghya repeating the Mantra Ta Divya (TB.II.7.15.4a), etc. Thereafter, he should worship by means of scents, leaves, flowers, incense and lamps.

अध्याय २७

श्लोक 28

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरे ऽहनि ।तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता

muhūrtta dvitaye pūrvadine syādapare 'hani / tithiḥ sāyāhnagā yatra parā kāvyasya viśrutā

हिन्दी अर्थ

बूझकर महापातकी पुरुषोंका सड़ किया जाय तो क्रमश: इन सबका प्रायश्वित्त ऊपर बताये हुए प्रायश्वित्तसे तीनगुना बताया गया है। मेढ़क, नेवला, कौआ, सूअर, चूहा, बिल्ली, बकरी,

English

After being permitted by the Brahmanas representing Devas, he should worship the groups of the Pitrs. He should offer them good seats by means of Darbhas mixed with sesamum seeds.

अध्याय २७

श्लोक 29

किञ्चित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति ।नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर

kiñcitpūrvadine prāhurmuhūrttadvitaye sati / naitanmataṃ hi sarveṣāṃ kāvyadāne munīśvara

हिन्दी अर्थ

भेड़, कुत्ता और मुर्गा-- इनमेंसे किसीका वध करनेपर ब्राह्मण अर्धकृच्छु-त्रतका आचरण करे और घोड़ेकी हत्या करनेवाला मनुष्य अतिकृच्छ- ब्रतका पालन करे। हाथीकी हत्या करनेपर

English

He should take up three vessels. The Brahmana

अध्याय २७

श्लोक 30

निमन्त्रितेषौ विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम ।प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्यो ऽनुज्ञां समाहरेत्

nimantriteṣau vipreṣu militeṣu dvijottama / prāyaścittaviśuddhātmā tebhyo 'nujñāṃ samāharet

हिन्दी अर्थ

तप्तकृच्छु और गोहत्या करनेपर पराक-ब्रत करनेका विधान है। यदि स्वेच्छासे जान-बूझकर गौओंका वध किया जाय तो मनीषी पुरुषोंने उसको शुद्धिका कोई भी उपाय नहीं देखा है। पीनेयोग्य

English

With great attention the Brahmana should invoke the Pitrs by means of the rk Uiantah (RV.X.16.12) etc. He should offer Arghya as before by means of the Mantra Td Divyd etc. (TB.II.7.4a).

अध्याय २७

श्लोक 31

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमन्त्रयेत् ॥उ उभौ च विश्वेदेवार्थं पिघत्रर्थं त्रीन्यथाविधि

śrāddhārthaṃ samanujñāto viprānbhūyo nimantrayet //u ubhau ca viśvedevārthaṃ pighatrarthaṃ trīnyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

और भोज्य पदार्थोकी चोरीके पापका शोधन करनेवाला प्रायश्चित्त पञ्चगव्यका पान कहा गया है। सूखे काठ, तिनके, वृक्ष, गुड़, चमड़ा, वस्त्र और मांस--इनकी चोरी करनेपर तीन रात

English

O excellent one, he should honour and worship them in accordance with his capacity, by means of scents, leaves, flowers, incense and lamps as well as garments and ornaments.

अध्याय २७

श्लोक 32

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमन्त्रयेत् ।श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मण्डलद्वयम्

devatārthaṃ ca pitrarthamekaikaṃ vā nimantrayet / śrāddhārthaṃ samanujñātaḥ kārayenmaṇḍaladvayam

हिन्दी अर्थ

उपवास करना चाहिए। टिटिहरी, चकवा, हंस, कारण्डव, उल्लू, सारस, कबूतर, जलमुर्गा, तोता, नीलकण्ठ, बगुला, सूँस और कछुआ इनमेंसे किसीको भी मारनेपर बारह दिनोंतक उपवास

English

The intelligent householder should take up a portion of the cooked rice soaked in ghee and say, "I shall consign it to the fire", and solicit their formal permission.

अध्याय २७

श्लोक 33

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै ।वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत्

caturastraṃ brāhmaṇasya trikoṇaṃ kṣatriyasya vai / vaiśyasya vartulaṃ jñeyaṃ śūdrasyābhyābhyukṣaṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। वीर्य, मल और मूत्र खा लेनेपर प्राजापत्य-ब्रत करे। शूद्रका जूठा खानेपर तीन चान्द्रायण-ब्रत करनेका विधान है। रजस्वला स्‍त्री, चाण्डाल, महापातकी, सूतिका, पतित,

English

O sage, on being asked by him saying, "May I do?", "Let me do", those Brahmanas should say, "Please do", "It may be done", "You may do".

अध्याय २७

श्लोक 34

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च ।आत्मानं वा नियुञ्जीत न विप्रं वेदवर्जितम्

brāhmaṇānāmabhāve tu bhrātaraṃ putrameva ca / ātmānaṃ vā niyuñjīta na vipraṃ vedavarjitam

हिन्दी अर्थ

उच्चिष्ट वस्तु आदिका स्पर्श कर लेनेपर वस्त्रसहित स्नान करे और घृत पीवे। नारदजी ! इसके सिवा आठ सौ गायत्रीका जप करे, तब वह शुद्धचित्त होता है। ब्राह्मणों और देवताओंकी निन्‍्दा सब

English

After kindling the fire for worship in accordance with the injunctions mentioned in his own GrhyasUtraSt he should utter thus—"Svadha and obeisance to Soma accompanied by the Piirs.

