Narada Purana· Nārada Purāṇa
11
अध्याय 11 / 167

Book 1 - Adhyaya 12

97 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तिर्गङ्गामाहात्म्यं नामैकादशो ऽध्यायः नातद उवाच श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् ।अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgotpattirgaṅgāmāhātmyaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ nātada uvāca śrutaṃ tu gaṅgāmāhātmyaṃ vāñchitaṃ pāpanāśanam / adhunā lakṣaṇaṃ brūhi bhrātarme dānapātraghayoḥ

हिन्दी अर्थ

कराकर पवित्र हुए पितरोंको उन्होंने दिव्य स्वर्गलोकमें पहुँचा दिया।

English

The great glory of the Gahga has been heard. It is desirable, as it destroys all sins. Now, dear brother, tell me the characteristic of charitable gifts as well as of the persons deserv¬ ing the same.

अध्याय ११

श्लोक 2

सनक उवाच सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः ।तस्मै तानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता

sanaka uvāca sarveṣāmeva varṇānāṃ brahmaṇaḥ paramo guruḥ / tasmai tānāni deyāni dattasyānantyamicchatā

हिन्दी अर्थ

बलिके द्वारा देवताओंकी पराजय तथा अदितिकी तपस्या

English

Without any fear or reservation, a Brahmana should accept charitable gifts from all, but neither a Ksatriya nor a Vaisya should ever accept a charitable gift or a donation.

अध्याय ११

श्लोक 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः ।न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम्

brāhmaṇaḥ pratigṛhṇīyātsarvato bhayavarjitaḥ / na kadāpi kṣatraviśo gṛhṇīyātāṃ pratigraham

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--भाईजी! यदि मैं आपकी कृपाका पात्र होऊँ तो भगवान् विष्णुके चरणोंके अग्रभागसे उत्पन्न हुई जो गड़ा बतायी जाती हैं, उनकी उत्पत्तिकी कथा मुझसे कहिये।

English

O excellent Brahma, one should neither give any gift nor accept any donation from those who are engaged in sinftil activities or those who are always censured by good people. O N&rada, a charitable gift must be given with special efforts to one who is engaged in good and noble activities.

अध्याय ११

श्लोक 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च ।स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम्

caṇḍasya putrahīnasya dambhācāraratasya ca / svakarmatyāginaścāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी बोले--निष्पाप नारदजी! मैं गज्जाकी उत्पत्ति बताता हूँ, सुनिये। वह कथा कहने और सुननेवालेके लिये भी पुण्यदायिनी है तथा सब पापोंका नाश करनेवाली है। कश्यप

English

Charitable gifts, enjoyment and destruction—these are the three ways of going away or spending of wealth.

अध्याय ११

श्लोक 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः ।नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्

paradāraratasyāpi paradravyābhiliṣiṇaḥ / nakṣatrasūcakasyāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

नामसे प्रसिद्ध एक मुनि हो गये हैं। वे ही इन्द्र आदि देवताओंके जनक हैं। दक्ष-पुत्री दिति और अदिति--ये दोनों उनकी पत्नियाँ हैं। अदिति

English

The riches belonging to a person who neither gifts it away nor enjoys it himself, are the causes of his ruin. OBrah- mana, wealth is that the fruit of which is Dharma and Dharma is that which propitiates god Vi$nu.

अध्याय ११

श्लोक 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः ।अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्

asūyāviṣṭamanasaḥ kṛtanghasya ca māyinaḥ / ayājyayājakasyāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म! उन दोनोंके दो पुत्र हैं, वे सदा एक- दूसरेको जीतनेकी इच्छा रखते हैं। दितिका पुत्र आदिहैत्य हिरण्यकशिपु बड़ा बलवान् था। उसके पुत्र प्रह्मद हुए। वे हैत्योंमें बड़े भारी संत थे।

English

Do not trees lead a life? They live in this world for the sake of others, for they oblige others by providing them with their roots and fruits.

अध्याय ११

श्लोक 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च ।रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम्

nityaṃ yācñāparasyāpi hiṃsakasya khalasya ca / rasavikrayiṇaśvaiva dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदका पुत्र विरोचन हुआ, जो ब्राह्मणभक्त था। विरोचनके पुत्र बलि हुए, जो अत्यन्त तेजस्वी और प्रतापी थे। मुने! बलि ही हैत्योंके सेनापति हुए। वे बहुत बड़ी सेनाके साथ इस पृथ्वीका

English

In that story the characteristics of ddna (and other righteous deeds) have been described along with the greatness of the Ganga. which destroys all sins.

अध्याय ११

श्लोक 8

नामैका द वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा ।धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम्

nāmaikā da vedavikrayiṇaścāpi smṛtivikrayiṇastathā / dharmavikrayiṇo vipra dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

राज्य भोगते थे। समूची पृथ्वीको जीतकर स्वर्गको भी जीत लेनेका विचार कर वे युद्धमें प्रवृत्त हुए। उन्होंने विशाल सेनाके साथ देवलोकको प्रस्थान किया। देवशत्रु बलिने स्वर्गलोकमें पहुँचकर

English

The king greeted and honoured god Dharmaraja who had come to him, in accordance with the injunctions laid down in the scriptures (for receiving a distinguished guest). Dharmaraja who was pleased with him addressed him as follows;

अध्याय ११

श्लोक 9

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली ।परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम्

gānena jīvikā yasya yasya bhāryā ca puścalī / paropatāpinaścāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

सिंहके समान पराक्रमी हैत्योंद्वारा इन्द्रकी राजधानीको घेर लिया। तब इन्द्र आदि देवता भी युद्धके लिये नगरसे बाहर निकले। तदनन्तर देवताओं और हैत्योंमें घोर युद्ध छिड़ गया। हैत्योंने देवताओंकी

English

O king, you are the most excellent among the knowers of righteousness. You are famous in the three worlds. On hearing about your fame, Dharmaraja himself has come to see you personally.

अध्याय ११

श्लोक 10

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः ।धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम्

asijīvī maṣījīvī devalo grāmayājakaḥ / dhāvako vā bhavetteṣāṃ dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

सेनापर बाणोंकी झड़ी लगा दी। इसी प्रकार

English

Gods, fond of your excellent qualities, wish to see you, a truthful monarch engaged in the path of good and the welfare of all living beings.

अध्याय ११

श्लोक 11

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे ।अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्

pākakartuḥ parasyārthe kavaye gadahāriṇe / abhakṣya bhakṣakasyāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर हैत्यगण भी देवताओंपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा घातक प्रहार करने लगे। पत्थर,

English

O king, good qualities, saintly people and deities abide there where fame, morality or righteousness and affluence reside.

अध्याय ११

श्लोक 12

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः ।पैंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम्

śūdrānnabhojinaścaiva śūdrāṇāṃ śavadāhinaḥ / paiṃśvalānnabhujaścāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

भिन्दिपाल, खड्ग, परशु, तोमर, परिघ, श्षुरिका,

English

O highly blessed king, your conduct of life is splendid and exemplary. Your qualities such as striving for the welfare of all living beings, etc. are difficult to be found even in people like me'*.

अध्याय ११

श्लोक 13

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्ंमोर्ज्झितस्य च ।दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम्

nāmavikrayiṇo viṣṇoḥ saṃdhyākarṃmorjjhitasya ca / duṣpratigrahadagdhasya dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

मुक्के, शूल, नालीक, नाराच, दूरसे फेंकनेयोग्य अन्यान्य अस्त्र तथा मुद्रसे वे देवताओंको मारने लगे। रथ, अश्च,, गज और पैदल सेनाओंसे खचाखच भरा हुआ वह युद्ध निरन्तर बढ़ने

English

When god Dharmaraja said this, Bhagratha bowed down to him. Delighted yet overcome with a sense of modesty, he submitted to him in soft refined words.

