Mahabharata· Mahābhārata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 7/21 · श्लोक 23.1–24.161WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ215 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 23.1

[स] पुत्रस तव महाराज मद्रराजम इदं वचः विनयेनॊपसंगम्य परणयाद वाक्यम अब्रवीत

[sa] putrasa tava mahārāja madrarājama idaṃ vacaḥ vinayenòpasaṃgamya paraṇayāda vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

अथ प्रतीपकर्तरिं प्रवीरं परवीरहा और वृषभके समान पुष्ट कंधोंवाले प्रमुख वीर कर्णका स्मरण किया

English

"Dhritarashtra said, 'After having obtained the command of the army, and after he had been addressed by the king himself in those sweet and brotherly words, and after he had ordered the troops to be arrayed at the hour of sunrise, tell me, O Sanjaya, what did Vikartana's son Karna do?'

अध्याय ८

श्लोक 23.2

सत्यव्रत महाभाग दविषताम अघवर्धन मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर

satyavrata mahābhāga daviṣatāma aghavardhana madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṃkara

हिन्दी अर्थ

न कृतं यत् त्वया पूर्व प्राप्ताप्राप्विचारणम्

English

"O truthful, illustrious one, increaser of the sins of your foes, lord of the Madras, hero in battle, terror of enemy armies,

अध्याय ८

श्लोक 23.3

शरुतवान असि कर्णस्य बरुवतॊ वदतां वर यथा नृपतिसिंहानां मध्ये तवां वरयत्य अयम

śarutavāna asi karṇasya baruvatò vadatāṃ vara yathā nṛpatisiṃhānāṃ madhye tavāṃ varayatya ayama

हिन्दी अर्थ

निमित्तज्ञानयोगे च सव्यसाची न मत्सम: उपायको दूँढ़ निकालनेमें भी सव्यसाची अर्जुन मेरी समानता नहीं कर सकते

English

you have heard Karna speak, O best of speakers; in the midst of the lion-like kings he chooses you.

अध्याय ८

श्लोक 23.4

तस्मात पार्थ विनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि सारथ्यं रथिनां शरेष्ठ सुमनाः कर्तुम अर्हसि

tasmāta pārtha vināśārthaṃ hitārthaṃ mama caiva hi sārathyaṃ rathināṃ śareṣṭha sumanāḥ kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

नामक महान् दिव्य एवं उत्तम धनुष मौजूद है

English

Therefore, for Partha's destruction and for my good, O best of charioteers, you should willingly become his charioteer.

अध्याय ८

श्लोक 23.5

अस्याभीशु गरहॊ लॊके नान्यॊ ऽसति भवता समः स पातु सर्वतः कर्णं भवान बरह्मेव शंकरम

asyābhīśu garahò lòke nānyò 'sati bhavatā samaḥ sa pātu sarvataḥ karṇaṃ bhavāna barahmeva śaṃkarama

हिन्दी अर्थ

एतत् कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतप एवं कृते कृतं साहां सर्वकामैर्भविष्यति

English

In the world there is no other rein-holder equal to you; protect Karna on every side as Brahma protects Shankara.

अध्याय ८

श्लोक 23.6

पार्थस्य सचिवः कृष्णॊ यथाभीशु गरहॊ वरः तथा तवम अपि राधेयं सर्वतः परिपालय

pārthasya sacivaḥ kṛṣṇò yathābhīśu garahò varaḥ tathā tavama api rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya

हिन्दी अर्थ

विनीतभावसे जाकर प्रेमपूर्वक इस प्रकार बोला-- मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर

English

As Krishna, the excellent rein-holder, is Partha's counsellor, so you too protect Radheya on every side.

अध्याय ८

श्लोक 23.7

भीष्मॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ भवान भॊजश च वीर्यवान शकुनिः सौबलॊ दरौणिर अहम एव च नॊ बलम एषाम एव कृतॊ भागॊ नवधा पृतना पते

bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ karṇò bhavāna bhòjaśa ca vīryavāna śakuniḥ saubalò darauṇira ahama eva ca nò balama eṣāma eva kṛtò bhāgò navadhā pṛtanā pate

हिन्दी अर्थ

यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरये स्वयम्

English

Bhishma, Drona, Kripa, Karna, you, the valiant Bhoja, Subala's son Shakuni, Drona's son and I are our strength; the army, O lord of the host, has been divided into nine parts among them.

अध्याय ८

श्लोक 23.8

नैव भागॊ ऽतर भीष्मस्य दरॊणस्य च महात्मनः ताभ्याम अतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः

naiva bhāgò 'tara bhīṣmasya daròṇasya ca mahātmanaḥ tābhyāma atītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ

हिन्दी अर्थ

सारथ्य॑ रथिनां श्रेष्ठ प्रणयात् कर्तुमहसि अभीषूणां हि कर्णस्य ग्रहीतान्यो न विद्यते

English

In this there was no share of Bhishma and the great-souled Drona; having surpassed those two shares, my enemies have been slain.

अध्याय ८

श्लोक 23.9

वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ सवर्गम इतॊ ऽनघ

vṛddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau kṛtvā nasukaraṃ karma gatau savargama itò 'nagha

हिन्दी अर्थ

वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णके समान हैं

English

Those two aged tigers among men were slain by deceit, having done a deed not easy to do, and gone to heaven from here, sinless one.

अध्याय ८

श्लोक 23.10

तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर विनिहता युधि अस्मदीयाश च बहवः सवर्गायॊपगता रणे तयक्त्वा पराणान यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः

tathānye puruṣavyāghrāḥ paraira vinihatā yudhi asmadīyāśa ca bahavaḥ savargāyòpagatā raṇe tayaktvā parāṇāna yathāśakti ceṣṭāḥ kṛtvā ca puṣkalāḥ

हिन्दी अर्थ

पुरंदरसमं युद्धे मरुदूगणसमं बले

English

"Sanjaya said, 'Having learnt Kama's wishes, thy sons, O bull of Bharata's race, ordered the troops to be arrayed with joyful music. While it still wanted a long period for the coming of the dawn, a loud noise of "Array, Array!" O king, suddenly arose among thy troops. And the uproar that arose, became tremendous and touched the very heavens, of foremost of elephants and fenced cars while under process of equipment, of foot-soldiers and steeds, O monarch, while putting on their armour or in course of being harnessed, and of combatants moving with activity and shouting unto one another! Then the Suta's son bearing a gold-backed bow appeared (on the field) in his car possessed of the splendour of the radiant Sun, crowned with many banners, equipped with a white standard, with steeds of the hue of cranes, bearing the device of the elephants' rope, filled with a hundred quivers, furnished with mace and wooden fence, freighted with shataghnis and rows of bells and darts and lances and spears, and supplied with many bows. And the Suta's son appeared on the field, blowing his conch, O king; decorated with a net-work of gold, and shaking his formidable bow adorned with pure gold. Beholding the mighty bowman Karna, that foremost of car-warriors, seated on his car, difficult of approach and resembling the risen Sun that destroys the gloom, none amongst the Kauravas, O tiger among men, recked, O sire, the loss of Bhishma or Drona or other men! Speeding the warriors, O sire, with the blasts of his conch, Karna caused the vast army of the Kauravas to be drawn out. Having arrayed the troops in the makara array, that mighty bowman, that scorcher of foes, viz., Karna, proceeded against the Pandavas from desire of victory. In the tip of the beak of that makara, O king, was stationed Karna himself. In the two eyes were the brave Shakuni and the mighty car-warrior Uluka. In the head was Drona' s son and in the neck were all the uterine brothers. In the middle was king Duryodhana supported by a large force. In the left foot, O monarch, was stationed Kritavarma accompanied by the Narayana troops, and those invincible warriors, the gopalas. In the right foot, O king, was Gotama's son of prowess incapable of being baffled, surrounded by those mighty bowmen viz., the Trigartas and by the Southerners. In the left hind-foot was stationed Shalya with a large force raised in the country of Madras. In the right (hind- foot), O monarch, was Sushena of true vows, surrounded by a 1,000 cars and 300 elephants. In the tail were the two royal brothers of mighty energy, viz., Citra and Citrasena surrounded by a large force.

अध्याय ८

श्लोक 23.11

कर्णॊ हय एकॊ महाबाहुर अस्मत्प्रियहिते रतः भवांश च पुरुषव्याघ्र सर्वलॊकमहारथः तस्मिञ जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप

karṇò haya ekò mahābāhura asmatpriyahite rataḥ bhavāṃśa ca puruṣavyāghra sarvalòkamahārathaḥ tasmiña jayāśā vipulā mama madrajanādhipa

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव यद्वोडगमन्मनो मन्दा: कर्ण वैकर्तनं प्रति

English

" 'When, O great king, that foremost of men, Karna, thus came out, king Yudhishthira the just, casting his eyes on Arjuna, said these words: "Behold, O Partha, how the Dhartarashtra force, O hero, in this battle, protected by heroes and mighty car-warriors, hath been arrayed by Karna! This vast Dhartarashtra force hath lost its bravest warriors. They that remain, O mighty-armed one, are feeble, equal, as I think, to straw! Only one great bowman, viz., the Suta's son, shineth in it! That foremost of car-warriors is incapable of being vanquished by the three worlds with their mobile and immobile creatures, including

अध्याय ८

श्लोक 23.12

पार्थस्य समरे कृष्णॊ यथाभीशु वरग्रहः तेन युक्तॊ रणे पार्थॊ रक्ष्यमाणश च पार्थिव यानि कर्माणि कुरुते परत्यक्षाणि तथैव ते

pārthasya samare kṛṣṇò yathābhīśu varagrahaḥ tena yuktò raṇe pārthò rakṣyamāṇaśa ca pārthiva yāni karmāṇi kurute paratyakṣāṇi tathaiva te

हिन्दी अर्थ

कृतेवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुन:

English

As Krishna is the excellent rein-holder of Partha in battle, yoked with him, Partha is protected in battle, O king, and the deeds he does are visible, just so are yours.

अध्याय ८

श्लोक 23.13

पूर्वं न समरे हय एवम अवधीद अर्जुनॊ रिपून अहन्य अहनि मद्रेश दरावयन दृश्यते युधि

pūrvaṃ na samare haya evama avadhīda arjunò ripūna ahanya ahani madreśa darāvayana dṛśyate yudhi

हिन्दी अर्थ

कथं च पाण्डवा: सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम् कर्णस्य भुजयोर्वीर्य शक्रविष्णुसमं युधि

English

Before, Arjuna did not slay his enemies in battle thus; day after day, lord of the Madras, he is seen routing them in the fight.

अध्याय ८

श्लोक 23.14

भागॊ ऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते तं भागं सह कर्णेन युगपन नाशयाहवे

bhāgò 'vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute taṃ bhāgaṃ saha karṇena yugapana nāśayāhave

हिन्दी अर्थ

कर्णमश्रित्य संग्रामे मत्तो दुर्योधनो नृप:

English

The share of Karna and yours remains, O greatly splendid one; destroy that share together with Karna at once in battle.

अध्याय ८

श्लोक 23.15

सूर्यारुणौ यथादृष्ट्वा तमॊ नश्यति मारिष तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः

sūryāruṇau yathādṛṣṭvā tamò naśyati māriṣa tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasṛñjayāḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डुपुत्रोंको पराक्रम प्रकट करते देखकर भी महारथी कर्णने क्या किया? श्रीकृष्णको जीतनेके लिये उत्साहित हुआ था

English

As darkness vanishes on seeing the sun and its dawn, O revered one, so let the sons of Kunti with the Panchalas and Srinjayas perish.

अध्याय ८

श्लोक 23.16

रथानां परवरः कर्णॊ यन्तॄणां परवरॊ भवान संनिपातः समॊ लॊके भवतॊर नास्ति कश चन

rathānāṃ paravaraḥ karṇò yantṝṇāṃ paravarò bhavāna saṃnipātaḥ samò lòke bhavatòra nāsti kaśa cana

हिन्दी अर्थ

न पा सका। अवश्य हैव ही सबका परम आश्रय है

English

Karna is the foremost of chariot-warriors and you are the foremost of charioteers; in the world there is none to match the pair of you in encounter.

अध्याय ८

श्लोक 23.17

यथा सर्वास्व अवस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम तथा भवान परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे

yathā sarvāsva avasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavama tathā bhavāna paritrātu karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

अहो तीव्राणि दु:ःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् सौबलं च तदा तात नीतिमानिति मन्यते

English

As the Varshneya (Krishna) protects the Pandava in all circumstances, so protect Karna, son of Vikartana, in battle.

अध्याय ८

श्लोक 23.18

तवया सारथिना हय एष अप्रधृष्यॊ भविष्यति देवतानाम अपि रणे सशक्राणां महीपते किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर वचॊ मम

tavayā sārathinā haya eṣa apradhṛṣyò bhaviṣyati devatānāma api raṇe saśakrāṇāṃ mahīpate kiṃ punaḥ pāṇḍaveyānāṃ mātiśaṅkīra vacò mama

हिन्दी अर्थ

यदेवं वर्तमानेषु महायुद्धेषु संजय

English

With you as charioteer he will be unassailable even by the gods with Shakra in battle, O lord of the earth; how much less by the Pandavas—do not doubt my word."

अध्याय ८

श्लोक 23.19

दुर्यॊधन वचः शरुत्वा शल्यः करॊधसमन्वितः तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा धुन्वन हस्तौ पुनः पुनः

duryòdhana vacaḥ śarutvā śalyaḥ karòdhasamanvitaḥ tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā dhunvana hastau punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राजन पूर्वनिमित्तानि धर्मिष्ठानि विचिन्तय तच्चास्य न भवेत् कार्य चिन्तया च विनश्यति

English

Hearing Duryodhana's words, Shalya, filled with anger, making a three-lined frown and shaking his hands again and again,

अध्याय ८

श्लोक 23.20

करॊधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर दृप्तः शल्यॊ ऽबरवीद इदम

karòdharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ kulaiśvaryaśrutibalaira dṛptaḥ śalyò 'baravīda idama

हिन्दी अर्थ

गृह्नीषे न च तनन्‍्मोहाद् वचनं च विशाम्पते प्रजानाथ! आपने मोहवश उनकी बात नहीं मानी

English

His great eyes red with rage, the mighty-armed Shalya, proud of his family, sovereignty, learning and strength, turned about and said this:

अध्याय ८

श्लोक 23.21

अवमन्यसे मां गान्धारे धरुवं मां परिशङ्कसे यन मां बरवीषि विस्रब्धं सारथ्यं करियताम इति

avamanyase māṃ gāndhāre dharuvaṃ māṃ pariśaṅkase yana māṃ baravīṣi visrabdhaṃ sārathyaṃ kariyatāma iti

हिन्दी अर्थ

त्वत्कृते वर्तते घोर: पार्थिवानां जनक्षय:

English

"You slight me, son of Gandhari, or you surely suspect me, since you say to me confidently, 'Be a charioteer.'