अध्याय २७

श्लोक 35

प्रक्षाल्य विप्रपादांशअच ह्याचांनानुपवेश्य च ।यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम्

prakṣālya viprapādāṃśaaca hyācāṃnānupaveśya ca / yathāvadarcanaṃ kuryātsmarannārāyaṇaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

पापोंसे बड़ा पाप है। विद्वानोंने जो-जो पाप महापातकके समान बताये हैं, उन सबका इसी

English

Or he should utter—"Svadha and obeisance to Agni the conveyor of the Kavya". Or as in the Pitr TajHa the intelli¬ gent householder can perform Homa by means of Sviih& endings as well.

अध्याय २७

श्लोक 36

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च ।अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान्

brāhmaṇānāṃ tu madhye ca dvāradeśe tathaiva ca / apahatā ityṛcā vai karttā tu vikirettilān

हिन्दी अर्थ

ये महापाप समाजमें प्रायः बहुत ही कम होते है, परंतु प्रायश्चित्त-विधानमें तो लाखों-करोड़ोंमेंसे एक भी मनुष्यसे यदि वैसा पाप बनता है तो उसका भी प्रायश्चित्त बताना चाहिए, इसीलिये शास्त्रका यह कठिन दण्ड-

English

The satisfaction of the Pitrs shall be everlasting even, thanks to these two Ahutis. If the fire is not available, Homa can be performed in the hands of the Brahmana.

अध्याय २७

श्लोक 37

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् ।दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम्

yavairdarbhaghaiśca viśveṣāṃ devānāmidamāsanam / dattveti bhūyo dadyacca daive kṣaṇapratīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रकार विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करना चाहिए। जो भगवान् नारायणकी शरण लेकर प्रायश्वित्त करता है, उसके सब पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Brahmana, he should perform it in the hand or in the fire according to the conventional practice. When the PSrvana rites are to be performed, fire cannot be kept far off.

अध्याय २७

श्लोक 38

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता ।अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः

akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭī dvitīyāvāhane smṛtā / annadāne caturthī syāccheṣāḥ saṃpuddhayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

जो राग-द्वेष आदिसे मुक्त हो पापोंके लिये प्रायश्चित्त करता है, समस्त प्राणियोंके प्रति दयाभाव रखता है और भगवान् विष्णुके स्मरणमें तत्पर रहता है, वह महापातकोंसे अथवा सम्पूर्ण

English

The balance of that he should strew into the dishes of the Brahmanas duly remembering Hari. He should propi¬ tiate the Brahmanas with various kinds of edibles, tasty dishes and lambatives.

अध्याय २७

श्लोक 39

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् ।तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः

āsādya pātradvitayaṃ darbhaśākhāsamanvitam / tatpātre secayettoyaṃ śannodevītyṛcā tataḥ

हिन्दी अर्थ

पातकोंसे युक्त हो तो भी उसे सब पापोंसे मुक्त ही समझना चाहिए। क्योंकि वह भगवान् विष्णुके भजनमें लगा हुआ है। जो मानव अनादि, अनन्त, विश्वरूप तथा रोग-शोकसे रहित भगवान् नारायणका

English

If any one speaks out or laughs, the Hams offering shall become one pertaining to the Raksas. According to convention wine and meat can be served.

अध्याय २७

श्लोक 40

यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गन्धपुष्पे च वाग्यतः ।आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवाःस इत्यृचा

yavosīti ti yavān kṣitpvā gandhapuṣpe ca vāgyataḥ / āvāhayettato devānviśve devāḥsa ityṛcā

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करता है, वह करोड़ों पापोंसे मुक्त हो जाता है। साधु पुरुषोंके हृदयमें विराजमान भगवान् विष्णुका स्मरण, पूजन, ध्यान अथवा नमस्कार किया जाय तो वे सब पापोंका निश्चय

English

Those persons of restrained speech and occupying the (place near) the plates (dishes), should praise the cooking, etc. If any Brahmana engaged in the Sraddha, sets aside his dish, he should be known as the destroyer of Sraddha. He is fit only for the hell. If the Brahmanas taking food touch one another, they should continue their meal, but after completing it, they should perform one hundred and eight Japa of the Gayatri mantra.

अध्याय २७

श्लोक 41

या दिव्या इति मन्त्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः ।गन्धैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः

yā divyā iti mantreṇa dadyādarghyaṃ samāhitaḥ / gandhaiśca patrapuṣpaiśca dhūpairdīpairyajettataḥ

हिन्दी अर्थ

ही नाश कर देते हैं। जो किसीके सम्पर्कसे अथवा मोहवश भी भगवान् विष्णुका पूजन करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो उनके वैकुण्ठधाममें जाता है। नारदजी ! भगवान् विष्णुके

English

H? should repeat the Uktha and other Sdman Mantras that bestow merit. He should also recite verses from Itih&sas, Pur&ms and Dharma idstras.

