Narada Purana· Nārada Purāṇa
14
अध्याय 14 / 167

Book 1 - Adhyaya 15

170 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ170 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मशान्तिनिर्देशो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः धर्मराज उवाच पाप भेदान्प्रवक्ष्यामि यथा स्थूलाश्च यातनाः ।शृणुष्व धैर्यमास्थाय रौद्रा ये नरका यतः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde dharmaśāntinirdeśo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ dharmarāja uvāca pāpa bhedānpravakṣyāmi yathā sthūlāśca yātanāḥ / śṛṇuṣva dhairyamāsthāya raudrā ye narakā yataḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे प्रजजलित आग इंधनको जला डालती है।' ३. मनुष्य बलके अभिमानसे जो क्रूरतापूर्ण कर्म करता है, उसे 'साहस' कहते हैं। ठसके तीन भेद हैं--प्रथम, मध्यम और उत्तम। फल, मूल, जल आदि और खेतकी सामग्रीको नष्ट करना “प्रथम साहस' माना गया है। वस्त्र,

English

I shall mention the different types of sins as well as the tortures (in hells) in a broad manner. Take courage and listen to them since these hells are terrible.

अध्याय १४

श्लोक 2

पापिनो ये दुरात्मानो नरकाग्निषु सन्ततम् ।पच्यन्ते येषु तान्वक्ष्ये भयङ्करफलप्रदान्

pāpino ye durātmāno narakāgniṣu santatam / pacyante yeṣu tānvakṣye bhayaṅkaraphalapradān

हिन्दी अर्थ

ज और यावकका आहार करके पंद्रह दिनमें शुद्ध होता है। गौ अथवा ब्राह्मणका घर जलाकर, फाँसी आदि लगाकर मरे हुए मनुष्यका स्पर्श करके तथा उसके बन्धनोंको काटकर ब्राह्मण

English

I shall describe those fiery hells which accord terrible results and wherein the sinner and the wicked persons are always roasted.

अध्याय १४

श्लोक 3

तपनोवालुकाकुम्भौमहारौरवरौरवौ ।कुम्भघीपाको निरुच्छ्वासः कालसूत्रः प्रमर्दनः

tapanovālukākumbhaumahārauravarauravau / kumbhaghīpāko nirucchvāsaḥ kālasūtraḥ pramardanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी शुद्धिके लिये एक कृच्छुत्रका आचरण करे। माता, गुरुपल्री, पुत्री, बहिन और पुत्रवधूसे समागम करनेवाला तो प्रज्वलित अग्रिमें प्रवेश कर जाय। उसके लिये दूसरा कोई शुद्धिका

English

They are* Tapana Valukdy Kumbha, Mahdraurava, Raurava, Kumbhipdka, Nirucchvdsa, KdlasUtra, Pramardana.

अध्याय १४

श्लोक 4

असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षोहिमोत्कटः ।मूषावस्था वसाकूपस्तथा वैतरणी नदी

asipatravanaṃ ghoraṃ lālābhakṣohimotkaṭaḥ / mūṣāvasthā vasākūpastathā vaitaraṇī nadī

हिन्दी अर्थ

उपाय नहीं है। रानी, संन्‍न्यासिनी, धाय, अपनेसे श्रेष्ठ वर्णकी स्त्री तथा समान गोत्रवाली स्त्रीके साथ समागम करनेपर मनुष्य दो कृच्छुव्रतका अनुष्ठान करे। पिताके गोत्र अथवा माताके गोत्रमें

English

The terrible Asipatravana, Ldldbhaksa, Himotkafa, Milfd- vasthd, Vasdkupa, the river Vaitarani.

अध्याय १४

श्लोक 5

भक्ष्यन्ते मूत्रपानं च पुरीषह्लद एव च ।तत्पशूलं तत्पशिला शाल्मलीद्रुम एव च

bhakṣyante mūtrapānaṃ ca purīṣahlada eva ca / tatpaśūlaṃ tatpaśilā śālmalīdruma eva ca

हिन्दी अर्थ

परस्त्रियोंसे अनुचित सम्बन्ध रखनेवाला पुरुष उस पापसे हटकर अपनी शुद्धिके लिये कृच्छुशान्तपनव्रत करे। द्विजगण खूब तपाये हुए कुशोदकको केवल एक बार पाँच राततक पीकर

English

Puriahrada where feces are eaten, Mutrapdna where urine is drunk, TaptaSula, TaptaSild, Salmali-druma.

अध्याय १४

श्लोक 6

तथा शोणितकूपश्च घोरः शोणितभोजनः ।स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालानिवेशनम्

tathā śoṇitakūpaśca ghoraḥ śoṇitabhojanaḥ / svamāṃsabhojanaṃ caiva vahnijvālāniveśanam

हिन्दी अर्थ

वेश्यागमनके पापका निवारण करते हैं। गुरुतल्पगामीके लिये जो ब्रत है, वही कुछ लोग गोघातकके लिये भी बताते हैं और कुछ विद्वान् अवकीर्णी (धर्मभ्रष्ट)-के लिये भी उसी ब्रतका विधान

English

Sonitakupa, the terrible, Sonitabhojana, Svamdmsa bhojana, VahnijvdldniveSana.

अध्याय १४

श्लोक 7

शिलावृष्टिः शस्त्रवृष्टिर्वह्निवृष्टिस्तथैव च ।क्षारोदकं चोष्णतोयं तत्पायः पिण्डभभणम्

śilāvṛṣṭiḥ śastravṛṣṭirvahnivṛṣṭistathaiva ca / kṣārodakaṃ coṣṇatoyaṃ tatpāyaḥ piṇḍabhabhaṇam

हिन्दी अर्थ

करते हैं। जो डंडेसे गौके ऊपर प्रहार करके उसे मार गिराता है, उसके लिये गोवधका जो सामान्य प्रायश्चित्त है, उससे दूना ब्रत करनेका विधान है। तभी वह ब्रत उसके पापको शुद्ध कर सकता है।

English

ildvrffi, astravrii, Vahnivrffi, Kfdrodaka, Ufnatoya, Taptdyahpinda Bhakfonam.

अध्याय १४

श्लोक 8

अथ शिरःशोषणं च मरुत्प्रपतनं तथा ।तथा पाशाणवर्णं च कृमिभोजनमेव च

atha śiraḥśoṣaṇaṃ ca marutprapatanaṃ tathā / tathā pāśāṇavarṇaṃ ca kṛmibhojanameva ca

हिन्दी अर्थ

अर्थात् अपनी रुचिके अनुसार उसका त्याग और ग्रहण दोनों कर सकते हैं; किंतु माताका त्याग कभी न करे। जो रस्सी आदि साधनोंद्वारा फाँसी लगाकर आत्मघात करता है, वह यदि मर जाय

English

SirafiSosanam, Marut prapatana, Pdfdnavarsa, Krmibhojana.

अध्याय १४

श्लोक 9

क्षारो दपानं भ्रमणं तथा क्रकचदारणम् ।पुरीषलेपनं चैव पुरीषस्य च भोजनम्

kṣāro dapānaṃ bhramaṇaṃ tathā krakacadāraṇam / purīṣalepanaṃ caiva purīṣasya ca bhojanam

हिन्दी अर्थ

तो उसके शरीरमें पवित्र वस्तुका लेप करा दे और यदि जीवित बच जाय तो राजा उससे दो सौ मुद्रा दण्ड ले। उसके पुत्र और मित्रोंपर एक-

English

The tortures* are Kfdrodapdna (drinking briny water) Bhramasm (whirling), Krakacaddrana (tom off with a saw), Purifcdepana (smearing with fecal matter), Purina Bhojana (eating the fecal matter).

अध्याय १४

श्लोक 10

रेतः पानं महाघोरं सर्वसन्धिषुदाहनम् ।धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलानुलेपनम्

retaḥ pānaṃ mahāghoraṃ sarvasandhiṣudāhanam / dhūmapānaṃ pāśabandhaṃ nānāśūlānulepanam

हिन्दी अर्थ

विधिके अनुसार प्रायश्वचित्त करें। जो मनुष्य मरनेके लिये जलमें प्रवेश करके अथवा फाँसी लगाकर मरनेसे बच जाते हैं, जो संन्यास ग्रहण करके और उपवास ब्रत प्रारम्भ करके उसे त्याग

English

Drinking semen virile, the highly terrible scorching in all the joints, inhaling smoke, binding with nooses, hitting with different kinds of spears;

अध्याय १४

श्लोक 11

अङ्गारशयनं चैव तथा मुसलमर्द्दनम् ।बहूनि काष्ठयन्त्राणि कषणं छेदनं तथा

aṅgāraśayanaṃ caiva tathā musalamarddanam / bahūni kāṣṭhayantrāṇi kaṣaṇaṃ chedanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

देते हैं, जो विष पीकर अथवा ऊँचे स्थानसे गिरकर मरनेकी चेष्टा करनेपर भी जीवित बच जाते हैं तथा जो शस्त्रका अपने ऊपर आघात करके भी मृत्युसे वश्चित रह जाते हैं, वे सब

English

Lying down on burning coal, pounding with the threshing pestles, many wooden machines with which men are crushed and pared;

अध्याय १४

श्लोक 12

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डादिपीहनम् ।गजदन्तप्रहरणं नानासर्पैश्च दंशनम्

patanotpatanaṃ caiva gadādaṇḍādipīhanam / gajadantapraharaṇaṃ nānāsarpaiśca daṃśanam

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकसे बहिष्कृत हैं। इनके साथ भोजन या निवास नहीं करना चाहिए। ये सब-के-सब एक चान्द्रायण अथवा दो तप्तकृच्छुत्रत करनेसे शुद्ध होते हैं। कुत्ते, सियार और वानर आदि

English

Falling and throwing up and down, belabouring with iron clubs and batons, striking with the tusks of elephants, biting through serpents.

अध्याय १४

श्लोक 13

शीताम्बुसेचनं चैव नासायां च मुखे तथा ।घोरक्षाराम्बुपानं च तथा लवणभक्षणम्

śītāmbusecanaṃ caiva nāsāyāṃ ca mukhe tathā / ghorakṣārāmbupānaṃ ca tathā lavaṇabhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

जन्तुओंके काटनेपर तथा मनुष्यद्वारा दाँतसे काटे जानेपर भी मनुष्य दिन, रात अथवा संध्या कोई भी समय क्‍यों न हो, तुरंत स्नान कर लेनेपर शुद्ध हो जाता है। जो ब्राह्मण अज्ञानसे--अनजानमें

English

Sprinkling of chill water, drinking of terrible saltish water through the nostrils and mouth, and eating of salts;

अध्याय १४

श्लोक 14

स्त्रायुच्छेदं स्नायुबन्धमस्थिच्छेदं तथैव च ।क्षाराम्बुपूर्णरन्ध्राणां प्रवेशं मांसभोजनम्

strāyucchedaṃ snāyubandhamasthicchedaṃ tathaiva ca / kṣārāmbupūrṇarandhrāṇāṃ praveśaṃ māṃsabhojanam

हिन्दी अर्थ

किसी प्रकार चाण्डालका अन्न खा लेता है, वह

English

Cutting off the muscles, binding of the sinews, the cutting of the bones, penetration of salt water through crevices or pores on the body, eating of flesh;

अध्याय १४

श्लोक 15

पित्तपानं महाघोरं तथैवःश्लेष्मभोजनम् ।वृक्षाग्रात्पातनञ्चैव जलान्तर्मज्जनं तथा

pittapānaṃ mahāghoraṃ tathaivaḥśleṣmabhojanam / vṛkṣāgrātpātanañcaiva jalāntarmajjanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पशु, अन्न,पान और घरकी सामग्री आदिकी लूट-खसोट करना “मध्यम साहस' कहा गया है। जहर देकर या हथियारसे किसीको मारना, परायी स्त्रियोंसे बलात्कार करना तथा अन्यान्य प्राणनाशक कार्य करना “उत्तम साहस ' के अन्तर्गत है। ' प्रथम साहस ' का दण्ड है कम-से-कम सौ पण, “मध्यम साहस ' का दण्ड कम-से-कम पाँच सौ पण हैं। “उत्तम साहस ' में कम-से-कम एक हजार पण दण्ड लगाया जाता है। इसके सिवा, अपराधीका वध या अड्भ-

English

The obnoxious feeding of bile, (forcible) feeding of phlegm, throwing down from the top of the tree and sinking in the water;

अध्याय १४

श्लोक 16

पाषाणधारणं चैव शयनं कण्टकोपरि ।पिपीलिकादंशनं च वृश्चिकैश्चापि पीडनम्

pāṣāṇadhāraṇaṃ caiva śayanaṃ kaṇṭakopari / pipīlikādaṃśanaṃ ca vṛścikaiścāpi pīḍanam

हिन्दी अर्थ

भड्ज अथवा सर्वस्व-हरण या नगरसे निर्वासन आदि भी “उत्तम साहस' के दण्ड बताये गये हैं; जैसा कि नारद- स्मृतिमें कहा गया है--

English

Forcing one to bear weighty stones, lying on thorns, getting bitten through ants and stung through scorpions;

अध्याय १४

श्लोक 17

व्याघ्रपीडा शिवापीडा तथा महिषमीडनम् ।कर्द्दमे शयनं चैव दुर्गन्धपरिपूरणम्

vyāghrapīḍā śivāpīḍā tathā mahiṣamīḍanam / karddame śayanaṃ caiva durgandhaparipūraṇam

हिन्दी अर्थ

उत्तमे साहसे दण्ड: सहस्नावर इष्यते। वध: सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाडूने ॥ तदड्भच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसे॥

English

Infliction of pain through tigers, jackals and buffa¬ loes, lying in mud, filling in with foul smelling things;

अध्याय १४

श्लोक 18

बहुशश्चार्धशयनं महातिक्तनिषेवणम् ।अत्युष्णतैलपानं च महाकटुनिषेवणम्

bahuśaścārdhaśayanaṃ mahātiktaniṣevaṇam / atyuṣṇatailapānaṃ ca mahākaṭuniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

गौको हाँकनेके लिये अँगूठेके बराबर मोटी, बाँहके बराबर बड़ी पल्‍लवयुक्त और गीली पतली डालका डंडा उचित बताया गया है। यदि गौओंके मारनेपर उनका गर्भ भी हो और वह मर

English

Drinking of astringent water, paring with heated rock, bathing in excessively hot and extremely chill water, dashing of the teeth.

अध्याय १४

श्लोक 19

कषायोदकपानं च तत्पपाषाणतक्षणम् ।अत्युष्णशीतस्नानं च तथा दशनशीर्णनम्

kaṣāyodakapānaṃ ca tatpapāṣāṇatakṣaṇam / atyuṣṇaśītasnānaṃ ca tathā daśanaśīrṇanam

हिन्दी अर्थ

जाय तो उनके लिये पृथक् -पृथक् एक-एक कृच्छुत्रत करे। यदि कोई काठ, ढेला, पत्थर अथवा किसी प्रकारके शस्त्रद्वारा गौओंको मार डाले तो भिन्न-भिन्न शस्त्रके लिये शास्त्रमें इस

English

Lying on heated iron plates and tying of weighty iron blocks. O blessed one, the tortures in the hell are these and similar ones. There are millions and millions of tor¬ tures.

अध्याय १४

श्लोक 20

तत्पायः शयनं चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् ।एवमाद्यामहाभाग यातनाः कोटिकोटिशः

tatpāyaḥ śayanaṃ caiva hyayobhārasya bandhanam / evamādyāmahābhāga yātanāḥ koṭikoṭiśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार प्रायश्वित्त बताया गया है। काष्ठसे मारनेपर शान्तपनब्रतका विधान है। ढेलेसे मारनेपर प्राजापत्यवत्रत करना चाहिए। पत्थरसे आघात करनेपर तप्तकृच्छुत्रत और किसी शस्त्रसे मारनेपर

English

O Protector of the Earth, I am not competent to mention in details even in a thousand years, which sinner has to undergo which torture.