अध्याय ११

श्लोक 14

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः ।सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम्

divāśayanaśīlasya tathā maithunakāriṇaḥ / sadhyābhojina evāpidattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

लगा। देवताओंने भी हैत्योंपर अनेक प्रकारके अस्त्र चलाये। इस प्रकार एक हजार वर्षोतक वह युद्ध चलता रहा। अन्तमें हैत्योंका बल बढ़ जानेके कारण देवता परास्त हो गये और सब-

English

"O Lord, the knower of all Dharmas (righteous duties), you are an impartial witness to everything. Filled with divine grace for me, be pleased to explain what I ask of you.

अध्याय ११

श्लोक 15

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः ।कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम्

mahāpātakayuktasya tyaktasya jñātibāndhavaiḥ / kuṇḍasya cāpi golasya dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

के-सब भयभीत हो स्वर्गलोक छोड़कर भाग गये। वे मनुष्योंके रूपमें छिपकर पृथ्वीपर विचरने लगे। विरोचनकुमार बलि भगवान् नारायणकी

English

How many types of dharmas (sacred duties) are there? What regions are reserved for persons who are righteous habi¬ tually? How many kinds of tortures are there and to whom are they meted out?

अध्याय ११

श्लोक 16

परिवत्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः ।स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम्

parivatteḥ śaṭhasyāpi parivattuḥ pramādinaḥ / strījitasyātiduṣṭasya dattaṃ bhavita niṣphalam

हिन्दी अर्थ

महान् बलसे सम्पन्न हो त्रिभुवनका राज्य भोगने लगे। उन्होंने भगवान् विष्णुकी प्रीतिके लिये तत्पर होकर अनेक अश्वमेध यज्ञ किये। बलि स्वर्गमें रहकर इन्द्र और दिक्पाल-- दोनों पदोंका--

English

Who are the persons to be honoured by you and who are to be chastised? O highly blessed one, it behoves you to mention all this in details.'*

अध्याय ११

श्लोक 17

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः ।चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्

madyamāṃsāśinaścāpi strīviṭasyātilobhinaḥ / caurasya piśunasyāpi dattaṃ bhavati niṣphalam

हिन्दी अर्थ

उपभोग करते थे। देवमाता अदिति अपने पुत्रोंकी यह दशा देखकर बहुत दुःखी हुईं। उन्होंने यह सोचकर कि अब मेरा यहाँ रहना व्यर्थ है, हिमालयको प्रस्थान किया। वहाँ इन्द्रका ऐश्वर्य

English

"Well done, O highly intelligent one, very well done. Your intellect is unblemished and powerful. I shall explain to you factually in detaUs what are the righteous acts and what are the evil ones. Listen to it with faith and devotion.

अध्याय ११

श्लोक 18

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा ।न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम ।सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद

ye kecitpāpaniratā ninditāḥ sujanaiḥ sadā / na tebhyaḥ pratigṛhṇīyānna ca vadyāddijottama / satkarmaniratāyāpi deyaṃ yatnena nārada

हिन्दी अर्थ

हैत्योंकी पराजय चाहती हुई वे भगवान् ४

English

Dharmas (righteous duties) have been proclaimed as being of various kinds. They are the bestowers of meritorious worlds. The tortures too are declared to be numerous and are very terrible to be viewed.

अध्याय ११

श्लोक 19

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् ।याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम्

yaddānaṃ śraddhayā dattaṃ tathā viṣṇusamarpaṇam / yācitaṃ vāpi pātreṇa bhavettaddānamuttamam

हिन्दी अर्थ

विष्णुके ध्यानमें तत्पर हो अत्यन्त कठोर तपस्या करने लगीं। कुछ कालतक वे निरन्तर बैठी ही रहीं । उसके बाद दीर्घकालतक दोनों पैरोंसे खड़ी रहीं। तदनन्तर बहुत समयतक एक पैरसे और

English

The gift of the means of livelihood to Brahmanas is glorified as highly meritorious. Similarly, what is given unto a knower of spiritual lore is of ever-lasting benefit.

अध्याय ११

श्लोक 20

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद ।यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम्

paralokaṃ samuddaśya hyaihikaṃ vāpi nārada / yaddānaṃ dīyate pātre tatkāmyaṃ madhyamaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

फिर उस एक पैरकी अँगुलियोंक ही बलपर खड़ी रहीं। कुछ कालतक तो वे फलाहार करती रहीं, फिर सूखे पत्ते खाकर रहने लगीं। उसके

English

Listen to the meritorious benefits attained by one who bestows means of livelihood upon a scholar of scriptural texts who is burdened with a large family or upon a Vedic scholar blessed with all good qualities and stabilises him.

अध्याय ११

श्लोक 21

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च ।क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम्

dagbhena cāpi hiṃsārthaṃ parasyāvidhināpi ca / kruddhenāśraddhayāpātre taddānaṃ madhyamaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

बाद बहुत दिनोंतक जल पीकर रहीं, फिर वायुके आहारपर रहने लगीं और अन्तमें उन्होंने सर्वथा आहार त्याग दिया। नारदजी! अदिति अपने अन्त:करणद्वारा सच्चिदानन्दघन परमात्माका

English

The twice-bom donor accompanied by ten million members of his family on his mother's side and on his father's side, will enter Vinu's abode and rejoice there for a period of a Kalpa.

अध्याय ११

श्लोक 22

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये ।उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः

adhamaṃ balitoṣāyamadhyamaṃ svārthasiddhaye / uttamaṃ hariprītyarthaṃ prāhurvedavidāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यान करती हुई एक हजार दिव्य वर्षोतक तपस्यामें लगी रहों।

English

Particles of dust on the earth can be counted. Drops of rain can be enumerated. But the benefits of providing Brah- manas with means of livelihood cannot be estimated even by the Creator (god Brahma).

अध्याय ११

श्लोक 23

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा

dānabhogavināśāśca rāyaḥ syurgatayastridhā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर हैत्योंने अदितिको ध्यानसे विचलित करनेके लिये अपनी दाढ़ोंके अग्रभागसे अग्नि प्रकट की, जिसने उस वनको क्षणभरमें जला दिया। उसका विस्तार सौ योजन था और वह

English

He too who induces another to provide Brahmanas with means of livelihood saying 'Give', attains the same merit as that of the donor. What need is there to expatiate on it?

अध्याय ११

श्लोक 24

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् ।धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत्

yo dadāti ca nobhukte taddhanaṃ nāśakāraṇam / dhanaṃ dharmaphalaṃ vipra dharmo mādhavatuṣṭikṛt

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके जीव-जन्तुओंसे भरा हुआ था। जो हैत्य अदितिका अपमान करनेके लिये गये थे, वे सब उसी अग्रिसे जलकर भस्म हो गये। केवल देवमाता अदिति ही जीवित बची थीं,

English

If a person constructs a lake or causes it to be dug through others, it is not possible to enumerate the merits of that person even with a span of life extending to a period of hundred years.