अध्याय २७

श्लोक 42

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा ।तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम्

devaiśca samanujñāto yajetpitṛgaṇāṃstathā / tilasaṃyuktadarbhaiśca dadyātteṣāṃ sadāsanam

हिन्दी अर्थ

एक बार स्मरण करनेसे सम्पूर्ण क्लेशोंकी राशि नष्ट हो जाती है तथा उसी मनुष्यको स्वर्गादि भोगोंकी प्राप्ति होती है--यह स्वयं ही अनुमान हो जाता है। मनुष्य-जन्म बड़ा दुर्लभ है। जो

English

As long as the Brahmanas continue their meal, he should repeat these mantras etc. O Brahmana, when the Brah¬ manas have completed their meal, he should strew (two lumps of rice called) Vikira.

अध्याय २७

श्लोक 43

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः ।शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलान्क्षघिपेत्

pātrāṇyāsādayettrīṇi hyarghātha pūrvavaddvijaḥ / śannodevyā jalaṃ kṣiptvā tilosīti tilānkṣaghipet

हिन्दी अर्थ

लोग इसे पाते हैं, वे धन्य हैं। मानव-जन्म मिलनेपर भी भगवान्की भक्ति और भी दुर्लभ

English

He should then bring the vessel that had been placed with face downwards and repeat the Svadhd-kara (the word Svadha). With the rA; Vdje vdje (RV.VII.38.8) etc. he.should ritualistically dismiss the Pitrs and Devas.

अध्याय २७

श्लोक 44

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः ।या दिव्या इति मन्त्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत्

uśanta ityṛcāvāhya pitṝnvipraḥ samāhitaḥ / yā divyā iti mantreṇa dadyādarghyaṃ ca pūrvavat

हिन्दी अर्थ

बतायी गयी है, इसलिये बिजलीकी तरह चञ्ल (क्षणभज्जभर) एवं दुर्लभ मानव-जन्मको पाकर भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुका भजन करना चाहिए। वे भगवान् ही अज्ञानी जीवोंको अज्ञानमय

English

Tlie performer of the Sraddha and the partaker of the food thereat should avoid sexual intercourse that night. He should assiduously refrain from the study of the Vedas and undertaking a long journey on foot.

अध्याय २७

श्लोक 45

गन्धैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैशअच सत्तम ।वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत्

gandhaiśca patrapuṣpaiśca dhūpairdīpaiśaaca sattama / vāsorbhibhūṣaṇaiśvaiva yathāvibhavamarcayet

हिन्दी अर्थ

बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं। भगवानके भजनसे सब विघ्न नष्ट हो जाते हैं तथा मनकी शुद्धि होती है। भगवान् जनार्दनके पूजित होनेपर मनुष्य परम मोक्ष प्रात कर लेता है। भगवान्की आराधनामें

English

A wayfarer, a sick man and a person devoid of funds should perform Amdsraddha {Sraddha with uncooked rice). One whose wife cannot be touched (i.c. is in her monthly courses) shall perform Sraddha through the offer of gold.

अध्याय २७

श्लोक 46

ततो ऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः ।अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञां समाहरेत्

tato 'nnāgraṃ samādāya ghṛtayuktaṃ vicakṣaṇaḥ / agnau kariṣya ityuktvā tebhyo 'nujñāṃ samāharet

हिन्दी अर्थ

लगे हुए मनुष्योंके धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष नामक सनातन पुरुषार्थ अवश्य सिद्ध होते हैं।

English

If funds are not available, or if the Brahmanas are not available he should prepare the food alone. The wise man should then perform xhcHoma repeating the Sukta belonging to the Pitrs.

अध्याय २७

श्लोक 47

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने ।कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च

karavai karavāṇīti cāpṛṣṭā brāhmaṇā mune / kuruṣva kriyatāṃ veti kurviti brūyureva ca

हिन्दी अर्थ

विष्णुस्मरणतत्पर: महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकै: ॥ विमुक्त एवं पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः। नारायणमनाचम्त॑

English

If one cannot afford the Havya offerings at all, he may offer grass unto the cows according to his ability. O Braha- mana, as an alternative, let him take his bath and duly perform the Tarpana rite with gingelly seeds.

अध्याय २७

श्लोक 48

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः ।सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत्

upāsanāgnimādhāya svagṛhyoktavidhānataḥ / sāmāya ca pitṛmate svadhā nama itīrayet

हिन्दी अर्थ

यस्तु संस्मरते मर्त्य: स॒ मुक्त: पापकोटिभि:। स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोडपि वा॥

English

Or he may go to a lonely forest and lament very loudly. The wise man should proclaim "I am indigent. I am a great sinner".

अध्याय २७

श्लोक 49

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा ।स्वाहान्तेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत्

agnaye kavyavāhanāya svadhā nama itīha vā / svāhāntenāpi vā prājño juhuyātpitṛyajñavat

हिन्दी अर्थ

नाशयत्येव पापानि विष्णुईद्गमनः

English

If a performer of Sraddha docs not perform the rite of Tarpana for the Pitrsy the next day that family will perish. He will incur the sin of Brahmana-slaughter.

अध्याय २७

श्लोक 50

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृत्पिरक्षया ।अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते

ābhyāmevāhutibhyāṃ tu pitṝṇāṃ tṛtpirakṣayā / agnyabhāve tu viprasya pāṇau homo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

सतामू। सम्पर्काद्ददि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम्॥

English

O leading sage, those faithful persons who perform Sraddha do become rich. Their line is never extinct.

