Narada Purana· Nārada Purāṇa
25
अध्याय 25 / 167

Book 1 - Adhyaya 26

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे स्मार्ताचारेषु वर्णाश्रमधर्मेष्वध्ययनादिधर्मनिरुपणं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः सनक उवाच वेदग्रहणपर्यन्तं शुश्रूषानियतो गुरोः ।अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde smārtācāreṣu varṇāśramadharmeṣvadhyayanādidharmanirupaṇaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca vedagrahaṇaparyantaṃ śuśrūṣāniyato guroḥ / anujñātastatastena kuryādagniparigraham

हिन्दी अर्थ

जाना, कलह, क्रोध और मैथुन करना, बोझ ढोना तथा दिनमें सोना--ये सब कार्य श्राद्धकर्ता और श्राद्धभोक्ताको छोड़ देने चाहिए। यदि श्राद्धमें निमन्त्रित पुरुष मैथुन करता है तो वह ब्रह्महत्याको प्राप्त

English

As long as the Vedas are being learned, he (the reli¬ gious student) should remain with the preceptor, rendering service to him with purity invariably. After being permitted by him (to return to his house), he should take up the sacrificial fires.

अध्याय २५

श्लोक 2

वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः ।अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम्

vedāśca dharmaśāstrāṇi vedāṅgānyapi ca dvijaḥ / adhītya gurave dattvā dakṣiṇāṃ saṃviśedvṛham

हिन्दी अर्थ

होता और नरकमें जाता है। श्राद्धमें वेदके ज्ञाता और वैष्णव ब्राह्मणको नियुक्त करना चाहिए। जो अपने वर्ण और आश्रमधर्मके पालनमें तत्पर, परम शान्त, उत्तम कुलमें उत्पन्न, राग-द्वेषसे रहित, पुराणोंके

English

A twice-born person should study the Vedas, the Dharma-sastras (i.e. Smrtis, etc.) and the Vedahgas (accessories to Vedic studies)® and give DaksinS. to the preceptor and then enter the householder's life.

अध्याय २५

श्लोक 3

रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् ।द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम्

rupalāvaṇyasaṃpannāṃ saguṇāṃ sukulodbhavām / dvijaḥ samudvahetkanyāṃ suśīlāṃ dharma cāriṇīm

हिन्दी अर्थ

अर्थज्ञानमें निपुण, सब प्राणियोंपर दया करनेवाला, देवपूजापरायण, स्मृतियोंका तत्त्व जाननेमें कुशल, वेदान्त-तत्त्वका ज्ञाता, सम्पूर्ण लोकोंके हितमें संलग्न, कृतज्ञ, उत्तम गुणयुक्त, गुरुजनोंकी सेवामें तत्पर

English

The intelligent Brahmana should marry a girl beyond the seventh remove from his father and fifth remove from his mother; otherwise he is on a par with the defiler of the preceptor's bed.*

अध्याय २५

श्लोक 4

मातृतः पञ्चमीं धीमान्पिततः सत्पमीं तथा ।द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः

mātṛtaḥ pañcamīṃ dhīmānpitataḥ satpamīṃ tathā / dvijaḥ samudvahetkanyathā gurutalparāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा उत्तम शास्त्रवचनोंद्वारा धर्मका उपदेश देनेवाला हो, उसे श्राद्धमें निमन्त्रित करे। किसी अड्गसे हीन अथवा अधिक अड्भवाला, कदर्य, रोगी, कोढ़ी, बुरे नखोंवाला, अपने ब्रतको

English

A sensible man should not marry a girl who is sickly, whose eyes are round, who is born in a family of ailing persons (i.e. with unhealthy heredity), who has too much of hair or who has no hair at all or who is garrulous.®

अध्याय २५

श्लोक 5

रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् ।अतिकेशामकेशामकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः

rogiṇīṃ caiva vṛttākṣīṃ sarogakulasaṃbhavām / atikeśāmakeśāmakeśāṃ ca vācālāṃ nodvahedvudhaḥ

हिन्दी अर्थ

खण्डित करनेवाला, ज्योतिषी, मुर्दा जलानेवाला, कुत्सित वचन बोलनेवाला, परिवेत्ता (बड़े भाईके अविवाहित रहते हुए स्वयं विवाह करनेवाला), देवल, दुष्ट, निन्दक, असहनशील, धूर्त, गॉवभरका

English

One should not marry a girl with heavy, big ankles or long shanks or has masculine features with traces of mous¬ tache and beard and is hunchbacked.