अध्याय ८

श्लोक 23.22

अस्मत्तॊ ऽभयधिकं कर्णं मन्यमानः परशंससि न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यम आत्मना

asmattò 'bhayadhikaṃ karṇaṃ manyamānaḥ paraśaṃsasi na cāhaṃ yudhi rādheyaṃ gaṇaye tulyama ātmanā

हिन्दी अर्थ

शृणु सर्व यथावृत्तं घोरं वैशसमुच्यते यथावत् रूपसे सुनें। मैं उस भयंकर विनाशका वर्णन करता हूँ

English

Considering Karna superior to us, you praise him; but I do not reckon Radheya in battle as equal to myself.

अध्याय ८

श्लोक 23.23

आदिश्यताम अभ्यधिकॊ ममांशः पृथिवीपते तम अहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम

ādiśyatāma abhyadhikò mamāṃśaḥ pṛthivīpate tama ahaṃ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatama

हिन्दी अर्थ

समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमथाब्रवीत्

English

Assign me a greater share, O lord of the earth; having slain him in battle I shall go as I came.

अध्याय ८

श्लोक 23.24

अथ वाप्य एक एवाहं यॊत्स्यामि कुरुनन्दन पश्य वीर्यं ममाद्य तवं संग्रामे दहतॊ रिपून

atha vāpya eka evāhaṃ yòtsyāmi kurunandana paśya vīryaṃ mamādya tavaṃ saṃgrāme dahatò ripūna

हिन्दी अर्थ

और उससे मिलकर इस प्रकार बोला निहनिष्यामि तं वीरं स वा मां निहनिष्यति

English

Or I shall fight alone, delight of the Kurus; see my prowess today in battle as I burn my foes.

अध्याय ८

श्लोक 23.25

न चाभिकामान कौरव्य विधाय हृदये पुमान अस्मद्विधः परवर्तेत मा मा तवम अतिशङ्किथाः

na cābhikāmāna kauravya vidhāya hṛdaye pumāna asmadvidhaḥ paravarteta mā mā tavama atiśaṅkithāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही उस वीरको मार डालूँगा या वही मेरा वध कर डालेगा

English

A man like me, O Kaurava, does not act merely to satisfy others' wishes; do not be too suspicious of me.

अध्याय ८

श्लोक 23.26

युधि चाप्य अवमानॊ मे न कर्तव्यः कथं चन पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननॊपमौ

yudhi cāpya avamānò me na kartavyaḥ kathaṃ cana paśya hīmau mama bhujau vajrasaṃhananòpamau

हिन्दी अर्थ

नाभूत् समागमो राजन् मम चैवार्जुनस्य च अनिहत्य रणे पार्थ नाहमेष्यामि भारत

English

In battle no insult is ever to be offered me. See these two arms of mine, like thunderbolts.

अध्याय ८

श्लोक 23.27

धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश चाशीविषॊपमान रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर वातवेगितैः गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्ट विभूषिताम

dhanuḥ paśya ca me citraṃ śarāṃśa cāśīviṣòpamāna rathaṃ paśya ca me kḷptaṃ sadaśvaira vātavegitaiḥ gadāṃ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭa vibhūṣitāma

हिन्दी अर्थ

अभियास्यति मां पार्थ: शक्रशक्तिविनाकृतम्

English

See my variegated bow, my arrows like venomous serpents, my chariot with fine horses swift as the wind, and my mace adorned with gold plates, son of Gandhari.

अध्याय ८

श्लोक 23.28

दारयेयं महीं करुद्धॊ विकिरेयं च पर्वतान शॊषयेयं समुद्रांश च तेजसा सवेन पार्थिव

dārayeyaṃ mahīṃ karuddhò vikireyaṃ ca parvatāna śòṣayeyaṃ samudrāṃśa ca tejasā savena pārthiva

हिन्दी अर्थ

आयुधानां च मे वीर्य दिव्यानामर्जुनस्य च दिव्यास्त्रोंका समान बल है

English

In rage I could split the earth, scatter the mountains and dry up the seas with my own splendour, O king.

अध्याय ८

श्लोक 23.29

तन माम एवंविधं जानन समर्थम अरिनिग्रहे कस्माद युनक्षि सारथ्ये नयूनस्याधिरथेर नृप

tana māma evaṃvidhaṃ jānana samarthama arinigrahe kasmāda yunakṣi sārathye nayūnasyādhirathera nṛpa

हिन्दी अर्थ

सौष्ठवे चास्त्रपाते च सव्यसाची न मत्सम:

English

Knowing me to be so, capable of subduing foes, why do you engage me as charioteer of Adhiratha's lesser son?

अध्याय ८

श्लोक 23.30

न नाम धुरि राजेन्द्र परयॊक्तुं तवम इहार्हसि न हि पापीयसः शरेयान भूत्वा परेष्यत्वम उत्सहे

na nāma dhuri rājendra parayòktuṃ tavama ihārhasi na hi pāpīyasaḥ śareyāna bhūtvā pareṣyatvama utsahe

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माने उन्हींके लिये बनाया था

English

You ought not, O king of kings, to yoke me to the pole. I do not dare to be a servant when I am better than a worse man.

अध्याय ८

श्लोक 23.31

यॊ हय अभ्युपगतं परीत्या गरीयांसं वशे सथितम वशे पापीयसॊ धत्ते तत पापम अधरॊत्तरम

yò haya abhyupagataṃ parītyā garīyāṃsaṃ vaśe sathitama vaśe pāpīyasò dhatte tata pāpama adharòttarama

हिन्दी अर्थ

तद् दिव्यं भार्गवो महामददादू् धनुरुत्तमम् यथेन्द्र: समरे सर्वान् हैतेयान् वै समागतान्

English

He who, having come with affection, places a greater man under a lesser one, commits a sin that turns things upside down.

अध्याय ८

श्लोक 23.32

बराह्मणा बरह्मणा सृष्टा मुखात कषत्रम अथॊरसः ऊरुभ्याम असृजद वैश्याञ शूद्रान पद्भ्याम इति शरुतिः तेभ्यॊ वर्णविशेषाश च परतिलॊमानुलॊमजाः

barāhmaṇā barahmaṇā sṛṣṭā mukhāta kaṣatrama athòrasaḥ ūrubhyāma asṛjada vaiśyāña śūdrāna padbhyāma iti śarutiḥ tebhyò varṇaviśeṣāśa ca paratilòmānulòmajāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिस्सप्तकृत्व: पृथिवी धनुषा येन निर्जिता

English

Brahmanas were created by Brahma from his mouth, kshatriyas from his chest, vaishyas from his thighs, shudras from his feet—so the scripture says; from them arose the special castes, born of reversed and direct unions.

अध्याय ८

श्लोक 23.33

अथान्यॊन्यस्य संयॊगाच चातुर्वर्ण्यस्य भारत गॊप्तारः संग्रहीतारौ दातारः कषत्रियाः समृताः

athānyònyasya saṃyògāca cāturvarṇyasya bhārata gòptāraḥ saṃgrahītārau dātāraḥ kaṣatriyāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा परशुरामजीने पृथ्वीपर इक्कीस बार विजय पायी थी तद् रामो हाददान्महां तेन योत्स्यामि पाण्डवम्

English

Then, by the intermingling of one another, in the four orders, O Bharata, kshatriyas are held to be protectors, receivers and givers.

अध्याय ८

श्लोक 23.34

याजनाध्यापनैर विप्रा विशुद्धैश च परतिग्रहैः लॊकस्यानुग्रहार्थाय सथापिता बरह्मणा भुवि

yājanādhyāpanaira viprā viśuddhaiśa ca paratigrahaiḥ lòkasyānugrahārthāya sathāpitā barahmaṇā bhuvi

हिन्दी अर्थ

निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम्

English

Brahmanas were established on earth by Brahma for the good of the world with sacrificing, teaching and pure acceptance of gifts.

अध्याय ८

श्लोक 23.35

कृषिश च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः बरह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः

kṛṣiśa ca pāśupālyaṃ ca viśāṃ dānaṃ ca sarvaśaḥ barahmakṣatraviśāṃ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ

हिन्दी अर्थ

बान्धवोंसहित तुम्हें आनन्दित करूँगा पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव

English

Agriculture, cattle-keeping and giving belong in every way to vaishyas; shudras are appointed as servants of Brahmanas, kshatriyas and vaishyas.

अध्याय ८

श्लोक 23.36

बरह्मक्षत्रस्य विहितः सूता वै परिचारकाः न विट शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ

barahmakṣatrasya vihitaḥ sūtā vai paricārakāḥ na viṭa śūdrasya tatraiva śṛṇu vākyaṃ mamānagha

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी तुम्हारे पुत्र-पौत्रोंकी परम्परामें प्रतिष्ठित हो जायगी

English

Sutas are appointed as servants of Brahmana and kshatriya, not of vaishya and shudra; hear my word on this, sinless one.

अध्याय ८

श्लोक 23.37

सॊ ऽहं मूर्धावसिक्तः सन राजर्षिकुलसंभवः महारथः समाख्यातः सेव्यः सतव्यश च बन्दिनाम

sò 'haṃ mūrdhāvasiktaḥ sana rājarṣikulasaṃbhavaḥ mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ satavyaśa ca bandināma

हिन्दी अर्थ

सम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा आज विशेषतः तुम्हारा प्रिय करनेके हेतु मेरे लिये कुछ भी असम्भव नहीं है

English

I, consecrated on the head, born in a family of royal sages, am known as a great chariot-warrior, to be served and praised by bards.

अध्याय ८

श्लोक 23.38

सॊ ऽहम एतादृशॊ भूत्वा नेहारि कुलमर्दन सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुम उत्सहे

sò 'hama etādṛśò bhūtvā nehāri kulamardana sūtaputrasya saṃgrāme sārathyaṃ kartuma utsahe

हिन्दी अर्थ

अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनो5स्मि फाल्गुनात्

English

Being such, O crusher of enemy families, I will not act as charioteer in battle to the son of a charioteer.

अध्याय ८

श्लोक 23.39

अवमानम अहं पराप्य न यॊत्स्यामि कथं चन आपृच्छ्य तवाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम

avamānama ahaṃ parāpya na yòtsyāmi kathaṃ cana āpṛcchya tavādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatama

हिन्दी अर्थ

सारथिस्तस्य गोविन्दो मम तादृड्ध न विद्यते विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम्

English

Having met with disrespect I shall not fight at all; taking leave of you today, son of Gandhari, I shall go as I came."

अध्याय ८

श्लोक 23.40

एवम उक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशॊभनः उत्थाय परययौ तूर्णं राजमध्याद अमर्षितः

evama uktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśòbhanaḥ utthāya parayayau tūrṇaṃ rājamadhyāda amarṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

येन चाप्यधिको वीर: पाण्डवस्तन्निबोध मे जिसके कारण मुझसे बढ़ जाते हैं, वह भी सुन लो

English

Having said this, the tiger among men, Shalya, ornament of assemblies, rose and quickly left the midst of the kings, indignant.

अध्याय ८

श्लोक 23.41

परणयाद बहुमानाच च तं निगृह्य सुतस तव अब्रवीन मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम

paraṇayāda bahumānāca ca taṃ nigṛhya sutasa tava abravīna madhuraṃ vākyaṃ sāma sarvārthasādhakama

हिन्दी अर्थ

अन्निदत्तश्न वै दिव्यो रथ: काज्चनभूषण:

English

Your son, with affection and great regard, held him back and spoke sweet, conciliatory words that accomplish everything.

अध्याय ८

श्लोक 23.42

यथा शल्य तवम आत्थेदम एवम एतद असंशयम अभिप्रायस तु मे कश चित तं निबॊध जनेश्वर

yathā śalya tavama ātthedama evama etada asaṃśayama abhiprāyasa tu me kaśa cita taṃ nibòdha janeśvara

हिन्दी अर्थ

ध्वजश्न दिव्यो द्युतिमान् वानरो विस्मयंकर: एतैद्रैव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम्

English

"As you say, Shalya, so it surely is, without doubt; but I have a certain intention; understand it, lord of men.

अध्याय ८

श्लोक 23.43

न कर्णॊ ऽभयधिकस तवत्तः शङ्के नैव कथं चन न हि मद्रेश्वरॊ राजा कुर्याद यद अनृतं भवेत

na karṇò 'bhayadhikasa tavattaḥ śaṅke naiva kathaṃ cana na hi madreśvarò rājā kuryāda yada anṛtaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

सारथिका कार्य कर सकें तो तुम्हारी विजय निश्चित है

English

I do not at all suspect that Karna is superior to you; the lord of the Madras would never do what is untrue.

अध्याय ८

श्लोक 23.44

ऋतम एव हि पूर्वास ते वहन्ति पुरुषॊत्तमाः तस्माद आर्तायनिः परॊक्तॊ भवान इति मतिर मम

ṛtama eva hi pūrvāsa te vahanti puruṣòttamāḥ tasmāda ārtāyaniḥ paròktò bhavāna iti matira mama

हिन्दी अर्थ

नाराचान् गार्ध्रपत्रांक्ष शकटानि वहन्तु मे अयान्तु पश्चात् सततं मामेव भरतर्षभ

English

Your ancestors, best of men, bore only truth; therefore I think you are called Artayani.

अध्याय ८

श्लोक 23.45

शल्य भूतश च शत्रूणां यस्मात तवं भुवि मानद तस्माच छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते

śalya bhūtaśa ca śatrūṇāṃ yasmāta tavaṃ bhuvi mānada tasmāca chalyeti te nāma kathyate pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

शल्योप्यधिक: कृष्णादर्जुनादपि चाप्यहम्

English

Because you are a thorn (shalya) to your enemies on earth, O giver of honour, you are called Shalya, O lord of the earth.