अध्याय २७

श्लोक 51

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज ।नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थैते

yathācāraṃ prakurvīta pāṇāvagnau ca vā dvija / nahyagnirdūragaḥ kāryaḥ pārvaṇe samupasthaite

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्त- स प्रयाति हरे: पदम्। सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यन्ति. क्लेशसंचया: ॥

English

Virtually, Visnu has been worshipped by those who worship the pitrs. If the Lord of the Universe is pleased, the deities are also pleased.

अध्याय २७

श्लोक 52

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती ।यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते

saṃdhāyāgniṃ tataḥ kāryaṃ kṛtvā taṃ visṛjetkṛtī / yadyāgnirdūrago vipra pārvaṇe samupasthite

हिन्दी अर्थ

दुर्लभा परिकीर्तिता। तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्॥

English

Hence, the person who performs the 8raddha and he who partakes of it—everyone is Visnu, the eternal Lord, from whom the entire universe including the mobile and immobile beings, has originated.

अध्याय २७

श्लोक 53

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः ।क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि

bhrātṛbhiḥ kārayecchrāddhaṃ sāgnikairvidhivaddvijaiḥ / kṣayāhe caiva saṃprātpe svasyāgnirdūrago yadi

हिन्दी अर्थ

नाम धारण करनेवाली मानवी वृत्तिको पाकर तू घमण्ड न कर। काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, परापवाद और निन्दाका सर्वथा त्याग करके भक्तिपूर्वक भगवान् श्रीहरिका भजन कर।

English

O Brahmana, whatever exists, what does not exist, the visible and the invisible—everything should be known as identical with Visnu. There is nothing else other than that.

अध्याय २७

श्लोक 54

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः ।उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थैते

tathaiva bhrātarastatra laukikāgnāvapi sthitāḥ / upāsanāngau dūrasthe samīpebhrātari sthaite

हिन्दी अर्थ

सारे व्यापार छोड़कर भगवान् जनार्दनकी आराधनामें लग जा। यमपुरीके वे वृक्ष समीप ही दिखायी देते हैं। जबतक बुढ़ापा नहीं आता, मृत्यु भी जबतक नहीं आ पहुँचती है और इन्द्रियाँ

English

Thus, O excellent sage, the excellent procedure of the raddha rite has been narrated to you. The sins of those who perform it, perish instantaneously.

अध्याय २७

श्लोक 55

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी ।उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छन्ति वै द्विजाः

yadyagnau juhuyādvāpi pāṇau vā sa hi pātakī / upāsanāgnā dūrasthe kecidicchanti vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जबतक शिथिल नहीं हो जातीं तभीतक भगवान् विष्णुकी आराधना कर लेनी चाहिए। यह शरीर नाशवान् है। बुद्धिमान् पुरुष इसपर कभी विश्वास न करे। मौत सदा निकट रहती है।

English

If any excellent Brahmana reads this with piety and devotional feelings at the time of 8raddha, the Pitis are delight¬ ed, his progeny Hourishes.

अध्याय २७

श्लोक 56

तच्छष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् ।भक्ष्यैर्भोज्यैशअच लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत्

tacchaṣa viprapātreṣu vikiretsaṃsmaranharim / bhakṣyairbhojyaiśaaca lehyaiśca svādyairviprānprapūjayat

हिन्दी अर्थ

धन-वैभव अत्यन्त चञ्चल है और शरीर कुछ ही समयमें मृत्युका ग्रास बन जानेवाला है। अतः अभिमान छोड़ दे। महाभाग! संयोगका अन्त वियोग ही है। यहाँ सब कुछ क्षणभज्जुर

English

These restrictions are both on the invitee and the inviter. Katy&yana prescribes that from the time of giving invitation by the performer of Sraddha to the time of completion of the Sraddha ritual marked by the final dcamarta, Br&hnuuTAs should remain pure, free from anger, hurry, negligence, should speak the truth, avoid journey, sexual intercourse, hard work, study the Veda

अध्याय २७

श्लोक 57

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः ।आगच्छन्तु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः

annatyāgaṃ tataḥ kuryyādubhayatra samāhitaḥ / āgacchantu mahābhāgāviśvedevā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

है--यह जानकर भगवान् जनार्दनकी पूजा कर। मनुष्य आशासे कष्ट पाता है। उसके लिये मोक्ष

English

The qualities and qualifications required of a BrMimana invitee for 8rAd- dha. Cf. Smr.C. {Sttifti Cahdrikd) III {rddiffui-Kda) p -394. Mt. :8-10 state the same qualities as in NP. The ancient Snq'tis insist on the pure character and not so much on the scholarship of the invitee. As Manusays (11.118) "A Br&hmana who knows only the Gyatri but b self-controlled, is preferable to a Brahmaiia who knows three Vedas but lacks in self-control, cats every thing and sells anything (prohibited by Dharma)". He insists on the close enquiry of the antecedents of such an invitee. Later Pur&as slackened tliese restrictions.