अध्याय २५

श्लोक 6

कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् ।न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः

kopānāṃ vāmanāṃ caiva dīrghadehāṃ virupiṇīm / nyānādhikāṅgīmunmattāṃ piśunāṃ nodvahed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोहित, असत्-शास्त्रोंमें अनुराग रखनेवाला, वृषलीपति, कुण्डगोलक, यज्ञके अनधिकारियोंसे यज्ञ करानेवाला, पाखण्डपूर्ण आचरणवाला, अकारण सिर मुँड़ानेवाला, परायी स्त्री और पराये धनका

English

A prudent person should not marry a girl who laughs without reason, who stays in others' houses always, is habitually contentious, wayward and ruthless.

अध्याय २५

श्लोक 7

स्थूलगुल्फआं दीर्घजङ्घां तथैव पुरुषाकृतिम् ।श्मश्रुव्यञ्जनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च

sthūlagulphaāṃ dīrghajaṅghāṃ tathaiva puruṣākṛtim / śmaśruvyañjanasaṃyuktāṃ kubjāṃ caivādvahenna ca

हिन्दी अर्थ

लोभ रखनेवाला, भगवान् विष्णुकी भक्तिसे रहित, अपराह्मकालमें व्याप्त हो तो क्षयपक्षमें पूर्वतिथिको भगवान् शिवकी भक्तिसे विमुख, वेद बेचनेवाला, श्राद्धमें ग्रहण करना चाहिए और वृद्धिपक्षमें

English

A sensible man should not marry a voracious girl, whose teeth and lips are too large and thick, who snorts and

अध्याय २५

श्लोक 8

वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् ।विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः

vṛthāhāsyamukhīṃ caiva sadānyagṛha vāsinīm / vivādaśīlāṃ bhramitāṃ niṣṭhurāṃ nodvahedrudhaḥ

हिन्दी अर्थ

१. वृषली शूद्रजातिकी स्त्रीको कहते हैं। स्मृतियोंक अनुसार जो कन्या अविवाहित अवस्थामें अपने पिताके यहाँ रजस्वला हो जाती है, उसकी भी वृषली संज्ञा होती है।

English

A sagacious man should not marry a girl who habi¬ tually speaks worthless and meaningless words who is interested in antagonizing the world, who is in the habit of scandalising others or is a thief.

अध्याय २५

श्लोक 9

बह्वशिनीं स्थीलदन्तां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् ।अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः

bahvaśinīṃ sthīladantāṃ sthūloṣṭhīṃ ghurghurasvanām / atikṛṣṇāṃ raktavarṇāṃ dhūrtāṃ naivodvahe dvudhaḥ

हिन्दी अर्थ

२. सम्पूर्ण दिन १५ मुहूर्तका होता है। उसमें आठवाँ मुहूर्त मध्याहके बाद आता है। वही पितरोंके श्राद्धके लिये उत्तम माना गया है, उसीका नाम “कुतप' है।

English

A worldly-wise man should by no means marry a girl whose nose is too long, who is a liar and a cheat, whose body is covered with hair, who is arrogant or a religious hypocrite.

अध्याय २५

श्लोक 10

सदा रोदनशीलां च पाण्डुराभां च कुत्सिताम् ।तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत्

sadā rodanaśīlāṃ ca pāṇḍurābhāṃ ca kutsitām / tāsaśvāsādisaṃyuktāṃ nidrāśīlāṃ ca nodvahet

हिन्दी अर्थ

ब्रतका विक्रय करनेवाला, स्मृतियों तथा मन्त्रोंको बेचनेवाला, गवैया, मनुष्योंकी झूठी प्रशंसाके लिये कविता करनेवाला, वैद्यक-शास्त्रसे जीविका चलानेवाला, वेदनिन्दक, गाँव और वनमें आग

English

If the marriage had taken place during childhood when the real nature had not been realised and if her defect is realized after maturity, he should by all means forsake her.*

अध्याय २५

श्लोक 11

अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् ।परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः

anarthabhāṣiṇīṃ caiva lokadveṣa parāyaṇām / parāpavādaniratāṃ taskārāṃ nodvahedvudhaḥ

हिन्दी अर्थ

लगानेवाला, अत्यन्त कामी, रस बेचनेवाला, झूठी युक्ति देनेमें तत्पर रहनेवाला--ये सब ब्राह्मण यत्रपूर्वक श्राद्धमें त्याग देने योग्य हैं। श्राद्धसे एक दिन पहले या श्राद्धके दिन ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करे।

English

O excellent sage, it should be known that marriages are of eight types such as the Brahma'' etc. The previous one should be understood to be better than the latter one; if the preceding form of marriage is not possible the latter one may be adopted.