अध्याय १४

श्लोक 21

अपि वर्षसहस्रेण नाहं निगदितुं क्षमः ।एतेषु यस्य यत्प्रात्पं पापिनः क्षितिरक्षक

api varṣasahasreṇa nāhaṃ nigadituṃ kṣamaḥ / eteṣu yasya yatprātpaṃ pāpinaḥ kṣitirakṣaka

हिन्दी अर्थ

अतिकृच्छुब्रत करना चाहिए। यदि कोई गौओं और ब्राह्मणोंके लिये (अच्छी नीयतसे ) ओषधि, तेल एवं भोजन दे और उसके देनेके बाद उसकी मृत्यु हो जाय तो उस दशामें कोई प्रायश्चित्त नहीं

English

I shall now narrate to you all those things. Even as I narrate it listen to the same.

अध्याय १४

श्लोक 22

तत्सर्वं संप्रपक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः

tatsarvaṃ saṃprapakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu / brahmahā ca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

है। तेल और दवा पीनेपर अथवा दवा खानेपर या शरीरमें धँसे हुए लोहे या काँटे आदिको निकालनेका प्रयत्न करनेपर मृत्यु हो जाय तो भी कोई प्रायश्वित्त नहीं है। चिकित्सा या दवा

English

The person who acts as obstacle or intruder to a Brahmana, while he goes to take his bath and perform worshipi is called a slayer of a Brahmaia.

अध्याय १४

श्लोक 23

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः ।पन्तिभेदीवृथापाकी नित्यं ब्रह्मणदूषकः

mahāpātakinastvete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ / pantibhedīvṛthāpākī nityaṃ brahmaṇadūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये बछड़ोंका कण्ठ बाँधनेसे अथवा शामको उनकी रक्षाके लिये उन्हें घरमें रोकने या बाधनसे भी कोई दोष नहीं होता।

English

I shall now mention the sins which are equivalent to the theft of gold. Listen. The theft of bulbous roots, roots and fruits, of musk and of perfumed powder, and the theft of jewels—all these arc always equal to the theft of gold.

अध्याय १४

श्लोक 24

आदेशी वेदविक्रेता पञ्चैते ब्रह्मधातकाः ।ब्रह्मणं यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् ।एश्चान्नास्तीति यो ब्रुयात्तमाहुर्ब्रह्मघातिनम्

ādeśī vedavikretā pañcaite brahmadhātakāḥ / brahmaṇaṃ yaḥ samāhūya dāsyāmīti dhanādikam / eścānnāstīti yo bruyāttamāhurbrahmaghātinam

हिन्दी अर्थ

(उपर्युक्त पापोंका प्रायश्वित्त करते समय मनुष्यको इस विधिसे मुण्डन कराना चाहिए)-- एक पाद (चौथाई) प्रायश्वित्त करनेपर कुछ रोममात्र कटा देने चाहिए। दो पादके प्रायशज्ित्तमें

English

All sins are equally leading to infernal regions. It is with very great difficulty that some way of expiating sins like Brahxnana slaughter are found.

अध्याय १४

श्लोक 25

स्नानार्थं पूजनार्थं वा गच्छतो ब्राह्मणस्य यः ।समायात्यन्तरायत्वं तमाहुर्ब्रह्मधातिनम्

snānārthaṃ pūjanārthaṃ vā gacchato brāhmaṇasya yaḥ / samāyātyantarāyatvaṃ tamāhurbrahmadhātinam

हिन्दी अर्थ

केवल दाढ़ी-मूँछ मुड़ा ले, तीन पादका प्रायश्चित्त करते समय शिखाके सिवा और सब बाल बनवा दे और पूरा प्रायश्चित्त करनेपर सब कुछ मुड़ा देना चाहिए। यदि स्त्रियोंको प्रायश्चित्त करना पड़े

English

The Buddhists are heretics, as they are the revilcrs of the Vedas. Hence, a Br&hmana shall not even look at them, since they are excluded from righteous holy rites.

अध्याय १४

श्लोक 26

पस्निन्दासु निरतश्चात्मोत्कर्षरतश्व यः ।असत्यनिरतश्वचैव ब्रह्महा परिकीर्तितः

pasnindāsu nirataścātmotkarṣarataśva yaḥ / asatyanirataśvacaiva brahmahā parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

तो उनके सब केश समेटकर दो अंगुल कटा देना चाहिए। इसी प्रकार स्त्रियोंक सिर मुड़ानेका विधान है। स्त्रीके लिये सारे बाल कटाने और

English

A Brahmana may enter a Buddhist shrine knowingly or unknowingly. If he enters knowingly, there is no redemption at all. This is the decision of the scriptures.

अध्याय १४

श्लोक 27

अधर्मस्यानुमन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः ।अन्योद्वेगरतश्चैव अन्येषां दोषसूवकः

adharmasyānumantā ca brahmahā parikīrtitaḥ / anyodvegarataścaiva anyeṣāṃ doṣasūvakaḥ

हिन्दी अर्थ

वीरासनसे बैठनेका नियम नहीं है। उनके लिये गोशालामें निवास करनेकी विधि नहीं है। यदि गौ कहीं जाती हो तो उसके पीछे नहीं जाना चाहिए। राजा, राजकुमार अथवा बहुत-से शास्त्रोंका

English

Those who have committed great sins stay in each of the hells for ayuga. At the end of it they come back to the Earth. They are born as donkeys in the course of seven lives.

अध्याय १४

श्लोक 28

दम्भाचाररतश्वैव ब्रह्महेत्यभिधीयते ।नित्यं प्रतिग्रहरतस्तथा प्राणिवधे रतः

dambhācārarataśvaiva brahmahetyabhidhīyate / nityaṃ pratigraharatastathā prāṇivadhe rataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता ब्राह्मण हो तो उन सबके लिये केश मुड़ाये बिना ही प्रायश्वित्त बताना चाहिए। उन्हें केशोंकी रक्षाके लिये दूने ब्रतका पालन करनेकी आज्ञा दे। दूना ब्रत करनेपर उसके लिये दक्षिणा भी

English

Then for ten lives, they are born as dogs, getting their bodies whipped and lashed. For the period of a hundred years, they remain as worms in the fecal matter, after which they are born as serpents for twelve lives.

अध्याय १४

श्लोक 29

अधर्मस्यानुममन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः ।ब्रह्महत्या समं पापमेव बहुविधं नृप

adharmasyānumamantā ca brahmahā parikīrtitaḥ / brahmahatyā samaṃ pāpameva bahuvidhaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

दूनी ही होनी चाहिए। यदि ऐसा न करे तो हत्या करनेवालेका पाप नष्ट नहीं होता और दाता नरकमें पड़ता है। जो लोग वेद और स्मृतिके विरुद्ध ब्रत-प्रायश्चित्त बताते हैं, वे धर्मपालनमें

English

O king, thereafter, in the course of a thousand lives, they are bom as deer and other animals. Then for a hundred years they are born as immobile beings. Thereafter, they take up the bodies of alligators.

अध्याय १४

श्लोक 30

सुरापानसमं पापं प्रवक्ष्यामि समासतः ।गणान्नभोजनं चैव गणिकानां निषेवणम्

surāpānasamaṃ pāpaṃ pravakṣyāmi samāsataḥ / gaṇānnabhojanaṃ caiva gaṇikānāṃ niṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

विघ्न डालनेवाले हैं। राजा उन्हें दण्डद्वारा पीड़ित करे, परंतु किसी कामना या स्वार्थसे मोहित होकर राजा उन्हें कदापि दण्ड न दे; नहीं तो उनका पाप सौगुना होकर उस राजापर ही पड़ता

English

Then for seven lives they are bom as CSndSlas who commit sinful crimes. Then, for sixteen lives they are bom as I§Udras and other persons of the lowest castes.

अध्याय १४

श्लोक 31

पतितान्नादनं चैव सुरापानसमं स्मृतम् ।उपासमापरित्यागो देवलानां च भोजनम्

patitānnādanaṃ caiva surāpānasamaṃ smṛtam / upāsamāparityāgo devalānāṃ ca bhojanam

हिन्दी अर्थ

है। तदनन्तर प्रायश्चित्त पूरा कर लेनेपर ब्राह्मणोंको भोजन करावे। बीस गाय और एक बैल उन्हें दक्षिणामें दे। यदि गौओंके अड्रोंमें घाव होकर उसमें कीड़े पड़ जायेँ अथवा मक्खी आदि लगने

English

Then for two births they remain as impoverished persons afflicted with sickness. They are intent on always in accepting monetary gifts, ifain, they go back to hell.

अध्याय १४

श्लोक 32

सुरापयोषित्संयोगः सुरापानसमः स्मृतः ।यः शूद्रेण समाहतो भोजनं कुरुते द्विजः

surāpayoṣitsaṃyogaḥ surāpānasamaḥ smṛtaḥ / yaḥ śūdreṇa samāhato bhojanaṃ kurute dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

लगें और इन कारणोंसे उन गौओंकी मृत्यु हो जाय तो उन गायोंको रखनेवाला पुरुष आधे कृच्छुत्रतका अनुष्ठान करे और अपनी शक्तिके अनुसार दक्षिणा दे। इस प्रकार प्रायश्चित्त करके

English

Those whose minds are defiled by jealousy fall into the hell called Raurava. Staying there for two Kalpas, they are bom as Cdddlas in the next hundred lives.

अध्याय १४

श्लोक 33

सुरापी स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञातः प्रेष्यकर्म करिति च

surāpī sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ / yaḥ śūdreṇābhyanujñātaḥ preṣyakarma kariti ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ ब्राह्यणांको भोजन कराकर कम-से-कम एक माशा सुवर्ण दान करे तो शुद्धि होती है। जलके भीतरकी, बॉबीकी, चूहोंके बिलकी, ऊसर भूमिकी, रास्तेकी, श्मशान-भूमिकी तथा

English

He who says *Don*t give* in regard to cows, fires and Brihmanas is bom as a dog in the course of a hundred lives at the end of which he is bom among the CdjiSlas,

अध्याय १४

श्लोक 34

सुरापान समं पापं लभते स नराधमः ।एवं बहुविधं पापं सुरापानसमं स्मृतम्

surāpāna samaṃ pāpaṃ labhate sa narādhamaḥ / evaṃ bahuvidhaṃ pāpaṃ surāpānasamaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

शौचसे बची हुई--ये सात प्रकारकी मृत्तिका काममें नहीं लानी चाहिए। ब्राह्मणको प्रयत्रपूर्वक इष्टापूर्त कर्म करने चाहिए। इष्ट (यज्ञ-याग आदि) से वह स्वर्ग पाता है और पूर्त कर्मसे वह मोक्षसुखका

English

Listen to the results of the sinful activities of those who are engaged in slandering others, those who speak roughly and harshly and those who create obstacles in regard to charitable gifts.

अध्याय १४

श्लोक 35

हेमस्तेयसमं पापं प्रवक्ष्यामि निशामय ।कन्दमूलफलानां च कस्तूरी पटवाससाम्

hemasteyasamaṃ pāpaṃ pravakṣyāmi niśāmaya / kandamūlaphalānāṃ ca kastūrī paṭavāsasām

हिन्दी अर्थ

भागी होता है। धनकी अपेक्षा रखनेवाले यज्ञ, दान आदि कर्म इष्ट कहलाते हैं और जलाशय

English

Thieves are thrashed roundly by means of mortar and pestle. They are reduced to powder. At its end, they have to hold heated stone for three years (in the Tapta-Hla hell).

अध्याय १४

श्लोक 36

सदा स्तेयं च रत्नानां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् ।ताम्रायस्त्रपुकांस्यानामाज्यस्य मधुनस्तथा

sadā steyaṃ ca ratnānāṃ svarṇasteyasamaṃ smṛtam / tāmrāyastrapukāṃsyānāmājyasya madhunastathā

हिन्दी अर्थ

बनवाना आदि कार्य पूर्त कहा जाता है। विशेषत: बगीचा, किसी देवताके लिये बने हुए तालाब, बावड़ी, कुआँ, पोखरा और देवमन्दिर--ये यदि गिरते या नष्ट होते हों तो जो इनका उद्धार करता

English

Listep to the terrible hell for the tale-bearers and traducers of other men's wealth. They have to hold in their mouths red hot iron for a period of a thousand Tugas.

अध्याय १४

श्लोक 37

स्तेयं सुगन्धद्रव्याण्णां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् ।क्रमुकस्यापिहरणमम्भसां चन्दनस्य च

steyaṃ sugandhadravyāṇṇāṃ svarṇasteyasamaṃ smṛtam / kramukasyāpiharaṇamambhasāṃ candanasya ca

हिन्दी अर्थ

है, वह पूर्त कर्मका फल भोगता है; क्‍योंकि ये सब पूर्त कर्म हैं। सफेद गायका मूत्र, काली गौका गोबर, ताँबेके रंगवाली गायका दूध, सफेद गायका दही और कपिला गायका घी--इन सब

English

Their tongues are pressed and crushed by means of very terrible tongs. Without being permitted to breathe they are compelled to stay in very terrible hell (called Nirucchvdsa) for a period of half of a Kalpa.

अध्याय १४

श्लोक 38

पर्णरसापहरणं स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् ।पितृयज्ञपरित्यागो धर्मकार्यविलोपनम्

parṇarasāpaharaṇaṃ svarṇasteyasamaṃ smṛtam / pitṛyajñaparityāgo dharmakāryavilopanam

हिन्दी अर्थ

वस्तुओंको लेकर एकत्र करे तो वह पशञ्चञगव्य बड़े-बड़े पातकोंका नाश करनेवाला होता है। कुशोंद्वारा लाये हुए तीर्थ-जल और नदी-जलके साथ उक्त सभी द्रव्योंको पृथक्-पृथक् प्रणवमन्त्रसे

English

shall tell you the hell of those persons who are ardently desirous of other men's wives. Copper images resembling those beautiful women are made and exquisitely embellished in ornaments. They are then heated red hot. The men are then compelled to embrace those images many times. If any one is afraid of it and runs away, he is caught hold of forcibly. Attendants announcing his sinful activities take him round all the hells in order.

अध्याय १४

श्लोक 39

यतीर्नां निन्दतं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् ।भक्ष्याणां चापहरणं धान्यानां हरणं तथा

yatīrnāṃ nindataṃ caiva svarṇasteyasamaṃ smṛtam / bhakṣyāṇāṃ cāpaharaṇaṃ dhānyānāṃ haraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

लाकर प्रणवद्वारा ही उन्हें उठावे, प्रणव-जप करते हुए ही उनका आलोडन करे और प्रणवके उच्चारणपूर्वक ही पीये। पलाश वृक्षके बिचले पत्तेमें अथवा ताँबेके शुभ पात्रमें अथवा कमलके

English

Then these wopien are released by them. They (the

अध्याय १४

श्लोक 40

रुद्राक्षहरणं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् ।भागीनीगमनं चैव पुत्रस्त्रीगमनं तथा

rudrākṣaharaṇaṃ caiva svarṇasteyasamaṃ smṛtam / bhāgīnīgamanaṃ caiva putrastrīgamanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पत्तेमें या मिट्टीके बर्तनमें कुशोदकसहित उस पश्चगव्यको पीना चाहिए।

English

They are then bathed in liquid caustic acid and are comp>elled to drink that liquid acid. At the end of it, they experience the tortures of all hells for a hundred centuries.

अध्याय १४

श्लोक 41

रजस्वलादिगमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् ।हीनजात्याभिगमनं मद्यपस्त्रीनिषेवणम्

rajasvalādigamanaṃ gurutalpasamaṃ smṛtam / hīnajātyābhigamanaṃ madyapastrīniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

एक सूतकमें दूसरा सूतक उपस्थित हो जाय तो दूसरेमें दोष नहीं लगता। पहले सूतकके साथ ही उसकी शुद्धि हो जाती है। एक जननाशौचके साथ दूसरा जननाशौच और एक मरणाशौचके

English

He who kills a Brahmana or a cow or a Ksatriya or an excellent king, experiences all tortures for a period of five Kalpas,

अध्याय १४

श्लोक 42

परस्त्रीगमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् ।भ्रातृस्त्रीगमनं चैव वयस्यस्त्रीनिषेवणम्

parastrīgamanaṃ caiva gurutalpasamaṃ smṛtam / bhrātṛstrīgamanaṃ caiva vayasyastrīniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

साथ दूसरा मरणाशौच भी शुद्ध हो जाता है। एक मासके भीतर गर्भज्नाव हो तो तीन दिनका अशौच बताये। दो माससे ऊपर होनेपर जितने महीनेमें गर्भस्नाव हो, उतनी ही रात्रियोंमें उसके

English

I shall tell you the sufferings of the atheists who turn their faces away from Hara and Hari. They will be compelled to eat salt for ten million years.