अध्याय २७

श्लोक 58

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवन्तु ते ।इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै

ye yatra vihitāḥ śrāddhe sāvadhānāṃ bhavantu te / iti saṃprārthayeddevānye devāsa ṛcā nu vai

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त दुर्लभ है। जो भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुका भजन करता है, वह महापातकी होनेपर भी उस परम धामको जाता है, जहाँ जाकर किसीको शोक नहीं होता। साधुशिरोमणे! सम्पूर्ण तीर्थ,

English

Disqualifications of a Brahmana rendering him ineligible for invitation to Srdddha: This is an echo of Manu III. 150-169. Manu's list of disqualified Brahmaas is very comprehensive as it includes Ninety-three disqualifications. It includes physically defective or handicapped persons e.g. a person with de¬ formed nails, black teeth or a squint-eye or a scabby person, an epileptic, a leper, a person with scrofulous swelling of gland, a blind man, a lunatic, an impotent or a consumptive person.

अध्याय २७

श्लोक 59

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् ।अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीत्पतेजसाम्

tathāsaṃprārthayadviprānye ca heti ṛcā pitṝn / amūrtānāṃ mūrtānāṃ ca pitṝṇāṃ dītpatejasām

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणके पूजनकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं हो सकते। जो लोग भगवान् विष्णुकी भक्तिसे वज्ञित हैं, उन्हें वेद, यज्ञ और शास्त्रोंसे क्या लाभ हुआ ? उन्होंने तीर्थोकी

English

brahmacdrtt etc. *The invited Brahmana should abstain from.sexual inter¬ course, etc. Some Puranas (e.g. Mt. -20) and some Smrtis (Prajiipati 63) state that the invited Brahmana should be requested with the traditional verse

अध्याय २७

श्लोक 60

नमस्यामि सदा तेषां ध्वानिनां योगचजक्षुषाम् ।एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः

namasyāmi sadā teṣāṃ dhvānināṃ yogacajakṣuṣām / evaṃ pitṝnnamaskṛtya nārāyaṇa parāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवा करके क्‍या पाया तथा उनके तप और ब्रतसे भी क्‍या होनेवाला है ? जो अनन्तस्वरूप, निरीह, ३कारबोध्य, वरेण्य, वेदान्तवेद्य तथा संसाररूपी रोगके वैद्य भगवान् विष्णुका यजन

English

The procedure of invitation to 8r&ddha as detailed in Mt. -17-20 is as follows:

अध्याय २७

श्लोक 61

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् ।ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः

dattaṃ haviśca tatkarṇa viṣṇave vinivedayet / tataste brāhmaṇāḥ sarve bhuñjīranvāgyatā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, वे मनुष्य उन्हीं भगवान् अच्युतके वैकुण्ठधाममें जाते हैं। जो अनादि, आत्मा, अनन्तशक्तिसम्पन्न, जगत्के आधार, देवताओंके आराध्य तथा ज्योति:स्वरूप परम पुरुष भगवान्

English

Kale Kutapa SamJHite; 'In the period of the day called Kutapa*, Although

अध्याय २७

श्लोक 62

हसतो वदते को ऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः ।यथआचार प्रदेयं च मधुनांसादिकं तथा

hasato vadate ko 'pi rākṣaghasaṃ tadbhaveddhaviḥ / yathaācāra pradeyaṃ ca madhunāṃsādikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अच्युतका स्मरण करता है, वह नर अपने नित्यसखा नारायणको प्राप्त कर लेता है।

English

VV. 26-29 gfive decisions regarding the Titki (lunar-day) acceptable for Srdddha. When the particular Tithi is not full (covering the civil day) but spreads over two days, etc. (for discussion of Tithis vide the next chapter).

अध्याय २७

श्लोक 63

पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभघाजनाः ।यदि पात्रं त्यजेत्को ऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः

pākādiṃ ca praśaṃseran vāgyatā dhṛtabhaghājanāḥ / yadi pātraṃ tyajetko 'pi brāhmaṇaḥ śrāddhayojitaḥ

हिन्दी अर्थ

यमलोकके मार्गमें पापियोंके कष्ट तथा पुण्यात्माओंके सुखका वर्णन एवं कल्पान्तरमें भी कर्मोके भोगका प्रतिपादन

English

Verses repeated in Saura 13-14.

अध्याय २७

श्लोक 64

श्राद्धहॄन्ता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते ।भञ्जानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि

śrāddhahṝntā sa vijñeyo narakāyopapadyate / bhañjāneṣu ca vipreṣu hyanyonyaṃ saṃspuśedyadi

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी बोले--ब्रह्मन्! सुनिये। मैं अत्यन्त दुर्गम यमलोकके मार्गका वर्णन करता हूँ। वह पुण्यात्माओंके लिये सुखद और पापियोंके लिये भयदायक है। मुनीथ्वर! प्राचीन ज्ञानी पुरुषोंने

English

The use of the Dative case: pitre idatn arghyam dattam na mama / 'The Arghya is given to my father'...saying this the performer is to offer water mixed with sesamum seed on the palm of the invited Brahmana.

अध्याय २७

श्लोक 65

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् ।भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः

tadannamatyajanbhuktvā gāyatryaṣṭaśataṃ japet / bhujyamāneṣu vipreṣu karttā śraddhāparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यमलोकके मार्गका विस्तार छियासी हजार योजन बताया है। जो मनुष्य यहाँ दान करनेवाले होते हैं, वे उस मार्गमें सुखसे जाते हैं; और जो धर्मसे

English

Though the translation follows the text tri-ndciketam... {Japet), the term tri-ndciketa is variously explained: Tri-pdciketa is a person who knows the Naciketa fire or a person who has thrice kindled the Naciketa fire or a person who has studied the Anuvdka called virajas. Tail. Br. (III. 11.7-8) describes the NAciketa fire and the story of Naeiketas.