अध्याय ८

श्लोक 23.46

यद एव वयाहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण तद एव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद यद उच्यसे

yada eva vayāhṛtaṃ pūrvaṃ bhavatā bhūridakṣiṇa tada eva kuru dharmajña madarthaṃ yada yada ucyase

हिन्दी अर्थ

और मैं भी अर्जुनसे श्रेष्ठ हूँ तथा शल्यो विजानीते हयज्ञानं महारथ:

English

What you said earlier, giver of rich gifts, do that very thing, knower of dharma, whatever I tell you for my sake.

अध्याय ८

श्लोक 23.47

न च तवत्तॊ हि राधेयॊ न चाहम अपि वीर्यवान वृणीमस तवां हयाग्र्याणां यन्तारम इति संयुगे

na ca tavattò hi rādheyò na cāhama api vīryavāna vṛṇīmasa tavāṃ hayāgryāṇāṃ yantārama iti saṃyuge

हिन्दी अर्थ

तथान्त्रे मत्समो नास्ति कश्रिदेव धनुर्धर:

English

Neither Radheya is greater than you nor am I more valiant; we choose you as driver of the best horses in battle.

अध्याय ८

श्लोक 23.48

यथा हय अभ्यधिकं कर्णं गुणैस तात धनंजयात वासुदेवाद अपि तवां च लॊकॊ ऽयम इति मन्यते

yathā haya abhyadhikaṃ karṇaṃ guṇaisa tāta dhanaṃjayāta vāsudevāda api tavāṃ ca lòkò 'yama iti manyate

हिन्दी अर्थ

अस्त्रविद्यामें मेरे समान कोई भी धनुर्धर नहीं है सो5यमभ्यधिक: कृष्णाद् भविष्यति रथो मम

English

As the world thinks Karna superior in qualities to Dhananjaya and even to Vasudeva, so it thinks of you.

अध्याय ८

श्लोक 23.49

कर्णॊ हय अभ्यधिकः पार्थाद अस्त्रैर एव नरर्षभ भवान अप्य अधिकः कृष्णाद अश्वयाने बले तथा

karṇò haya abhyadhikaḥ pārthāda astraira eva nararṣabha bhavāna apya adhikaḥ kṛṣṇāda aśvayāne bale tathā

हिन्दी अर्थ

अर्जुनके रथसे बढ़ जायगा

English

Karna is superior to Partha in weapons, O bull among men, and you are superior to Krishna in horse-driving and strength.

अध्याय ८

श्लोक 23.50

यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवॊ महामनाः दविगुणं तवं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः

yathāśvahṛdayaṃ veda vāsudevò mahāmanāḥ daviguṇaṃ tavaṃ tathā vettha madrarāja na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा पाण्डवान् संख्ये विजेष्ये वै समागतान्

English

As the great-minded Vasudeva knows the heart of horses, you know it twice as well, king of the Madras; there is no doubt."

अध्याय ८

श्लोक 23.51

[ष] यन मा बरवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव विशिष्टं देवकीपुत्रात परीतिमान अस्म्य अहं तवयि

[ṣa] yana mā baravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava viśiṣṭaṃ devakīputrāta parītimāna asmya ahaṃ tavayi

हिन्दी अर्थ

किमु पाण्डुसुता राजन् रणे मानुषयोनय: योनिमें उत्पन्न हुए पाण्डव तो कर ही कैसे सकते हैं

English

[Shalya said:] "Son of Gandhari, since you say in the midst of the army that I am superior to Devaki's son, I am pleased with you.

अध्याय ८

श्लोक 23.52

एष सारथ्यम आतिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा तवं वीर मन्यसे

eṣa sārathyama ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tavaṃ vīra manyase

हिन्दी अर्थ

अनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवा:

English

I take on the charioteering of the renowned Radheya as he fights the foremost of the Pandavas, as you, hero, desire.

अध्याय ८

श्लोक 23.53

समयश च हि मे वीर कश चिद वैकर्तनं परति उत्सृजेयं यथाश्रद्धम अहं वाचॊ ऽसय संनिधौ

samayaśa ca hi me vīra kaśa cida vaikartanaṃ parati utsṛjeyaṃ yathāśraddhama ahaṃ vācò 'saya saṃnidhau

हिन्दी अर्थ

अभिगम्याब्रवीद् राजा मद्रराजमिदं वच: इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णदुर्योधनसंवादे एकत्रिंशो5ध्याय:

English

But there is a condition of mine, hero, with regard to Vaikartana: in his presence I may speak freely as I wish."

अध्याय ८

श्लोक 23.54

[स] तथेति राजन पुत्रस ते सह कर्णेन भारत अब्रवीन मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम

[sa] tatheti rājana putrasa te saha karṇena bhārata abravīna madrarājasya sutaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद् वाक्यमब्रवीत्

English

[Sanjaya said:] "So be it," O king, said your son with Karna to the Madra king's son, O best of the Bharatas.

अध्याय ८

श्लोक 24.1

[दुर] भूय एव तु मद्रेश यत ते वक्ष्यामि तच छृणु यथा पुरावृत्तम इदं युद्धे देवासुरे विभॊ

[dura] bhūya eva tu madreśa yata te vakṣyāmi taca chṛṇu yathā purāvṛttama idaṃ yuddhe devāsure vibhò

हिन्दी अर्थ

स पाहि सर्वथा कर्ण यथा ब्रह्मा महेश्वरम तथा मद्रेश्वराद्य त्वं राधेयं प्रतिपालय

English

the gods, Asuras and Gandharvas, and the Kinnaras and great serpents ! If thou slayest him today, O mighty-armed one, the victory will be thine, O Phalguna! The thorn also which for twelve years hath been planted in my heart will then be plucked out! Knowing this, O thou of mighty arms, form thou the array that thou wishest!" Hearing those words of his brother, that Pandava of the white steeds disposed his army in counter array after the form of the half moon. On the left side was stationed Bhimasena, and on the right was stationed the great bowman Dhrishtadyumna. In the middle of the array were the king and Dhananjaya the son of Pandu. Nakula and Sahadeva were at the rear of king Yudhishthira the just. The two Pancala princes, Yudhamanyu and Uttamauja, became the protectors of (Arjuna's) car wheels. Protected by the diadem-decked Arjuna himself, they did not quit Arjuna for a moment. The remaining kings, possessed of great courage, clad in mail, stood in the array, each in the position assigned to him, according to the measure of his enthusiasm and resolution, O Bharata. Having thus formed their great array, O Bharata, the Pandavas, and the mighty bowmen of thy army set their hearts on battle. Beholding thy army disposed into battle array by the Suta's son in battle Duryodhana with all his brethren regarded the Pandavas to be already slain. Similarly Yudhishthira, O king, beholding the Pandava army disposed in array, regarded the Dhartarashtras with Kama to be already slain. Then conches, and kettle-drums, and tabours, and large drums, and cymbals, and Dindimas, and Jharjharas, were loudly blown and beaten on all sides ! Indeed, those loud-sounding instruments were blown and beaten, O king, among both the armies. Leonine roars also arose, uttered by brave warriors for victory. And there also arose, O king, the noise of neighing steeds and grunting elephants, and the fierce clatter of car-wheels. None, O Bharata, (in the Kaurava army), at that time, felt the loss of Drona, seeing the great bowman Kama clad in mail and stationed at the head of the array. Both armies, O monarch, teeming with joyous men, stood, eager for battle and (ready) to destroy each other without delay. There, the two heroes, viz., Kama and the son of Pandu, excited with wrath at sight of each other, and both firmly resolved, stood or careered, O king, through their respective divisions. The two armies, as they advanced to meet each other, seemed to dance (in joy). From the wings and the side-wings of both, warriors desirous of battle came forth. Then commenced the battle, O monarch, of men, elephants, steeds, and cars, engaged in destroying one

अध्याय ८

श्लोक 24.2

यद उक्तवान पितुर मह्यं मार्कण्डेयॊ महान ऋषिः तद अशेषेण बरुवतॊ मम राजर्षिसत्तम तवं निबॊध न चाप्य अत्र कर्तव्या ते विचारणा

yada uktavāna pitura mahyaṃ mārkaṇḍeyò mahāna ṛṣiḥ tada aśeṣeṇa baruvatò mama rājarṣisattama tavaṃ nibòdha na cāpya atra kartavyā te vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

तदा भीत: सुरपतिर्मुक्त्वा तानि पुराण्यथ

English

[Duryodhana said:] "What the great sage Markandeya told my father, hear in full as I tell it, best of royal sages; you need make no further inquiry.

अध्याय ८

श्लोक 24.3

देवानाम असुराणां च महान आसीत समागमः बभूव परथमॊ राजन संग्रामस तारका मयः निर्जिताश च तदा दैत्या दैवतैर इति नः शरुतम

devānāma asurāṇāṃ ca mahāna āsīta samāgamaḥ babhūva parathamò rājana saṃgrāmasa tārakā mayaḥ nirjitāśa ca tadā daityā daivataira iti naḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

तान् स्वस्तिवादेनाभ्यर्च्य समुत्थाप्प च शडकर: त्रयम्बकेणा भ्यनुज्ञातास्ततस्ते स्वस्थचेतस:

English

There was a great encounter between gods and asuras; the first battle, O king, was the Taraka war, and, as we have heard, the daityas were then conquered by the gods.

अध्याय ८

श्लोक 24.4

निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास तरयः ताराक्षः कमलाक्षश च विद्युन्माली च पार्थिव

nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutāsa tarayaḥ tārākṣaḥ kamalākṣaśa ca vidyunmālī ca pārthiva

हिन्दी अर्थ

हैत्योंका है, ऐसा हम मानते हैं; क्योंकि उनके तेज और बलको हमने देख लिया है

English

When the daityas were conquered, the three sons of Taraka—Tarakaksha, Kamalaksha and Vidyunmalin, O king—

अध्याय ८

श्लोक 24.5

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे सथिताः तपसा कर्शयाम आसुर देहान सवाञ शत्रुतापन

tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sathitāḥ tapasā karśayāma āsura dehāna savāña śatrutāpana

हिन्दी अर्थ

तीनोंको उनका बाण बनाया शृज्रमग्निर्बभूवास्य भलल: सोमो विशाम्पते

English

taking up fierce austerity and abiding in the highest observances, wasted their own bodies with penance, scorcher of foes.

अध्याय ८

श्लोक 24.6

दमेन तपसा चैव नियमेन च पार्थिव तेषां पितामहः परीतॊ वरदः परददौ वरान

damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva teṣāṃ pitāmahaḥ parītò varadaḥ paradadau varāna

हिन्दी अर्थ

विचित्र शोभा धारण करता है, चर्म (रथका ऊपरी आवरण) बनाया

English

With self-control, austerity and observance, O king, the Grandsire was pleased and, giver of boons, granted them boons.

अध्याय ८

श्लोक 24.7

अवध्यत्वं च ते राजन सर्वभूतेषु सर्वदा सहिता वरयाम आसुः सर्वलॊकपितामहम

avadhyatvaṃ ca te rājana sarvabhūteṣu sarvadā sahitā varayāma āsuḥ sarvalòkapitāmahama

हिन्दी अर्थ

दिव्या वाचश्न विद्याश्न परिपार्श्वचरा: स्थिता: ओंकारश्न मुखे राजन्नतिशो भाकरो5 भवत्

English

Together they chose from the Grandsire of all the worlds immunity from death, O king, from all beings always.

अध्याय ८

श्लोक 24.8

तान बरवीत तदा देवॊ लॊकानां परभुर ईश्वरः नास्ति सर्वामरत्वं हि निवर्तध्वम अतॊ ऽसुराः वरम अन्यं वृणीध्वं वै यादृशं संप्ररॊचते

tāna baravīta tadā devò lòkānāṃ parabhura īśvaraḥ nāsti sarvāmaratvaṃ hi nivartadhvama atò 'surāḥ varama anyaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ saṃpraròcate

हिन्दी अर्थ

पुण्यगन्धवहं राजन् श्वसन देवसत्तमम्

English

The god, lord and master of the worlds, said to them: "There is no immortality for all; desist from this, asuras; choose another boon, whatever pleases you."

अध्याय ८

श्लोक 24.9

ततस ते सहिता राजन संप्रधार्यासकृद बहु सर्वलॊकेश्वरं वाक्यं परणम्यैनम अथाब्रुवन

tatasa te sahitā rājana saṃpradhāryāsakṛda bahu sarvalòkeśvaraṃ vākyaṃ paraṇamyainama athābruvana

हिन्दी अर्थ

तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम्

English

Then, O king, they together deliberated many times, bowed to the lord of all the worlds and said:

अध्याय ८

श्लोक 24.10

अस्माकं तवं वरं देव परयच्छेमं पितामह वयं पुराणि तरीण्य एव समास्थाय महीम इमाम विचरिष्याम लॊके ऽसमिंस तवत्प्रसाद पुरस्कृताः

asmākaṃ tavaṃ varaṃ deva parayacchemaṃ pitāmaha vayaṃ purāṇi tarīṇya eva samāsthāya mahīma imāma vicariṣyāma lòke 'samiṃsa tavatprasāda puraskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शकुनि: सौबलो द्रौणिरहमेव च नो बलम्

English

"Grant us this boon, O god, Grandsire: that, resorting to three cities, we may roam this earth in this world, honoured by your grace.

अध्याय ८

श्लोक 24.11

ततॊ वर्षसहस्रे तु समेष्यामः परस्परम एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्य एतानि चानघ

tatò varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparama ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇya etāni cānagha

हिन्दी अर्थ

यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यक्षाणि तथैव तत् इदानीं विक्रमो हास्य कृष्णेन सहितस्य च

English

After a thousand years we shall meet each other, and these cities, sinless one, will become one.

अध्याय ८

श्लोक 24.12

समागतानि चैतानि यॊ हन्याद भगवंस तदा एकेषुणा देववरः स नॊ मृत्युर भविष्यति एवम अस्त्व इति तान देवः परत्युक्त्वा पराविशद दिवम

samāgatāni caitāni yò hanyāda bhagavaṃsa tadā ekeṣuṇā devavaraḥ sa nò mṛtyura bhaviṣyati evama astva iti tāna devaḥ paratyuktvā parāviśada divama

हिन्दी अर्थ

करते हुए मेरे पराक्रमको देख लेना

English

And when these have joined, whoever, O Lord, best of gods, shall destroy them with a single arrow shall be our death." Saying "So be it" to them, the god returned to heaven.