अध्याय १४

श्लोक 43

विश्वस्तागमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् ।अकाले कर्मकरणं पुत्रीगमन मेव च

viśvastāgamanaṃ caiva gurutalpasamaṃ smṛtam / akāle karmakaraṇaṃ putrīgamana meva ca

हिन्दी अर्थ

अशौचकी निवृत्ति होती है। साध्वी रजस्वला स्त्री रज बंद हो जानेपर स््रानमात्रसे शुद्ध होती है। विवाहसे सातवें पदपर अर्थात् सप्तपदीकी क्रिया पूरी होनेपर अपने पितृ-सम्बन्धी गोत्रसे च्युत हो

English

Then, they are scorched and fried in red hot sand in Rauraaa hell. These men of sinful acts remain in that hell for the period of a Kalpa. O ruler of men, in other hells also (they are tortured) like this.

अध्याय १४

श्लोक 44

धर्मलोपः शास्त्रनिन्दा गुरुतल्पसमं स्मृतम् ।इत्येवमादयो राजन्महापातकसंज्ञिताः

dharmalopaḥ śāstranindā gurutalpasamaṃ smṛtam / ityevamādayo rājanmahāpātakasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

जाती है यानी उसके पतिका गोत्र हो जाता है; अत: उसके लिये श्राद्ध और तर्पण पतिके गोत्रसे ही करने चाहिए। पिण्डदानमें पति और पत्नी दोनोंका उद्देश्य होता है; अतः प्रत्येक पिण्डमें दो

English

With a thousand red hot needles they hurt and pierce the eyes of those mean men who look with wrath at Brah- manas furiously.

अध्याय १४

श्लोक 45

एतेष्वेकतमेनापि सङ्गकृत्तत्समो भवेत् ।यथाकथञ्चित्पापानामेतेषां परमर्षिभिः

eteṣvekatamenāpi saṅgakṛttatsamo bhavet / yathākathañcitpāpānāmeteṣāṃ paramarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नामसे संकल्प होना चाहिए। तात्पर्य यह है कि पिता या पितामह आदिको सपल्नीक विशेषण लगाकर पिण्डदान करना चाहिए। इस प्रकार छः व्यक्तियोंके लिये तीन पिण्ड देने योग्य हैं। ऐसा

English

Then, O excellent king, they are sprinkled with currents of liquid acid. Then, the people of evil activities are cut and pierced by means of terrible saws.

अध्याय १४

श्लोक 46

शान्तैस्तु निष्कृतिर्दृष्टा प्रायश्चितादिकल्पनैः ।प्रायश्चित्तविहीनानि पापानि शृणु भूपते

śāntaistu niṣkṛtirdṛṣṭā prāyaścitādikalpanaiḥ / prāyaścittavihīnāni pāpāni śṛṇu bhūpate

हिन्दी अर्थ

दाता मोहमें नहीं पड़ता। माता अपने पतिके साथ विश्वेदेवपूर्वक श्राद्धछ्ा उपभोग करती है। इसी प्रकार पितामही और प्रपितामही भी अपने-अपने पतिके ही साथ श्राद्ध-भोग करती हैं। प्रत्येक

English

Listen to the terrible hell of those who commit breach of trust, those who break the bounds of decency and those who covetously yearn for other men*s food.

अध्याय १४

श्लोक 47

समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि च ।ब्रह्महत्यादिपापानां कथञ्चिन्निष्कृतिर्भवेत्

samastapāpatulyāni mahānarakadāni ca / brahmahatyādipāpānāṃ kathañcinniṣkṛtirbhavet

हिन्दी अर्थ

वर्षमें माता-पिताका एकोदिष्टश्राद्धद्वारा सत्कार करे। उस वार्षिक श्राद्धमें विश्वेदेवका पूजन नहीं किया जाता। अत: उनके बिना ही वह श्राद्धभोजन करावे। उसमें एक ही पिण्ड दे। नित्य, नेमित्तिक,

English

They are compelled to eat their own flesh. They

अध्याय १४

श्लोक 48

ब्रह्मणं द्वेष्टि यस्तस्य निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् ।विश्वस्तघातिनं चैव कृतन्घानां नरेश्वर

brahmaṇaṃ dveṣṭi yastasya niṣkṛtirnāsti kutracit / viśvastaghātinaṃ caiva kṛtanghānāṃ nareśvara

हिन्दी अर्थ

काम्य, वृद्धिश्राद्ध तथा पार्वण--विद्वान् पुरुषोंको ये याँच प्रकारके श्राद्ध जानने चाहिए। ग्रहण, संक्रान्ति, पूर्णिमा या अमावास्या पर्व, उत्सवकाल तथा महालयके अवसरपर मनुष्य तीन पिण्ड दे

English

Listen to the treatment of those who are interested in accepting monetary gifts from others, those who practise astrology (accepting fees for the advice) and those who regu¬ larly partake of the food of professional worshippers of idob (in temples).

अध्याय १४

श्लोक 49

शूद्रस्त्रीसङ्गिनां चैव निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् ।शूद्रान्नपुष्टदेहानां वेदनिन्दारतात्मनाम्

śūdrastrīsaṅgināṃ caiva niṣkṛtirnāsti kutracit / śūdrānnapuṣṭadehānāṃ vedanindāratātmanām

हिन्दी अर्थ

और मृत्युतिथिकों एक ही पिण्ड दे। जिस कन्याका विवाह नहीं हुआ है, वह पिण्ड, गोत्र और सूतकके विषयमें पिताके गोत्रसे पृथक् नहीं है। पाणिग्रहण और मन्त्रोंद्वारा वह अपने पिताके

English

O king, those persons who are always engaged in the enjoyment of pleasures and who are defiled by their sins are

अध्याय १४

श्लोक 50

सत्कथानिन्दकानाञ्च नेहामुत्रचनिष्कृतिः

satkathānindakānāñca nehāmutracaniṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

गोत्रसे पृथक् होती है। जिस कन्याका विवाह जिस वर्णके साथ होता है, उसके समान उसे सूतक भी लगता है। उसके लिये पिण्ड और तर्पण भी उसी वर्णके अनुसार होने चाहिए।

English

Thereafter, they are filled with oil. They are afOUcted through KdlasUtra (thread of Death). Thereafter, they are compulsorily bathed in liquefied acid and fed on fecal matter and urine.

अध्याय १४

श्लोक 51

बौद्धालयं विशेद्यस्तु महापद्यपि वैद्विजः ।नतस्यनिष्कृतिर्दृष्टाप्रायश्चितशतैरपि

bauddhālayaṃ viśedyastu mahāpadyapi vaidvijaḥ / natasyaniṣkṛtirdṛṣṭāprāyaścitaśatairapi

हिन्दी अर्थ

विवाह हो जानेपर चौथी रातमें वह पिण्ड, गोत्र और सूतकके विषयमें अपने पतिके साथ एक हो जाती है। मृत व्यक्तिके प्रति हितबुद्धि रखनेवाले बन्धुजनोंको शवदाहके प्रथम, द्वितीय, तृतीय

English

At the end of it, they come back to Earth and are born as Mleccha tribes. Those who are engaged in injuring others go to the river Vaitarani.

अध्याय १४

श्लोक 52

बौद्धाः पाषंण्डिनः प्रोक्ता यतो वेदविनिन्दकाः ।तस्माद्विजस्तान्नेक्षेत यतो धर्मबहिष्कृताः

bauddhāḥ pāṣaṃṇḍinaḥ proktā yato vedavinindakāḥ / tasmādvijastānnekṣeta yato dharmabahiṣkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा चतुर्थ दिन अस्थि-संचय करना चाहिए अथवा ब्राह्मण आदि चारों वर्णोका अस्थि-संचय

English

Those who have abandoned the five great sacrifices go to the hell Ldldbhakfa. One who abandons worship goes to the hell Raurava.

अध्याय १४

श्लोक 53

ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि द्विजो बोद्धालयं विशेत् ।ज्ञात्वा चेन्निष्कृतिर्नास्ति शास्त्राणामिति निश्वयः

jñānato 'jñānato vāpi dvijo boddhālayaṃ viśet / jñātvā cenniṣkṛtirnāsti śāstrāṇāmiti niśvayaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्य बताया गया है। जिस मृत व्यक्तिके लिये ग्यारहवें दिन वृषोत्सर्ग किया जाता है, वह प्रेतलोकसे मुक्त और स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता

English

O king, listen to the fate of those who exact revenues and taxes from Brahmanas and villages donated to them. They are subjected to these tortures as long as the stars and the moon shine.

अध्याय १४

श्लोक 54

एतेषां पापबाहुल्यान्नरकं कोटिकल्पकम् ।प्रायश्चित्तविहीनानि प्रोक्तान्यन्यानि च प्रभो

eteṣāṃ pāpabāhulyānnarakaṃ koṭikalpakam / prāyaścittavihīnāni proktānyanyāni ca prabho

हिन्दी अर्थ

है। नाभिके बराबर जलमें खड़ा होकर मन-ही- मन यह चिन्तन करे कि मेरे पितर आवें और यह जलाञझलि ग्रहण करें। दोनों हाथोंको संयुक्त करके जलसे पूर्ण करे और गोश्रृद्गमात्र जल

English

The leading king who levies the maximum tax from the villages, experiences the tortures in the hells for five Kalpas along with a thousand members of his family.

अध्याय १४

श्लोक 55

पापानि तेषां नरकान्गदतो मे निशामय

pāpāni teṣāṃ narakāngadato me niśāmaya

हिन्दी अर्थ

उठाकर उसे पुन: जलमें डाल दे। जलमें दक्षिणकी ओर मुँह करके खड़ा हो आकाशमें जल गिराना चाहिए; क्योंकि पितरोंका स्थान आकाश और दिशा दक्षिण है। देवता आप (जल) कहे गये हैं

English

The sinner who encourages and permits increas¬ ed taxation from villages of Brahmanas, O king, (commits the sin as if) he has (actually) committed the murder of a thousand Brahmanas. He stays in the terrible hell KdlasUtra for the period of two cycles of four yugas.

अध्याय १४

श्लोक 56

महापातकिनस्तेषु प्रत्येकं युगवासिनः ।तदन्ते पृथिवीमेत्य सत्पजन्मसु गर्दभाः

mahāpātakinasteṣu pratyekaṃ yugavāsinaḥ / tadante pṛthivīmetya satpajanmasu gardabhāḥ

हिन्दी अर्थ

और पितरोंका नाम भी आप है; अतः पितरोंके हितकी इच्छा रखनेवाला पुरुष उनके लिये जलमें ही जल दे। जो दिनमें सूर्यकी किरणोंसे तपता है,

English

Those who misappropriate the assets of the deity of a temple, those who take away the wealth of their preceptors, O king, contract sins similar to Brahmaia-murder and experience similar consequences.

अध्याय १४

श्लोक 57

ततः श्वानो विद्धदेहा भवेयुर्दशजन्मसु ।आशताब्दं विट्कृमयः सर्पा द्वादशजन्मसु

tataḥ śvāno viddhadehā bhaveyurdaśajanmasu / āśatābdaṃ viṭkṛmayaḥ sarpā dvādaśajanmasu

हिन्दी अर्थ

रातमें नक्षत्रोंके तेज तथा वायुका स्पर्श पाता है

English

Those who take away the wealth of orphans and helpless persons, those who are hostile towards them, remain in hell for thousands and millions of kalpas.

अध्याय १४

श्लोक 58

ततः सहस्रजन्मानि मृगाद्याः पशवो नृप ।शताब्दं स्थावराश्चैव ततो गोधाशरीरिणः

tataḥ sahasrajanmāni mṛgādyāḥ paśavo nṛpa / śatābdaṃ sthāvarāścaiva tato godhāśarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

और दोनों संध्याओंके समय भी उक्त दोनों वस्तुओंका सम्पर्क लाभ करता है, वह जल सदा पवित्र माना गया है। जो अपने स्वाभाविक रूपमें हो, जिसमें किसी अपवित्र वस्तुका मेल न हुआ

English

shall mention the fruits of sins accruing to those who engage themselves in the recitation and study of the Vedas in the vicinity of women and Ssdras. Listen to it attentively.

अध्याय १४

श्लोक 59

ततस्तु सत्पजन्मानि चण्डालाः पापकारिणः ।ततः षोडश जन्मानि शूद्राद्या हीनजातयः

tatastu satpajanmāni caṇḍālāḥ pāpakāriṇaḥ / tataḥ ṣoḍaśa janmāni śūdrādyā hīnajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

हो, वह जल सदा पवित्र है। ऐसा जल किसी पात्रमें हो या पृथ्वीपर, सदा शुद्ध माना गया है।

English

They are compelled to stand with their heads down and legs upwards. Thus, they are nailed to two pillars and are compelled to inhale smoke continuously in this posture. They stay thus for the period of year of god Brahmd.

अध्याय १४

श्लोक 60

ततस्तु जन्मद्वितये दरिद्राव्याधिपीडिताः ।प्रतिग्रहपरा नित्यं ततो निरयगाः पुनः

tatastu janmadvitaye daridrāvyādhipīḍitāḥ / pratigrahaparā nityaṃ tato nirayagāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

दे और जो बिना संस्कारके ही मरे हैं, उनके

English

He who discharges the impurity of his body (such as fecal matter and urine) in the water or in the premises of a temple incurs as terrible a sin as the destruction of a foetus.

अध्याय १४

श्लोक 61

असूयाविष्टमनसो रौरवे नरके स्मृतम् ।तत्र कल्पद्वयं स्थित्वा चाण्डालाः शतजन्मसु

asūyāviṣṭamanaso raurave narake smṛtam / tatra kalpadvayaṃ sthitvā cāṇḍālāḥ śatajanmasu

हिन्दी अर्थ

और होमके समय एक हाथसे पिण्ड एवं आहुति दे; किंतु तर्पणमें दोनों हाथोंसे जल देना चाहिए। यह शास्त्रोंद्वारा निश्चित धर्म है।

English

Listen to the fruit of sins accruing to those who throw teeth, bones, hair and nails in the precincts of a divine shrine or the leavings of food into water.

अध्याय १४

श्लोक 62

मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्गवान्गिब्राह्मणेषु च ।शुनां योनिशतं गत्वा चाण्डालेषूपजायते

mā dadasveti yo brūyādgavāngibrāhmaṇeṣu ca / śunāṃ yoniśataṃ gatvā cāṇḍāleṣūpajāyate

हिन्दी अर्थ

पापियोंको प्राप्त होनेवाली नरकोंकी यातनाओंका वर्णन, भगवद्धक्तिका निरूपण तथा धर्मराजके उपदेशसे भगीरथका गड्ाजीको लानेके लिये उद्योग

English

Spears are thrust into their bodies. They are crushed with plough-share. While they cry and groan piteously in their distress, they are fried and roasted in the extremely terrible (cauldron of) boiling oil. They are made highly miser¬ able there and then they go to other hells as well.

अध्याय १४

श्लोक 63

ततो विष्ठाकृतिमिश्चैव ततो व्याघ्रस्त्रिजन्मसु ।तदन्ते नरकं याति युगानामेकविंशतिम्

tato viṣṭhākṛtimiścaiva tato vyāghrastrijanmasu / tadante narakaṃ yāti yugānāmekaviṃśatim

हिन्दी अर्थ

धर्मराज कहते हैं--राजा भगीरथ! अब में पापोंके भेद और स्थूल यातनाओंका वर्णन करूँगा। तुम थेर्य धारण करके सुनो; क्‍योंकि नरक बड़े भयंकर होते हैं। जो दुरात्मा पापी

English

Those who are devoted to flesh eating without any reason, go to the hell Ksdra-kardama, From there they are dragged into the hell Marut'PfOp&tana where they are trampled over by elephants. At the end of the torture therein, they come back to the Earth where they are bom with deficiency in their limbs (i.e. are physically handicapped).