अध्याय २७

श्लोक 66

स्मरेन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् ।रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः

smarennārāyaṇaṃ devamanantamaparājitam / rakṣoghnānvaiṣṇavāṃścaiva paitṛkāṃścaviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

हीन हैं, वे अत्यन्त पीड़ित होकर बड़े दुःखसे यात्रा करते हैं। पापी मनुष्य उस मार्गपर दीनभावसे जोर-जोरसे रोते-चिल्लाते जाते हैं--वे अत्यन्त भयभीत और नंगे होते हैं। उनके कण्ठ, ओठ

English

He should remember the god Narayana, infinite and unconquered; he should recite the Vaishnava verses, the demon-destroying ones, and especially those for the ancestors.

अध्याय २७

श्लोक 67

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा ।त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च

japecca pauruṣaṃ sūktaṃ nāciketatrayaṃ tathā / trimadhu trisuparṇaṃ ca pāvamānaṃ yajūṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

और तालु सूख जाते हैं। यमराजके दूत चाबुक आदिसे तथा अनेक प्रकारके आयुधोंसे उनपर आघात करते रहते हैं। और वे इधर-उधर भागते

English

He should recite the Purusha hymn, the three Nachiketa fires, the Trimadhu, Trisuparna, Pavamana and Yajus texts;

अध्याय २७

श्लोक 68

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा ।इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि

sāmānyapitathoktāni vadetpuṇyapradāṃ stathā / itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi caiva hi

हिन्दी अर्थ

मोक्ष लभेच्चैव पूजिते तु जनारद॑ने। धर्मार्थकाममोक्षाख्या:

English

and he should speak merit-giving common ancestral texts, the epics, Puranas and dharma-scriptures,

अध्याय २७

श्लोक 69

भुञ्जीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज ।ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा

bhuñjīranbrahmaṇā yāvattāvadetāñjapeddvija / brāhmaṇeṣu ca bhukteṣu vikiraṃ vikṣipettathā

हिन्दी अर्थ

हुए बड़े कष्टसे उस पथपर चल पाते हैं। वहाँ दो भार ढोते हैं और कोई पापी दोनों कानोंसे दो

English

for as long as the Brahmins eat, O Brahmin. When the Brahmins have eaten, he should scatter the vikira offering,

अध्याय २७

श्लोक 70

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् ।स्वयं च पादौ प्रक्षघाल्य सम्यगाचम्य नारद

śeṣamannaṃ vadeccaiva madhusūktaṃ ca vai japet / svayaṃ ca pādau prakṣaghālya samyagācamya nārada

हिन्दी अर्थ

कहीं कीचड़ है, कहीं जलती हुई आग है, कहीं तपायी हुई बालू बिछी है, कहीं तीखी धारवाली

English

speak of the remaining food, and recite the Madhu hymn. Having washed his own feet and properly sipped water, O Narada,

अध्याय २७

श्लोक 71

आचान्तेषु च विप्रेषु पिण्डं निर्वापयेत्ततः ।स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च

ācānteṣu ca vipreṣu piṇḍaṃ nirvāpayettataḥ / svastivā canakaṃ kuryādakṣayyodakameva ca

हिन्दी अर्थ

लच्च्च्च्स्स्न्न्स्न्न्का पक जय

English

when the Brahmins have sipped water, he should offer the balls. He should say the auspicious blessing and "akshayya" water,

अध्याय २७

श्लोक 72

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् ।अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः

dattvā samāhitaḥ kuryāttathā viprābhivādanam / acālayitvā pātraṃ tu svasti kurvanti ye dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

शिलाएँ हैं। कहीं काँटेदार वृक्ष हैं और कहीं ऐसे-ऐसे पहाड़ हैं, जिनकी शिलाओंपर चढ़ना अत्यन्त दुःखदायक होता है। कहीं कॉँयेंकी बहुत बड़ी बाड़ लगी हुई है, कहीं-कहीं कन्दरामें

English

and having given them attentively, make the salutation to the Brahmins. Those twice-born who say the blessing without moving the dish

अध्याय २७

श्लोक 73

वत्सरं पितरस्तेषां भवन्त्युच्छिष्टभोजिनः ।दातारो नो ऽभिवर्द्धन्तामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः

vatsaraṃ pitarasteṣāṃ bhavantyucchiṣṭabhojinaḥ / dātāro no 'bhivarddhantāmityādyaiḥ smṛtibhāṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवेश करना पड़ता है। उस मार्ममें कहीं कंकड़ हैं, कहीं ढेले हैं और कहीं सुईके समान काँटे बिछे हैं तथा कहीं बाघ गरजते रहते हैं नारदजी ! इस प्रकार पापी मनुष्य--भाँति-भाँतिके क्लेश

English

— for a year their ancestors become eaters of leavings. With "May our givers prosper" and similar texts declared by Smriti,

अध्याय २७

श्लोक 74

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः ।दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गन्धसंयुतम्

āśīrvaco labhettebhyo namaskāraṃ carettataḥ / dadyācca dakṣiṇāṃ śaktyā tāṃbūlaṃ gandhasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

उठाते हुए यात्रा करते हैं। कोई पाशमें बंधे होते हैं, कोई अंकुशोंसे खींचे जाते हैं और किन्हींकी पीठपर अस्त्र-शस्त्रोंकी मार पड़ती रहती है। इस दुर्दशाके साथ पापी उस मार्गपर जाते हैं। किन्हींकी

English

he should receive their blessings and then bow; he should give a fee as he can and betel with perfume.