अध्याय ८

श्लोक 24.13

ते तु लब्धवराः परीताः संप्रधार्य परस्परम पुरत्रय विसृष्ट्य अर्थं मयं वव्रुर महासुरम विश्वकर्माणम अजरं दैत्यदानव पूजितम

te tu labdhavarāḥ parītāḥ saṃpradhārya parasparama puratraya visṛṣṭya arthaṃ mayaṃ vavrura mahāsurama viśvakarmāṇama ajaraṃ daityadānava pūjitama

हिन्दी अर्थ

न क्षत्रियों वै सूतानां शुणुयाच्च कथठ्चन सेवक हो, यह कोई किसी प्रकार कहीं नहीं सुन सकता

English

Having obtained their boon, they were pleased and, after deliberating together, chose the great asura Maya, ageless Vishvakarma, honoured by daityas and danavas, to build the three cities.

अध्याय ८

श्लोक 24.14

ततॊ मयः सवतपसा चक्रे धीमान पुराणि ह तरीणि काञ्चनम एकं तु रौप्यं कार्ष्णायसं तथा

tatò mayaḥ savatapasā cakre dhīmāna purāṇi ha tarīṇi kāñcanama ekaṃ tu raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

द्विगुणं त्वं तथा वेत्सि मद्रराजेश्वरात्मज

English

Then the wise Maya by his own austerity made three cities: one of gold, one of silver and one of black iron.

अध्याय ८

श्लोक 24.15

काञ्चनं दिवि तत्रासीद अन्तरिक्षे च राजतम आयसं चाभवद भूमौ चक्रस्थं पृथिवीपते

kāñcanaṃ divi tatrāsīda antarikṣe ca rājatama āyasaṃ cābhavada bhūmau cakrasthaṃ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

ततस्ते सहिता राजन् सम्प्रधार्यासकृत् प्रथम् शीश नवाकर उनसे इस प्रकार कहा--

English

The golden one was in heaven, the silver in the sky, and the iron one on earth, resting on a wheel, O lord of the earth.

अध्याय ८

श्लोक 24.16

एकैकं यॊजनशतं विस्तारायाम संमितम गृहाट्टाट्टालक युतं बृहत पराकारतॊरणम

ekaikaṃ yòjanaśataṃ vistārāyāma saṃmitama gṛhāṭṭāṭṭālaka yutaṃ bṛhata parākāratòraṇama

हिन्दी अर्थ

स तु लब्ध्वा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरि:

English

Each measured a hundred yojanas in breadth and length, with houses, towers and turrets, a great rampart and gateways,

अध्याय ८

श्लोक 24.17

गुणप्रसव संबाधम असंबाधम अनामयम परासादैर विविधैश चैव दवारैश चाप्य उपशॊभितम

guṇaprasava saṃbādhama asaṃbādhama anāmayama parāsādaira vividhaiśa caiva davāraiśa cāpya upaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

न तेषामभवद् राजन् क्षयो युद्धे कदाचन निर्लज्ज होकर सब ओर लूटपाट करने लगे

English

crowded with every excellence yet uncrowded, free from disease, adorned with palaces of many kinds and with gates.

अध्याय ८

श्लोक 24.18

पुरेषु चाभवन राजन राजानॊ वै पृथक पृथक काञ्चनं तारकाक्षस्य चित्रम आसीन महात्मनः राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम

pureṣu cābhavana rājana rājānò vai pṛthaka pṛthaka kāñcanaṃ tārakākṣasya citrama āsīna mahātmanaḥ rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasama

हिन्दी अर्थ

विचेरु: स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिता:

English

In the cities, O king, there were separate kings: the wondrous golden one belonged to the great-souled Tarakaksha, the silver one to Kamalaksha and the iron one to Vidyunmalin.

अध्याय ८

श्लोक 24.19

तरयस ते दैत्य राजानस तरीँल लॊकान आशु तेजसा आक्रम्य तस्थुर वर्षाणां पूगान नाम परजापतिः

tarayasa te daitya rājānasa tarī~la lòkāna āśu tejasā ākramya tasthura varṣāṇāṃ pūgāna nāma parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वज्रपात करते हुए उन तीनों पुरोंके साथ युद्ध करने लगे नाशकत् तान्यभेद्यानि यदा भेत्तुं पुरंदर:

English

Those three daitya kings, by their splendour, quickly overran the three worlds and remained for multitudes of years, as the Lord of Creatures ordained.

अध्याय ८

श्लोक 24.20

तेषां दानवमुख्यानां परयुतान्य अर्बुदानि च कॊट्यश चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस ततस ततः महद ऐश्वर्यम इच्छन्तस तरिपुरं दुर्गम आश्रिताः

teṣāṃ dānavamukhyānāṃ parayutānya arbudāni ca kòṭyaśa cāprativīrāṇāṃ samājagmusa tatasa tataḥ mahada aiśvaryama icchantasa taripuraṃ durgama āśritāḥ

हिन्दी अर्थ

जगामाथ तदाख्यातु विप्रकारं सुरेतरै: वधोपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम्

English

Of those chief danavas, tens of thousands, hundreds of millions and crores of unmatched heroes gathered from every side, desiring great sovereignty, relying on the fortress of Tripura.

अध्याय ८

श्लोक 24.21

सर्वेषां च पुनस तेषां सर्वयॊगवहॊ मयः तम आश्रित्य हि ते सर्वे अवर्तन्ताकुतॊ भयाः

sarveṣāṃ ca punasa teṣāṃ sarvayògavahò mayaḥ tama āśritya hi te sarve avartantākutò bhayāḥ

हिन्दी अर्थ

बताकर उनसे उन हैत्योंके वधका उपाय पूछा

English

For all of them Maya bore the burden of every device, and relying on him they all lived free of fear.

अध्याय ८

श्लोक 24.22

यॊ हि यं मनसा कामं दध्यौ तरिपुरसंश्रयः तस्मै कामं मयस तं तं विदधे मायया तदा

yò hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau taripurasaṃśrayaḥ tasmai kāmaṃ mayasa taṃ taṃ vidadhe māyayā tadā

हिन्दी अर्थ

ममापि सो5पराध्नोति यो युष्माकमसौम्यकृत् तुम्हारी बुराई करता है, वह मेरा भी अपराधी है

English

Whatever desire anyone in Tripura conceived in mind, Maya then by his magic fulfilled each one.

अध्याय ८

श्लोक 24.23

तारकाक्ष सुतश चासीद धरिर नाम महाबलः तपस तेपे परमकं येनातुष्यत पितामहः

tārakākṣa sutaśa cāsīda dharira nāma mahābalaḥ tapasa tepe paramakaṃ yenātuṣyata pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

अपराध्यन्ति सतत ये युष्मान् पीडयन्त्युत

English

There was a mighty son of Tarakaksha named Hari, who practised supreme austerity, by which the Grandsire was pleased.

अध्याय ८

श्लोक 24.24

स तुष्टम अवृणॊद देवं वापी भवतु नः पुरे शस्त्रैर विनिहता यत्र कषिप्ताः सयुर बलवत्तराः

sa tuṣṭama avṛṇòda devaṃ vāpī bhavatu naḥ pure śastraira vinihatā yatra kaṣiptāḥ sayura balavattarāḥ

हिन्दी अर्थ

अधार्मिकास्तु हन्तव्या इति मे वतमाहितम् ले रखा है कि पापात्माओंका वध कर दिया जाय

English

Pleased, he chose of the god: "Let there be a pool in our city, in which those slain by weapons and cast in will become stronger."

अध्याय ८

श्लोक 24.25

स तु लब्ध्वा वरं वीरस तारकाक्ष सुतॊ हरिः ससृजे तत्र वापीं तां मृतानां जीवनीं परभॊ

sa tu labdhvā varaṃ vīrasa tārakākṣa sutò hariḥ sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtānāṃ jīvanīṃ parabhò

हिन्दी अर्थ

न च स्थाणुमृते शक्तो भेत्तुमेकेषुणा पुर:

English

Having obtained the boon, the hero Hari, son of Tarakaksha, created there that pool, O lord, restoring the dead to life.

अध्याय ८

श्लोक 24.26

येन रूपेण दैत्यस तु येन वेषेण चैव ह मृतस तस्यां परिक्षिप्तस तादृशेनैव जज्ञिवान

yena rūpeṇa daityasa tu yena veṣeṇa caiva ha mṛtasa tasyāṃ parikṣiptasa tādṛśenaiva jajñivāna

हिन्दी अर्थ

योद्धारं वृणुतादित्या: स तान् हन्ता सुरेतरान् ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा वृषाड्कं शरणं ययु:

English

In whatever form and dress a daitya died and was cast into it, he came to life in just that same form.

अध्याय ८

श्लोक 24.27

तां पराप्य तरैपुरस्थास तु सर्वाँल लॊकान बबाधिरे महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः न तेषाम अभवद राजन कषयॊ युद्धे कथं चन

tāṃ parāpya taraipurasthāsa tu sarvā~la lòkāna babādhire mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ na teṣāma abhavada rājana kaṣayò yuddhe kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: सह धर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गता:

English

Having obtained it, those dwelling in Tripura oppressed all the worlds, perfected by great austerity, increasing the gods' fear; they suffered no destruction in battle at all, O king.

अध्याय ८

श्लोक 24.28

ततस ते लॊभमॊहाभ्याम अभिभूता विचेतसः निर्ह्रीकाः संस्थितिं सर्वे सथापितां समलूलुपन

tatasa te lòbhamòhābhyāma abhibhūtā vicetasaḥ nirhrīkāḥ saṃsthitiṃ sarve sathāpitāṃ samalūlupana

हिन्दी अर्थ

महादेवजीकी स्तुति करते हुए सम्पूर्ण हृदयसे उनकी शरणमें गये अनन्यसदृशं लोके भगवन्तमकल्मषम्

English

Then, overcome by greed and delusion, senseless, shameless, they all plundered the established order.

अध्याय ८

श्लोक 24.29

विद्राव्य सगणान देवांस तत्र तत्र तदा तदा विचेरुः सवेन कामेन वरदानेन दर्पिताः

vidrāvya sagaṇāna devāṃsa tatra tatra tadā tadā viceruḥ savena kāmena varadānena darpitāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतमयं दृष्टवा तमजं जगत: प्रतिम्

English

Having driven the gods with their hosts from place to place at every turn, they roamed, proud of their desire and their boon.

अध्याय ८

श्लोक 24.30

देवारण्यानि सर्वाणि परियाणि च दिवौकसाम ऋषीणाम आश्रमान्पुण्यान यूपाञ्जन पदांस तथा वयनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः

devāraṇyāni sarvāṇi pariyāṇi ca divaukasāma ṛṣīṇāma āśramānpuṇyāna yūpāñjana padāṃsa tathā vayanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नम: स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय शम्भवे

English

Those wicked-conducted danavas, transgressing all limits, destroyed all the forests of the gods, the dear places of the dwellers in heaven, the holy hermitages of sages, sacrificial posts and settlements.

अध्याय ८

श्लोक 24.31

ते देवाः सहिताः सर्वे पितामहम अरिंदम अभिजग्मुस तदाख्यातुं विप्र कारं सुरेतरैः

te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmahama ariṃdama abhijagmusa tadākhyātuṃ vipra kāraṃ suretaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने तपोरताय पिड्डाय व्रतिने कृत्तिवाससे

English

All those gods together, O tamer of foes, then went to the Grandsire to tell him of the injury done by the foes of the gods.

अध्याय ८

श्लोक 24.32

ते तत्त्वं सर्वम आख्याय शिरसाभिप्रणम्य च वधॊपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम

te tattvaṃ sarvama ākhyāya śirasābhipraṇamya ca vadhòpāyamapṛcchanta bhagavantaṃ pitāmahama

हिन्दी अर्थ

प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्धिट्संघधातिने

English

Telling him the whole truth and bowing with their heads, they asked the Lord Grandsire for a means of slaying them.

अध्याय ८

श्लोक 24.33

शरुत्वा तद भगवान देवॊ देवान इदम उवाच ह असुराश च दुरात्मानस ते चापि विभुध दविषः अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान पीडयन्त्य उत

śarutvā tada bhagavāna devò devāna idama uvāca ha asurāśa ca durātmānasa te cāpi vibhudha daviṣaḥ aparādhyanti satataṃ ye yuṣmāna pīḍayantya uta

हिन्दी अर्थ

गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः मनोवाककर्मभिददेव त्वां प्रपन्नानू भजस्व न:

English

Hearing it, the Lord God said to the gods: "Those evil-souled asuras, and also those, O wise ones, who hate the gods, constantly offend, they who oppress you.

अध्याय ८

श्लोक 24.34

अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः अधार्मिकास तु हन्तव्या इत्य अहं परब्रवीमि वः

ahaṃ hi tulyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ adhārmikāsa tu hantavyā itya ahaṃ parabravīmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

और क्रियाद्वारा आपकी शरणमें आये हैं। आप हमें अपनाइये'

English

I am the same to all beings, no doubt; but I tell you that the unrighteous must be slain.

अध्याय ८

श्लोक 24.35

ते यूयं सथाणुम ईशानं जिष्णुम अक्लिष्टकारिणम यॊद्धारं वृणुतादित्याः स तान हन्ता सुरेतरान

te yūyaṃ sathāṇuma īśānaṃ jiṣṇuma akliṣṭakāriṇama yòddhāraṃ vṛṇutādityāḥ sa tāna hantā suretarāna

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत कि करवाणि व: इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि त्रिपुराख्याने त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:

English

You, Adityas, choose Sthanu, Ishana, the victorious, of effortless action, as fighter; he will slay those enemies of the gods."

अध्याय ८

श्लोक 24.36

इति तस्य वचः शरुत्वा देवाः शक्रपुरॊगमाः बरह्माणम अग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः

iti tasya vacaḥ śarutvā devāḥ śakrapurògamāḥ barahmāṇama agrataḥ kṛtvā vṛṣāṅkaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

सत्कृत्य शड्करं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वच:

English

Hearing his words, the gods led by Shakra, with Brahma before them, went to take refuge with the bull-bannered one (Shiva).

अध्याय ८

श्लोक 24.37

तपः परं समातस्थुर गृणन्तॊ बरह्म शाश्वतम ऋषिभिः सहधर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः

tapaḥ paraṃ samātasthura gṛṇantò barahma śāśvatama ṛṣibhiḥ sahadharmajñā bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये आप ही प्रतिपक्षी शत्रु हो सकते हैं कुरु प्रसादं देवेश दानवाज्जहि शड्कर

English

They practised supreme austerity, chanting the eternal Brahman, and with the sages, knowers of dharma, took refuge in Bhava with all their being.