अध्याय १४

श्लोक 64

परनिन्दापरा ये च ये च निष्ठुरभाषिणः ।दानानां विन्घकर्त्तारस्तेषां पापफलं शृणु

paranindāparā ye ca ye ca niṣṭhurabhāṣiṇaḥ / dānānāṃ vinghakarttārasteṣāṃ pāpaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

सदा जिन नरकाग्रियोंमें पकाये जाते हैं, वे नरक पापका भयंकर फल देनेवाले हैं। में उन सबका वर्णन करता हूँ। उनके नाम इस प्रकार हैं--तपन, बालुका, रौरव, महारौरव, कुम्भ,

English

He who takes up the vow of holy observances and abandons them without observing them completely to the end, experiences distress in the hell Asipatra and is reborn with defects and deficiencies in his limbs, in the world.

अध्याय १४

श्लोक 65

मुशलोलू खलाभ्यां तु चूर्ण्यन्ते तस्करा भृशम् ।तदन्ते तत्पपाषाणग्रहणं वत्सरत्रघयम्

muśalolū khalābhyāṃ tu cūrṇyante taskarā bhṛśam / tadante tatpapāṣāṇagrahaṇaṃ vatsaratraghayam

हिन्दी अर्थ

कुम्भीपाक, निरुच्छवास, कालसूत्र, प्रमर्दन, भयंकर

English

The man who puts obstacles in the obser/ance of the holy vows that have been undertaken by others, falls into the hell iSUfma-bhojana which is excessively terrible and leading to misery.

अध्याय १४

श्लोक 66

ततश्च कालसूत्रेण भिद्यन्ते सत्प वत्सरान् ।शोचन्तः स्वृनिकर्माणि परद्रव्यापहारकाः

tataśca kālasūtreṇa bhidyante satpa vatsarān / śocantaḥ svṛnikarmāṇi paradravyāpahārakāḥ

हिन्दी अर्थ

भयानक शोणितभोजन, वहिज्वालानिवेशन,

English

He who shows partiality in administering justice and in the instructions of dharmaj has no means of redemption, even tisrten thousand expiatory rites.

अध्याय १४

श्लोक 67

कर्मणा तत्र पच्यन्ते नरकान्गिषु सन्ततम्

karmaṇā tatra pacyante narakāngiṣu santatam

हिन्दी अर्थ

विविधकाष्ठयन्त्र, कर्षण, छेदन, पतनोत्पतन,

English

A person who partakes of forbidden food falls into the hell Vi4-'bhojya (wherein fecal matter is served as food) and remains there for ten thousand years. Then he is born as a Cdndla, where he always subsists on beef.

अध्याय १४

श्लोक 68

परस्वसूचकानां च नरकं शृणु दारुणम् ।यावद्युगसहस्रं तु तत्पायः पिण्डभक्षणम्

parasvasūcakānāṃ ca narakaṃ śṛṇu dāruṇam / yāvadyugasahasraṃ tu tatpāyaḥ piṇḍabhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

नासामुखशीताम्बुसेचन, घोरक्षाराम्बुपान,

English

One who insults and dishonours Brahmapas through harsh words, incurs the sin on a par with Brahmaia- slaughter. He undergoes all the tortures of hell and is bom as a Cani&la in the course of ten lives.

अध्याय १४

श्लोक 69

संपीड्यते च रसना संदंशैर्भृशदारुणैः ।निरुच्छ्वासं महाघोरे कल्पार्द्धं निवसन्ति ते

saṃpīḍyate ca rasanā saṃdaṃśairbhṛśadāruṇaiḥ / nirucchvāsaṃ mahāghore kalpārddhaṃ nivasanti te

हिन्दी अर्थ

पाषाणधारण, कण्टकोपरिशयन, पिपीलिकादंशन,

English

Expiatory rites as in the case of Brahmorhatyd (committ¬ al of Brahmana-slaughter) must be performed by the person who puts obstacles, when something is being offered to a Brahmana.

अध्याय १४

श्लोक 70

परस्त्रीलोलुपानां च नरकं कथयामि ते ।तत्पताम्रस्त्रियस्तेन सुरुपाभरणैर्युताः

parastrīlolupānāṃ ca narakaṃ kathayāmi te / tatpatāmrastriyastena surupābharaṇairyutāḥ

हिन्दी अर्थ

पीडन, कर्दमशयन, दुर्गन्धपरिपूर्ण, बहुशस्त्रासत्रशयन,

English

If any one steals another man's wealth and gives it -away as a gift (to another person), the merit of the gift accrues to the owner of the original wealth, but the thief who steals, falls into the hell.

अध्याय १४

श्लोक 71

यादृशीस्तादृशीस्ताश्च रमन्ते प्रसभं बहु ।विद्ववन्तं भयेनासां गृह्णन्ति प्रसभं च तम्

yādṛśīstādṛśīstāśca ramante prasabhaṃ bahu / vidvavantaṃ bhayenāsāṃ gṛhṇanti prasabhaṃ ca tam

हिन्दी अर्थ

बन्धन। महाभाग! इस तरह करोड़ों प्रकारकी नरक-यातनाएँ होती हैं। जिनका सहस्रों वर्षोंमें भी में वर्णन नहीं कर सकता।

English

By not giving a thing after having promised it, a man falls into the hell Ldld-hhak$a. O king, a person engaged in censuring ascetics falls into the hell Sildmdtra.

अध्याय १४

श्लोक 72

कथयन्तश्च तत्कर्म नयन्ते नरकान्क्रमात् ।अन्यं भजन्ते भूपाल पतिं त्यक्त्वा च याः स्त्रियः

kathayantaśca tatkarma nayante narakānkramāt / anyaṃ bhajante bhūpāla patiṃ tyaktvā ca yāḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

भूपाल! इन नरकॉमेंसे जिस पापीको जो प्राप्त होता है, वह सब मैं बतलाऊँगा। यह सब मेरे मुखसे सुनो। ब्रह्महत्यारा, शराबी, सुवर्णकी चोरी करनेवाला, गुरुपत्नीगामी--ये महापातकी हैं। इनसे

English

Those who destroy parks and gardens fall into the hell $va~bhojana where they stay for twentyone yugas. Thereafter, they undergo all the tortures of hells in a serial order.

अध्याय १४

श्लोक 73

तत्पायःपुरुशास्तास्तु तत्पायःशयनेबलात् ।पातयित्वा रमन्ते च बहुकालं बलान्विताः

tatpāyaḥpuruśāstāstu tatpāyaḥśayanebalāt / pātayitvā ramante ca bahukālaṃ balānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

संसर्ग रखनेवाला पाँचवाँ महापातकी है। जो पड्धक्तिभेद करता, बलिवैश्वदेवहीन होनेके कारण व्यर्थ (केवल शरीरपोषणके लिये ही) पाक बनाता, सदा ब्राह्मणोंको लाजञ्छित करता, ब्राह्मणों

English

Listen to the evil destination attained by the destroyer of shrines, of lakes as well as of flower-gardens, O king.

अध्याय १४

श्लोक 74

ततस्तैर्योषितो मुक्ता हुताशनसमोज्ज्वलम् ।अ यः स्तम्भं समाश्सिष्य तिष्ठन्त्यब्दसहस्रकम्

tatastairyoṣito muktā hutāśanasamojjvalam / a yaḥ stambhaṃ samāśsiṣya tiṣṭhantyabdasahasrakam

हिन्दी अर्थ

या गुरुजनोंपर हुक्म चलाता और वेद बेचता है, ये पाँच प्रकारके पापी ब्रह्मघातक कहे गये हैं। “मैं आपको धन आदि दूँगा” यह आज्ञा देकर जो ब्राह्मणको बुलाता है और पीछे “नहीं है” ऐसा

English

They undergo all those tortures in the different hells severally. Thereafter, they are bom as worms in the fecal matter for twentyone kalpas. O king, thereafter, they under¬ take one hundred births in the Cdniidla caste.

अध्याय १४

श्लोक 75

ततः क्षारोदकस्नानं क्षारोदकनिषेवणम् ।तदन्ते नरकान् सर्वान् भुञ्जते ऽब्दशतं शतम्

tataḥ kṣārodakasnānaṃ kṣārodakaniṣevaṇam / tadante narakān sarvān bhuñjate 'bdaśataṃ śatam

हिन्दी अर्थ

कहकर उसे सूखा जवाब दे देता है, उसे ब्रह्म- हत्यारा कहा गया है। जो स्नान अथवा पूजनके लिये जाते हुए ब्राह्मणके कार्यमें विन्न डालता है, उसे भी ब्रह्मघाती कहते हैं। जो परायी निन्दा

English

In case the holy rites suffer due to superfluity or omission, the waters of the Ganga, the Tulasi plant, compa¬ nionship with holy persons and glorification of Lord Hari (arc enough to compensate).

अध्याय १४

श्लोक 76

यो हन्ति ब्राह्मणं गां च क्षत्रियं च नृपोत्तमम् ।स चापि यातनाः सर्वा भुङ्क्ते कल्पेषु पञ्चसु

yo hanti brāhmaṇaṃ gāṃ ca kṣatriyaṃ ca nṛpottamam / sa cāpi yātanāḥ sarvā bhuṅkte kalpeṣu pañcasu

हिन्दी अर्थ

और अपनी प्रशंसामें लगा रहता है तथा जो असत्यभाषणमें रत रहता है, वह ब्रह्महत्यारा कहा गया है। अधर्मका अनुमोदन करनेवालेको भी ब्रह्मघाती कहते हैं। जो दूसरोंको उद्धेगमें

English

(In addition to these) non-jealousy and non-violence are dispeller of sins. All holy rites dedicated to Visnu are indeed fruitful.

अध्याय १४

श्लोक 77

यः शृणोति महन्निन्दां सादरं तत्फलं शृणु ।तेषां कर्णेषु दाप्यन्ते तत्पायः कीलसंचयाः

yaḥ śṛṇoti mahannindāṃ sādaraṃ tatphalaṃ śṛṇu / teṣāṃ karṇeṣu dāpyante tatpāyaḥ kīlasaṃcayāḥ

हिन्दी अर्थ

डालता, दूसरोंके दोषोंकी चुगली खाता और पाखण्डपूर्ण आचारमें तत्पर रहता है, उसे ब्रह्महत्यागा बताया गया है। जो प्रतिदिन दान लेता, प्राणियोंके वधमें तत्पर रहता तथा अधर्मका

English

That bhakti (devotion) should be known to be of ten® types. To the forest of sins it is like a great conflagration of fire. O excellent king, it is practised by men whose natures are characterised by sattva rajas and tamos.

अध्याय १४

श्लोक 78

ततश्च तेषु छिद्रेषु तैलमत्युष्णमुल्बणम् ।पूर्यते च ततश्चापिं कुम्भीपाकं प्रपद्यते

tataśca teṣu chidreṣu tailamatyuṣṇamulbaṇam / pūryate ca tataścāpiṃ kumbhīpākaṃ prapadyate

हिन्दी अर्थ

अनुमोदन करता है, उसे भी ब्रह्मघाती कहा गया है। राजन! इस तरह नाना प्रकारके पाप ब्रह्महत्याके तुल्य बताये गये हैं।

English

O king, if any one worship® the lord of Sri for the destruction of another, his devotion is the meanest of all Tdmasi type of Bhaktisy since there is a wicked motivation therein.

अध्याय १४

श्लोक 79

नास्तिकानां प्रवक्ष्यामि विमुखानां हरे हरौ ।अब्दानां कोटिपर्यन्तं लवणं भुञ्जते हि ते

nāstikānāṃ pravakṣyāmi vimukhānāṃ hare harau / abdānāṃ koṭiparyantaṃ lavaṇaṃ bhuñjate hi te

हिन्दी अर्थ

अब मदिरापानके समान पापका संक्षेपसे वर्णन करता हूँ। गणान्न-भोजन (कई जगहसे भोजन लेकर खाना), वेश्यासेवन करना और पतित पुरुषोंका अन्न भोजन करना सुरापानके

English

If any one worships Narayana, the lord of the universe with a deceptive mind like the unchaste woman serving her husband, that Bhakti is the middling (Madhyamd) among the Tdmasi type of Devotion.

अध्याय १४

श्लोक 80

ततश्च कल्पपर्यन्तं रौरवे तत्पसैकते ।भज्यन्ते पापकर्मणो ऽन्येप्येवं नराधिप

tataśca kalpaparyantaṃ raurave tatpasaikate / bhajyante pāpakarmaṇo 'nyepyevaṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

तुल्य माना गया है। उपासनाका त्याग, देवल पुरुष (मन्दिरके पुजारी)-का अन्न खाना तथा शराब पीनेवाली स्त्रीसे सम्बन्ध रखना मदिरापानके समान माना गया है। जो द्विज शुद्रके यहाँ भोजन

English

O lord of Earth, if, on seeing others engaged in t|ie worship of the deity, one begins to worship Hari with a spirit of rivalry, that Bhakti is the most excellent among the Tdmasi devotions.

अध्याय १४

श्लोक 81

ब्राह्मणन्ये निरीक्षन्ते कोपदृष्ट्या नराधमाः ।तत्पसूचीसहस्रेण चक्षुस्तेषां प्रसूर्यते

brāhmaṇanye nirīkṣante kopadṛṣṭyā narādhamāḥ / tatpasūcīsahasreṇa cakṣusteṣāṃ prasūryate

हिन्दी अर्थ

करता है, उसे सब धर्मोंसे बहिष्कृत शराबी ही

English

If any one endowed with ardentmost faith wozhips Hari, seeking wealth, grain and other things that Bhakti is the meanest among Rajas i bhaktis.

अध्याय १४

श्लोक 82

ततः क्षाराम्बुधाराभिः सेच्यन्ते नृपसत्तम ।ततश्च क्रकर्चेर्घोरैर्भिद्यन्ते पापकर्ंमणः

tataḥ kṣārāmbudhārābhiḥ secyante nṛpasattama / tataśca krakarcerghorairbhidyante pāpakarṃmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

समझना चाहिए। जो शूद्रके आज्ञानुसार दासका कर्म करता है, वह नराधम ब्राह्मण मदिरापानके समान पापका भागी होता है। इस तरह अनेक प्रकारके पाप मदिरापानके तुल्य माने गये हैं।

English

If any one worships Madhava with the greatest love and affection keeping in view the attainment of worldwide fame,.

अध्याय १४

श्लोक 83

विश्वासघातिनां चैव मर्यादाभेदिनां तथा ।परान्नलोल्लुपानां च नरकं शृणु दारुणम्

viśvāsaghātināṃ caiva maryādābhedināṃ tathā / parānnalollupānāṃ ca narakaṃ śṛṇu dāruṇam

हिन्दी अर्थ

अब मैं सुवर्णकी चोरीके समान पापका वर्णन करता हूँ, सुनो। कंद, मूल, फल, कस्तूरी, रेशमी वस्त्र तथा रत्रोंकी चोरीको सदा सुवर्णकी चोरीके ही समान माना गया है। ताँबा, लोहा, राँगा,

English

O lord of the Earth, if any one worships Hari, keep¬ ing in view the position of Silokya (state of being in the same region with the lord) that Bhakti is glorified as the most excellent among the Rdjasi Bhaktis.

अध्याय १४

श्लोक 84

स्वमांसभोजिनो नित्यं भक्षमाणाः श्वभिस्तु ते ।नरकेषु समस्तेषु प्रत्येकं ह्यब्दवासिनः

svamāṃsabhojino nityaṃ bhakṣamāṇāḥ śvabhistu te / narakeṣu samasteṣu pratyekaṃ hyabdavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

काँस, घी, शहद और सुगन्धित द्र॒व्योंका अपहरण करना सुवर्णकी चोरीके समान माना गया है। सुपारी, जल, चन्दन तथा कपूरका अपहरण भी सुवर्णती चोरीके समान है। श्राद्धका त्याग,

English

If any one worships Hari for destroying sins com¬ mitted by himself and he is endowed with the greatest of faith, Xh.t Bhakti is the meanest among Sdttviki bhaktis.