अध्याय ११

श्लोक 25

तरवः किं न जीवन्ति ते ऽपि लोके परार्थकाः ।यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते

taravaḥ kiṃ na jīvanti te 'pi loke parārthakāḥ / yatra mūlaphalairvṛkṣāḥ parakāryaṃ prakurvate

हिन्दी अर्थ

क्योंकि हैत्योंका विनाश और स्वजनोंपर अनुकम्पा

English

Even if a single wayfarer drinks the water of that lake, there is no doubt that all the sins of tlie digger of that lake are wiped out.

अध्याय ११

श्लोक 26

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः ।परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा

manuṣyā yadi viprāgthra na parārthāstadā mṛtāḥ / parakāryaṃ na ye martyāḥ kāyenāpi dhanena vā

हिन्दी अर्थ

करनेवाले भगवान् विष्णुके सुदर्शन चक्रने उनकी

English

A person who associates himself with the work of digging a lake, according to his capacity, attains the fruit of the same (i.e. digging it himself), so also does the person who is glad at it or who persuades persons to do it.

अध्याय ११

श्लोक 27

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः ।अत्रेतिहासं वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः

manasā vacasā vāpi te jñeyāḥ pāpakṛttamāḥ / atretihāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

अदितिको भगवदहर्शन और वरफप्राप्ति, वामनजीका अवतार, बलि-वामन-संवाद, भगवानूका तीन पैरसे समस्त ब्रह्माण्डको लेकर बलिको रसातल भेजना

English

If a man throws out of the tank mud of the size of a white mustard, he stays in the heaven for a hundred years, liberated from millions of sins..

अध्याय ११

श्लोक 28

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् ।गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम्

yatra dānādikānāṃ tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam / gaṅgāmāhātmyasahitaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा--भाईजी! आपने यह बड़ी अद्भुत बात बतायी है। मैं जानना चाहता हूँ कि उस अग्रिने अदितिको छोड़कर उन हैत्योंको ही क्षणभरमें कैसे जला दिया। आप अदितिके महान्

English

O excellent king, the eternal lruti states that if the deities or preceptors are pleased with any one, he shall derive the merit of digging lakes.

अध्याय ११

श्लोक 29

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् ।आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः

bhagīrathasya dharmasya saṃvādaṃ puṇyakāraṇam / āsīdbhagīratho rājā sagarānvayasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वका वर्णन कीजिये, जो विशेष आश्चर्यका कारण है; क्योंकि मुनीश्वर साधु पुरुष सदा दूसरोंको उपदेश देनेमें तत्पर रहते हैं।

English

In this connection, O excellent king, I shall narrate to you a mythological anecdote on listening to which, one is undoubtedly liberated from all sins.

अध्याय ११

श्लोक 30

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् ।सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान्

śaśāsa pṛthivīṃ metāṃ satpadvīpāṃ sasāgarām / sarvadharmarato nityaṃ satyasaṃdhaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

सनकजीने कहा--नारदजी! जिनका मन भगवान्के भजनमें लगा हुआ है, ऐसे संतोंकी महिमा सुनिये। भगवान्के चिन्तनमें लगे हुए साधु पुरुषोंको बाधा देनेमें कौन समर्थ हो सकता

English

The great ministers of that king thought and pondered over what should be or should not be done. They always came to a decision in matters of Dharmas through Dharmaidstras.

अध्याय ११

श्लोक 31

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः ।प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः

kandarpasaddaśo rupe yāyajṛko vicakṣaṇaḥ / prāleyādrisamo dhairye dharme dharmasamo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

है ? जहाँ भगवान्का भक्त रहता है, वहाँ ब्रह्मा, विष्णु, शिव, देवता, सिद्ध, मुनीध्वर और साधु- संत नित्य निवास करते हैं। महाभाग ! शान्तचित्तवाले हरिनामपरायण भक्तोंके भी हृदयमें भगवान् विष्णु

English

If a person, without consulting the dstric texts, gives a decision in matters of expiation (of sins), medical diagnosis, or astrological topics, he is called a Brahmana-slayer in Smrtis.

अध्याय ११

श्लोक 32

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः ।सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने

sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ / sarvasaṃpatsamāyuktaḥ sarvānandakaro mune

हिन्दी अर्थ

सदा विराजते हैं, फिर जो निरन्तर उन्हींके ध्यानमें लगे हुए हैं, उनके विषयमें तो कहना ही क्या है? भगवान् शिवकी पूजामें लगा हुआ अथवा भगवान् विष्णुकी आराधनामें तत्पर हुआ

English

Coming to this conclusion in his mind, the king always used to listen to the holy Dharmas as proclaimed by Manu and other.S'mrh-writers, in accordance with injunctions.

अध्याय ११

श्लोक 33

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः ।पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः

ātithyaprayato nityaṃ vāsudevārcanerataḥ / parākramī guṇanidhirmaitraḥ kāruṇikaḥ sadhīḥ

हिन्दी अर्थ

भक्त पुरुष जहाँ रहता है, वहीं लक्ष्मी तथा सम्पूर्ण देवता निवास करते हैं। जहाँ भगवान् विष्णुकी उपासनामें संलग्न भक्त पुरुष वास करता है, वहाँ अग्नि बाधा नहीं पहुँचा सकती। राजा,

English

While the king was ruling that country according to Dharma (l§astric rules of government), there was no person prone to injustice or mean in his kingdom. That realm of the king became equal to the celestial world, as it was being adminis¬ tered through Dharma. It was auspiciously blessed with good king.

अध्याय ११

श्लोक 34

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा दृष्टो भगीरथम् ।धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः

etādṛśaṃ taṃ rājānaṃ jñātvā dṛṣṭo bhagīratham / dharmarājo dvijaśreṣṭha kadāciddraṣṭumāgataḥ

हिन्दी अर्थ

चोर अथवा रोग-व्याधि भी कष्ट नहीं दे सकते हैं। प्रेत, पिशाच, कृष्माण्ड, ग्रह, बालग्रह, डाकिनी तथा राक्षस--ये भगवान् विष्णुकी आराधना करनेवाले पुरुषको पीड़ा नहीं दे सकते। जितेन्द्रिय,

English

"By whom and wherefor has this lake been built on an elevated piece of land? How can there be water here so that he, the king and his associates may survive?"

अध्याय ११

श्लोक 35

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः ।शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम्

samāgataṃ dharmarājamarhayāmāsa bhūpatiḥ / śāstradṛṣṭena vidhinā dharmaḥ prī uvāca tam

हिन्दी अर्थ

सबका हितकारी तथा धर्म-कर्मका पालन करनेवाला पुरुष जहाँ रहता है, वहीं सम्पूर्ण तीर्थ और देवता वास करते हैं। जहाँ एक या आधे पल भी योगी महात्मा पुरुष ठहरते हैं, वहीं सब श्रेय हैं, वहीं

English

O excellent king, then it occurred to him to dig it further. By digging a pit to the depth of a cubit (about 18 inches), he found water.

अध्याय ११

श्लोक 36

धर्मराज उवाच राजन्धर्मविदां श्रेष्ठप्रसिद्धो ऽसि जगत्त्रये ।धर्मराजो ऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः

dharmarāja uvāca rājandharmavidāṃ śreṣṭhaprasiddho 'si jagattraye / dharmarājo 'tha kīrtiṃ te śrutvā tvāṃ draṣṭumāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थ है, वही तपोवन है। जिनके नामकीरत॑नसे,

English

By drinking that water the thirst of the king and that of the minister Buddhisagara was quenched.