अध्याय ८

श्लोक 24.38

तुष्टुवुर वाग्भिर अर्थ्याभिर भयेष्व अभयकृत्तमम सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वम आत्मना

tuṣṭuvura vāgbhira arthyābhira bhayeṣva abhayakṛttamama sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ sarvama ātmanā

हिन्दी अर्थ

हमपर कृपा कीजिये और इन दानवोंको मार डालिये

English

They praised with meaningful words the greatest giver of fearlessness in dangers, the Self of all, the great soul by whom all is pervaded by the self,

अध्याय ८

श्लोक 24.39

तपॊ विशेषैर बहुभिर यॊगं यॊ वेद चात्मनः यः सांख्यम आत्मनॊ वेद यस्य चात्मा वशे सदा

tapò viśeṣaira bahubhira yògaṃ yò veda cātmanaḥ yaḥ sāṃkhyama ātmanò veda yasya cātmā vaśe sadā

हिन्दी अर्थ

शरण्यस्त्वं हि लोकेश ते वयं शरणं गता: न त्वेक उत्सहे हन्तुं बलस्था हि सुरद्विष:

English

who by many special austerities knows the yoga of the Self, who knows the Sankhya of the Self, and whose Self is always self-controlled.

अध्याय ८

श्लोक 24.40

ते तं ददृशुर ईशानं तेजॊराशिम उमापतिम अनन्यसदृशं लॊके वरतवन्तम अकल्मषम

te taṃ dadṛśura īśānaṃ tejòrāśima umāpatima ananyasadṛśaṃ lòke varatavantama akalmaṣama

हिन्दी अर्थ

मम तेजोबलार्धेन सर्वान् निध्नत शात्रवान् सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान्

English

They saw that Ishana, a mass of splendour, lord of Uma, unequalled in the world, observant of vows and sinless.

अध्याय ८

श्लोक 24.41

एकं च भगवन्तं ते नानारूपम अकल्पयन आत्मनः परतिरूपाणि रूपाण्य अथ महात्मनि परस्परस्य चापश्यन सर्वे परमविस्मिताः

ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpama akalpayana ātmanaḥ paratirūpāṇi rūpāṇya atha mahātmani parasparasya cāpaśyana sarve paramavismitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही हम सब लोगोंके आधे बलसे युक्त हो शत्रुओंका वध कीजिये

English

They imagined that one Lord in many forms; in the great soul they saw forms corresponding to their own, and saw each other, all greatly astonished.

अध्याय ८

श्लोक 24.42

सर्वभूतमयं चेशं तम अजं जगतः पतिम देवा बरह्मर्षयश चैव शिरॊभिर धरणीं गताः

sarvabhūtamayaṃ ceśaṃ tama ajaṃ jagataḥ patima devā barahmarṣayaśa caiva śiròbhira dharaṇīṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

अहमेतान् हनिष्यामि युष्मत्तेजोर्धबृंहित: तो मैं ही तुमलोगोंके आधे तेजसे परिपुष्ट हो इन हैत्योंका वध करूँगा

English

The gods and Brahmin sages bowed their heads to the earth before that unborn lord of the world, who is made of all beings.

अध्याय ८

श्लोक 24.43

तान सवस्ति वाक्येनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शंकरः बरूत बरूतेति भगवान समयमानॊ ऽभयभाषत

tāna savasti vākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṃkaraḥ barūta barūteti bhagavāna samayamānò 'bhayabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अर्धमादाय सर्वेषां तेजसा भ्यधिको5भवत्

English

Shankara, honouring them with blessings and raising them up, the Lord said smiling, "Speak, speak."

अध्याय ८

श्लोक 24.44

तर्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास ततस ते ऽसवस्थचेतसः नमॊ नमस ते ऽसतु विभॊ तत इत्य अब्रुवन भवम

taryambakeṇābhyanujñātāsa tatasa te 'savasthacetasaḥ namò namasa te 'satu vibhò tata itya abruvana bhavama

हिन्दी अर्थ

तेजका आधा भाग लेकर वे अधिक तेजस्वी हो गये महादेव इति ख्यातस्ततः प्रभृति शड्कर:ः

English

Permitted by the three-eyed one, their minds at ease, they said to Bhava, "Salutations, salutations to you, O Lord."

अध्याय ८

श्लोक 24.45

नमॊ देवातिदेवाय धन्विने चातिमन्यवे परजापतिमखघ्नाय परजापतिभिर ईड्यसे

namò devātidevāya dhanvine cātimanyave parajāpatimakhaghnāya parajāpatibhira īḍyase

हिन्दी अर्थ

उन भगवान् शंकरका महादेव नाम विख्यात हो गया

English

"Salutations to the god of gods, the bowman, of great wrath, destroyer of the sacrifice of the Lord of Creatures, praised by the Lords of Creatures.

अध्याय ८

श्लोक 24.46

नमः सतुताय सतुत्याय सतूयमानाय मृत्यवे विलॊहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने

namaḥ satutāya satutyāya satūyamānāya mṛtyave vilòhitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline

हिन्दी अर्थ

हनिष्यामि रथेनाजौ तान् रिपून् वो दिवौकस: युद्धस्थलमें तुम्हारे उन शत्रुओंका वध करूँगा

English

Salutations to him who is praised, to be praised, being praised, to Death; to the red one, Rudra, the blue-necked, the bearer of the trident.

अध्याय ८

श्लोक 24.47

अमॊघाय मृगाक्षाय परवरायुध यॊधिने दुर्वारणाय शुक्राय बरह्मणे बरह्मचारिणे

amòghāya mṛgākṣāya paravarāyudha yòdhine durvāraṇāya śukrāya barahmaṇe barahmacāriṇe

हिन्दी अर्थ

पश्यध्वं यावदद्यैतान् पातयामि महीतले

English

To the unerring, the deer-eyed, the fighter with the best weapons, the hard to restrain, the pure, the Brahman, the celibate student.

अध्याय ८

श्लोक 24.48

ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्म वाससे तपॊनित्याय पिङ्गाय वरतिने कृत्ति वाससे

īśānāyāprameyāya niyantre carma vāsase tapònityāya piṅgāya varatine kṛtti vāsase

हिन्दी अर्थ

हैत्योंको भूतलपर मार गिराऊँ?” रथं ते कल्पयिष्यामो देवेश्वर सुवर्चसम्

English

To Ishana, the immeasurable, the controller, the one clad in hide, the ever-austere, the tawny, the vow-keeper, the one clad in skin.

अध्याय ८

श्लोक 24.49

कुमार पित्रे तर्यक्षाय परवरायुध धारिणे परपन्नार्ति विनाशाय बरह्म दविट संघघातिने

kumāra pitre taryakṣāya paravarāyudha dhāriṇe parapannārti vināśāya barahma daviṭa saṃghaghātine

हिन्दी अर्थ

ततो विबुधशार्दूलास्ते रथं समकल्पयन्

English

To the father of Kumara, the three-eyed, the bearer of the best weapons, the destroyer of the distress of those who seek refuge, the slayer of hosts that hate Brahman.

अध्याय ८

श्लोक 24.50

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः

vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीदेवीको उस समय देवताओंने रथ बनाया

English

Salutations to the lord of trees, lord of men, always lord of cattle, lord of sacrifices.

अध्याय ८

श्लोक 24.51

नमॊ ऽसतु ते ससैन्याय तर्यम्बकायॊग्र तेजसे मनॊवाक कर्मभिर देव तवां परपन्नान भजस्व नः

namò 'satu te sasainyāya taryambakāyògra tejase manòvāka karmabhira deva tavāṃ parapannāna bhajasva naḥ

हिन्दी अर्थ

और विदिशाएँ उस रथका आवरण थीं ईषा नक्षत्रवंशश्व॒ युग: कृतयुगो5भवत्

English

Salutations to you with your host, to the three-eyed, of fierce splendour; with mind, speech and deeds, O God, cherish us who have taken refuge in you."

अध्याय ८

श्लोक 24.52

ततः परसन्नॊ भगवान सवागतेनाभिनन्द्य तान परॊवाच वयेतु वस्त्रासॊ बरूत किं करवाणि वः

tataḥ parasannò bhagavāna savāgatenābhinandya tāna paròvāca vayetu vastrāsò barūta kiṃ karavāṇi vaḥ

हिन्दी अर्थ

उदयास्तावधिष्ठाने गिरी चक्कुः सुरोत्तमा:

English

Then the pleased Lord, welcoming them with a greeting, said: "Let your fear depart; say what I shall do for you."

अध्याय ८

श्लोक 24.53

पितृदेवर्षिसंघेभ्यॊ वरे दत्ते महात्मना सत्कृत्य शंकरं पराह बरह्मा लॊकहितं वचः

pitṛdevarṣisaṃghebhyò vare datte mahātmanā satkṛtya śaṃkaraṃ parāha barahmā lòkahitaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

रथका परिस्कर (चक्ररक्षा आदिका साधन) बन गया उपस्करो रथस्यासन्नाप: सर्वाश्ष निम्नगा:

English

When the great soul had granted the boon to the hosts of fathers, gods and sages, Brahma, honouring Shankara, spoke words for the good of the world.

अध्याय ८

श्लोक 24.54

तवातिसर्गाद देवेश पराजापत्यम इदं पदम मयाधितिष्ठता दत्तॊ दानवेभ्यॊ महान वरः

tavātisargāda deveśa parājāpatyama idaṃ padama mayādhitiṣṭhatā dattò dānavebhyò mahāna varaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग हुआ। उस रथके बन्धन आदिकी सामग्री जल तथा सम्पूर्ण नदियाँ थीं

English

"By your creation, Lord of the gods, this office of Prajapati exists; I, occupying it, gave the danavas a great boon.

अध्याय ८

श्लोक 24.55

तान अतिक्रान्त मर्यादान नान्यः संहर्तुम अर्हति तवाम ऋते भूतभव्येश तवं हय एषां परत्य अरिर वधे

tāna atikrānta maryādāna nānyaḥ saṃhartuma arhati tavāma ṛte bhūtabhavyeśa tavaṃ haya eṣāṃ paratya arira vadhe

हिन्दी अर्थ

अनुकर्ष ग्रहा दीप्ता वरूथं चापि तारका: चमकते हुए ग्रह और तारे वरूथ (रथकी रक्षाके लिये आवरण) हुए

English

None other than you can destroy those who have transgressed limits, O lord of past and future; you are their opponent in slaying.

अध्याय ८

श्लोक 24.56

स तवं देव परपन्नानां याचतां च दिवौकसाम कुरु परसादं देवेश दानवाञ जहि शूलभृत

sa tavaṃ deva parapannānāṃ yācatāṃ ca divaukasāma kuru parasādaṃ deveśa dānavāña jahi śūlabhṛta

हिन्दी अर्थ

ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टा: पुष्पफलोपगा:

English

So, O God, show favour to the gods who beg you, who have taken refuge; slay the danavas, trident-bearer."

अध्याय ८

श्लोक 24.57

[भग] हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकम इति मे मतिः न तव एकॊ ऽहं वधे तेषां समर्थॊ वै सुरद्विषाम

[bhaga] hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākama iti me matiḥ na tava ekò 'haṃ vadhe teṣāṃ samarthò vai suradviṣāma

हिन्दी अर्थ

पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते सत्यहनी शुभे योक्‍त्राणि चक्रुर्नागांश्व॒ नि:ःश्वसन्‍तो महोरगान्

English

[The Lord said:] "My view is that all your enemies must be slain; but I alone am not able to kill those enemies of the gods.

अध्याय ८

श्लोक 24.58

ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनास्त्र तेजसा जयध्वं युधि ताञ शत्रून संघातॊ हि महाबलः

te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāstra tejasā jayadhvaṃ yudhi tāña śatrūna saṃghātò hi mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्पोंको उस रथके जोत बनाये

English

All of you together, with the splendour of my weapon, conquer those foes in battle, for the host is very strong."

अध्याय ८

श्लोक 24.59

[देवाह] अस्मत तेजॊबलं यावत तावद दविगुणम एव च तेषाम इति ह मन्यामॊ दृष्टतेजॊबला हि ते

[devāha] asmata tejòbalaṃ yāvata tāvada daviguṇama eva ca teṣāma iti ha manyāmò dṛṣṭatejòbalā hi te

हिन्दी अर्थ

कालपृष्ठोडथ नहुष: कर्कोटकधनंजयौ ग्रहनक्षत्रताराभि श्षर्म चित्र नभस्तलम्

English

[The gods said:] "As much as our splendour and strength is, they have twice as much, we think, for we have seen their splendour and strength."

अध्याय ८

श्लोक 24.60

[भग] वध्यास ते सर्वतः पापा ये युष्मास्व अपराधिनः मम तेजॊबलार्धेन सर्वांस तान घनत शात्रवान

[bhaga] vadhyāsa te sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsva aparādhinaḥ mama tejòbalārdhena sarvāṃsa tāna ghanata śātravāna

हिन्दी अर्थ

सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम् धर्म: सत्यं तपोर्थश्न विहितास्तत्र रश्मय:

English

[The Lord said:] "Those sinners who offend against you are to be slain by all; with half my splendour and strength, slay all those foes."

अध्याय ८

श्लोक 24.61

[देवाह] बिभर्तुं तेजसॊ ऽरधं ते न शक्ष्यामॊ महेश्वर सर्वेषां नॊ बलार्धेन तवम एव जहि शात्रवान

[devāha] bibhartuṃ tejasò 'radhaṃ te na śakṣyāmò maheśvara sarveṣāṃ nò balārdhena tavama eva jahi śātravāna

हिन्दी अर्थ

वषट्कार: प्रतोदो5भूद् गायत्री शीर्षबन्धना

English

[The gods said:] "We shall not be able to bear half your splendour, Maheshvara; slay the foes yourself with half the strength of all of us."

अध्याय ८

श्लोक 24.62

[दुर] ततस तथेति देवेशस तैर उक्तॊ राजसत्तम अर्धम आदाय सर्वेभ्यस तेजसाभ्यधिकॊ ऽभवत

[dura] tatasa tatheti deveśasa taira uktò rājasattama ardhama ādāya sarvebhyasa tejasābhyadhikò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

संवत्सरो धनुस्तद् वै सावित्री ज्या महास्वना लिये धनुष बना और सावित्री उस धनुषकी महान् टंकार करनेवाली प्रत्यंचा बनी

English

[Duryodhana said:] "Then, saying 'So be it,' the lord of the gods, addressed by them, O best of kings, took half of everything and became greater in splendour than all.