अध्याय २५

श्लोक 12

दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् ।गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः

dīrghanāsāṃ ca kitavāṃ tanūruhavibhūṣigatām / garvitāṃ bakavṛttiṃ ca sarvathā nodvahedvudhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकर्ता पुरुष हाथमें कुश लेकर इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए विद्वान् ब्राह्मणको निमन्त्रण दे और इस प्रकार कहे 'हे साधुशिरोमणे ! श्राद्धमें अपना समय देकर मुझपर कृपा प्रसाद करें ।'

English

The eight types of marriages are: the Brahma, Daiva, Arsa, Prajapatya, Asura, Gandharva, Raksasa and Paisaca which is considered the eighth one.

अध्याय २५

श्लोक 13

बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि ।प्रगल्भां वागुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत्

bālabhāvādavijñātasvabhāvāmudvahedyadi / pragalbhāṃ vāguṇāṃ jñātvā sarvathā tāṃ parityajet

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रातः:काल उठकर सबेरेका नित्यकर्म समाप्त करके विद्वान् पुरुष कुतपकालनमें' श्राद्ध प्रारम्भ करे। दिनके आठवें मुहूर्तमें जब सूर्यका तेज कुछ मन्द हो जाता है, उस समयको

English

O Brahmana, an excellent Brahmana should be united in wedlock by means of the Brahma form of marriage or by means of Daiva type. Some recommend the Ar$a type also.

अध्याय २५

श्लोक 14

भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् ।परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत्

bharttṛputreṣu yā nārī sarvadā niṣṭhurā bhavet / parānukūlinī yā ca sarvathā tāṃ parityajet

हिन्दी अर्थ

“कुतपकाल' कहते हैं। उसमें पितरोंकी तृप्तिके लिये दिया हुआ दान अक्षय होता है। ब्रह्माजीने पितरोंको अपराह्ककाल ही दिया है। मुनिश्रेष्ठ ! विभिन्न द्र॒व्योंके साथ जो कव्य असमयमें पितरोंके

English

O Brahmana, the five types of marriage beginning with the Prajapatya are censurable. If the earlier types arc not possible, (then only) a wise person should adopt the latter ones.

अध्याय २५

श्लोक 15

विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम ।पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः

vivāhāścāṣṭadhā jñeyā brāhmādyā munisattama / pūrvaḥ pūrvo varo jñeyaḥ pūrvābhāve paraḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

लिये दिया जाता है, उसे राक्षसका भाग समझना चाहिए। वह पितरोंके पास नहीं पहुँच पाता है। सायंकालमें दिया हुआ कव्य राक्षसका भाग हो जाता है। उसे देनेवाला नरकमें पड़ता है और

English

(After marriage) he should wear two sacred threads, the upper garment and two golden ear-rings. The two clothes (he wears) should be well washed and white.

अध्याय २५

श्लोक 16

ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ।गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः

brāhno daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ / gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo mataḥ

हिन्दी अर्थ

उसको भोजन करनेवाला भी नरकगामी होता है। ब्रह्मन्! यदि निधनतिथिका मान पहले दिन एक दण्ड ही हो और दूसरे दिन वह अपराह्ृतक व्याप्त हो तो विद्वान् पुरुषको दूसरे ही दिन श्राद्ध

English

He should smear his limbs with unguents. Hair and nails must be well cut. He should remain pure and clean. He shall hold a bamboo stick and a Kamandalu filled with water.