अध्याय ११

श्लोक 37

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् ।द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवो त्कुष्टगुणप्रियाः

sanmārganirataṃ satyaṃ sarvabhūtahite ratam / draṣṭumicchanti vibudhāratavo tkuṣṭaguṇapriyāḥ

हिन्दी अर्थ

स्तोत्रपाठसे अथवा पूजनसे भी सब उपद्रव नष्ट हो जाते हैं, फिर उनके ध्यानसे उपद्रवोंका नाश हो, इसके लिये कहना ही क्‍या है ? ब्रह्मन्! इस प्रकार हैत्योंद्वारा प्रकट की हुई उस असग्रनिसे

English

On hearing these words of the minister, the excellent king was highly delighted and the king himself undertook to construct it.

अध्याय ११

श्लोक 38

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते ।वसन्ति तत्र नियतं गुणाःसन्तश्च देवताः

kīrtirnītiśca saṃpattirvartate yatra bhūpate / vasanti tatra niyataṃ guṇāḥsantaśca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्योंसहित सारा वन दग्ध हो गया, किंतु देवमाता अदिति नहीं जलीं; क्योंकि वे भगवान् विष्णुके चक्रसे सुरक्षित थीं।

English

Having constructed the lake deep with water and with a strong embankment of stones all round he reported the matter to the king in details.

अध्याय ११

श्लोक 39

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव ।सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम्

aho rājanmahābhāga śobhanīcaritaṃ tava / sarvabhūtahitatvādi mādṛśāmapi durlabham

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कमलदलके समान विकसित नेत्र और प्रसन्न मुखवाले शट्ढु, चक्र, गदाधारी भगवान् विष्णु अदितिके समीप प्रकट हुए। उनके मुखपर मन्द-मन्द मुसकानकी छटा छा रही थी

English

O king, thereafter, all the thirsty way-farers roaming in forest (and beasts of the jungle as well) got splendid, translu¬ cent water for drinking from that lake.

अध्याय ११

श्लोक 40

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः ।प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गितं

ityuktavantaṃ taṃ dharmaṃ praṇipatya bhagīrathaḥ / provāca vinayāviṣṭaḥ saṃhṛṣṭaḥ ślakṣṇayā gitaṃ

हिन्दी अर्थ

और चमकीले दाँतोंकी प्रभासे सम्पूर्ण दिशाएँ

English

One day, when his span of life in the world ended, that minister Buddhisagara died. O lord, he came to my region, since I am the ruler and chastiser of the worlds.

अध्याय ११

श्लोक 41

भगीरथ उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर ।कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत्

bhagīratha uvāca bhagavansarvadharmajña samadarśit sureśvara / kṛpayā parayāviṣṭo yatpṛcchāmi vadasva tat

हिन्दी अर्थ

हाथसे कश्यपजीकी प्यारी पत्नी अदितिका स्पर्श

English

Citragupta, the accountant of the deeds committed by men, was asked by me about him (the minister). He reported to me everything that he did during his life time.

अध्याय ११

श्लोक 42

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् ।कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः

dharmā kīdṛgvidhāḥ proktāḥ ke lokā dharmaśālinām / kiyatyo yātanāḥ proktāḥ keṣāṃ tāḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले-- देवमाता ! तुमने तपस्याद्वारा मेरी आराधना की है, इसलिये मैं तुमपर प्रसन्न हूँ। तुमने बहुत समयतक कष्ट उठाया है। अब तुम्हारा कल्याण होगा, इसमें संदेह नहीं है।

English

Then, after some time, O king, the ruler Virabhadraka died and came to my abode. With joy, he bowed to me.

अध्याय ११

श्लोक 43

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा ।तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि

tvayā saṃmānanīyā ye śāsanīyāśca ye yathā / tatsarvaṃ me mahābhāga vistarādvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे मनमें जैसी रुचि हो, वह वर माँगो, में अवश्य दूँगा। भद्रे! भय न करो। महाभागे!

English

O king, all the deeds done by him were completely inquired of by me. The merit accruing from the construction of the lake was reported by Citragupta.

अध्याय ११

श्लोक 44

धर्मराज उवाच साधु साधु महावुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता ।धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः शृणु भक्तितः

dharmarāja uvāca sādhu sādhu mahāvuddhe matiste vimalorjitā / dharmādharmānpravakṣyāmitattvataḥ śṛṇu bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव भगवान् विष्णुके ऐसा कहनेपर देवमाता अदितिने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और सम्पूर्ण जगत्को सुख देनेवाले उन परमेश्वरकी

English

O lord of the Universe, these five have got into the aerial car called Dharma, thanks to their respective merit. You too, get into it.*'

अध्याय ११

श्लोक 45

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः ।तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः

dharmā bahuvidhāḥ proktāḥ puṇyalokapradāyakāḥ / tathaiva yātanāḥ proktā asaṃkhyā ghoradarśatāḥ

हिन्दी अर्थ

अदिति बोलीं--देवदेवेश्वर। सर्वव्यापी जनार्दन! आपको नमस्कार है। आप ही सत्त्व आदि गुणोंक भेदसे जगतके पालन आदि व्यवहार चलानेके कारण हैं। आप रूपरहित होते हुए भी

English

O king, on hearing this statement of mine, that king got into the aerial car as the sixth one, sharing equal amount of merit with them.

अध्याय ११

श्लोक 46

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः ।तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्ममिदर्शनम्

vistarādgadituṃ nālamapi varṣaśatāyutaiḥ / tasmātaṃsamāsato vakṣye dharmādharmamidarśanam

हिन्दी अर्थ

अनेक रूप धारण करते हैं। आप परमात्माको नमस्कार है। सबसे एकरूपता (अभिन्नता) ही

English

Thus, everything connected with the meritorious benefit accruing from constructing the lake has been narrated to you. After this, one is liberated from sins committed from birth till death.

अध्याय ११

श्लोक 47

तथैव यातनां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् ।तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम्

tathaiva yātanāṃ vai mahāpuṇyaṃ prakīrtatam / tathaivādhyātmaviduṣo dattaṃ bhavati cākṣayam

हिन्दी अर्थ

आपका स्वरूप है। आप निर्गुण एवं गुणस्वरूप हैं। आपको नमस्कार है। आप सम्पूर्ण जगत्के स्वामी और परम ज्ञानरूप हैं। श्रेष्ठ भक्तजनोंके प्रति वात्सल्यथभाव सदा आपकी शोभा बढ़ाता

English

The man who devoutly listens to and reads this discourse, derives all the merit that is credited to one for constructing a lake.

अध्याय ११

श्लोक 48

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् ।यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं शृणु

kuṭumbinaṃ yā śāstrajñaṃ śrotriyaṃ vā guṇānvitam / yo dattvā syāpayedṛtiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

रहता है। आप मड्गलमय परमात्माको नमस्कार है। मुनीधरगण जिनके अवतार-स्वरूपोंकी सदा पूजा करते हैं, उन आदिपुरुष भगवानूको में अपने मनोरथकी सिद्धिके लिये प्रणाम करती हूँ।

English

Ddna or charitable gifts have been eulogized from Vedic times as can be seen from a number of Ddna-Stutis in the Bg-veda (Vide RV. 1.125, V.61, VII. 18.22-25 etc.). According to Manu 1.86 (and the same verse is found in Paraiara 1.23, Mbh. ldnti 232.28 & Fa. 65-66) Ddna or gifts consti¬ tute the main special feature of religious life in the present. Kali yuga (ddnam ekath Kalau yuge / ). A number of Pur&nas have discussed this topic of Ddna e.g. . -213, Bm. -91, 205-206.