अध्याय ८

श्लोक 24.63

स तु देवॊ बलेनासीत सर्वेभ्यॊ बलवत्तरः महादेव इति खयातस तदा परभृति शंकरः

sa tu devò balenāsīta sarvebhyò balavattaraḥ mahādeva iti khayātasa tadā parabhṛti śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अभेद्यं विरजस्कं वै कालचक्रबहिष्कृतम्

English

That god was stronger in strength than all, and from then Shankara was known as Mahadeva.

अध्याय ८

श्लोक 24.64

ततॊ ऽबरवीन महादेवॊ धनुर बाणधरस तव अहम हनिष्यामि रथेनाजौ तान रिपून वै दिवौकसः

tatò 'baravīna mahādevò dhanura bāṇadharasa tava ahama haniṣyāmi rathenājau tāna ripūna vai divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

रजोगुणरहित (अथवा धूलरहित स्वच्छ), अभेद्य तथा कालचक्रकी पहुँचसे परे था पताकाश्वाभवन् मेघास्तडिद्धि: समलड्कृता:

English

Then Mahadeva said: "I who bear bow and arrow shall slay those foes, O dwellers in heaven, in battle from a chariot.

अध्याय ८

श्लोक 24.65

ते यूयं मे रथं चैव धनुर बाणं तथैव च पश्यध्वं यावद अद्यैतान पातयामि महीतले

te yūyaṃ me rathaṃ caiva dhanura bāṇaṃ tathaiva ca paśyadhvaṃ yāvada adyaitāna pātayāmi mahītale

हिन्दी अर्थ

क्लृप्तं तु तं रथं दृष्टवा विस्मिता देवता5भवन्

English

You, see for me a chariot, bow and arrow, while today I fell them on the ground."

अध्याय ८

श्लोक 24.66

[देवाह] मूर्ति सर्वस्वम आदाय तरैलॊक्यस्य ततस ततः रथं ते कल्पयिष्याम देवेश्वर महौजसम

[devāha] mūrti sarvasvama ādāya tarailòkyasya tatasa tataḥ rathaṃ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasama

हिन्दी अर्थ

देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने ध्वजयष्टिं वियत् कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्

English

[The gods said:] "Taking the essence of the whole form of the three worlds from here and there, we shall prepare for you a chariot of great splendour, lord of the gods."

अध्याय ८

श्लोक 24.67

तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्म कृतं शुभम ततॊ विबुधशार्दूलास तं रथं समकल्पयन

tathaiva buddhyā vihitaṃ viśvakarma kṛtaṃ śubhama tatò vibudhaśārdūlāsa taṃ rathaṃ samakalpayana

हिन्दी अर्थ

परिस्कन्दा रथस्यासन् सर्वतोदिशमुद्यता:

English

Thus the beautiful chariot was made by Vishvakarma, devised by intellect; then those tigers among the gods prepared that chariot.

अध्याय ८

श्लोक 24.68

वन्धुरं पृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम सपर्वतवनद्वीपां चक्रूर भूतधरां तदा

vandhuraṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālapuramālinīma saparvatavanadvīpāṃ cakrūra bhūtadharāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

चारों ओर शस्त्र लेकर खड़े हो गये ऋग्वेद: सामवेदश्न पुराणं च पुर:सरा:

English

They made the earth goddess, with her broad cities like garlands, with mountains, forests and islands, the bearer of beings, as the chariot's seat.

अध्याय ८

श्लोक 24.69

मन्दरं पर्वतं चाक्षं जङ्घास तस्य महानदीः दिशश च परदिशश चैव परिवारं रथस्य हि

mandaraṃ parvataṃ cākṣaṃ jaṅghāsa tasya mahānadīḥ diśaśa ca paradiśaśa caiva parivāraṃ rathasya hi

हिन्दी अर्थ

सामवेद और समस्त पुराण उस रथके आगे चलनेवाले योद्धा हुए

English

Mount Mandara was the axle, great rivers its legs, the quarters and intermediate quarters the retinue of the chariot.

अध्याय ८

श्लोक 24.70

अनुकर्षान गरहान दीप्तान वरूथं चापि तारकाः धर्मार्थकामसंयुक्तं तरिवेणुं चापि बन्धुरम ओषधीर विविधास तत्र नानापुष्पफलॊद्गमाः

anukarṣāna garahāna dīptāna varūthaṃ cāpi tārakāḥ dharmārthakāmasaṃyuktaṃ tariveṇuṃ cāpi bandhurama oṣadhīra vividhāsa tatra nānāpuṣpaphalòdgamāḥ

हिन्दी अर्थ

उस धनुषकी प्रत्यंचा बनायी, जो रणभूमिमें कभी नष्ट होनेवाली नहीं थी

English

Bright planets were the draught-poles, the stars the covering, the three-fold pole joined with dharma, artha and kama was the seat, and there were many herbs with many flowers and fruits.

अध्याय ८

श्लोक 24.71

सूर्या चन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरॊत्तमे पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे

sūryā candramasau kṛtvā cakre rathavaròttame pakṣau pūrvāparau tatra kṛte rātryahanī śubhe

हिन्दी अर्थ

तस्माद् रौद्री कालरात्रिज्या कृता धनुषो5जरा अग्नीषोमौ जगत् कृत्स्नं वैष्णवं चोच्यते जगत्

English

Having made the sun and moon the two wheels of that best of chariots, they made the two wings, east and west, and day and night were made fair.

अध्याय ८

श्लोक 24.72

दशनागपतीनीषाम धृतराष्ट्र मुखान दृढाम दयां युगं युगचर्माणि संवर्तक बलाहकान

daśanāgapatīnīṣāma dhṛtarāṣṭra mukhāna dṛḍhāma dayāṃ yugaṃ yugacarmāṇi saṃvartaka balāhakāna

हिन्दी अर्थ

तस्माद् धनुर्ज्यासंस्पर्श न विषेह॒र्हरस्य ते

English

The ten lords of snakes led by Dhritarashtra were its shaft, heaven the yoke, with yoke-skins and the clouds of destruction.

अध्याय ८

श्लोक 24.73

शम्यां धृतिं च मेघां च सथितिं संनतिम एव च गरहनक्षत्रताराभिश चर्म चित्रं नभस्तलम

śamyāṃ dhṛtiṃ ca meghāṃ ca sathitiṃ saṃnatima eva ca garahanakṣatratārābhiśa carma citraṃ nabhastalama

हिन्दी अर्थ

धनुषकी प्रत्यंचा एवं बाणका स्पर्श न सह सके भग्वद्धिरोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुः:सहम्

English

Shami, Dhriti, Medha, Sthiti and Sannati, with the planets, constellations and stars, made the variegated skin of the sky.

अध्याय ८

श्लोक 24.74

सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँल लॊकेश्वरान हयान सिनीवालीम अनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम यॊक्त्राणि चक्रुर वाहानां रॊहकांश चापि कण्ठकम

surāmbupretavittānāṃ patī~la lòkeśvarāna hayāna sinīvālīma anumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suvratāma yòktrāṇi cakrura vāhānāṃ ròhakāṃśa cāpi kaṇṭhakama

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुई अत्यन्त दुःसह क्रोधाग्निको भी स्थापित कर दिया

English

The lords of the world—gods, waters, the dead and wealth—were the horses; Sinivali, Anumati, Kuhu and Raka of good vows were the traces, and the two rising ones and the thorn.

अध्याय ८

श्लोक 24.75

कर्म सत्यं तपॊ ऽरथश च विहितास तत्र रश्मयः अधिष्ठानं मनस तव आसीत परिरथ्यं सरस्वती

karma satyaṃ tapò 'rathaśa ca vihitāsa tatra raśmayaḥ adhiṣṭhānaṃ manasa tava āsīta parirathyaṃ sarasvatī

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित होने लगे नित्यं त्राता च हन्ता च धर्माधर्माश्रितान् नरान्

English

Karma, truth, austerity and wealth were its reins; the mind was the seat, and Sarasvati the highway.

अध्याय ८

श्लोक 24.76

नानावर्णाश च चित्राश च पताकाः पवनेरिताः विद्युद इन्द्र धनुर नद्धं रथं दीप्तं वयदीपयत

nānāvarṇāśa ca citrāśa ca patākāḥ pavaneritāḥ vidyuda indra dhanura naddhaṃ rathaṃ dīptaṃ vayadīpayata

हिन्दी अर्थ

पापियोंका विनाश करनेवाले हैं

English

Banners of many colours, variegated, stirred by the wind, lit up the blazing chariot bound with lightning and the rainbow.

अध्याय ८

श्लोक 24.77

एवं तस्मिन महाराज कल्पिते रथसत्तमे देवैर मनुजशार्दूल दविषताम अभिमर्दने

evaṃ tasmina mahārāja kalpite rathasattame devaira manujaśārdūla daviṣatāma abhimardane

हिन्दी अर्थ

विभाति भगवान् स्थाणुस्तैरेवात्मगुणैर्वत: जज्जमाजड्जमं राजन् शुशुभे5द्भधुतदर्शनम्

English

Thus, O great king, when that best of chariots was made by the gods, tiger among men, for crushing the foes,

अध्याय ८

श्लोक 24.78

सवान्य आयुधानि मुख्यानि नयदधाच छंकरॊ रथे रथयष्टिं वियत कृष्टां सथापयाम आस गॊवृषम

savānya āyudhāni mukhyāni nayadadhāca chaṃkarò rathe rathayaṣṭiṃ viyata kṛṣṭāṃ sathāpayāma āsa gòvṛṣama

हिन्दी अर्थ

सारा चराचर जगत् स्थित एवं सुशोभित है

English

Shankara placed on the chariot his chief weapons; he set the chariot's pole, drawn from the sky, with the bull.

अध्याय ८

श्लोक 24.79

बरह्मदण्डः कालदण्डॊ रुद्र दण्डस तथा जवरः परिस्कन्दा रथस्यास्य सर्वतॊदिशम उद्यताः

barahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍò rudra daṇḍasa tathā javaraḥ pariskandā rathasyāsya sarvatòdiśama udyatāḥ

हिन्दी अर्थ

बाणमादाय तं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निसम्भवम् और अग्निसे प्रकट हुए उस दिव्य बाणको लेकर युद्धके लिये उद्यत हुए

English

The rod of Brahma, the rod of Time, the rod of Rudra and fever were the chariot's supports, raised on every side.

अध्याय ८

श्लोक 24.80

अथर्वाङ्गिरसाव आस्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ऋग्वेदः सामवेदश च पुराणं च पुरःसराः

atharvāṅgirasāva āstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ ṛgvedaḥ sāmavedaśa ca purāṇaṃ ca puraḥsarāḥ

हिन्दी अर्थ

आरुरोह तदा यत्त: कम्पयन्निव मेदिनीम् पृथ्वीको कम्पित करते हुए-से उस रथको थामकर उसपर चढ़ने लगे

English

The Atharva and Angirasa were the great soul's wheel-guards, with the Rigveda, Samaveda and Purana before them.

अध्याय ८

श्लोक 24.81

इतिहास यजुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः दिव्या वाचश च विद्याश च परिपार्श्व चराः कृताः

itihāsa yajurvedau pṛṣṭharakṣau babhūvatuḥ divyā vācaśa ca vidyāśa ca paripārśva carāḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वा हैवसड्घाश्न तथैवाप्सरसां गणा:

English

History and the Yajurveda were the rear guards; divine speech and the sciences were made side-attendants.

अध्याय ८

श्लोक 24.82

तॊत्त्रादयश च राजेन्द्र वषट्कारस तथैव च ओंकारश च मुखे राजन्न अतिशॊभा करॊ ऽभवत

tòttrādayaśa ca rājendra vaṣaṭkārasa tathaiva ca oṃkāraśa ca mukhe rājanna atiśòbhā karò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

अप्सराओंके समुदायोंने उनकी स्तुति की तथैवाप्सरसां वृन्हैर्न॑त्यद्धिर्न॑त्यकोविहै:

English

Goads and so on, O king of kings, and the vashat call, and the syllable Om at the front, were its great ornament.

अध्याय ८

श्लोक 24.83

विचित्रम ऋतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः तस्मान नॄणां कालरात्रिर जया कृता धनुषॊ ऽजरा

vicitrama ṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ tasmāna nṝṇāṃ kālarātrira jayā kṛtā dhanuṣò 'jarā

हिन्दी अर्थ

स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशय:

English

Making the year the many-coloured bow with the six seasons, they made the string from the ageless Night of Time, bane of men.

अध्याय ८

श्लोक 24.84

इषुश चाप्य अभवद विष्णुर जवलनः सॊम एव च अग्नी षॊमौ जगत कृत्स्नं वैष्णवं चॊच्यते जगत

iṣuśa cāpya abhavada viṣṇura javalanaḥ sòma eva ca agnī ṣòmau jagata kṛtsnaṃ vaiṣṇavaṃ còcyate jagata

हिन्दी अर्थ

त॑ सारथिं कुरुध्व॑ं मे स्वयं संचिन्त्य मा चिरम् गत्वा पितामहं देवा: प्रसाद्येदं वचोब्रुवन्

English

Vishnu became the arrow, with Fire and Soma; Agni and Soma are the whole world, and the world is called Vaishnava.

अध्याय ८

श्लोक 24.85

विष्णुश चात्मा भगवतॊ भवस्यामित तेजसः तस्माद धनुर्ज्या संस्पर्शं न विषेहुर हरस्य ते

viṣṇuśa cātmā bhagavatò bhavasyāmita tejasaḥ tasmāda dhanurjyā saṃsparśaṃ na viṣehura harasya te

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न करके इस प्रकार बोले--

English

Vishnu is the self of the Lord Bhava of immeasurable splendour; therefore they could not bear the touch of Hara's bowstring.

अध्याय ८

श्लोक 24.86

तस्मिञ शरे तिग्ममन्युर मुमॊचाविषहं परभुः भृग्वङ्गिरॊ मन्युभवं करॊधाग्निम अतिदुःसहम

tasmiña śare tigmamanyura mumòcāviṣahaṃ parabhuḥ bhṛgvaṅgirò manyubhavaṃ karòdhāgnima atiduḥsahama

हिन्दी अर्थ

तथा च कृतमस्माभ्रि: प्रसन्नो नो वृषध्वज: सारथिं च न जानीम: क: स्यात् तस्मिन् रथोत्तमे

English

On that arrow the Lord of fierce anger loosed the unbearable fire of wrath born of the anger of Bhrigu and Angiras.