अध्याय २५

श्लोक 17

ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः ।दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते

brāhmeṇa ca vivāhena vaivāhyo vai dvijottamaḥ / daivenāpyathavā vipra kecidārṣaṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। किंतु मृत्युतिथि यदि दोनों दिन

English

He should appear neat and pleasing. He should put

अध्याय २५

श्लोक 18

प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पञ्चज गर्हिताः ।अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः

prājāpatyādayo vipra vivāhāḥ pañcaja garhitāḥ / abhāveṣu tu pūrveṣāṃ kuryādeva parānbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

परतिथिको। यदि पहले दिन क्षयाहतिथि चार घड़ी हो और दूसरे दिन वह सायंकालतक व्यास

English

He should regularly read and study the Vedas and maintain the religious and prescribed (or conventional) con¬ duct of life. He should not subsist on others* food. He should avoid rumour-mongering.

अध्याय २५

श्लोक 19

यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् ।सुवर्णकुण्डले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा

yajñopavītadvitayaṃ sottarīyaṃ ca dhārayet / suvarṇakuṇḍale caiva dhautavastradvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

उत्तम मानी गयी है। द्विजोत्तम ! निमन्त्रित ब्राह्मणोंके एकत्र होनेपर प्रायश्रित्तसे शुद्ध हृदयवाला श्राद्धकर्ता पुरुष उनसे श्राद्धके लिये आज्ञा ले। ब्राह्मणोंसे श्राद्धके लिये आज्ञा मिल जानेपर श्राद्धकर्ता पुरुष

English

He should not keep one leg mounted over another nor should he step across the leavings of food. He should not scratch his head with the combined pair of his hands.

अध्याय २५

श्लोक 20

अनुलेपनलित्पाङ्गः कृत्तकेशनखः शुचिः ।धारयेद्वैणवं दण्डं सोदकं च कमण्डलुम्

anulepanalitpāṅgaḥ kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ / dhārayedvaiṇavaṃ daṇḍaṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

फिर उनमेंसे दोको विश्वेदेव श्राद्धके लिये और तीनको विधिपूर्वक पितृश्राद्धके लिये पुन: निमन्त्रित करे। अथवा देवश्राद्ध तथा पितृश्राद्धके लिये एक-एक ब्राह्मणको ही निमन्त्रित करे। श्राद्धके

English

He should not carnally approach another man's wife, and should avoid backbiting. O Brahmana, he should never go anticlockwise round cows, holy fig-trees, fire and mountains.

अध्याय २५

श्लोक 21

उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ ।धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगन्धं प्रियदर्शनः

uṣṇīṣamamalaṃ chatraṃ pāduke cāpyupānahau / dhārayetpuṣpamālye ca sugandhaṃ priyadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये आज्ञा लेकर एक-एक मण्डल बनावे। ब्राह्मणके लिये चौकोर, क्षत्रियके लिये त्रिकोण तथा वैश्यके लिये गोल मण्डल बनाना आवश्यक समझना चाहिए और शूद्रको मण्डल न बनाकर

English

Nor should he go round the four-cross roads, a holy fig-tree standing on a sacred spot, a natural lake or a king, in that manner. He should avoid jealousy, rivalry and diurnal slumber.

अध्याय २५

श्लोक 22

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् ।परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत्

nityaṃ svādhyāyaśīlaḥ syādyathācāraṃ samācaret / parānnaṃ naiva bhuñjīta paravādaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

केवल भूमिको सींच देना चाहिए। योग्य ब्राह्मणोंके अभावमें भाईको, पुत्रको अथवा अपने-आपको ही श्राद्धमें नियुक्त करे। परंतु वेदशास्त्रके ज्ञानसे रहित ब्राह्मणको श्राद्धमें नियुक्त न करे। ब्राह्मणोंके

English

He should not speak about other men's sins nor should he boast about his own merit. (He should not reveal his merit). He should keep his own name, the constellation (at the time of his birth) star and honour well-protected.

अध्याय २५

श्लोक 23

पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् ।न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः

pādena nākrametpādamucchiṣṭaṃ naiva laṅghayet / na saṃhatābhyāṃ hastābhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ

हिन्दी अर्थ

पैर धोकर उन्हें आचमन करावे और नियत आसनपर बैठाकर भगवान् विष्णुका स्मरण करते

English

A twice-born should never live in the company of wicked men nor should he pay heed to anything contrary to the scriptural texts. He should never be interested in wine¬ drinking, gambling and low music.