अध्याय ११

श्लोक 49

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः ।निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मादते

mātṛtāḥ pitṛtaścaiva dvijaḥ koṭikulanvitaḥ / nirviśya viṣṇubhavanaṃ kalpaṃ tatraiva mādate

हिन्दी अर्थ

जिन्हें श्रुतियाँ नहीं जानतीं, उनके ज्ञाता विद्वान् पुरुष भी नहीं जानते, जो इस जगत्के कारण हैं तथा मायाको साथ रखते हुए भी मायासे सर्वथा पृथक् हैं, उन भगवान्को नमस्कार करती हूँ।

English

Gives a list of persons unfit to receive gifts. The list of these unworthy persons includes characterless Br&hnumas, hypocrites, ignorant of Vedas, Brahmanas who sell the Vedas or olBBciate at the sacrifices of ineligible persons covetous, shirkers of Brahmanic vows, etc. We find these disqualifications are repeated in Smftis e.g. Manu 4.193-200, Bfhad Tama 111.34-36 and Mbh.Vana 200.5-9.

अध्याय ११

श्लोक 50

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः ।न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै

gaṇyante pāṃsavo bhūmergaṇyante vṛṣṭivindavaḥ / na gaṇyante vidhātrāpi brahahmavṛttiphalāni vai

हिन्दी अर्थ

जिनकी अद्भुत कृपादृष्टि मायाको दूर भगा देनेवाली है, जो जगत्के कारण तथा जगत्स्वरूप हैं, उन विश्ववन्दित भगवान्की मैं वन्दना करती हूँ। जिनके चरणारविन्दोंकी धूलके सेवनसे सुशोभित

English

Devala, also Devaloka

अध्याय ११

श्लोक 51

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः ।जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः

samastadevatārupo brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ / jīvanaṃ dadatastasya kaḥ puṇyaṃ gadituṃ kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तकवाले भक्तजन परम सिद्धिको प्राप्त हो चुके हैं, उन भगवान् कमलाकान्तको मैं नमस्कार करती हूँ। ब्रह्मा आदि देवता भी जिनकी महिमाको पूर्णरूपसे नहीं जानते तथा जो भक्तोंके

English

Cf. BG. 17.20-22.

अध्याय ११

श्लोक 52

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् ।स स्त्रातः सर्वतीर्थेषु तत्पं तेनाखिलं तपः

yo viprahitakṛnnityaṃ sa sarvānkṛtavānmakhān / sa strātaḥ sarvatīrtheṣu tatpaṃ tenākhilaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त निकट रहते हैं, उन भक्तसड्री भगवान्को मैं प्रणाम करती हूँ। वे करुणासागर भगवान् जगत्के सड़का त्याग करके शान्तभावसे रहनेवाले भक्तजनोंको अपना सड़ प्रदान करते हैं, उन

English

He who always does good to Brahmins has performed all sacrifices; he has bathed in all holy places and performed all austerity.

अध्याय ११

श्लोक 53

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् ।सो ऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः

yo dadasveti viprāṇāṃ jīvanaṃ prerayetparam / so 'pi tatphalamāpnoti kimanyairbahubhāṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

सड्भरहित श्रीहरिको मैं प्रणाम करती हूँ। जो यज्ञोंके स्वामी, यज्ञोंके भोक्ता, यज्ञकर्मोमें स्थित रहनेवाले यज्ञकर्मके बोधक तथा यज्ञोंक फलदाता हैं, उन भगवान्को मैं नमस्कार करती हूँ।

English

He who urges another to give "Give!" to support Brahmins also obtains that fruit; what use are other long speeches?

अध्याय ११

श्लोक 54

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा ।वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा

taḍāgaṃ kārayedyastu svayamevāpareṇa vā / vaktuṃ tatpuṇyasaṃkhyānaṃ nālaṃ varṣaśatāyuṣā

हिन्दी अर्थ

पापात्मा अजामिल भी जिनके नामोच्चारणके पश्चात् परम धामको प्राप्त हो गया, उन लोकसाक्षी भगवान्को मैं प्रणाम करती हूँ। जो विष्णुरूपी शिव और शिवरूपी विष्णु होकर इस जगतके

English

He who has a tank made, himself or through another — his merit cannot be counted even in a life of a hundred years.

अध्याय ११

श्लोक 55

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् ।कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः

ekaścedadhvago rājaṃstaḍāgasya jalaṃ pibet / katkartuḥ sarvapāpāni naśyantyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

संचालक हैं, उन जगदगुरु भगवान् नारायणको मैं नमस्कार करती हूँ। ब्रह्मा आदि देवेश्वर भी

English

If even one traveller drinks the water of a tank, O king, all the sins of its maker are destroyed, without doubt.

अध्याय ११

श्लोक 56

एकाहमषि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः ।स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि

ekāhamaṣi yatkuryādbhūmisthamudakaṃ naraḥ / sa muktaḥ sarvapāpebhyaḥ śatavarṣaṃ vaseddivi

हिन्दी अर्थ

जिनकी मायाके पाशमें बँधे होनेके कारण जिनके परमात्मभावको नहीं समझ पाते, उन भगवान् सर्वेश्वको मैं प्रणाम करती हूँ। जो सबके हृदयकमलमें स्थित होकर भी अज्ञानी पुरुषोंको

English

Even if a man brings out water lying in the earth for a single day, he is freed from all sins and dwells in heaven for a hundred years.

अध्याय ११

श्लोक 57

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् ।सो ऽपि तत्फलनाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च

kartuṃ taḍāgaṃ yo martyaḥ sāhyakaḥ śaktito bhavet / so 'pi tatphalanāpnoti tuṣṭaḥ preraka eva ca

हिन्दी अर्थ

दूरस्थ-से प्रतीत होते हैं तथा जिनकी सत्ता प्रमाणोंसे परे है, उन ज्ञानसाक्षी परमेश्वरको मैं नमस्कार करती हूँ। जिनके मुखसे ब्राह्मण प्रकट हुआ है, दोनों भुजाओंसे क्षत्रियकी उत्पत्ति हुई है,

English

A mortal who helps another to make a tank, according to his ability, also gets that fruit; so does the one who is pleased and the one who urges.

अध्याय ११

श्लोक 58

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् ।तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः

mṛdaṃ siddhārthamātrāṃ vā taḍāgādyo vahiḥ kṣipet / tiṣṭatyabdaśataṃ svarge vimuktaḥ pāpakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ऊरुओंसे वैश्य उत्पन्न हुआ है और दोनों चरणोंसे शूद्रका जन्म हुआ है; जिनके मनसे चन्द्रमा प्रकट हुआ है, नेत्रसे सूर्यका प्रादुर्भाव हुआ है; मुखसे अग्रि और इन्द्रकी तथा कानोंसे वायुकी उत्पत्ति

English

He who throws out from a tank even a mustard-seed's worth of clay stays in heaven a hundred years, freed from ten million sins.

अध्याय ११

श्लोक 59

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम ।तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः

devatā yasya tuṣyanti guravo vā nṛpottama / taḍāgapuṇyabhāksa syādityeṣā śāśvatī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

हुई है; ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद जिनके स्वरूप हैं, जो संगीतविषयक सातों स्वरोंके भी आत्मा हैं, व्याकरण आदि छ: अड्भ भी जिनके स्वरूप हैं, उन्हीं आप परमेश्वरको मेरा बारम्बार

English

He with whom the gods or the teachers are pleased, O best of kings, shares the merit of a tank: this is the eternal tradition.