अध्याय १४

श्लोक 85

प्रतिग्रहरता ये च ये वै नक्षत्रपाठकाः ।ये च देवलकान्नानां भोजिनस्ताञ्शृणुष्व मे

pratigraharatā ye ca ye vai nakṣatrapāṭhakāḥ / ye ca devalakānnānāṃ bhojinastāñśṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

धर्मकार्यका लोप करना और यति पुरुषोंकी निन्दा करना भी सुवर्णकी चोरीके समान माना गया है। भोजनके योग्य पदार्थोका अपहरण, विविध प्रकारके अनाजोंकी चोरी तथा रुद्राक्षका अपहरण

English

"This is pleasing to Hari.'* If with this idea a person scr\'es Hari and is endowed with a living faith that Bhakti is the middling among Sdttviki bhaktis.

अध्याय १४

श्लोक 86

राजन्नाकल्पपर्यन्तं यातनास्वासु दुःखिताः ।पच्यन्ते सततं पापाविष्टा भोगरताः सदा

rājannākalpaparyantaṃ yātanāsvāsu duḥkhitāḥ / pacyante satataṃ pāpāviṣṭā bhogaratāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

भी सुवर्णकी चोरीके समान माना गया है। अब गुरुपलीगमनके समान पापका वर्णन किया जाता है। भगिनी, पुत्र-वधू तथा रजस्वला सत्रीके साथ संगम करना गुरुपत्रीगमनके समान

English

O king, if any one worships Hari like a slave unto lord of Sri, with the knowledge that it is the injunction of Srutis that Bhakti is the most excellent of all Sdttviki Bhaktis.

अध्याय १४

श्लोक 87

ततस्तैलेन पूर्यन्ते कालसूत्रप्रपीडिताः ।ततः क्षारोदकस्नानं मूत्रविष्टानिषेवणम्

tatastailena pūryante kālasūtraprapīḍitāḥ / tataḥ kṣārodakasnānaṃ mūtraviṣṭāniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

माना गया है। नीच जातिकी स्त्रीसे सम्बन्ध रखना, मदिरा पीनेवाली स्त्रीसे सहवास करना तथा परायी स्त्रीके साथ सम्भोग करना गुरुतल्पगमनके समान माना गया है। भाईकी स्त्रीके साथ गमन,

English

If after glorifying a little the greatness of Hari, a man is pleased and happy in identifying himself with the Lord, that Bhakti is the most excellent of all.

अध्याय १४

श्लोक 88

तदन्ते भुवमासाद्य भवन्ति म्लेच्छजातयः ।अन्योद्वेगरता ये तु यान्ति वैतरणीं नदीम्

tadante bhuvamāsādya bhavanti mlecchajātayaḥ / anyodvegaratā ye tu yānti vaitaraṇīṃ nadīm

हिन्दी अर्थ

मित्रकी स्त्रीका सेवन तथा अपनेपर विश्वास करनेवाली स्त्रीके सतीत्वका अपहरण भी गुरुतल्पगमनके समान माना गया है। असमयमें मैथुन कर्म करना, पुत्रीगमन करना तथा धर्मका

English

If any one perceives thus: "I am the great lord Visnu himself. All this universe exists in me", always know him to be the most excellent of all good men.

अध्याय १४

श्लोक 89

त्यक्तपञ्चमहायज्ञा लालाभक्षं व्रजन्ति हि ।उपासनापरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत्

tyaktapañcamahāyajñā lālābhakṣaṃ vrajanti hi / upāsanāparityāgī rauravaṃ narakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

लोप और शास्त्रकी निन्दा करना--यह सब गुरुपत्रीगमनके समान माना गया है। राजन्! इस प्रकारके पाप महापातक कहे गये हैं। इनमेंसे किसी एकके साथ भी संसर्ग रखनेवाला पुरुष

English

Hence, listen, O king, Bhakti to Janardana should be pursued without any antagonism to one's duties,' by one who is desirous of conquering the mundane world.

अध्याय १४

श्लोक 90

विप्रग्रामकरादानं कुर्वतां शृणु भूपते ।यातनास्वासु पच्यन्ते वावदाचन्द्रतारकम्

vipragrāmakarādānaṃ kurvatāṃ śṛṇu bhūpate / yātanāsvāsu pacyante vāvadācandratārakam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पग: ॥ महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चम: ।

English

If a man forsakes his duties and lives solely by devo¬ tion, Lord Visnu is not pleased with him. Visnu is pleased only with the Acdra (performance of one's own prescribed duty).

अध्याय १४

श्लोक 91

ग्रामेषु भूपालवरो यः कुर्यादधिकं करम् ।स सहस्रकुलो भुङ्क्तेनरकं कल्पपञ्चसु

grāmeṣu bhūpālavaro yaḥ kuryādadhikaṃ karam / sa sahasrakulo bhuṅktenarakaṃ kalpapañcasu

हिन्दी अर्थ

उसके समान हो जाता है। शान्तचित्त महर्षियोंने जिस किसी प्रकार प्रायश्वित्त आदिकी व्यवस्थाद्वारा इन पापोंके निवारणका उपाय देखा है।

English

In all the Agamas (sacred literature), Acdra (perform¬ ance of one's prescribed course of duties) is considered as the foremost. Righteousness is born of Acdra and Acyuta is the lord of Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 92

विप्रग्रामकरादाने यो ऽनुमन्तातु पापकृत् ।स एव कृतवान् राजन्ब्रह्महत्यासहस्रकम्

vipragrāmakarādāne yo 'numantātu pāpakṛt / sa eva kṛtavān rājanbrahmahatyāsahasrakam

हिन्दी अर्थ

भूपते! जो पाप प्रायश्चित्तसे रहित हैं, उनका वर्णन सुनो। वे पाप समस्त पापोंके तुल्य तथा बड़े भारी नरक देनेवाले हैं। ब्रह्महत्या आदि पापोंके निवारणका उपाय तो किसी प्रकार हो

English

Hence, Hari's devotion should be pursued consis¬ tently with abidance by one's own prescribed duty. Even the Dharmas of those devoid of good conduct cause unhappiness.

अध्याय १४

श्लोक 93

कालसूत्रे महाघोरे स वसेद्दिचतुर्युगम् ।अयोनौ च वियोनौ च पशुयोनौ च यो नरः

kālasūtre mahāghore sa vaseddicaturyugam / ayonau ca viyonau ca paśuyonau ca yo naraḥ

हिन्दी अर्थ

सकता है; परंतु जो ब्राह्मणसे द्वेष करता है, उसका कहीं भी निस्तार नहीं होता। नरेश्वर! जो विश्वासघाती, कृतपघ्न तथा शूद्रजातीय स्त्रीका सड्भ करनेवाले हैं, उनका उद्धार कभी नहीं

English

The Bhakti devoid of pursuance of one's own duty (prescribed by one's dharma) is glorified, if not proceeded with. What has been asked by you has been narrated by me.

अध्याय १४

श्लोक 94

त्यजेद्रेतो महापापी सरेतोभोजनं लभेत् ।वसाकूपं ततः प्राप्य स्थित्वा दिव्याब्दसत्पकम्

tyajedreto mahāpāpī saretobhojanaṃ labhet / vasākūpaṃ tataḥ prāpya sthitvā divyābdasatpakam

हिन्दी अर्थ

होता। जिनका शरीर निन्दित अन्नसे पुष्ट हुआ है तथा जिनका चित्त वेदोंकी निन्दामें ही रत है और जो भगवत्-कथा-वार्ता आदिकी निन्दा करते हैं, उनका इहलोक तथा परलोकमें कहीं

English

Hence, worship Janardana with full devotion to Dharma

अध्याय १४

श्लोक 95

रेतोभोजी भवेन्मर्त्यः सर्वलोकेषु निन्दितः ।उपवासदिने राजन्दन्तधावनकृन्नरः

retobhojī bhavenmartyaḥ sarvalokeṣu ninditaḥ / upavāsadine rājandantadhāvanakṛnnaraḥ

हिन्दी अर्थ

भी उद्धार नहीं होता। प्रायश्वित्ततीन और भी बहुत-से पाप हैं, उनका परिचय मेरे नरक- वर्णनके साथ सुनो। जो महापातकी बताये गये हैं, वे उन प्रत्येक नरकमें एक-एक युग रहते हैं

English

Hence, worship with the knowledge that Visnu and •Siva are identical. One who creates difference, attains misery here as well as hereafter.

अध्याय १४

श्लोक 96

स घोरं नरकं यातिव्याघ्रपक्षं चतुर्युगम् ।यः स्वकर्मपरित्यागी पाषण्डीत्युच्यते बुधैः

sa ghoraṃ narakaṃ yātivyāghrapakṣaṃ caturyugam / yaḥ svakarmaparityāgī pāṣaṇḍītyucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

और अन्तमें इस पृथ्वीपर आकर वे सात जन्मोंतक गदहे होते हैं, तदनन्तर वे पापी दस जन्मोंतक घावसे भरे शरीरवाले कुत्ते होते हैं, फिर सौ वर्षोतक उन्हें विष्ठाका कीड़ा होना

English

O lord of people, I shall tell you the purpose for which I have approached you. O intelligent one, listen with attention.

अध्याय १४

श्लोक 97

तत्संगकृतमोघः स्यात्तावुभावतिपापिनौ ।कल्पकोटिसहस्रेषु प्रान्पुतो नरकान्क्रमात्

tatsaṃgakṛtamoghaḥ syāttāvubhāvatipāpinau / kalpakoṭisahasreṣu prānputo narakānkramāt

हिन्दी अर्थ

पड़ता है। तदनन्तर बारह जन्मोंतक वे सर्प होते हैं। राजन्! इसके बाद एक हजार जन्मोंतक वे मृग आदि पशु होते हैं। फिर सौ वर्षोतक स्थावर (वृक्ष आदि) योनिमें जन्म लेते हैं।

English

O king, your grandfathers who have committed sins of suicidal nature and have been burnt down by the wrath of Kapila, are staying in hell.

अध्याय १४

श्लोक 98

देवद्रव्यापहर्त्तारो गुरुद्रव्यापहारकाः ।ब्रह्महत्याव्रतसमं दुष्कृतं भुञ्जते नृप

devadravyāpaharttāro gurudravyāpahārakāḥ / brahmahatyāvratasamaṃ duṣkṛtaṃ bhuñjate nṛpa

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उन्हें गोधा (गोह)-का शरीर प्राप्त होता है। फिर सात जन्मोंतक वे पापाचारी चाण्डाल होते हैं। इसके बाद सोलह जन्मोंतक उन्हें नीच जातियोंमें जन्म लेना पड़ता है। फिर दो जन्मतक

English

O highly blessed one, deliver them by means of the act of bringing the Gahga (over their remains).'* O lord of Earth, indeed the Gahga destroys all sins.

अध्याय १४

श्लोक 99

अनाथधनहर्त्तारो ह्यनाथं ये द्विषन्ति च ।कल्पकोटिसहस्राणि नरके ते वसन्ति च

anāthadhanaharttāro hyanāthaṃ ye dviṣanti ca / kalpakoṭisahasrāṇi narake te vasanti ca

हिन्दी अर्थ

होते हैं, इससे उन्हें फिर नरकगामी होना पड़ता है। जिनका चित्त असूया (गुणोंमें दोषदृष्टि )-से

English

O excellent king, if the hair, bones, nails, teeth or the ashes of a person are touched by the waters of the Gahga one is taken to Lord Vinu's abode.

अध्याय १४

श्लोक 100

स्त्रीशूद्राणां समीपे तु ये वेदाध्ययने रताः ।तेषां पापफलं वक्ष्ये शृणुष्व सुसमाहितः

strīśūdrāṇāṃ samīpe tu ye vedādhyayane ratāḥ / teṣāṃ pāpaphalaṃ vakṣye śṛṇuṣva susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याप्त है, उनके लिये रौरव नरककी प्राप्ति बतायी गयी है। वहाँ दो कल्पोंतक स्थित रहकर वे सौ जन्मोंतक चाण्डाल होते हैं। जो गाय, अग्रि और ब्राह्मणके लिये “न दो” ऐसा

English

O king, the man whose bones or ashes are cast into the Gahga by his kinsmen is liberated from all sins. He goes to the abode of Hari.

अध्याय १४

श्लोक 101

अधःशीर्षोर्ध्वपादाश्च कीलिताः स्तम्भघकद्वये ।ध्रूम्रपानरता नित्यं तिष्ठन्त्याब्रह्मवत्सरम्

adhaḥśīrṣordhvapādāśca kīlitāḥ stambhaghakadvaye / dhrūmrapānaratā nityaṃ tiṣṭhantyābrahmavatsaram

हिन्दी अर्थ

कहकर बाधा डालते हैं, वे सौ बार कुत्तोंकी योनिमें जन्म लेकर अन्तमें चाण्डालोंके घर उत्पन्न होते हैं। इसके बाद वे विष्ठाके कीड़े होते हैं। फिर तीन जन्मोंतक व्याप्र होकर अन्तमें

English

O king, whatever sins have been mentioned to you by me are destroyed by means of sprinkling with the drops of the water of the Gahga."

अध्याय १४

श्लोक 102

जले देवालये वापि यस्त्यजेद्देहजं मलम् ।भ्रूणहत्यासमं पापं संप्रान्पोत्यतिदारुणम्

jale devālaye vāpi yastyajeddehajaṃ malam / bhrūṇahatyāsamaṃ pāpaṃ saṃprānpotyatidāruṇam

हिन्दी अर्थ

इक्कीस युगोंतक नरकमें पड़े रहते हैं। जो परायी निन्दामें तत्पर, कटु भाषी और दानमें विघप्न डालनेवाले होते हैं, उनके पापका यह फल है। चोर मुसल और ओखलीके द्वारा चूर्ण

English

O leading sage, after saying this to the great king Bhagiratha of righteous soul, Dharmaraja vanished immediately.

अध्याय १४

श्लोक 103

दन्तास्थिकेशनखरान्ये त्यज्यन्त्यमरालये ।जले वा भुक्तशेषं च तेषां पापफलं शृणु

dantāsthikeśanakharānye tyajyantyamarālaye / jale vā bhuktaśeṣaṃ ca teṣāṃ pāpaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

किये जाते हैं। उसके बाद उन्हें तीन वर्षोतक तपाया हुआ पत्थर उठाना पड़ता है, तदनन्तर वे सात वर्षोतक कालसूत्रसे विदीर्ण किये जाते हैं। उस समय पराये धनका अपहरण करनेवाले वे

English

After going to the Himalayas, he performed penance on a peak which was sixteen Tojanas to the West of the hermitage iNara and Narayana and was covered with snow.

अध्याय १४

श्लोक 104

प्रासप्रोता हलैर्भिन्ना आर्त्तरावविराविणः ।अत्युष्णतैलपाके ऽतितप्यन्ते भृशदारुणे

prāsaprotā halairbhinnā ārttarāvavirāviṇaḥ / atyuṣṇatailapāke 'titapyante bhṛśadāruṇe

हिन्दी अर्थ

चोर अपने पाप-कर्मके लिये शोक करते हुए कर्मके फलसे निरन्तर नरकाग्रिमें पकाये जाते हैं। जो दूसरोंके दोष बताते या चुगुली खाते हैं, उन्हें जिस भयंकर नरककी प्राप्ति होती है, वह

English

By performing the penance, he brought down the Gahga that sanctifies the three worlds.