अध्याय २७

श्लोक 75

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् ।वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत्

nyubjapātramathānīya svadhākāramudīrayet / vājevāje iti ṛcā pitṝndevānvisarjayet

हिन्दी अर्थ

नाक छेदकर उसमें नकेल डाल दी जाती है और उसीको पकड़कर खींचा जाता है। कोई आँतोंसे बंधे रहते हैं और कुछ पापी अपने शिश्नके अग्रभागसे लोहेका भारी भार ढोते हुए यात्रा

English

Having brought an inverted vessel, he should utter "svadha", and with the verse "vaje vaje" dismiss the ancestors and gods.

अध्याय २७

श्लोक 76

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् ।तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत्

bhoktā ca śrāddhakṛttasyāṃ rajanyāṃ maithunaṃ tyajet / tathā svādhyāyamadhvānaṃ prayatnena parityajet

हिन्दी अर्थ

करते हैं। कोई नासिकाके अग्रभागद्वारा लोहेका

English

The eater, and the performer of shraddha, should avoid sexual union that night, and also study and travel with effort.

अध्याय २७

श्लोक 77

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा ।आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्तृश्यभार्यकः

adhvagaścāturaścaiva vihīnaśca dhanaistathā / āmaśrāddhaṃ prakurvīta hemnā vāstṛśyabhāryakaḥ

हिन्दी अर्थ

लौहभार वहन करते हुए उस मार्गपर चलते हैं। कोई अत्यन्त उच्छवास लेते हैं और किन्हींकी आँखें ढक दी जाती हैं। उस मार्गमें कहीं विश्रामके लिये छाया और पीनेके लिये जलतक

English

A traveller, a sick man, or one lacking wealth should perform shraddha with raw grain, or with gold if he has no wife (or "grass").

अध्याय २७

श्लोक 78

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् ।पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः

dravyābhāve dvijābhāve hyannamātraṃ ca pācayet / paitṛkena tu sūktena homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। अतः: पापी लोग जानकर या अनजानमें किये हुए अपने पापकर्मोके लिये शोक करते हुए अत्यन्त दुःखसे यात्रा करते हैं।

English

Lacking materials or Brahmins, he should cook just food; the wise man should make oblation with the ancestral hymn.

अध्याय २७

श्लोक 79

अत्यन्त हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् ।स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम्

atyanta havyaśūnyaścaitsvaśaktyā tu tṛṇaṃ gavām / snātvā ca vidhivadvipra kuryādvā tilataparṇam

हिन्दी अर्थ

नारदजी ! जो उत्तम बुद्धिवाले मानव धर्मनिष्ठ और दानशील होते हैं, वे अत्यन्त सुखी होकर धर्मराजके लोककी यात्रा करते हैं। मुनिश्रेष्ठ ! अन्न देनेवाले स्वादिष्ट अन्नका भोजन करते हुए जाते

English

If entirely without offerings, he should, as able, give grass to cows, or, having bathed properly, offer sesame-and-water.

अध्याय २७

श्लोक 80

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने ।दरिद्रो ऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः

athavā rodanaṃ kuryādatyuccairvijane vane / daridro 'haṃ mahāpāpī vadanniti vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। जिन्होंने जल दान किया है, वे भी अत्यन्त सुखी होकर उत्तम दूध पीते हुए यात्रा करते हैं। मट्ठ्ा और दही दान करनेवाले तत्सम्बन्धी भोग मट्ट्ा और दही दान करनेवाले तत्सम्बन्धी भोग

English

Or he may weep very loudly in a lonely forest, saying, "I am poor, a great sinner."

अध्याय २७

श्लोक 81

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् ।तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विन्दति

paredyuḥ śrāddhakṛnmartyo yo na tarpayate pitṝn / tatkulaṃ nāśamāyāti brahmahatyāṃ ca vindati

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करते हैं। द्विजश्रेष्ठ)! घृत, मधु और दूधका दान करनेवाले पुरुष सुधापान करते हुए धर्ममन्दिरको जाते हैं। साग देनेवाला खीर खाता है और दीप देनेवाला सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करते हुए

English

A man who performs shraddha but does not offer to the ancestors the next day: his family goes to ruin and he incurs Brahmin-slaying.

अध्याय २७

श्लोक 82

श्राद्धं कुर्वन्ति ये मर्त्याः श्रद्धावन्तो मुनीश्वर ।न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवन्ति च

śrāddhaṃ kurvanti ye martyāḥ śraddhāvanto munīśvara / na teṣāṃ saṃtaticchedaḥ saṃpannāste bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

जाता है। मुनिप्रवर! वस्त्र-दान करनेवाला पुरुष दिव्य वस्त्रोंसे विभूषित होकर यात्रा करता है। जिसने आभूषण दान किया है, वह उस मार्गपर

English

Men who perform shraddha with faith, O lord of sages, have no break in progeny and become prosperous.