अध्याय २५

श्लोक 24

पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः ।देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु

pūjyaṃ devālayaṃ caiva nāpasavyaṃ vrajeddijaḥ / devārcācamanasnānavrataśrāddhakriyādiṣu

हिन्दी अर्थ

हुए उनकी विधिपूर्वक पूजा करे। ब्राह्मणोंके बीचमें तथा श्राद्धमण्डपके द्वारदेशमें श्राद्धकर्ता पुरुष 'अपहता असुरा रक्षाश्सि वेदिषद:।' इस ऋचाका उच्चारण करते हुए तिल बिखेरे। जौ

English

If he touches a wet bone, leavings of food, a Sudra, a fallen man, a serpent or a do, he should bathe along with the clothes he is wearing.

अध्याय २५

श्लोक 25

न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा ।नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत्

na bhavenmuktakeśaśca naikavastradharastathā / nāroheduṣṭrayānaṃ ca śuṣkavādaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

और कुशोंद्वारा विश्वेदेवोंको आसन दे। हाथमें जौ और कुश लेकर कहे--'विश्वेषां देवानाम् इृदम् आसनम्' ऐसा कहकर विश्वेदेवोंके बैठनेके लिये आसनरूपसे उस कुशाको रख दे और प्रार्थना

English

After touching the funeral pyre, a piece of wood there¬ on, the sacrificial pole, a Cancjala and a professional worshipper of idols, he should plunge into water along with the clothes he is wearing.

अध्याय २५

श्लोक 26

अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् ।नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान्

anya striyaṃ na gacchecca paiśunyaṃ parivarjayet / nāpasavyaṃ vrajedvipra goścatthānalaparvatān

हिन्दी अर्थ

करे--हे विश्वेदेवो! आपलोग इस देवश्राद्धमें अपना क्षण (समय) दें और प्रतीक्षा करें। अक्षयग्योदक और आसन समर्पणके वाक्यमें विश्वेदेवों और पितरोंके लिये षष्ठी विभक्तिका

English

The shadow of the lamp, cot or a body (one's own body?), the water dripping from the hair, clothes, or a mat

अध्याय २५

श्लोक 27

चतुष्पथं चैत्यवृक्षर्ं देवखातं नृपं तथा ।असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत्

catuṣpathaṃ caityavṛkṣarṃ devakhātaṃ nṛpaṃ tathā / asūyāṃ matsaratvaṃ ca divāsvāpaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

प्रयोग करना चाहिए। आवाहन-वाक्यमें द्वितीया विभक्ति बतायी गयी है। अन्न समर्पणके वाक्यमें चतुर्थी विभक्तिका प्रयोग होना चाहिए। शेष कार्य सम्बोधनपूर्वक करना चाहिए। कुशकी पवित्रीसे

English

One should avoid even from a distance, the wind from the winnowing basket, the smoke from the burning corpse, eating the cooked food of a 3udra and the contact with the paramour of a Sudra woman.

अध्याय २५

श्लोक 28

न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् ।स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत्

na vadetparapāpāni svapuṇyaṃ na prakāśayet / svakaṃ nāma svanakṣatraṃ mānaṃ caivātigopayet

हिन्दी अर्थ

युक्त दो पात्र लेकर उनमें 'शं नो देवी” इत्यादि ऋचाका उच्चारण करके जल डाले। फिर “यवोउसि' इत्यादि मन्त्र बोलकर उसमें जव डाले। उसके बाद चुपचाप बिना मन्त्रके ही गन्ध और पुष्प

English

He should always avoid musing over heterodox doc¬ trines, biting the nail 2 ind hair and going to sleep in a nude state.

अध्याय २५

श्लोक 29

न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं शृणुयात्तथा ।आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत्

na durjanaiḥ saha vase nnāśāstraṃ śṛṇuyāttathā / āsavadyūtagīteṣu dvijastu na rartiṃ caret

हिन्दी अर्थ

छोड़ दे। इस प्रकार अर्ध्यपात्र तैयार हो जानेपर 'विश्वेदेवा: स' इत्यादि मन्त्रसे विश्वेदेवोंका आवाहन करे। तदनन्तर “या दिव्या आप: ' इत्यादि मन्त्रसे अर्ध्यको अभिमन्त्रित करके एकाग्रचित्त हो पितृ

English

He should not apply over the body the oil that is left over after applying on the head; he should not chew unclean betel leaves; he should not wake up a sleeping person,

अध्याय २५

श्लोक 30

आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा ।सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत्

ārdrāsthi ca tathocchiṣṭaṃ śūdraṃ ca patitaṃ tathā / sarpaṃ ca bhaṣaṇaṃ spṛṣṭvā sacailaṃ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

और मातामह-सम्बन्धी विश्वेदेवोंको संकल्पपूर्वक

English

No unclean person should perform rites in (sacri¬ ficial) fire or worship the preceptor and deities. No one should drink water with the left hand only applied to the mouth.