अध्याय १४

श्लोक 105

कुर्वन्ति दुःखसंतत्पास्ततो ऽन्येषु व्रजन्ति च ।ब्रह्मसंहरते यस्तु गन्धकाष्टं तथैव च

kurvanti duḥkhasaṃtatpāstato 'nyeṣu vrajanti ca / brahmasaṃharate yastu gandhakāṣṭaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सुनो। उन्हें एक सहस्न युगतक तपाये हुए लोहेका पिण्ड भक्षण करना पड़ता है। अत्यन्त भयानक सँड्सोंसे उनकी जीभको पीड़ा दी जाती है और वे अत्यन्त घोर निरुच्छवास

English

rmidri yt narakd

अध्याय १४

श्लोक 106

स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम् ।ब्रह्मस्वहरणं राजन्निहामात्र च दुःखदम्

sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadācandratārakam / brahmasvaharaṇaṃ rājannihāmātra ca duḥkhadam

हिन्दी अर्थ

नामक नरकमें आधे कल्पतक निवास करते हैं। अब पर-स्त्री-लम्पट पुरुषोंको प्राप्त होनेवाले नरकका तुमसे वर्णन करता हूँ। तपाये हुए ताँबेकी स्त्रियाँ सुन्दर रूप और आभरणोंसे युक्त

English

These describe the tortures in hells enumerated above. It is a certainly, blood-curdling description.

अध्याय १४

श्लोक 107

इहसंपद्विनाशायपरत्रनरकाय च ।कूटसाक्ष्यंवदेद्यस्तु तस्य पापफलंशृणु

ihasaṃpadvināśāyaparatranarakāya ca / kūṭasākṣyaṃvadedyastu tasya pāpaphalaṃśṛṇu

हिन्दी अर्थ

होकर उनके साथ हठपूर्वक दीर्घाालतक रमण करती हैं। उनका रूप वैसा ही होता है, जैसी स्त्रियोंक साथ वे इस लोकमें सम्बन्ध रखते रहे हैं। वह पुरुष उनके भयसे भागता है और वे

English

These verses describe what actions come imder the 'great sin' Brahmana* slaughter. It may be noted that even a slanderer of Brahmanas, or one who obstructs his religious routine, or causing a Brahmin get up from the row of a dinner or a person who abets to or consents these acts is called a Br ahmaij a- slayer.

अध्याय १४

श्लोक 108

स याति यातनाः सर्वा यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।इहपुत्राश्च विनश्यन्ति परघत्र च

sa yāti yātanāḥ sarvā yāvadindrāścaturdaśa / ihaputrāśca vinaśyanti paraghatra ca

हिन्दी अर्थ

बलपूर्वक उसे पकड़ लेती हैं तथा उसके पाप- कर्मका परिचय देती हुई उन्हें क्रमश: विभिन्न

English

With the exception of Soma's adultery with Bfhaspati's wife, we do not have other outstanding cases recorded of 'defiling the preceptor's bed'. But the NP includes under this category all cases of adultery whether with near relatives or low-caste women or with one's dependants, as also omission of doing religious duties and speaking low of the scriptures.

अध्याय १४

श्लोक 109

रौरवं नरकं भुङ्क्ते ततो ऽन्यानपि च क्रमात् ।ये चातिकामिनो मर्त्या ये च मिथ्याप्रवादिनः

rauravaṃ narakaṃ bhuṅkte tato 'nyānapi ca kramāt / ye cātikāmino martyā ye ca mithyāpravādinaḥ

हिन्दी अर्थ

नरकोंमें पहुँचाती हैं। भूपाल! इस लोकमें जो नरककी प्राप्ति होती है, वह सुनो। वे अपना ही मांस खाते हैं और उनके शरीरको वहाँ प्रतिदिन

English

These verses include the crimes for which there is no adequate expiadon for redemption. It is interesdng to note that 'sins' like ungratefulness, breach of trust, entrance into a Buddhisdc shrine even in dmes of emergency are included under 'unredeemable sins'.

अध्याय १४

श्लोक 110

तेषां सुखे जलौका स्तु पूर्य्यन्ते पन्नगोपमाः ।एवं षष्टिसहस्राब्दे ततः क्षाराम्बगुसेचनम्

teṣāṃ sukhe jalaukā stu pūryyante pannagopamāḥ / evaṃ ṣaṣṭisahasrābde tataḥ kṣārāmbagusecanam

हिन्दी अर्थ

स्त्रियाँ अपने पतिको त्यागकर दूसरे पुरुषकी सेवा स्वीकार करती हैं, उन्हें यमलोकमें तपाये हुए लोहेके बलवान् पुरुष लोहेकी तपी हुई शय्यापर बलपूर्वक गिराकर उनके साथ बहुत

English

Not only the NP. but other PurS also insist on a synthesis of A'amic (per¬ formance of duties prescribed by Sutra's for one's class or caste and stage of life) and BhdtH.

अध्याय १४

श्लोक 111

ये वृथामांसनिरततास्ते यान्ति क्षारकर्दमम् ।ततो गजैर्निपातत्यन्ते मरुत्प्रपतनं यथा

ye vṛthāmāṃsaniratatāste yānti kṣārakardamam / tato gajairnipātatyante marutprapatanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

समयतक रमण करते हैं। उनसे छूटनेपर वे स्त्रियाँ अग्रिके समान प्रज्बलित लोहेके खंभेका आलिड्रनन करके एक हजार वर्षतक खड़ी रहती हैं। तत्पश्चात् उन्हें नमक मिलाये जलसे नहलाया

English

Those who delight in needless meat-eating go to a hell of caustic mud; then they are cast down by elephants, falling as by the wind.

अध्याय १४

श्लोक 112

तदन्ते भवमासाद्य हीनाङ्गाः प्रभवन्ति च ।यस्त्वृतौ नाभिगच्छेत स्वस्त्रिंय मनुजेश्वर

tadante bhavamāsādya hīnāṅgāḥ prabhavanti ca / yastvṛtau nābhigaccheta svastriṃya manujeśvara

हिन्दी अर्थ

जाता है और खारे पानीका ही सेवन कराया जाता है। उसके बाद वे सौ वर्षोतक सभी नरकोंकी यातनाएँ भोगती हैं। जो मनुष्य ब्राह्मण, गौ और श्रेष्ठ क्षत्रिय राजाका इस लोकमें वध

English

At the end of that they are born again with defective limbs. He who does not approach his own wife in her fertile season, O lord of men,

अध्याय १४

श्लोक 113

स याति रौरवं घोरं ब्रह्महकत्यां च विन्दति ।अन्याचाररतं दृष्ट्वा यः शक्तो न निवारयेत्

sa yāti rauravaṃ ghoraṃ brahmahakatyāṃ ca vindati / anyācārarataṃ dṛṣṭvā yaḥ śakto na nivārayet

हिन्दी अर्थ

करता है, वह भी पाँच कल्पोंतक सम्पूर्ण यातनाओंको भोगता है। जो महापुरुषोंकी निन्दाको आदरपूर्वक सुनता है, उसका फल सुनो; ऐसे लोगोंके कानोंमें तपाये हुए लोहेकी बहुत-सी

English

goes to the dreadful Raurava and incurs the guilt of Brahmin-slaying. One who sees another engaged in wrongdoing and, being able, does not prevent him,

अध्याय १४

श्लोक 114

तत्पापं समवान्पोति नरकं तावुभावपि ।पापिनां पापगणनां कृत्वान्येभ्यो दिशन्ति विन्दति

tatpāpaṃ samavānpoti narakaṃ tāvubhāvapi / pāpināṃ pāpagaṇanāṃ kṛtvānyebhyo diśanti vindati

हिन्दी अर्थ

कौलें ठोंक दी जाती हैं। तत्पश्चात् कानोंके उन छिद्रोंमें अत्यन्त गरम किया हुआ तेल भर दिया जाता है। फिर वे कुम्भीपाक नरकमें पड़ते हैं। जो लोग भगवान् शिव और विष्णुसे विमुख एवं

English

incurs that sin, and both go to hell. One who tallies sinners' sins and reports them to others also incurs sin.

अध्याय १४

श्लोक 115

अस्तित्वे तुल्यपापास्ते मिथ्यात्वे द्विगुणा नृप ।अपापे पातकं यस्तु समरोप्य विनिन्दति

astitve tulyapāpāste mithyātve dviguṇā nṛpa / apāpe pātakaṃ yastu samaropya vinindati

हिन्दी अर्थ

नास्तिक हैं, उनको मिलनेवाले फलोंका वर्णन करता हूँ। वे यमलोकमें करोड़ों वर्षोतक केवल नमक खाते हैं। उसके बाद एक कल्पतक तपी हुई बालूसे पूर्ण रौरव नरकमें डाले जाते हैं।

English

If the charge is true, they are alike in sin; if false, the sin is doubled, O king. One who falsely charges a sinless man with a sin and reviles him

अध्याय १४

श्लोक 116

स याति नरकं घोरं यावञ्चर्द्रार्कतारकम् ।पापिनां निन्द्यमानानां पापार्द्धं क्षयमेति च

sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvañcardrārkatārakam / pāpināṃ nindyamānānāṃ pāpārddhaṃ kṣayameti ca

हिन्दी अर्थ

राजन! इसी प्रकार अन्य नरकोंमें भी वे पापाचारी जीव अपने पापोंका फल भोगते हैं। जो नराधम कोपपूर्ण दृष्टिसे ब्राह्मणोंकी ओर देखते हैं, उनकी आँखमें हजारों तपी हुई सूइयाँ चुभो दी जाती

English

goes to a terrible hell for as long as moon, sun and stars last; half the sin of the sinners who are reviled is destroyed.

अध्याय १४

श्लोक 117

यस्तु व्रतानि संगृह्य असमाप्य परित्यज्येत् ।सो ऽसिपत्रे ऽनुभूयार्तिं हीनाङ्गोजायते भुवि

yastu vratāni saṃgṛhya asamāpya parityajyet / so 'sipatre 'nubhūyārtiṃ hīnāṅgojāyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

हैं। नृपश्रेष्ठ तदनन्तर वे नमकीन पानीकी धारासे भिगोये जाते हैं, इसके बाद उन पापकर्मियोंको भयंकर क्रकचों (आरों) से चीरा जाता है।

English

One who takes up vows and abandons them unfinished suffers in the Sword-leaf Forest and is born on earth with defective limbs.

अध्याय १४

श्लोक 118

अन्यैः संगृह्यमाणानांव्रतानां विन्घकृन्नरः ।अतीव दुःखदंरौद्रं स याति श्लोष्मभोजनम्

anyaiḥ saṃgṛhyamāṇānāṃvratānāṃ vinghakṛnnaraḥ / atīva duḥkhadaṃraudraṃ sa yāti śloṣmabhojanam

हिन्दी अर्थ

तथा पराये अन्नके लोभी हैं, उन्हें जिस भयंकर

English

A man who obstructs the vows being undertaken by others goes to a very painful, terrible hell where he eats phlegm.

अध्याय १४

श्लोक 119

न्याये च धर्मशिक्षायां पक्षपातं करोति यः ।न तस्य निष्कृतिर्भूयः प्रायश्चित्तायुतैरपि

nyāye ca dharmaśikṣāyāṃ pakṣapātaṃ karoti yaḥ / na tasya niṣkṛtirbhūyaḥ prāyaścittāyutairapi

हिन्दी अर्थ

कुत्ते नोच खाते हैं। उन्हें सभी नरकोंमें एक-एक वर्ष निवास करना पड़ता है। जो सदा दान ही लिया करते हैं, जो केवल नक्षत्रोंके ही पढ़नेवाले (नक्षत्र-विद्यासे जीविका करनेवाले) हैं तथा जो

English

One who shows partiality in judgment and in teaching of dharma has no atonement even with ten thousand penances.

अध्याय १४

श्लोक 120

अभोज्यभोजी संप्राप्यं विङ्भोज्यं तु समायुतम् ।ततश्चण्डालयोनौ तु गोमांसाशी सदा भवेत्

abhojyabhojī saṃprāpyaṃ viṅbhojyaṃ tu samāyutam / tataścaṇḍālayonau tu gomāṃsāśī sadā bhavet

हिन्दी अर्थ

सदा देवलक (पुजारी)- का अन्न भोजन करते हैं, उनकी क्‍या दशा होती है, वह भी मुझसे सुनो। राजन! वे पापसे पूर्ण जीव एक कल्पतक इन सभी यातनाओंमें पकाये जाते हैं और वे

English

One who eats forbidden food obtains excrement as food; then, born in a Chandala womb, he becomes always an eater of beef.

अध्याय १४

श्लोक 121

अवमान्य द्विजान्वाग्भिर्ब्रह्महत्यां च विन्दति ।सर्वाश्चयातना भुक्त्वा चाण्डालो दशजन्मसु

avamānya dvijānvāgbhirbrahmahatyāṃ ca vindati / sarvāścayātanā bhuktvā cāṇḍālo daśajanmasu

हिन्दी अर्थ

सदा दुःखी रहकर निरन्तर कष्ट भोगते रहते हैं। तत्पश्चात् कालसूत्रसे पीड़ित हो तेलमें डुबोये जाते हैं। फिर उन्हें नमकीन जलसे नहलाया जाता है और उन्हें मल-मूत्र खाना पड़ता है।

English

One who insults Brahmins with words incurs Brahmin-slaying; after suffering all the tortures, he is a Chandala for ten births.

अध्याय १४

श्लोक 122

विग्राय दीयमाने तु यस्तु विन्घं समाचरेत् ।ब्रह्महत्यासमं तेन कर्त्तव्यं व्रतमेव च

vigrāya dīyamāne tu yastu vinghaṃ samācaret / brahmahatyāsamaṃ tena karttavyaṃ vratameva ca

हिन्दी अर्थ

इसके बाद वे पृथ्वीपर आकर म्लेच्छ जातिमें जन्म लेते हैं। जो सदा दूसरोंको उद्देगमें डालनेवाले हैं, वे वैतरणी नदीमें जाते हैं। पञ्न महायज्ञोंका त्याग करनेवाले पुरुष लालाभक्ष नरकमें पड़ते

English

One who causes obstruction while a gift is being given should perform the vow equal to Brahmin-slaying.

अध्याय १४

श्लोक 123

अपहृत्य पःस्यार्थं यः परेभ्यः प्रयच्छति ।अपहर्त्ता तु निरयी यस्यार्थस्तस्य तत्फलम्

apahṛtya paḥsyārthaṃ yaḥ parebhyaḥ prayacchati / apaharttā tu nirayī yasyārthastasya tatphalam

हिन्दी अर्थ

हैं। वहाँ उन्हें लार खाना पड़ता है। उपासनाका त्याग करनेवाला पुरुष रौरव नरकमें जाता है।

English

One who seizes something and gives it to others for the sake of a gift — the thief goes to hell; the fruit belongs to the owner of the property.

अध्याय १४

श्लोक 124

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन लालाभक्षं व्रजेन्नरः ।यतिनिन्दापरो राजन् शिलानमात्रे प्रयाति हि

pratiśrutyāpradānena lālābhakṣaṃ vrajennaraḥ / yatinindāparo rājan śilānamātre prayāti hi

हिन्दी अर्थ

भूपाल! जो ब्राह्मणोंके गाँवसे 'कर' लेते हैं, वे जबतक चन्द्रमा और तारोंकी स्थिति रहती है, तबतक इन नरकयातनाओं में पकाये जाते हैं। जो राजा गाँवोंमें अधिक 'कर' लगाता है, वह पाँच

English

One who promises and does not give goes to the "saliva-eating" hell; one given to reviling ascetics, O king, goes to the Shilanamatra hell.

अध्याय १४

श्लोक 125

आरामच्छेदिनो यान्ति युगानामेकविंशतिम् ।श्वभोजनं ततः सर्वा भुञ्जते यातनाः क्रमात्

ārāmacchedino yānti yugānāmekaviṃśatim / śvabhojanaṃ tataḥ sarvā bhuñjate yātanāḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

कल्पोंतक सहस्रों पीढ़ियोंके साथ नरक भोगता है। राजन्! जो पापी ब्राह्मणोंके गाँवसे “'कर' लेनेकी अनुमति देता है, उसने मानो सहस्रों ब्रह्महत्याए कर डालीं। वह दो चतुर्युगीतक

English

Those who cut down gardens go for twenty-one ages; then they suffer, in order, all tortures, eating dog-food.

अध्याय १४

श्लोक 126

देवतागृहभेत्तारस्तडागानां च भूपते ।पुष्पारामभिदश्चैव यां गतिं यान्ति तच्छृणु

devatāgṛhabhettārastaḍāgānāṃ ca bhūpate / puṣpārāmabhidaścaiva yāṃ gatiṃ yānti tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

महाघोर कालसूत्रमें निवास करता है।

English

Hear the fate of those who break temples, tanks, O king, and flower-gardens.