अध्याय ८

श्लोक 24.87

स नीललॊहितॊ धूम्रः कृत्तिवासा भयंकरः आदित्यायुत संकाशस तेजॊ जवालावृतॊ जवलन

sa nīlalòhitò dhūmraḥ kṛttivāsā bhayaṃkaraḥ ādityāyuta saṃkāśasa tejò javālāvṛtò javalana

हिन्दी अर्थ

रथपर कौन सारथि होकर बैठेगा? यह हम नहीं जानते हैं'

English

That blue-and-red, smoky, hide-clad, dreadful one, like ten thousand suns, blazing wrapped in flames of splendour,

अध्याय ८

श्लोक 24.88

दुश्च्यावश चयावनॊ जेता हन्ता बरह्म दविषां हरः नित्यं तराता च हन्ता च धर्माधर्माश्रिताञ जनान

duścyāvaśa cayāvanò jetā hantā barahma daviṣāṃ haraḥ nityaṃ tarātā ca hantā ca dharmādharmāśritāña janāna

हिन्दी अर्थ

सफलां तां गिरं देव कर्तुमहसि नो विभो हितकर्तास्मि भवतामिति तत् कर्तुमहसि

English

hard to dislodge, dislodging, victor, slayer of those who hate Brahman, Hara, always saviour and slayer of men devoted to dharma and adharma,

अध्याय ८

श्लोक 24.89

परमाथिभिर घॊररूपैर भीमॊदग्रैर गणैर वृतः विभाति भगवान सथाणुस तैर एवात्म गुणैर वृतः

paramāthibhira ghòrarūpaira bhīmòdagraira gaṇaira vṛtaḥ vibhāti bhagavāna sathāṇusa taira evātma guṇaira vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हरो योद्धा सारथिनाभिलक्ष्य:

English

surrounded by crushing, dreadful, terrible and towering hosts, the Lord Sthanu shone, surrounded by those very qualities of his own self.

अध्याय ८

श्लोक 24.90

तस्याङ्गानि समाश्रित्य सथितं विश्वम इदं जगत जङ्गमाजङ्गमं राजञ शुशुभे ऽदभुतदर्शनम

tasyāṅgāni samāśritya sathitaṃ viśvama idaṃ jagata jaṅgamājaṅgamaṃ rājaña śuśubhe 'dabhutadarśanama

हिन्दी अर्थ

स रथं तूर्णमारुह्मु संयच्छ परमान् हयान्

English

The whole world, moving and unmoving, resting on his limbs, shone, O king, wondrous to behold.

अध्याय ८

श्लोक 24.91

दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी बाणम आदत्त तं दिव्यं सॊमविष्ण्व अग्निसंभवम

dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī bāṇama ādatta taṃ divyaṃ sòmaviṣṇva agnisaṃbhavama

हिन्दी अर्थ

इति ते शिरसा गत्वा त्रिलोकेशं पितामहम् नात्र किंचिन्मृषा वाक्य यदुक्तं त्रेदिवौकस:

English

Seeing that divine chariot, armoured and with bow, he took that divine arrow born of Soma, Vishnu and Agni.

अध्याय ८

श्लोक 24.92

तस्य वाजांस ततॊ देवाः कल्पयां चक्रिरे विभॊः पुण्यगन्धवहं राजञ शवसनं राजसत्तम

tasya vājāṃsa tatò devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhòḥ puṇyagandhavahaṃ rājaña śavasanaṃ rājasattama

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवान् देवो लोकस्त्रष्टा पितामह:

English

Then the gods made the Lord's horses, O king: the wind bearing pure fragrance.

अध्याय ८

श्लोक 24.93

तम आस्थाय महादेवस तरासयन दैवतान्य अपि आरुरॊह तदा यत्तः कम्पयन्न इव रॊदसी

tama āsthāya mahādevasa tarāsayana daivatānya api āruròha tadā yattaḥ kampayanna iva ròdasī

हिन्दी अर्थ

आरुह्य भगवान् देवो दीप्यमान: स्वतेजसा तत उत्थाप्य भगवांस्तान् हयाननिलोपमान्

English

Mounting it, Mahadeva, terrifying even the gods, climbed up then, alert, as if making heaven and earth tremble.

अध्याय ८

श्लोक 24.94

स शॊभमानॊ वरदः खड्गी बाणी शरासनी हसन्न इवारवीद देवॊ सारथिः कॊ भविष्यति

sa śòbhamānò varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī hasanna ivāravīda devò sārathiḥ kò bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

महादेवजीसे कहा--'अब आप रथपर आरूढ़ होइये'

English

Shining, the boon-giver, with sword, arrows and bow, the god said, laughing, "Who will be my charioteer?"

अध्याय ८

श्लोक 24.95

तम अब्रुवन देवगणा यं भवान संनियॊक्ष्यते स भविष्यति देवेश सारथिस ते न संशयः

tama abruvana devagaṇā yaṃ bhavāna saṃniyòkṣyate sa bhaviṣyati deveśa sārathisa te na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तमिषुमादाय विष्णुसोमाग्निसम्भवम् तमारूढं तु देवेशं तुष्टवु: परमर्षय:

English

The hosts of gods said to him, "Whomever you appoint, Lord of the gods, he will be your charioteer, no doubt."

अध्याय ८

श्लोक 24.96

तान अब्रवीत पुनर देवॊ मत्तः शरेष्ठतरॊ हि यः तं सारथिं कुरुध्वं मे सवयं संचिन्त्य माचिरम

tāna abravīta punara devò mattaḥ śareṣṭhatarò hi yaḥ taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me savayaṃ saṃcintya mācirama

हिन्दी अर्थ

स शोभमानो वरद: खड्गी बाणी शरासनी

English

The god said to them again, "Whoever is superior to me, make him my charioteer, reflecting yourselves, without delay."

अध्याय ८

श्लोक 24.97

एतच छरुत्वा ततॊ देवा वाक्यम उक्तं महात्मना गत्वा पितामहं देवं परसाद्यैवं वचॊ ऽबरुवन

etaca charutvā tatò devā vākyama uktaṃ mahātmanā gatvā pitāmahaṃ devaṃ parasādyaivaṃ vacò 'baruvana

हिन्दी अर्थ

हतानित्येव जानीत बाणेनानेन चासुरान् न च तद् वचन मिथ्या यदाह भगवान् प्रभु:

English

Hearing the words spoken by the great soul, the gods went to the god Grandsire, propitiated him and spoke thus:

अध्याय ८

श्लोक 24.98

देव तवयेदं कथितं तरिदशारिनिबर्हणम तथा च कृतम अस्माभिः परसन्नॊ वृषभध्वजः

deva tavayedaṃ kathitaṃ taridaśārinibarhaṇama tathā ca kṛtama asmābhiḥ parasannò vṛṣabhadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

तत:ः प्रयातो देवेश: सर्वैर्देवगणैर्वत:

English

"O God, you have told us of the destroyer of the gods' foes, and so we have done; the bull-bannered one is pleased.

अध्याय ८

श्लोक 24.99

रथश च विहितॊ ऽसमाभिर विचित्रायुध संवृतः सारथिं तु न जानीमः कः सयात तस्मिन रथॊत्तमे

rathaśa ca vihitò 'samābhira vicitrāyudha saṃvṛtaḥ sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ sayāta tasmina rathòttame

हिन्दी अर्थ

धावमानै: समन्ताच्च तर्जमानै: परस्परम् भी सब प्रकारसे महादेवजीकी विजयके लिये शुभाशंसा की

English

A chariot has been made by us, equipped with marvellous weapons, but we do not know who should be the charioteer on that best of chariots.

अध्याय ८

श्लोक 24.100

तस्माद विधीयतां कश चित सारथिर देव सत्तम सफलां तां गिरं देवकर्तुम अर्हसि नॊ विभॊ

tasmāda vidhīyatāṃ kaśa cita sārathira deva sattama saphalāṃ tāṃ giraṃ devakartuma arhasi nò vibhò

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थामा और मैं--ये ही हमारे बल हैं न च भागोजत्र भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मन:

English

Therefore let some charioteer be appointed, best of gods; you ought to make that word of yours fruitful for us, O Lord.

अध्याय ८

श्लोक 24.101

एवम अस्मासु हि पुरा भगवन्न उक्तवान असि हितंकर्तास्मि भवताम इति तत कर्तुम अर्हसि

evama asmāsu hi purā bhagavanna uktavāna asi hitaṃkartāsmi bhavatāma iti tata kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

वृद्धौ हि तो महेष्वासौ छलेन निहतौ युधि

English

For earlier, Lord, you told us, 'I shall do good to you'; you ought to do that.

अध्याय ८

श्लोक 24.102

स देव युक्तॊ रथसत्तमॊ नॊ; दुरावरॊ दरावणः शात्रवाणाम पिनाक पाणिर विहितॊ ऽतर यॊद्धा; विभीषयन दानवान उद्यतॊ ऽसौ

sa deva yuktò rathasattamò nò; durāvarò darāvaṇaḥ śātravāṇāma pināka pāṇira vihitò 'tara yòddhā; vibhīṣayana dānavāna udyatò 'sau

हिन्दी अर्थ

तथान्ये पुरुषव्याप्रा: परैर्विनिहता युधि त्यक्त्वा प्राणान् यथाशक्ति चेष्टां कृत्वा च पुष्कलाम्

English

This best of chariots of ours, O God, is difficult to resist and routs the foes; Pinaka-handed is the fighter placed here, who, rising, terrifies the danavas.

अध्याय ८

श्लोक 24.103

तथैव वेदाश चतुरॊ हयाग्र्या; धरा सशैला च रथॊ महात्मन नक्षत्रवंशॊ ऽनुगतॊ वरूथे; यस्मिन यॊद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः

tathaiva vedāśa caturò hayāgryā; dharā saśailā ca rathò mahātmana nakṣatravaṃśò 'nugatò varūthe; yasmina yòddhā sārathinābhirakṣyaḥ

हिन्दी अर्थ

त्यागकर स्वर्गलोकको चले गये

English

So too the four Vedas are the best horses, the earth with her mountains is the chariot of the great soul, the lineage of stars follows in the covering; the charioteer must protect the warrior in it.

अध्याय ८

श्लोक 24.104

तत्र सारथिर एष्टव्यः सर्वैर एतैर विशेषवान तत परतिष्ठॊ रथॊ देव हया यॊद्धा तथैव च कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह

tatra sārathira eṣṭavyaḥ sarvaira etaira viśeṣavāna tata paratiṣṭhò rathò deva hayā yòddhā tathaiva ca kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha

हिन्दी अर्थ

पूर्वमप्यल्पकै: पार्थर्हत॑ं किमुत साम्प्रतम् फिर इस समय तो कहना ही क्या है?

English

In it a charioteer must be sought, one distinguished by all these; the chariot, the horses and likewise the fighter rest on him, and the armour, weapons and bow, Grandsire.

अध्याय ८

श्लोक 24.105

तवाम ऋते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम तवं हि सर्वैर गुणैर युक्तॊ देवताभ्यॊ ऽधिकः परभॊ सारथ्ये तूर्णम आरॊह संयच्छ परमान हयान

tavāma ṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayama tavaṃ hi sarvaira guṇaira yuktò devatābhyò 'dhikaḥ parabhò sārathye tūrṇama āròha saṃyaccha paramāna hayāna

हिन्दी अर्थ

बल॑ शेषं न हन्यूमें यथा तत् कुरु पार्थिव

English

Other than you we see no other charioteer there; you are endowed with all qualities and superior to the gods, Lord. Quickly mount in the charioteer's place and rein in the best horses."

अध्याय ८

श्लोक 24.106

इति ते शिरसा नत्वा तरिलॊकेशं पितामहम देवाः परसादयाम आसुः सारथ्यायेति नः शरुतम

iti te śirasā natvā tarilòkeśaṃ pitāmahama devāḥ parasādayāma āsuḥ sārathyāyeti naḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

तरह भी नष्ट न कर सकें, ऐसा उपाय कीजिये कर्णो होको महाबाहुरस्मत्प्रियहिते रत:

English

Thus, bowing their heads to the Grandsire, lord of the three worlds, the gods propitiated him to be charioteer, as we have heard.

अध्याय ८

श्लोक 24.107

[बरह्मा] नात्र किं चिन मृषा वाक्यं यद उक्तं वॊ दिवौकसः संयच्छामि हयान एष युध्यतॊ वै कपर्दिनः

[barahmā] nātra kiṃ cina mṛṣā vākyaṃ yada uktaṃ vò divaukasaḥ saṃyacchāmi hayāna eṣa yudhyatò vai kapardinaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्ण ही ऐसा है, जो हमारे प्रिय एवं हितसाधनमें लगा हुआ है

English

[Brahma said:] "There is nothing false in what you have said, O dwellers in heaven; I shall rein in the horses for the matted-haired one as he fights."

अध्याय ८

श्लोक 24.108

ततः स भगवान देवॊ लॊकस्रष्टा पितामहः सारथ्ये कल्पितॊ देवैर ईशानस्य महात्मनः

tataḥ sa bhagavāna devò lòkasraṣṭā pitāmahaḥ sārathye kalpitò devaira īśānasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शल्य कर्ण;ोअर्जुनेनाद्य योद्धुमिच्छति संयुगे हितसाधनमें संलग्न हैं। आज कर्ण रणभूमिमें अर्जुनके साथ युद्ध करना चाहता है

English

Then that Lord God, creator of worlds, the Grandsire, was appointed by the gods as charioteer of the great-souled Ishana.

अध्याय ८

श्लोक 24.109

तस्मिन्न आरॊहति कषिप्रं सयन्दनं लॊकपूजिते शिरॊभिर अगमंस तूर्णं ते हया वातरंहसः

tasminna āròhati kaṣipraṃ sayandanaṃ lòkapūjite śiròbhira agamaṃsa tūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा त्वमपि कर्णस्य रथेभीषुग्रहो भव

English

When he quickly mounted that chariot honoured by the world, the wind-swift horses at once bowed their heads to the ground.