अध्याय २५

श्लोक 31

चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चाण्डालमेव च ।स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत्

citiṃ ca citikāṣṭaṃ ca yūpaṃ cāṇḍālameva ca / spṛṣṭvā devalakaṃ caiva savāsā jalamāviśet

हिन्दी अर्थ

“है क्रमशः अर्ध्य दे। उसके बाद गन्ध, पत्र, पुष्प,

English

O leading sage, no one should tread on the shadow of his preceptor, nor should one transgress the command of his preceptor or censure the Yogins, the Brahmanas, the ascetics and those who observe sacred vows.

अध्याय २५

श्लोक 32

दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस् त्रकटोदकम् ।अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत्

dīpakhaṭvātanucchāyākeśavas trakaṭodakam / ajāmārjaṃnimārjārareṇurddaivaṃ śubhaṃ haret

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीत, धूप, दीप आदिके द्वारा उन देवताओंका

English

Brahmanas should not expose or speak of mutual defects and weaknesses. He should duly perform the sacrifice on the new moon and full moon days.

अध्याय २५

श्लोक 33

शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् ।वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत्

śūrppavātaṃ pretadhūmaṃ tathā śūdrānnabhojanam / vṛṣalīpatisaṅgaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। तत्पश्चात् विश्वेदेवोंसे आज्ञा लेकर पितृगणोंका पूजन करे। उनके लिये सदा तिलयुक्त कुशोंवाला आसन देना चाहिए। उन्हें अर्घ्य देनेके

English

The worship and Homa should be performed by the twice-born both in the morning and evening. He who eschews Updsana (worship) is called a wine-addict by the learned.

अध्याय २५

श्लोक 34

असच्छार्स्त्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः ।तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत्

asacchārstrārthamananaṃ khādanaṃ nakhakeśayoḥ / tathaiva nagnaśayanaṃ sarvadā parivarjayet

हिन्दी अर्थ

क्‍ ६ लिये द्विज पूर्ववत् तीन पात्र रखे। 'शं नो देवी० '

English

A twice born house-holder should perform raddha during the tropicaB® and equinotical transit of the sun, the four Tugddi days, the new moon day and the Pretapak$a (the fortnight of the dead i.e. the dark half of Bhadrapada).

अध्याय २५

श्लोक 35

शिरोभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् ।तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत्

śirobhyaṅgāvaśiṣṭena tailenāṅgaṃ na lepayet / tāṃbūlamaśuciṃ nādyāttathā suptaṃ na bodhayet

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे जल डालकर 'तिलो5सि सोमहैवत्यो ' इत्यादि मन्त्रसे तिल डाले। फिर “उशन्तस्त्या' इत्यादि मन्त्रद्वारा पितरोंका आवाहन करके ब्राह्मण एकाग्रचित्त हो “या दिव्या आप: ' इत्यादि मन्त्रसे

English

O Narada, a householder should perform Sraddha on the MemvadP days, on the day of death, during the Affakd days* (of the parents, etc.) and after the newly harvested grain had been brought home. A householder should perform rdddha when a person

अध्याय २५

श्लोक 36

नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः ।न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम्

nāśuddho 'gniṃ paricaretpūjayedgurudevatāḥ / na vāmahastenaikena pibedvakreṇa vā jalam

हिन्दी अर्थ

. अभिमन्त्रित करके पूर्ववत् संकल्पपूर्वक पितरोंको समर्पित करे (अर्घ्यपात्रको उलटकर पितरोंके वामभागमें रखना चाहिए) । साधुशिरोमणे !

English

If performed without the Orddhva pundra (the vertical castemark on the forehead) the Taj nos, Dinas, (charitable gifts), austerities, Homa, study of the Vedas r.nd the Tarpana rite to the manes become futile.