अध्याय १४

श्लोक 127

यातनास्वासु सर्वासु पच्यन्ते वै पृथक् पृथक् ।ततश्च विष्टाकृमयः कल्पानामेकविंशतिम्

yātanāsvāsu sarvāsu pacyante vai pṛthak pṛthak / tataśca viṣṭākṛmayaḥ kalpānāmekaviṃśatim

हिन्दी अर्थ

जो महापापी अयोनि (योनिसे भिन्न स्थान), वियोनि (विजातीय योनि) और पशुयोनिमें वीर्यत्याग करता है, वह यमलोकमें वीर्य ही भोजनके लिये पाता है। तत्पश्चात् चर्बीसे भरे हुए कुएमें डाला

English

They are cooked separately in all those tortures; then they are worms in excrement for twenty-one kalpas.

अध्याय १४

श्लोक 128

ततश्चाण्डालयोनौ तु शतजन्मानि भूपते ।ग्रामविध्वं सकानां तु दाहकानां च लुम्पताम्

tataścāṇḍālayonau tu śatajanmāni bhūpate / grāmavidhvaṃ sakānāṃ tu dāhakānāṃ ca lumpatām

हिन्दी अर्थ

जाकर वहाँ सात दिव्य वर्षोतक केवल वीर्य भोजन करके रहता है। उसके बाद मनुष्य होकर सम्पूर्ण लोकोंमें निन्दाका पात्र बनता है। राजन! जो उपवासके दिन दाँतुन करता है, वह चार

English

Then for a hundred births they are born in a Chandala womb, O king: destroyers of villages, burners and plunderers.

अध्याय १४

श्लोक 129

महत्पापं तदादेष्टुं न क्षमो ऽहं निजायुषा ।उच्छिष्टभोजिनो ये च मित्रद्रोहपराश्व ये

mahatpāpaṃ tadādeṣṭuṃ na kṣamo 'haṃ nijāyuṣā / ucchiṣṭabhojino ye ca mitradrohaparāśva ye

हिन्दी अर्थ

युगोंतक व्याप्रभक्ष नामक घोर नरकमें पड़ा रहता है; जिसमें व्याप्र उसका मांस खाते हैं। जो अपने कर्मोंका परित्याग करनेवाला है, उसे विद्वान् पुरुष पाखण्डी कहते हैं। उसका साथ करनेवाला भी

English

I cannot describe their great sin within my lifetime. Those who eat leavings and those who betray friends

अध्याय १४

श्लोक 130

एतेषां यातनास्तीव्रा भवन्त्याचन्द्रतारकम् ।उच्छिन्नपितॄदेवेज्या वेन्दमार्गबहिःस्थिताः

eteṣāṃ yātanāstīvrā bhavantyācandratārakam / ucchinnapitṝdevejyā vendamārgabahiḥsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

उसीके समान हो जाता है। वे दोनों अत्यन्त पापी हैं और सहस्नों कल्पोंतक क्रमशः नरक-यातनाएँ भोगते हैं। राजन्! जो देवता-सम्बन्धी द्रव्यका अपहरण करनेवाले और गुरुका धन चुरानेवाले

English

suffer sharp tortures as long as moon and stars last; those who cut off ancestral rites and offerings to gods, and stand outside the path of the Veda.

अध्याय १४

श्लोक 131

पापानां यातानानां च धर्माणां चापि भूपते ।एवं बहुविधा भूप यातनाः पापकारिणणाम्

pāpānāṃ yātānānāṃ ca dharmāṇāṃ cāpi bhūpate / evaṃ bahuvidhā bhūpa yātanāḥ pāpakāriṇaṇām

हिन्दी अर्थ

हैं, वे ब्रह्महत्यांके समान पापका फल भोगते हैं। जो अनाथका धन हड़प लेते और अनाथसे द्वेष करते हैं, वे कोटिकल्पसहस्नोंतक नरकमें निवास करते हैं। जो स्त्रियों और शूद्रोंक समीप वेदाध्ययन

English

Of sins and tortures and of dharmas as well, O king, there are many kinds of tortures for evildoers.

अध्याय १४

श्लोक 132

तेषां तासां च संख्यानं कर्त्तुं नासमहं प्रभो ।पापानां यातनानां च धर्माणां चापि भूपते

teṣāṃ tāsāṃ ca saṃkhyānaṃ karttuṃ nāsamahaṃ prabho / pāpānāṃ yātanānāṃ ca dharmāṇāṃ cāpi bhūpate

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उनके पापका फल बतलाता हूँ, ध्यान देकर सुनो। उनका सिर नीचे करके पैर ऊपर कर दिया जाता है और दोनों पैरोंको दो खंभोंमें काँटेसे जड़ दिया जाता है। फिर वे ब्रह्माजीके

English

I am not able to count them. Of sins, tortures and dharmas, O king,

अध्याय १४

श्लोक 133

संख्यां निगदितुं लोके कः क्षमो विष्णुना विना ।एतेषां सर्वपापानां धर्मशास्त्रविधानतः

saṃkhyāṃ nigadituṃ loke kaḥ kṣamo viṣṇunā vinā / eteṣāṃ sarvapāpānāṃ dharmaśāstravidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

एक वर्षतक प्रतिदिन धुआँ पीकर रहते हैं। जो

English

who in the world can tell the number without Vishnu? When, according to dharma-scripture, the expiations are performed for all these sins,

अध्याय १४

श्लोक 134

प्रायश्चित्तेषु चीर्णेषु पापराशिः प्रणश्यति ।प्रायश्चित्तानि कार्याणि समीपे कमलापतेः

prāyaścitteṣu cīrṇeṣu pāparāśiḥ praṇaśyati / prāyaścittāni kāryāṇi samīpe kamalāpateḥ

हिन्दी अर्थ

जल और देवमन्दिरमें तथा उनके समीप अपने शारीरिक मलका त्याग करता है, वह भ्रूणहत्याके समान अत्यन्त भयानक पापको प्राप्त होता है। जो ब्राह्मणका धन तथा सुगन्धित काष्ट चुराते हैं,

English

the mass of sin is destroyed. Expiations should be done near the Lord of Lakshmi,

अध्याय १४

श्लोक 135

न्यूनातिरिक्तकृत्यानां संपूर्तिकरणाय च ।गङ्गा चतुलसी चैव सत्सङ्गो हरिकीर्त्तनम्

nyūnātiriktakṛtyānāṃ saṃpūrtikaraṇāya ca / gaṅgā catulasī caiva satsaṅgo harikīrttanam

हिन्दी अर्थ

वे चन्द्रमा और तारोंकी स्थितिपर्यन्त घोर नरकमें पड़े रहते हैं। राजन्! ब्राह्मणके धनका अपहरण इहलोक और परलोकमें भी दुःख देनेवाला है। इस लोकमें तो वह धनका नाश करता है और

English

to complete any deficiency or excess in the rites. The Ganga, tulsi, company of the good, praise of Hari,

अध्याय १४

श्लोक 136

अनसूया ह्यहिंसा च सर्वेप्येते हि पापहाः ।विष्ण्वर्पितानि कर्माणि सफलानि भवन्ति हि

anasūyā hyahiṃsā ca sarvepyete hi pāpahāḥ / viṣṇvarpitāni karmāṇi saphalāni bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

परलोकमें नरककी प्राप्ति कराता है।

English

freedom from envy and non-violence — all of these remove sin. Acts offered to Vishnu become fruitful;

अध्याय १४

श्लोक 137

अनर्प्पितानि कर्माणि भस्मविन्यस्तद्रव्यवत् ।नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यन्मोक्षमाधनम्

anarppitāni karmāṇi bhasmavinyastadravyavat / nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yaccānyanmokṣamādhanam

हिन्दी अर्थ

जो झूठी गवाही देता है, उसके पापका फल सुनो। वह जबतक चौदह इन्द्रोंका राज्य समाप्त होता है, तबतक सम्पूर्ण यातनाओंको भोगता रहता है। इस लोकमें उसके पुत्र-पौत्र नष्ट हो

English

acts not offered are like goods placed in ashes. Daily, occasional, desire-motivated rites and any other means to liberation,

अध्याय १४

श्लोक 138

विष्णौ समार्पितं सर्वं सात्त्विकं सफलं भवेत् ।हरिभक्तिः परा नृणां सर्वं पापप्राणाशिनी

viṣṇau samārpitaṃ sarvaṃ sāttvikaṃ saphalaṃ bhavet / haribhaktiḥ parā nṛṇāṃ sarvaṃ pāpaprāṇāśinī

हिन्दी अर्थ

जाते हैं और परलोकमें वह रौरव तथा अन्य नरकोंको क्रमश: भोगता है। जो मनुष्य अत्यन्त कामी और मिथ्यावादी हैं, उनके मुँहमें सर्पके समान जोकें भर दी जाती हैं। इस अवस्थामें उन्हें

English

if offered to Vishnu, become sattvic and fruitful. Supreme devotion to Hari destroys all sin of men.

अध्याय १४

श्लोक 139

सा भक्तिद्रशधा ज्ञेया पापारण्यदवोपमा ।तामसै राजसैश्वैव सात्त्विकैश्च नृपोत्तम

sā bhaktidraśadhā jñeyā pāpāraṇyadavopamā / tāmasai rājasaiśvaiva sāttvikaiśca nṛpottama

हिन्दी अर्थ

साठ हजार वर्षोतक रहना पड़ता है। तत्पश्चात् उन्हें खारे पानीसे नहलाया जाता है। मनुजेश्वर ! जो ऋतुकालमें अपनी स्त्रीसे सहवास नहीं करते, वे ब्रह्महत्याका फल पाते और घोर नरकमें जाते

English

That devotion is to be known as tenfold, like a forest fire for the forest of sin: tamasic, rajasic and sattvic, O best of kings.

अध्याय १४

श्लोक 140

यच्चान्यस्य विनाशार्थं भजनं श्रीपतेर्नृप ।सा तामस्यधमा भक्तिः खलभावधरा यतः

yaccānyasya vināśārthaṃ bhajanaṃ śrīpaternṛpa / sā tāmasyadhamā bhaktiḥ khalabhāvadharā yataḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। जो किसीको अत्याचार करते देखकर शक्ति होते हुए भी उसका निवारण नहीं करता, वह भी उस अत्याचारके पापका भागी होता है और वे दोनों नरकमें पड़ते हैं। जो लोग पापियोंके

English

Worship of the Lord of Lakshmi for the destruction of another is the lowest tamasic devotion, as it carries the nature of malice.

अध्याय १४

श्लोक 141

योर्ऽचयेत्कैतवधिया स्वैरिणी स्वपतिं यथा ।नारायणं जगन्नाथं तामसी मध्यमा तु सा

yor'cayetkaitavadhiyā svairiṇī svapatiṃ yathā / nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ tāmasī madhyamā tu sā

हिन्दी अर्थ

पापोंकी गिनती करके दूसरोंको बताते हैं, वे पाप सत्य होनेपर भी उनके पापके भागी होते हैं। राजन! यदि वे पाप झूठे निकले तो कहनेवालेको दूने पापका भागी होना पड़ता है। जो पापहीन

English

One who worships Narayana, the lord of the world, with a deceitful mind, like a wanton wife her husband — that is middling tamasic.

अध्याय १४

श्लोक 142

देवापूजापरान्दृष्ट्वा मात्सर्याद्योर्ऽचयेद्धीरम् ।सा भक्तिः पृथिवीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता

devāpūjāparāndṛṣṭvā mātsaryādyor'cayeddhīram / sā bhaktiḥ pṛthivīpāla tāmasī cottamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

पुरुषमें पापका आरोप करके उसकी निन्दा करता है, वह चन्द्रमा और तारोंके स्थितिकालतक घोर नरकमें रहता है। जो व्रत लेकर उन्हें पूर्ण किये बिना ही त्याग देता है, वह असिपत्रवनमें पीड़ा

English

Seeing others devoted to worship of gods, one who worships Hari out of envy — that devotion, O king, is called the best tamasic.

अध्याय १४

श्लोक 143

धनधान्यादिकं यस्तु प्रार्थयन्नर्चयेद्वरिम् ।श्रद्धया परया युक्तः सा राजस्यधमा स्मृता

dhanadhānyādikaṃ yastu prārthayannarcayedvarim / śraddhayā parayā yuktaḥ sā rājasyadhamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

भोगकर पृथ्वीपर किसी अड्भजसे हीन होकर जन्म

English

One who worships Hari asking for wealth and grain, with supreme faith, is called the lowest rajasic.

अध्याय १४

श्लोक 144

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिमुद्दिश्य माधवम् ।अर्चयेत्परया भक्त्या सा मध्या राजसी मता

yaḥ sarvalokavikhyātakīrtimuddiśya mādhavam / arcayetparayā bhaktyā sā madhyā rājasī matā

हिन्दी अर्थ

लेता है। जो मनुष्य दूसरोंद्वारा किये जानेवाले ब्रतोंमें विज्न डालता है, वह मनुष्य अत्यन्त दुःखदायक और भयंकर श्लेष्म भोजन नामक नरकमें, जहाँ कफ भोजन करना पड़ता है, जाता

English

One who worships Madhava with great devotion wishing for fame renowned in all the worlds — that is held to be middling rajasic.

अध्याय १४

श्लोक 145

सालोक्यादि पदं यस्तु समुद्दिश्यार्चयेद्धरिम् ।सा राजस्युत्तमा भक्तिः कीर्तिता पृथिवीपते

sālokyādi padaṃ yastu samuddiśyārcayeddharim / sā rājasyuttamā bhaktiḥ kīrtitā pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

है। जो न्याय करने तथा धर्मकी शिक्षा देनेमें पक्षपात करता है, वह दस हजार प्रायश्चित्त कर ले तो भी उस पापसे उसका उद्धार नहीं होता। जो अपने कट॒वचनोंसे ब्राह्मणोंका अपमान करता

English

One who worships Hari aiming at a state like sharing his world and the rest — that is called the best rajasic devotion, O king.

अध्याय १४

श्लोक 146

यस्तु स्वकृतपापानां क्षयार्थं प्रार्चयेद्वरिम् ।श्रद्धया परयोपेतः सा सात्त्विक्यधमा स्मृता

yastu svakṛtapāpānāṃ kṣayārthaṃ prārcayedvarim / śraddhayā parayopetaḥ sā sāttvikyadhamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

है, वह त्रह्महत्याको प्राप्त होता है और सम्पूर्ण नरकोंकी यातनाएँ भोगकर दस जन्मोंतक चाण्डाल होता है। जो ब्राह्मणको कोई चीज देते समय विद्न डालता है, उसे ब्रह्महत्याके समान प्रायश्चित्त

English

One who worships Hari to destroy his own sins, with supreme faith, is held to be the lowest sattvic.

अध्याय १४

श्लोक 147

हरेरिदं प्रियमिति शुश्रूषां कुरुते तु यः ।श्रद्धया संयुतो भूयः सात्त्विकी मध्यमा तु सा

hareridaṃ priyamiti śuśrūṣāṃ kurute tu yaḥ / śraddhayā saṃyuto bhūyaḥ sāttvikī madhyamā tu sā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। जो दूसरेका धन चुराकर दूसरोंको दान देता है, वह चुरानेवाला तो नरकमें जाता है और जिसका धन होता है, उसीको उस दानका फल मिलता है। जो कुछ देनेकी प्रतिज्ञा करके

English

One who serves, thinking "this is dear to Hari," with faith, is the middling sattvic.

अध्याय १४

श्लोक 148

विधिबुद्ध्यार्चयेद्यस्तु दासवच्छ्रीपतिं नृप ।भक्तीनां प्रवरा सा तु उत्तमा सात्त्विकी स्मृता

vidhibuddhyārcayedyastu dāsavacchrīpatiṃ nṛpa / bhaktīnāṃ pravarā sā tu uttamā sāttvikī smṛtā

हिन्दी अर्थ

नहीं देता है, वह लालाभक्ष नरकमें जाता है। राजन्! जो संन्यासीकी निन्‍दा करता है, वह शिलायन्त्र नामक नरकमें जाता है। बगीचा काटनेवाले लोग इकक्‍्कीस युगोंतक श्रभोजन नामक

English

One who worships the Lord of Lakshmi as a servant would, thinking it a duty, O king, is the foremost of devotions, the best sattvic.