अध्याय ११

श्लोक 60

इति हासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम ।यं शृत्वा सर्वपायेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

iti hāsaṃ pravakṣyāmi tavātra nṛpasattama / yaṃ śṛtvā sarvapāyebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। भगवन्! आप ही इन्द्र, वायु और चन्द्रमा हैं। आप ही ईशान (शिव) और आप ही यम हैं। अग्रि और निर्क्रति भी आप ही हैं। आप ही वरुण एवं सूर्य हैं। देवता, स्थावर वृक्ष आदि,

English

O best of kings, I shall tell you an ancient story, hearing which one is freed from all sins, without doubt.

अध्याय ११

श्लोक 61

गौडदेशे ऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः ।महाप्रतीपी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः

gauḍadeśe 'tivikhyāto rājāsīdvīrabhadrakaḥ / mahāpratīpī vidyāvānsadā vipraprapūjakaḥ

हिन्दी अर्थ

और समुद्र भी आपके स्वरूप हैं। आप ही जगदीश्वर हैं, जिनसे परात्पर तत्त्व दूसरा कोई नहीं है। देव! सम्पूर्ण जगत् आपका ही स्वरूप है, इसलिये सदा आपको नमस्कार है। नाथनाथ !

English

In the land of Gauda there was a famous king named Virabhadraka, mighty, learned and always honouring Brahmins,

अध्याय ११

श्लोक 62

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः ।तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी

vedaśāstrakulācārayukto mitrakvirdhanaḥ / tasya rājñī mahābhāgā nānmā campakamañjarī

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ। आप ही सम्पूर्ण भूतोंक आदिकारण हैं। वेद आपका ही स्वरूप है। जनार्दन! हैत्योंद्वारा सताये हुए मेरे पुत्रोंकी रक्षा कीजिये।

English

possessed of Vedic learning and the conduct of good families, a friend of poets. His queen, of great fortune, was named Champakamanjari.

अध्याय ११

श्लोक 63

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः ।धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम्

tasya rājño mahāmātyāḥ kṛtmākṛsyavicāraṇāḥ / dharmāṇāṃ dharmaśāstrestu sadā kurvanti niścayam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति करके देवमाता अदितिने भगवान्को बारम्बार प्रणाम किया और हाथ जोड़कर कहा। उस समय आनन्दके आँसुओंसे उनका वक्ष:स्थल भींग रहा था। (वे बोलीं--)

English

That king's great ministers, who deliberated on what should and should not be done, always made decisions on dharma according to the dharma-scriptures.

अध्याय ११

श्लोक 64

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् ।विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

prāyaścittaṃ cikittsāṃ ca jyotiṣe dharmanirṇayam / vināśāstreṇa yo brūyāttamāhurbrahmaghātakam

हिन्दी अर्थ

'देवेश! आप सबके आदिकारण हैं। मैं आपकी कृपाकी पात्र हूँ। मेरे देवलोकवासी पुत्रोंको

English

Whoever speaks on expiation, medicine, astrology and dharma decisions without the scriptures is called a slayer of Brahmins.

अध्याय ११

श्लोक 65

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्म्कान् ।आचार्येभ्यः सदा भूपः शृणोति विधिपूर्वकम्

iti niścitya manasā manvādīritadharmkān / ācāryebhyaḥ sadā bhūpaḥ śṛṇoti vidhipūrvakam

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ! परमेश्वर! लक्ष्मीपते! आपसे क्‍या छिपा हुआ है? प्रभो! आप मुझसे पूछकर मुझे क्‍यों मोहमें डाल रहे हैं ? तथा आपकी आज्ञाका पालन करनेके लिये मेरे मनमें जो अभिलाषा है, वह

English

Having resolved this in his mind, the king always heard in due order the dharmas taught by Manu and others from his teachers.

अध्याय ११

श्लोक 66

न को ऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्ये ऽवरो ऽपि च ।धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः

na ko 'pyanyāyavartī tasya rājye 'varo 'pi ca / dharmeṇa pālyamānasya tasya deśasya bhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

आपको बताऊँगी। देवेश्वर! मैं हैत्योंसे पीड़ित हो रही हूँ। मेरे पुत्र इस समय मेरी रक्षा न कर सकनेके कारण व्यर्थ हो गये हैं। में हैत्योंका भी वध करना नहीं चाहती, क्योंकि वे भी मेरे पुत्र

English

No one in his kingdom followed injustice, not even the lowest. In that country protected by dharma under the king,

अध्याय ११

श्लोक 67

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् ।स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने

jātaṃ samatvaṃ svargasya saurājyasya śubhāvaham / sa caikadā tu nṛpatirmṛgayāyāṃ mahāvane

हिन्दी अर्थ

ही हैं। सुरेधर! उन हैत्योंको मारे बिना ही मेरे पुत्रोंको सम्पत्ति दे दीजिये।' नारदजी! अदितिके ऐसा कहनेपर देवदेवेश्वर भगवान् विष्णु पुनः बहुत प्रसन्न हुए और देवमाताको आनन्दित करते

English

a likeness to heaven arose, bringing the welfare of good government. Once that king went hunting in a great forest,

अध्याय ११

श्लोक 68

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् ।दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै

mantryādibhiḥ parivṛto babhrāma madhyabhāskaram / daivādākheṭaśūnyasya hyatiśrāntasya tatra vai

हिन्दी अर्थ

हुए आदरपूर्वक बोले। श्रीभगवानने कहा--देवि! मैं प्रसन्न हूँ।

English

surrounded by ministers and others, and wandered till midday. By chance, empty-handed from the hunt and very tired,

अध्याय ११

श्लोक 69

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप ।ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत्

nṛparītasya saṃjātaṃ saraso darśanaṃ nṛpa / tataḥ śuṣkāṃ tu sarasīṃ dṛṣṭvā tatra vyacintayat

हिन्दी अर्थ

बनूँगा; क्योंकि सौतके पुत्रोंपर इतना वात्सल्य तुम्हारे सिवा अन्यत्र दुर्लभ है। तुमने जो स्तुति की है, उसको जो मनुष्य पढ़ेंगे, उन्हें श्रेष्ठ सम्पत्ति प्रात होगी और उनके पुत्र कभी हीन दशामें नहीं

English

the king came upon a lake. Seeing that lake dry, he thought:

अध्याय ११

श्लोक 70

किमयं सरसीशृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता ।कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः

kimayaṃ sarasīśṛṅgebhuvaḥ kena vinirmitā / kathaṃ jalaṃ bhavedatra yena jīvedayaṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

पड़ेंगे। जो अपने तथा दूसरेके पुत्रपर समानभाव रखता है, उसे कभी पुत्रका शोक नहीं होता-- यह सनातन धर्म है। अदिति बोलीं--देव ! आप सबके आदिकारण

English

"Who made this lake on the earth? How can water be had here, by which this king may live?"

अध्याय ११

श्लोक 71

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम ।हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवात्पवान्

tato buddhiḥ samabhavatkhāte tasyā nṛpottama / hastamātraṃ tato garttaṃ khātvā toyamavātpavān

हिन्दी अर्थ

और परम पुरुष हैं। मैं आपको अपने गर्भमें धारण करनेमें असमर्थ हूँँ। आपके एक-एक रोममें असंख्य ब्रह्माण्ड हैं। आप सबके ईश्वर तथा कारण हैं। प्रभो! सम्पूर्ण देवता और श्रुतियाँ

English

Then the idea came to him, O best of kings: having dug a hole a cubic deep in it, he got water.