अध्याय २५

श्लोक 37

न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर ।न निन्देद्योगिनो विप्रान्व्रतिनो ऽपि यतींस्तथा

na cākramedgurośchāyāṃ tadājñāṃ ca munīśvara / na nindedyogino viprānvratino 'pi yatīṃstathā

हिन्दी अर्थ

आभूषणसे अपनी शक्तिके अनुसार उन सबकी पूजा करे। तत्पश्चात् विद्वानू पुरुष घृतसहित अन्नका ग्रास ले 'अग्नौ करिष्ये' (अग्निमें होम करूँगा) ऐसा कहकर उन नब्राह्मणोंसे इसके लिये

English

Some people do not like to have Orddhva pundra and Tulasi at the time of Sraddha.* It is a futile convention and hence, it should be avoided by the Brahmanas who seek welfare. All these and similar holy rites enjoined in the path of Smftis shall be performed by the twice-born duly. They bestow the benefits of all holy rites.

अध्याय २५

श्लोक 38

परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः ।दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि

parasparasya marmāṇi na kadāpi vadeddvijaḥ / darśe ca paurṇamāsyāṃ ca yāgaṃ kuryādyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

आज्ञा ले। मुने! “करवै'--अथवा “करवाणि' (करूँ 2) ऐसा कहकर श्राद्धकर्तके पूछनेपर

English

Since the days of ancient Sutra and Smfti periods, the stage of house¬ holder (fiihasthdirama) has been considered as the best ASrema, as it is the support or source of all other ASramas (Gautama 111.3); ako vide Manu (III. 77-78). Mbh. Sdnti. (270.6-7) observes that like a mother, it helps other ASramas to subsist; elsewhere {ibid.\2A2) it states that it is equal in weight to all other ASramas put together. Hence, Smftis, Purapas, digests on Dharma Sastra dealindetaik with the duties of the house-holder. For example, Manu IV, Yajftavalkya I. 96-127, KP. II. Chs. 15 and 16, Mbh. Anuasana 97, SC. I. p -232.

अध्याय २५

श्लोक 39

उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः ।उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः

upasanaṃ ca hotavyaṃ sāyaṃ prātardvijātibhiḥ / upāsanaparityāgī surāpītyucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

(करो) ऐसा कहें । इसके बाद अपनी शाखाके गृह्मसूत्रमें बतायी हुई विधिके अनुसार उपासनाग्रिकी स्थापना करके उसमें पूर्वोक्त अन्नके ग्रासकी दो

English

This shows that the course of studies of the twice-bom emphasized 'Huma¬ nities', viz. the study of the Veda (of his particular Sakha) and its six acces¬ sories like phonetics, grammar, etymology (or Nirukta), Prosody and Astro¬ nomy (-cum-Astrology) and the Smrtis or Dharma-Sastra. Vocations and professions being hereditary, trades, commerce, technology or manual skills were learnt at their own homes, farms, work-shops or guilds. Cf. Buddhi-rupa-iila-lakfofui-sampanndm arogdnim upayacchela /

अध्याय २५

श्लोक 40

अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि ।दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः

ayane viṣuve caiva yugādiṣu caturṣvapi / darśe ca pretapakṣe ca śrāddhaṃ kuryādgṛhī dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वधा नमः” ऐसा उच्चारण करे। फिर “अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः” ऐसा उच्चारण करे। विद्वान् पुरुष अन्तमें स्वधाकी जगह स्वाहा लगाकर भी पितृयज्ञकी भाँति आहुति दे सकते

English

VV.5-14 enumerate the defects of girls and advises against marrying them. A reference to Manu (III.8 and 10), Visnu Dh. S. (24. 12-16), VP. III. 10.18-22 etc. shows that there was a consensus about the dof/ts (defects) to be avoided in selecting a girl. Strangely enough, NP. does not quote from the Ndrada Smrti where the defects of girls are described {Siri-puth-sathyoga 36) but echoes VP.III. 10.16-22 quoting lines and phrases.