अध्याय १४

श्लोक 149

महीमानं हरेर्यस्तु किञ्चित्कृत्वा प्रियो नरः ।तन्मयत्वेन संतुष्टः सा भक्तिरुत्तमोत्तमा

mahīmānaṃ hareryastu kiñcitkṛtvā priyo naraḥ / tanmayatvena saṃtuṣṭaḥ sā bhaktiruttamottamā

हिन्दी अर्थ

नरकमें रहते हैं, जहाँ कुत्ते उनका मांस नोचकर खाते हैं। फिर क्रमशः वह सभी नरकोंकी यातनाएँ भोगता है।

English

The man who delights in doing something for Hari's glory and is content in being absorbed in him — that devotion is the best of the best.

अध्याय १४

श्लोक 150

अहमेव परो विष्णुर्मयिसर्वमिदं जगत् ।इति यः सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम्

ahameva paro viṣṇurmayisarvamidaṃ jagat / iti yaḥ satataṃ paśyettaṃ vidyāduttamottamam

हिन्दी अर्थ

भूपते! जो देवमन्दिर तोड़ते, पोखरा नष्ट करते और फुलवारी उजाड़ देते हैं, वे जिस गतिको प्राप्त होते हैं, वह सुनो। वे इन सब यातनाओं (नरकों)-में पृथक्-पृथक् पकाये जाते

English

"I alone am the Supreme Vishnu; in me is all this world" — whoever constantly sees thus should be known as the best of the best.

अध्याय १४

श्लोक 151

एवं दशविधा भक्तिः संसारच्छेदकारिणी ।तत्रापि सात्त्विकी भक्तिः सर्वकामफल प्रदा

evaṃ daśavidhā bhaktiḥ saṃsāracchedakāriṇī / tatrāpi sāttvikī bhaktiḥ sarvakāmaphala pradā

हिन्दी अर्थ

भयंकर नरकयातनाएँ भोगनी पड़ती हैं। जो

English

Thus devotion is tenfold, cutting off samsara; and among them sattvic devotion gives the fruit of all desires.

अध्याय १४

श्लोक 152

तस्माच्छृणुष्व भूपाल संसारविजिगीषथुणा ।स्वकर्मणो विरोधेन भक्तिः कार्या जनार्दने

tasmācchṛṇuṣva bhūpāla saṃsāravijigīṣathuṇā / svakarmaṇo virodhena bhaktiḥ kāryā janārdane

हिन्दी अर्थ

पितृयज्ञ और देवयज्ञका उच्छेद करते तथा वैदिक मार्गसे बाहर हो जाते हैं, वे पाखण्डीके नामसे प्रसिद्ध हैं। उन्हें सब प्रकारकी यातनाएँ भोगनी पड़ती हैं। राजा भगीरथ! इस प्रकार पापियोंके

English

Therefore, O king, hear, you who desire to conquer samsara: devotion to Janardana should be practised without contradicting one's own duty.

अध्याय १४

श्लोक 153

यः स्वधर्मं परित्यज्य भक्तिमात्रेण जीवति ।न तस्य तुष्यते विष्णुराचारेणैव तुष्यते

yaḥ svadharmaṃ parityajya bhaktimātreṇa jīvati / na tasya tuṣyate viṣṇurācāreṇaiva tuṣyate

हिन्दी अर्थ

लिये अनेक प्रकारकी यातनाएँ हैं। प्रभो! में नरकों और उनकी यातनाओंकी गणना करेेमें असमर्थ हूँ। भूपते! पापों, यातनाओं तथा धर्मोंकी संख्या बतलानेके लिये संसारमें भगवान् विष्णुके

English

One who abandons his own dharma and lives by devotion alone — Vishnu is not pleased with him; he is pleased by right conduct.

अध्याय १४

श्लोक 154

सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ।आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः

sarvāgamānāmācāraḥ prathamaṃ parikalpate / ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ

हिन्दी अर्थ

सिवा दूसरा कौन समर्थ है ? इन सब पापोंका धर्मशास्त्रकी विधिसे प्रायश्वित्त कर लेनेपर पापराशि नष्ट हो जाती है। धार्मिक कृत्योंमें जो न्‍्यूनाधिकता रह जाती है, उसकी पूर्तिके लिये लक्ष्मीपति

English

Conduct is the first thing considered in all scriptures; dharma springs from conduct, and the Lord of dharma is Achyuta.

अध्याय १४

श्लोक 155

तस्मात्कार्या हरेर्भक्तिः स्वर्धमस्याविरोधिनी ।सदाचारविहीनानां धर्मा अप्यसुखप्रदाः

tasmātkāryā harerbhaktiḥ svardhamasyāvirodhinī / sadācāravihīnānāṃ dharmā apyasukhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके समीप पूर्वोक्त पापोंके प्रायश्चित्त करने चाहिए। गड़, तुलसी, सत्सड़, हरिकीर्तन, किसीके दोष न देखना और हिंसासे दूर रहना--

English

Therefore devotion to Hari should be practised without conflict with one's own dharma. For those without good conduct, even dharmas give no happiness.

अध्याय १४

श्लोक 156

स्वधर्महीना भक्तिश्वाप्यकृतैव प्रकीर्तिता ।यत्तु पृष्टं त्वया भूयस्तत्सर्वं गदितं मया

svadharmahīnā bhaktiśvāpyakṛtaiva prakīrtitā / yattu pṛṣṭaṃ tvayā bhūyastatsarvaṃ gaditaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

ये सब बातें पापोंका नाश करनेवाली होती हैं। भगवान् विष्णुको अर्पित किये हुए कर्म निश्चय ही सफल होते हैं। जो कर्म उन्हें अर्पित नहीं

English

Devotion without one's own dharma is declared as if not done. I have now told all that you asked.

अध्याय १४

श्लोक 157

तस्माद्धर्मपरो भूत्वा पूजयस्व जनार्दनम् ।नारायणमणीयांसं सुखमेष्यसि शाश्वकतम्

tasmāddharmaparo bhūtvā pūjayasva janārdanam / nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ sukhameṣyasi śāśvakatam

हिन्दी अर्थ

ज्याये च धर्मशिक्षायां पक्षपातं करोति यः:। न तस्य निष्कृतिर्भूय: प्रायश्ित्तायुतैरपि॥

English

Therefore, intent on dharma, worship Janardana, Narayana, the subtlest, and you will attain lasting happiness.

अध्याय १४

श्लोक 158

शिव एव हरिः साक्षाद्धरिरेव शिवः स्वयम् ।द्वयोरन्तरदृग्याति नरकारन्कोटिशः खलः

śiva eva hariḥ sākṣāddharireva śivaḥ svayam / dvayorantaradṛgyāti narakārankoṭiśaḥ khalaḥ

हिन्दी अर्थ

.. जाते, वे राखमें डाली हुई आहुतिके समान व्यर्थ होते हैं। नित्य, नैमित्तिक, काम्य तथा जो मोक्षेके साधनभूत कर्म हैं, वे सब भगवान् विष्णुके समर्पित होनेपर सात्तिक और सफल

English

Shiva is Hari himself, and Hari is Shiva himself; the wicked who see a difference between them go to hell by the millions.

अध्याय १४

श्लोक 159

तस्माद्विष्णुं शिवं वापि समं बुद्धा समर्चय ।भेदकृद्दुःखमाप्नोति इह लोके परत्रघ च

tasmādviṣṇuṃ śivaṃ vāpi samaṃ buddhā samarcaya / bhedakṛdduḥkhamāpnoti iha loke paratragha ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुकी उत्तम भक्ति सब पापोंका नाश करनेवाली है। नृपश्रेष्ठ) सात्तिवक, राजस और तामस आदि भेदोंसे भक्ति दस प्रकारकी जाननी चाहिए। वह पापरूपी वनको जलानेके

English

Therefore worship Vishnu and Shiva with equal mind; one who makes a distinction suffers sorrow here and hereafter.

अध्याय १४

श्लोक 160

यदर्थमहमायातस्त्वत्समीपं जनाधिप ।तत्ते वक्ष्यामि सुमते सावधानं निशामय

yadarthamahamāyātastvatsamīpaṃ janādhipa | tatte vakṣyāmi sumate sāvadhānaṃ niśāmaya

अध्याय १४

श्लोक 161

आत्मघातकपाप्मानो दग्धाः कपिलकोपतः ।वसन्ति नरके ते तु राजंस्तव पितामहाः

ātmaghātakapāpmāno dagdhāḥ kapilakopataḥ / vasanti narake te tu rājaṃstava pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये दावानलके समान है। राजन्! जो दूसरेका विनाश करनेके लिये भगवान् लक्ष्मीपतिका भजन किया जाता है, वह “अधमा तामसी' भक्ति है; क्योंकि वह दुष्टभाव धारण करनेवाली है। जो

English

Your grandfathers, sinners who killed themselves, burned by Kapila's wrath, dwell in hell, O king.

अध्याय १४

श्लोक 162

तानुद्धर महाभाग गङ्गानयनकर्मणा ।गङ्गा सर्वाणि पापानि नाशयत्येव भूपते

tānuddhara mahābhāga gaṅgānayanakarmaṇā / gaṅgā sarvāṇi pāpāni nāśayatyeva bhūpate

हिन्दी अर्थ

मनमें कपटबुद्धि रखकर, जैसे व्यभिचारिणी स्त्री अपने पतिकी सेवा करती है, उस प्रकार जगदी श्वर भगवान् नारायणका पूजन करता है, उसकी वह 'मध्यमा तामसी” भक्ति है। पृथ्वीपाल! जो

English

Rescue them, O fortunate one, by bringing the Ganga; the Ganga destroys all sins, O king.

अध्याय १४

श्लोक 163

केशास्थिनखदन्दाश्च भस्मापिर नृपसत्तम ।नयति विष्णुसदनं स्पृष्टा गाङ्गेनर वारिणा

keśāsthinakhadandāśca bhasmāpira nṛpasattama / nayati viṣṇusadanaṃ spṛṣṭā gāṅgenara vāriṇā

हिन्दी अर्थ

दूसरोंको भगवान्की आराधनामें तत्पर देखकर ईर्ष्यावश स्वयं भी भगवान् श्रीहरिकी पूजा करता है, उसकी वह क्रिया “उत्तमा तामसी” भक्ति मानी गयी है। जो धन-धान्य आदिकी याचना

English

Hair, bones, nails, teeth and ash, O best of kings, when touched by Ganga water, she leads to Vishnu's abode.

अध्याय १४

श्लोक 164

यस्यास्थि भस्म वा राजन् गङ्गायां क्षिप्यते नरैः ।स सर्वपापनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः

yasyāsthi bhasma vā rājan gaṅgāyāṃ kṣipyate naraiḥ / sa sarvapāpanirmuktaḥ prayāti bhavanaṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए परम श्रद्धाके साथ श्रीहरिकी अर्चना करता है, वह पूजा 'अधमा राजसी' भक्ति मानी भक्त समझना चाहिए'। यह दस प्रकारकी भक्ति गयी है। जो सम्पूर्ण लोकोंमें विख्यात कीर्तिका संसार-बन्धनका नाश करनेवाली है। उसमें भी

English

He whose bone or ash is cast into the Ganga by men, O king, is freed from all sins and goes to Hari's abode.

अध्याय १४

श्लोक 165

यानि कानि च पापानि प्रोक्तानि तव भूपते ।तानि कर्माणिर नश्यन्ति गङ्गाबिन्द्वभिषेचनात्

yāni kāni ca pāpāni proktāni tava bhūpate / tāni karmāṇira naśyanti gaṅgābindvabhiṣecanāt

हिन्दी अर्थ

१.पहले सात्तिक, राजस और तामस-भेदसे भक्तिके तीन भेद हैं। फिर प्रत्येकके उत्तम, मध्यम और अधम-- ये तीन भेद और होते हैं। इस प्रकार नौ भेद हुए। दसवीं “उत्तमोत्तमा परा भक्ति” है।

English

Whatever sins have been told to you, O king, all these deeds are destroyed by being sprinkled with a drop of Ganga water.

अध्याय १४

श्लोक 166

सनक उवाच इत्युक्त्वा मुनिशार्दूल महाराजं भगीरथम् ।धर्मात्मानं धर्मराजः सद्यश्वान्तर्दधेतदा

sanaka uvāca ityuktvā muniśārdūla mahārājaṃ bhagīratham / dharmātmānaṃ dharmarājaḥ sadyaśvāntardadhetadā

हिन्दी अर्थ

२. यच्चान्यस्यथ विनाशार्थ भजन श्रीपतेनूप। सा तामस्यधमा भक्ति: खलभावधरा यतः॥

English

Sanaka said: Having said this to the great king Bhagiratha, the soul of dharma, the Lord of Dharma, O tiger among sages, at once vanished.

अध्याय १४

श्लोक 167

स तु राजा महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगाः ।निक्षिप्य पृथिवीं सर्वां सचिवेषु ययौ वनम्

sa tu rājā mahāprājñaḥ sarvaśāstrārthapāragāḥ / nikṣipya pṛthivīṃ sarvāṃ saciveṣu yayau vanam

हिन्दी अर्थ

देवपूजापरान् दृदष्ठा मात्सर्याद् योअर्चयेद्धरिम्। सा भक्ति: पृथ्वीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता॥

English

That wise king, master of the meaning of all scriptures, entrusted the whole earth to his ministers and went to the forest.

अध्याय १४

श्लोक 168

तुहिनाद्रौ ततो गत्वा नरनारायणाश्रमात् ।पश्चिमे तुहिनाक्रान्ते शृङ्गेषोडशयोजने

tuhinādrau tato gatvā naranārāyaṇāśramāt / paścime tuhinākrānte śṛṅgeṣoḍaśayojane

हिन्दी अर्थ

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिमुदिश्य माधवम्। अर्चयेत्परया भक्त्या सा मध्या राजसी मता॥ सालोक्यादि पदं यस्तु समुद्िश्यार्चयेद्धरिमू। सा राजस्युत्तमा भक्ति: कीर्तिता पृथिवीपते॥ यस्तु स्वकृतपापानां क्षयार्थ प्रार्चयेद्धरिम्। श्रद्धवा परयोपेत: सा सात्त्विक्यधमा स्मृता॥ हरेरिंदं॑ प्रियमिति शुश्रूषां कुरुते तुयः। श्रद्धा संयुतो भूय: सात्त्विकी मध्यमा तु सा॥

English

Going to the snowy mountain, to the hermitage of Nara and Narayana, in the west on a peak covered with snow, sixteen yojanas across,

अध्याय १४

श्लोक 169

तपस्तप्त्वानयामास गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम्

tapastaptvānayāmāsa gaṅgāṃ trailokyapāvanīm

हिन्दी अर्थ

विधिबुद्धयार्चयेद्स्तु दासवच्छ्ीपतिं नृप। भक्तीनां प्रवरा सा तु उत्तमा सात्त्विकी स्मृता॥

English

he performed austerity and brought down the Ganga, purifier of the three worlds.

अध्याय १४

श्लोक 150-2

यदर्थमहमायातस्त्वत्समीपं जनाधिप ।तत्ते वक्ष्यामि सुमते सावधानं निशामय

yadarthamahamāyātastvatsamīpaṃ janādhipa / tatte vakṣyāmi sumate sāvadhānaṃ niśāmaya

हिन्दी अर्थ

हैं। अन्तमें इककीस कल्पोंतक वे विष्ठाके कीड़े होते हैं। राजन्! उसके बाद वे सौ बार चाण्डालकी योनिमें जन्म लेते हैं। जो जूठा खाते और मित्रोंसे द्रोह करते हैं, उन्हें चन्द्रमा और सूर्यके स्थितिकालतक

English

"For what purpose I have come near you, O lord of men, I shall tell you, O wise one; listen with attention."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 14
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.