अध्याय ११

श्लोक 72

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत ।मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः

tena toyena pītena rājñastṛtpirajāyata / mantriṇaścāpi bhūmiśa buddhisāgarasaṃjñinaḥ

हिन्दी अर्थ

भी जिनके प्रभावको नहीं जानतीं, उन्हीं देवाधिदेव भगवान्को मैं गर्भमें कैसे धारण करूँगी? आप सूक्ष्मसे भी अत्यन्त सूक्ष्म, अजन्मा तथा परात्पर परमेश्वर हैं। देव! आप पुरुषोत्तमको मैं कैसे

English

By drinking that water the king's thirst was quenched, and also that of the minister named Buddhisagara.

अध्याय ११

श्लोक 73

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः ।राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा

sa buddhisāgaro bhūpaṃ prāha dharmārthakovidaḥ / rājanniyaṃ puṣkariṇī varṣājalavatī purā

हिन्दी अर्थ

गर्भमें धारण करूँगी? महापातकी मनुष्य भी जिनके नाम-स्मरणमात्रसे मुक्त हो जाता है, वे परमात्मा ग्राम्यजनोंके बीच जन्म कैसे धारण कर सकते हैं ? प्रभो! जैसे आपके मत्स्य और शूकर

English

Buddhisagara, knower of dharma and wealth, said to the king: "O king, this lake once held rain-water.

अध्याय ११

श्लोक 74

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम ।तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मे ऽनघ

adyaināṃ baddhavaprāṃ ca karttuṃ jātā matirmama / tadbhavānmodatāṃ deva dattādājñāṃ ca me 'nagha

हिन्दी अर्थ

अवतार हो गये हैं, वैसा ही यह भी होगा। विश्वेश! आपकी लीलाको कौन जानता है ? देव! मैं आपके चरणारविन्दोंमें प्रणत होकर आपके ही नाम-स्मरणमें लगी हुई सदा आपका ही चिन्तन

English

Today the idea has come to me to have it walled and banked. May you be pleased, O lord, and give me your command, O sinless one."

अध्याय ११

श्लोक 75

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः ।मुमुदे ऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः

iti śrutvā vacastasya mantriṇo nṛpasattamaḥ / mumude 'titarāṃ bhūpaḥ svayaṃ kartuṃ samudyataḥ

हिन्दी अर्थ

करती हूँ। आपकी जैसी रुचि हो, वैसा करें। श्रीसनकजीने कहा--- अदितिका वचन सुनकर

English

Hearing the minister's words, the best of kings rejoiced greatly, ready to do it himself.

अध्याय ११

श्लोक 76

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि ।ततो राजाज्ञया सो ऽपि बुद्धिसागरको मुदा

tameva mantriṇāṃ tatra yuyoja śubhakarmaṇi / tato rājājñayā so 'pi buddhisāgarako mudā

हिन्दी अर्थ

अभयदान दिया और इस प्रकार कहा। श्रीभगवान् बोले--महाभागे! तुमने सत्य कहा है। इसमें संशय नहीं है। शुभे ! तथापि मैं तुम्हें एक गोपनीयसे भी गोपनीय रहस्य बतलाता

English

He appointed that same minister to the meritorious work. Then, by the king's order, Buddhisagara with joy,

अध्याय ११

श्लोक 77

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः ।धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम्

sarasīṃ sāgaraṃ karttumudyataḥ puṇyakṛttamaḥ / dhanuṣāṃ caiva pañcāśatsarvato vistṛtāyatām

हिन्दी अर्थ

हूँ, सुनो। जो राग-द्वेषसे शून्य, दूसरोंमें कभी दोष नहीं देखनेवाले और दम्भसे दूर रहनेवाले मेरे शरणागत भक्त हैं, वे सदा मुझे धारण कर सकते हैं।जो दूसरोंको पीड़ा नहीं देते, भगवान् शिवके

English

the greatest doer of merit, set about making the lake like an ocean: fifty bow-lengths wide in all directions.

अध्याय ११

श्लोक 78

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् ।तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्

sarasīṃ baddhasu śilāṃ cakārāgādhaśambarām / tāṃ vinirmāya sarasīṃ rājñe sarvaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

भजनमें लगे रहते और मेरी कथा सुननेमें अनुराग रखते हैं, वे सदा मुझे अपने हृदयमें धारण करते हैं। देवि! जिन्होंने पति-भक्तिका आश्रय लिया है, पति ही जिनका प्राण है और जो आपफसमें

English

He built the lake, bound with stone and fathomlessly deep, and having completed it reported everything to the king.

अध्याय ११

श्लोक 79

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वे ऽपि वनचारिणः ।पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम्

tasyāṃ tataḥ prabhṛti vai sarve 'pi vanacāriṇaḥ / pānthāḥ pipāsitā bhūpa labhante sma jalaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

कभी डाह नहीं रखती, ऐसी पतित्रता स्त्रियाँ भी सदा मुझे अपने भीतर धारण कर सकती हैं। जो माता-पिताका सेवक, गुरुभक्त, अतिथियोंका प्रेमी और ब्राह्मणोंका हितकारी है, वह सदा मुझे

English

From then on all forest-dwellers and thirsty travellers got good water there, O king.

अध्याय ११

श्लोक 80

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः ।प्रमृतो गतवांल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो

kadācitsvāyuṣaścānte sa mantrī buddhisāgaraḥ / pramṛto gatavāṃllokaṃ lokaśāsturmama prabho

हिन्दी अर्थ

धारण करता है। जो सदा पुण्यतीर्थोका सेवन करते, सत्सड्रमें लगे रहते. और स्वभावसे ही सम्पूर्ण जगत्पर कृपा रखते हैं, वे मुझे सदा अपने हृदयमें धारण करते हैं। जो परोपकारमें तत्पर,

English

Once, at the end of his life, that minister Buddhisagara died and came to the world of the one who rules the world — me, O lord (Yama speaks).

अध्याय ११

श्लोक 81

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिङ्करः ।चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत्

tadarthaṃ tu mayā pṛṣṭo dharmo dharmalipiṅkaraḥ / citragutpastu tatkarma mahyaṃ sarvaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

पराये धनके लोभसे विमुख और परायी स्त्रियोंके

English

I asked about him, and Chitragupta, the writer of dharma's ledger, told me all his deeds.

अध्याय ११

श्लोक 82

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः ।तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति

upadeṣṭā svayaṃ cāsau dharmakāryasya bhūpateḥ / tasmāddharmavimānaṃ tu samāroḍhumihārhati

हिन्दी अर्थ

स्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते। न तस्य पुत्रशोक: स्यादेष धर्म: सनातन: ॥

English

"He himself was the counsellor in the king's work of dharma; therefore he deserves to board the aerial car of dharma."

अध्याय ११

श्लोक 83

इत्युक्ते चित्रगुत्पेन समाज्ञत्पो मया नृप ।विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः

ityukte citragutpena samājñatpo mayā nṛpa / vimānaṃ dharmasaṃjñaṃ tu āroḍhuṃ buddhisāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रति नपुंसक होते हैं, वे भी सदा मुझे अपने भीतर धारण करते हैं। जो तुलसीकी उपासनामें लगे हैं, सदा भगवन्नामके जपमें तत्पर हैं और गौओंकी रक्षामें संलग्र रहते हैं, वे सदा मुझे

English

When Chitragupta said so, I ordered Buddhisagara to board the car called Dharma.