अध्याय २७

श्लोक 83

पितॄन्यञ्जति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः ।तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यन्ति देवताः

pitṝnyañjati yeṃ śrāddhe taistu viṣṇuḥ prapūjitaḥ / tasmiṃstuṣṭe jagannāthe sarvāstuṣyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

है। गोदानके पुण्यसे मनुष्य सब प्रकारके सुख- भोगसे सम्पन्न होकर जाता है। द्विजश्रेष्ठ ! घोड़े, हाथी तथा रथकी सवारीका दान करनेवाला पुरुष सम्पूर्ण भोगोंसे युक्त विमानद्वारा धर्मराजके मन्दिरको

English

Those who worship the ancestors in shraddha have worshipped Vishnu; when the Lord of the world is pleased, all the gods are pleased.

अध्याय २७

श्लोक 84

पितरो देवताश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः

pitaro devatāścaiva gandharvāpsarasastathā / yakṣāśca siddhā manujā harireva sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है। जिस श्रेष्ठ पुरुषने माता-पिताकी सेवा- शुश्रुषा की है, वह देवताओंसे पूजित हो प्रसन्नचित्त होकर धर्मराजके घर जाता है। जो यतियों, ब्रतधारियों तथा श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी सेवा करता है,

English

The ancestors, the gods, Gandharvas, Apsarases, Yakshas, Siddhas, men — all are Hari, the eternal.

अध्याय २७

श्लोक 85

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः

yenedamakhilaṃ jātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam / tasmāddātā ca bhoktā ca sarvaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

वह बड़े सुखसे धर्मलोकको जाता है। जो सम्पूर्ण भूतोंके प्रति दयाभाव रखता है, वह द्विज

English

From whom all this world, moving and unmoving, was born — therefore the giver and the eater are Vishnu, the eternal, all.

अध्याय २७

श्लोक 86

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च ।सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते

yadasti vipra yannāsti dṛśyaṃ cādṛśyameva ca / sarvaṃ viṣṇumayaṃ jñeyaṃ tasmādanyanna vidyate

हिन्दी अर्थ

यात्रा करता है। जो विद्यादानमें तत्पर रहता है, वह ब्रह्माजीसे पूजित होता हुआ जाता है। पुराण- पाठ करनेवाला पुरुष मुनीश्वरोंद्वारा अपनी स्तुति सुनता हुआ यात्रा करता है। इस प्रकार धर्मपरायण

English

Whatever exists, O Brahmin, whatever does not, the seen and the unseen — know all to be made of Vishnu; nothing else exists.

अध्याय २७

श्लोक 87

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मको ऽव्ययः ।अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक्

ādhārabhūto viśvasya sarvabhūtātmako 'vyayaḥ / anaupamyasvabhāvaśca bhagavānhavyakavyabhuk

हिन्दी अर्थ

पुरुष सुखपूर्वक धर्मराजके निवासस्थानको जाते हैं। उस समय धर्मराज चार भुजाओंसे युक्त हो शद्धु, चक्र, गदा और खड्ग धारण करके बड़े स्रेहसे मित्रकी भाँति उस पुण्यात्मा पुरुषकी पूजा

English

The support of the universe, the Self of all beings, imperishable, of incomparable nature, the Lord who enjoys offerings to gods and ancestors,

अध्याय २७

श्लोक 88

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः ।कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः

parabrahmābhidheyo ya eka eva janārdanaḥ / karttā kārayitā caiva sarvaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं और इस प्रकार कहते हैं--' है बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ पुण्यात्मा पुरुषो! जो मानव-जन्म पाकर पुण्य नहीं करता है, वही पापियोंमें बड़ा है और वह आत्मघात करता है। जो अनित्य मानव-जन्म

English

the one who is called Supreme Brahman is Janardana alone, doer and causer; Vishnu, the eternal, is all.

अध्याय २७

श्लोक 89

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः ।कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते

ityevaṃ te muniśreṣṭha śrāddhāsya vidhiruttamaḥ / kathitaḥ kurvatāmevaṃ pāpaṃ sadyo vilīyate

हिन्दी अर्थ

पाकर उसके द्वारा नित्य वस्तु (धर्म)-का साधन नहीं करता, वह घोर नरकमें जाता है। उससे बढ़कर जड और कौन होगा? यह शरीर यातनारूप (दुःखरूप) है और मल आदिके द्वारा

English

Thus, best of sages, the supreme rule of shraddha has been told to you; for those who do so, sin dissolves at once.

अध्याय २७

श्लोक 90

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः ।पितरस्तस्य तुष्यन्ति संततिश्चैव वर्द्धते

ya idaṃ paṭhate bhaktyā śrāddhakāle dvijottamaḥ / pitarastasya tuṣyanti saṃtatiścaiva varddhate

हिन्दी अर्थ

अपवित्र है। जो इसपर (इसकी स्थिरतापर) विश्वास करता है, उसे आत्मघाती समझना ऋाहिये। सब भूतोंमें प्राणधारी श्रेष्ठ हैं। उनमें भी

English

The best of twice-born who reads this with devotion at the time of shraddha pleases his ancestors, and his progeny increases.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Narada Purana — Chapter 27

नारदपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.