अध्याय २५

श्लोक 41

मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद ।नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत्

manvādiṣu mṛdāhe ca aṣṭakāsu ca nārada / nāvadhānye samāyāte gṛhī śrāddhaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

हैं। इन्हीं दो आहुतियोंसे पितरोंको अक्षय तृप्ति प्राप्त होती है। अग्नरिके अभावमें अर्थात् यजमानके अग्निहोत्री न होनेपर ब्राह्मणके हाथमें दानरूप होम करनेका विधान है। ब्रह्मन्! जैसा आचार

English

W. 13 and 14 allow a husband to forsake his wife under certain circumstances. W. 15-18 describe the eight forms of marriage. They are: Br&hma, Daioa, Arfa, Pr&j&patya, Asura, Gindharva, Rdkfosa and PaiSdca. These are mentioned in Gfhya Sutras, Dharma Sutras, Smrtis and Pur&nas (e.g. ASoaUtyana Gr. S. I. 6, Baudhdyana Dh. S. I. 11, Manu III. 21, Nirada Sntfti Strf-Ptm-3B-S9, FP.III.10-24).

अध्याय २५

श्लोक 42

श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चन्द्रसूर्योः ।पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत्

śrotriye gṛhamāyāte grahaṇe candrasūryoḥ / puṇyakṣetreṣu tīrtheṣu gṛhī śrāddhaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

हो, उसके अनुसार ब्राह्मणके हाथ या अग्रिमें उक्त होम करना चाहिए। पार्वण उपस्थित होनेपर अग्निको दूर नहीं करना चाहिए। विप्रवर! यदि

English

The prescriptive and prohibitive rules of conduct in these verses (VV.23ff) reflect the then social tastes and etiquettes and as such are interesting from the sociological point of view. Some of these etiquettes and beliefs have survived till our times for over a millenium or so.

अध्याय २५

श्लोक 43

यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुण्ड्रं विना कृतम्

yajño dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam / vṛthā bhavati tatsarvamūrddhapuṇḍraṃ vinā kṛtam

हिन्दी अर्थ

हो तों पहले नूतन अग्निकी स्थापना करके उसमें होम आदि आवश्यक कार्य करनेके पश्चात् विद्वान् पुरुष उस अग्निका विसर्जन कर दे। यदि

English

Verses 40-42 state the days and the times when lraddha should be performed. Here what were treated auspicious for dina in ch. 25 above are recommended for l§raddha: Ayana days:

अध्याय २५

श्लोक 44

उर्द्धपुण्ड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छन्ति केचन ।वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयो ऽर्थिभिर्द्विजैः

urddhapuṇḍraṃ ca tulasīṃ śrāddhe necchanti kecana / vṛthācāraḥ parityājyastasmācchreyo 'rthibhirdvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

आजकल अपात्रक पार्वण आदि श्राद्धोंमें अननौकरण होमकी दोनों आहुतियाँ पुटकस्थित जलमें डाली जाती औपेंसु प्रांचीन मतं उपासनाग्रिमें ही हतन करनेका है। आश्वलायनका बचन है 'अग्नौकरणहोम॑ तु कुर्यादौपासनानले और अग्मिकें अभावमें पितृस्वरूप ब्राह्मणोंके हाथमें हवन करनेका विधान है जैसा कि आश्वलायनका वचन है।

English

Vtfaoa days

अध्याय २५

श्लोक 45

इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः ।कार्या द्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः

ityevamādayo dharmāḥ smṛtimārgapracoditāḥ / kāryā dvijātibhiḥ samyaksarvakarmaphalapradāḥ

हिन्दी अर्थ

अह्हुयांत् -पिंतृपाणिषु” अत: नारदपुराणका मूलोक्त वचन अन्य स्मृतिकारोंक मतसे भी मिलता-जुलता है।

English

Yugadi days— vide supra 1.2.5.50-51. Manvddi days —vide Supra I. 25.52-55.

अध्याय २५

श्लोक 46

सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति ।विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम

sadā cāraparā ye tu teṣāṃ viṣṇuḥ prasīdati / viṣṇau prasannatāṃ yāte kimasādhyaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

दूर हो तो अपने अग्रिहोत्री द्विज भाइयोंसे विधिपूर्वक श्राद्धकर्म सम्पन्न करावे। द्विजश्रेष्ठ श्राद्धकर्ता प्राचीनावीती होकर (जनेऊको दाहिने कंधेपर करके) अग्निमें होम करे और होमावशिष्ट

English

The Smrtyarthasdra prescribes that Ttast should be avoided at the time of Sr&ddha. Devani Bhatta notes it in SC. >rdddhat » but he remarks that this dictum of prohibiting Tulasl in irdddka has no basis in Smrtis {ffrasiddha-Smrti-saninccqKfu Tulasf-nifedhasyadarSanAt /

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Narada Purana — Chapter 25

नारदपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.