अध्याय ११

श्लोक 84

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः ।मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः

atha kālāntare rājansarājā vīrabhadrakaḥ / mṛto gato mama sthānaṃ namaścakre mudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयमें धारण करते हैं। जो दान नहीं लेते, पराये अन्नका सेवन नहीं करते और स्वयं दूसरोंको अन्न और जलका दान देते हैं, वे भी सदा मुझे धारण करते हैं। देवि! तुम तो सम्पूर्ण भूतोंके

English

Then, after some time, O king, King Virabhadraka died and came to my abode, and I greeted him with joy.

अध्याय ११

श्लोक 85

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप ।कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम्

mayā tu tatra tasyāpi pṛṣṭaṃ karmākhilaṃ nṛpa / kathitaṃ citragutpena dharmaṃ sarasisaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

हितमें तत्पर पतिप्राणा साध्वी स्त्री हो, अतः मैं तुम्हारा पुत्र होकर तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा।

English

There too I asked about all his deeds, and Chitragupta told me the dharma arising from the lake.

अध्याय ११

श्लोक 86

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितो ऽभूद्यथाशृणु ।अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा

tadā samyaṅmayā rājā bodhito 'bhūdyathāśṛṇu / adhityakāyāṃ bhūpāla saikatasya gireḥ parā

हिन्दी अर्थ

देवमाता अदितिसे ऐसा कहकर देवदेवेश्वर

English

Then I instructed the king properly; hear how. On a sandy hill by the shore, O king,

अध्याय ११

श्लोक 87

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रम्बुनि ।ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम

lāvakenāmunācañcvā khātaṃ dvyaṃṅguprambuni / tataḥ kālāntare tena vārāheṇa nṛpottama

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुने अपने कण्ठकी माला उतारकर उन्हें दे दी और अभयदान देकर वे वहाँसे अन्तर्धान हो गये। तदनन्तर दक्षकुमारी देवमाता अदिति प्रसन्नचित्तसे भगवान् कमलाकान्तको पुनः

English

a lapwing dug with its beak two finger-breadths for water. Then in time a boar

अध्याय ११

श्लोक 88

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः ।ततो ऽन्यदामुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः

khanitaṃ hastamātraṃ tu jalaṃ tuṇḍena cātmanaḥ / tato 'nyadāmuyā kālyāhasta yugmamitaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करके अपने स्थानपर लौट आयीं। फिर

English

dug a cubit with its snout and got water. Then another day a deer dug two cubits.

अध्याय ११

श्लोक 89

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् ।पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः

khāto jale mahārāja toyaṃ māsadvayaṃ sthitam / pītaṃ kṣudrairvanacaraiḥ sattvaistṛṣṇāsamākulaiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक सर्वलोकनमस्कृत पुत्रको

English

Having dug into the water, O great king, water stood for two months and was drunk by small forest creatures troubled by thirst.

अध्याय ११

श्लोक 90

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत ।हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम्

tato varṣatrāyānte tu gajatānena suvrata / hastatrayamitaḥ khātaḥ kṛtastatrādhikaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

परोपकारनिरता: परद्रव्यपराड्मुखा:

English

Then after three years an elephant by its trunk dug three cubits, and more water came.

अध्याय ११

श्लोक 91

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः ।भवांस्तत्र समायातो जलशोषाद नन्तरम्

māsatraye sthitaṃ tacca payo jīvairvanecaraiḥ / bhavāṃstatra samāyāto jalaśoṣāda nantaram

हिन्दी अर्थ

जन्म दिया। वह बालक चन्द्रमण्डलके मध्य

English

That water stood three months and was drunk by forest creatures; then you came there after the water had dried up.

अध्याय ११

श्लोक 92

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप ।ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया

māse tatra tu saṃprātpaṃ hastaṃ khātvā jalaṃ nṛpa / tatastasyopadeśena mantriṇo nṛpate tvayā

हिन्दी अर्थ

हाथमें शट्ग्गु और दूसरेमें चक्र ले रखा था। तीसरे हाथमें अमृतका कलश और चौथेमें दध्िमिश्रित अन्न था। यह भगवान्का सुप्रसिद्ध वामन अवतार था। भगवान् वामनकी कान्ति सहस्तरों सूर्योके

English

You dug a cubit and got water there, O king; then, by your minister's counsel,

अध्याय ११

श्लोक 93

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं ततत्र महाजलम् ।पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः ।वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः

pañcāśaddhanurutkhātaṃ jātaṃ tatatra mahājalam / punaḥ śilābhiḥ sudṛḍhaṃ baddhaṃ jātaṃ mahatsaraḥ / vṛkṣāśca ropitāstatra sarvalokopakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

समान उज्ज्वल थी। उनके नेत्र खिले हुए कमलके समान शोभा पा रहे थे। वे पीताम्बरधारी श्रीहरि सब प्रकारके दिव्य आभूषणोंसे विभूषित थे। सम्पूर्ण लोकोंके एकमात्र नायक, स्तोत्रोंद्वारा

English

fifty bows were dug and a great water arose; again it was firmly bound with stones and became a great lake, and trees were planted there, benefiting all the world.

अध्याय ११

श्लोक 94

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते ।विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह

tena svasvena puṇyena pañcaite jagatīpate / vimānaṃ dharmyamāruḍhāstvamāṇyenaṃ samāruha

हिन्दी अर्थ

स्तवन करने योग्य तथा ऋषि-मुनियोंके ध्येय भगवान् विष्णुको प्रकट हुए जानकर महर्षि कश्यप हर्षसे विहल हो गये। उन्होंने भगवान्को प्रणाम करके हाथ जोड़कर इस प्रकार स्तुति

English

By his own merit each of these five, O lord of the earth, has boarded the car of dharma; you too board it.

अध्याय ११

श्लोक 95

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप ।आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक्

iti vākyaṃ samākarṇya mama rājā sa bhūmipa / āruroha vimānaṃ tatṣaṣṭho rājā samāṃśabhāk

हिन्दी अर्थ

कश्यपजी बोले--सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टिके कारणभूत ! आप परमात्माको नमस्कार है, नमस्कार है। समस्त जगत्का पालन करनेवाले! आपको नमस्कार है, नमस्कार है। देवताओंके स्वामी!

English

Hearing my words, that king boarded the car; he was the sixth, sharing an equal part (of merit).

अध्याय ११

श्लोक 96

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् ।श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात्

iti te sarvamākhyātaṃ taḍāgajanitaṃ phalam / śrutvaitanmucyate pāpādājanmamaraṇāntikāt

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है, नमस्कार है। हैत्योंका नाश करनेवाले देव! आपको नमस्कार है, नमस्कार है। भक्तजनोंके प्रियतम! आपको नमस्कार है, नमस्कार है। साधु पुरुष आपको अपनी चेष्टाओंसे

English

Thus I have told you all of the fruit born of a tank; hearing it, one is freed from sin from birth to death.

अध्याय ११

श्लोक 97

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् ।सो ऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम्

yo naraḥ śraddhayo yukto vyākhyātaṃ śruṇuyātpaṭhet / so 'pyāpnotyakhilaṃ puṇyaṃ saronirmāṇasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न करते हैं; आपको नमस्कार है, नमस्कार है। दुष्टोंका नाश करनेवाले भगवान्को नमस्कार है, नमस्कार है। उन जगदीश्वरको नमस्कार है, नमस्कार है। कारणवश वामनस्वरूप धारण

English

The man who with faith hears or reads this account obtains all the merit born of making a lake.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.