अध्याय ८

श्लोक 24.110

महेश्वरे तवारुहति जानुभ्याम अगमन महीम

maheśvare tavāruhati jānubhyāma agamana mahīma

हिन्दी अर्थ

साथ होनेसे ही इनका पराक्रम बढ़ गया है

English

When Maheshvara mounted, they went down on their knees to the earth.

अध्याय ८

श्लोक 24.111

अभीशून हि तरिलॊकेशः संगृह्य परपितामहः तान अश्वांश चॊदयाम आस मनॊमारुतरंहसः

abhīśūna hi tarilòkeśaḥ saṃgṛhya parapitāmahaḥ tāna aśvāṃśa còdayāma āsa manòmārutaraṃhasaḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ भागं सह कर्णेन युगपन्नाशयाद्य हि तथा कर्णेन सहितो जहि पार्थ महाहवे

English

The great-grandsire, lord of the three worlds, gathering the reins, urged those horses swift as thought and wind.

अध्याय ८

श्लोक 24.112

ततॊ ऽधिरूढे वरदे परयाते चासुरान परति साधु साध्व इति विश्वेशः समयमानॊ ऽभयभाषत

tatò 'dhirūḍhe varade parayāte cāsurāna parati sādhu sādhva iti viśveśaḥ samayamānò 'bhayabhāṣata

हिन्दी अर्थ

कर्णके साथ रहकर कुन्तीकुमार अर्जुनका वध कीजिये

English

Then, when the boon-giver had mounted and set out against the asuras, the lord of all, smiling, said, "Well done, well done!"

अध्याय ८

श्लोक 24.113

याहि देव यतॊ दैत्याश चॊदयाश्वान अतन्द्रितः पश्य बाह्वॊर बलं मे ऽदय निघ्नतः शात्रवान रणे

yāhi deva yatò daityāśa còdayāśvāna atandritaḥ paśya bāhvòra balaṃ me 'daya nighnataḥ śātravāna raṇe

हिन्दी अर्थ

रणभूमिमें देखकर शत्रुसेनाके महारथी भाग जायेँ तथा नश्यन्तु कौन्तेया: सपठ्चाला: ससूंजया:

English

"Go, god, to where the daityas are; drive the horses unwearied. See today the strength of my arms as I slay my foes in battle."

अध्याय ८

श्लोक 24.114

ततस तांश चॊदयाम आस वायुवेगसमाञ्जवे येन तन्त्रिपुरं राजन दैत्यदानवरक्षितम

tatasa tāṃśa còdayāma āsa vāyuvegasamāñjave yena tantripuraṃ rājana daityadānavarakṣitama

हिन्दी अर्थ

संयोगो युवयोलोके नाभून्न च भविष्यति

English

Then he drove those wind-swift horses to where the Tripura was, O king, guarded by daityas and danavas.

अध्याय ८

श्लोक 24.115

अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण तरिपुरं समचिन्तयत

athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ saṃdhāya taṃ śarama yuktvā pāśupatāstreṇa taripuraṃ samacintayata

हिन्दी अर्थ

संयोग जो आज बन गया है, न तो कभी हुआ था और न आगे कभी होगा विशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुन:

English

Then Sharva strung his bow, fixed that arrow, united it with the Pashupata weapon and meditated on Tripura.

अध्याय ८

श्लोक 24.116

तस्मिन सथिते तदा राजन करुद्धे विधृत कार्मुके पुराणि तानि कालेन जग्मुर एकत्वतां तदा

tasmina sathite tadā rājana karuddhe vidhṛta kārmuke purāṇi tāni kālena jagmura ekatvatāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

भौंहोंको तीन जगहसे टेढ़ी करके बारंबार हाथ हिलाने लगे

English

While he stood thus, enraged, with his bow drawn, those cities in time came into union.

अध्याय ८

श्लोक 24.117

एकीभावं गते चैव तरिपुरे समुपागते बभूव तुमुलॊ हर्षॊ दैवतानां महात्मनाम

ekībhāvaṃ gate caiva taripure samupāgate babhūva tumulò harṣò daivatānāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

कुलैश्वर्यश्रुतबलैर्दप्त: शल्यो5ब्रवीदिदम् न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यमात्मन:

English

When the cities had come together as one, a tumultuous joy arose among the great-souled gods.

अध्याय ८

श्लोक 24.118

ततॊ देवगणाः सर्वे सिद्धाश च परमर्षयः जयेति वाचॊ मुमुचुः संस्तुवन्तॊ मुदान्विताः

tatò devagaṇāḥ sarve siddhāśa ca paramarṣayaḥ jayeti vācò mumucuḥ saṃstuvantò mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

तमहं समरे जित्वा गमिष्यामि यथागतम्

English

Then all hosts of gods, siddhas and great sages uttered cries of "Victory!" praising him, full of joy.

अध्याय ८

श्लोक 24.119

ततॊ ऽगरतॊ परादुरभूत तरिपुरं जघ्नुषॊ ऽसुरान अनिर्देश्यॊग्र वपुषॊ देवस्यासह्य तेजसः

tatò 'garatò parādurabhūta taripuraṃ jaghnuṣò 'surāna anirdeśyògra vapuṣò devasyāsahya tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे आया हूँ, वैसे लौट जाऊँगा पश्य वीर्य ममाद्य त्वं संग्रामे दहतो रिपून्

English

Then the Tripura, while slaying the asuras, appeared before him, of fearful form and unbearable splendour of the god.

अध्याय ८

श्लोक 24.120

स तद विकृष्य भगवान दिव्यं लॊकेश्वरॊ धनुः तरैलॊक्यसारं तम इषुं मुमॊच तरिपुरं परति तत सासुरगणं दग्ध्वा पराक्षिपत पश्चिमार्णवे

sa tada vikṛṣya bhagavāna divyaṃ lòkeśvarò dhanuḥ tarailòkyasāraṃ tama iṣuṃ mumòca taripuraṃ parati tata sāsuragaṇaṃ dagdhvā parākṣipata paścimārṇave

हिन्दी अर्थ

अस्मद्विध: प्रवर्तेत मा मां त्वमभिशड्धशकिथा: पश्य पीनौ मम भुजौ वज़्संहननौ दृढौ

English

Drawing back that divine bow, the Lord of the worlds loosed the arrow, the essence of the three worlds, at Tripura; it burnt it with its band of asuras and cast it into the western sea.

अध्याय ८

श्लोक 24.121

एवं तत तरिपुरं दग्धं दानवाश चाप्य अशेषतः महेश्वरेण करुद्धेन तरैलॊक्यस्य हितैषिणा

evaṃ tata taripuraṃ dagdhaṃ dānavāśa cāpya aśeṣataḥ maheśvareṇa karuddhena tarailòkyasya hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

रथं पश्य च मे क्लृप्तं सदश्वैर्वातवेगितै:ः

English

Thus Tripura and all the danavas were burnt without remainder by Maheshvara, enraged, wishing well to the three worlds.

अध्याय ८

श्लोक 24.122

स चात्मक्रॊधजॊ वह्निर हाहेत्य उक्त्वा निवारितः मा कार्षीर भस्मसाल लॊकान इति तर्यक्षॊ ऽबरवीच च तम

sa cātmakròdhajò vahnira hāhetya uktvā nivāritaḥ mā kārṣīra bhasmasāla lòkāna iti taryakṣò 'baravīca ca tama

हिन्दी अर्थ

दारयेयं महीं कृत्स्नां विकिरेयं च पर्वतान् हूँ और अपने तेजसे समुद्रोंको भी सुखा सकता हूँ

English

And the fire born of his own wrath, crying "Alas," was restrained; the three-eyed one said to it, "Do not reduce the worlds to ashes."

अध्याय ८

श्लोक 24.123

ततः परकृतिम आपन्ना देवा लॊकास तथर्षयः तुष्टुवुर वाग्भिर अर्थ्याभिः सथाणुम अप्रतिमौजसम

tataḥ parakṛtima āpannā devā lòkāsa tatharṣayaḥ tuṣṭuvura vāgbhira arthyābhiḥ sathāṇuma apratimaujasama

हिन्दी अर्थ

तं॑ मामेवंविधं राजन् समर्थमरिनिग्रहे

English

Then the gods, worlds and sages, restored to their natural state, praised with meaningful words Sthanu of incomparable splendour.

अध्याय ८

श्लोक 24.124

ते ऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम कृतकामाः परसन्नेन परजापतिमुखाः सुराः

te 'nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatama kṛtakāmāḥ parasannena parajāpatimukhāḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

न मामधुरि राजेन्द्र नियोक्तुं त्वमिहाहसि पुरुषकी दासता नहीं कर सकता

English

Permitted by the Lord, they all went as they had come, with their desires fulfilled, the gods led by Prajapati, with him pleased.

अध्याय ८

श्लोक 24.125

यथैव भगवान बरह्मा लॊकधाता पिता महः संयच्छ तवं हयान अस्य राधेयस्य महात्मनः

yathaiva bhagavāna barahmā lòkadhātā pitā mahaḥ saṃyaccha tavaṃ hayāna asya rādheyasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यो हाभ्युपगतं प्रीत्या गरीयांसं वशे स्थितम्

English

As the Lord Brahma, upholder of the worlds and grandsire, held the reins, so you rein in the horses of this great-souled Radheya.

अध्याय ८

श्लोक 24.126

तवं हि कृष्णाच च कर्णाच च फल्गुनाच च विशेषतः विशिष्टॊ राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा

tavaṃ hi kṛṣṇāca ca karṇāca ca phalgunāca ca viśeṣataḥ viśiṣṭò rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

करनेका महान् पाप लगता है ब्रह्मणा ब्राह्मणा: सृष्टा मुखात् क्षत्रं च बाहुत:

English

For you, especially, are superior to Krishna, to Karna and to Phalguna, tiger among kings; there is no doubt about it.

अध्याय ८

श्लोक 24.127

युद्धे हय अयं रुद्र कल्पस तवं च बरह्म समॊ ऽनघ तस्माच छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रूंस ताव इवासुरान

yuddhe haya ayaṃ rudra kalpasa tavaṃ ca barahma samò 'nagha tasmāca chaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūṃsa tāva ivāsurāna

हिन्दी अर्थ

तेभ्यो वर्णविशेषाश्व॒ प्रतिलोमानुलोमजा:

English

In battle this man is like Rudra, and you, sinless one, are equal to Brahma; therefore you two are able to conquer my enemies as those two the asuras.

अध्याय ८

श्लोक 24.128

यथा शल्याद्य कर्णॊ ऽयं शवेताश्वं कृष्णसारथिम परमथ्य हन्यात कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम तवयि कर्णश च राज्यं च वयं चैव परतिष्ठिताः

yathā śalyādya karṇò 'yaṃ śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima paramathya hanyāta kaunteyaṃ tathā śīghraṃ vidhīyatāma tavayi karṇaśa ca rājyaṃ ca vayaṃ caiva paratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णोके पारस्परिक संयोगसे अन्य जातियाँ उत्पन्न हुई हैं गोप्तार: संगृहीतारो दातार: क्षत्रिया: स्मृता:

English

As today, Shalya, this Karna may crush and slay the son of Kunti, white-horsed with Krishna as charioteer, arrange that swiftly; Karna, the kingdom and ourselves are all founded on you.

अध्याय ८

श्लोक 24.129

इंमं चाप्य अपरं भूय इतिहासं निबॊध मे पितुर मम सकाशे यं बराह्मणः पराह धर्मवित

iṃmaṃ cāpya aparaṃ bhūya itihāsaṃ nibòdha me pitura mama sakāśe yaṃ barāhmaṇaḥ parāha dharmavita

हिन्दी अर्थ

ब्रद्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिता: परिचारका:

English

Hear from me another history that a Brahmana, knower of dharma, told in my father's presence.

अध्याय ८

श्लोक 24.130

शरुत्वा चैतद वचश चित्रं हेतुकार्यार्थ संहितम कुरु शल्य विनिश्चित्य मा भूद अत्र विचारणा

śarutvā caitada vacaśa citraṃ hetukāryārtha saṃhitama kuru śalya viniścitya mā bhūda atra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

सूतोंद्वारा सेव्य और वन्दीजनोंद्वारा स्तुतिके योग्य हूँ

English

Hearing this wondrous account with its reasons, causes and purposes, Shalya, decide and do it; let there be no hesitation here.

अध्याय ८

श्लोक 24.131

भार्गवाणां कुले जातॊ जमद अग्निर महातपाः तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस तेजॊ गुणान्वितः

bhārgavāṇāṃ kule jātò jamada agnira mahātapāḥ tasya rāmeti vikhyātaḥ putrasa tejò guṇānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

आपूृच्छे त्वाद्य गान्धारे गमिष्यामि गृहाय वै अतः तुमसे आज्ञा चाहता हूँ। आज ही अपने घरको लौट जाऊँगा

English

Born in the family of the Bhargavas was Jamadagni of great austerity; his son, renowned as Rama, was endowed with splendour and virtues.

अध्याय ८

श्लोक 24.132

स तीव्रं तप आस्थाय परसादयितवान भवम अस्त्रहेतॊः परसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः

sa tīvraṃ tapa āsthāya parasādayitavāna bhavama astrahetòḥ parasannātmā niyataḥ saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थाय प्रययौ तूर्ण राजमध्यादमर्षित:

English

Taking up intense austerity, he propitiated Bhava for the sake of weapons, with a calm mind, disciplined and with senses restrained.

अध्याय ८

श्लोक 24.133

तस्य तुष्टॊ महादेवॊ भक्त्या च परशमेन च हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयाम आस शंकरः

tasya tuṣṭò mahādevò bhaktyā ca paraśamena ca hṛdgataṃ cāsya vijñāya darśayāma āsa śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अब्रवीन्मधुरं वाक्‍्यं साम्ना सर्वार्थलाधकम् अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं निबोध जनेश्वर

English

Mahadeva was pleased with him for his devotion and tranquillity, and, knowing what was in his heart, Shankara showed himself.

अध्याय ८

श्लोक 24.134

[इष्वर] राम तुष्टॊ ऽसमि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम कुरुष्व पूतम आत्मानं सर्वम एतद अवाप्स्यसि

[iṣvara] rāma tuṣṭò 'sami bhadraṃ te viditaṃ me tavepsitama kuruṣva pūtama ātmānaṃ sarvama etada avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

भी संशय नहीं है। मेरा कोई और ही अभिप्राय है, उसे ध्यान देकर सुनिये

English

[Ishvara said:] "Rama, I am pleased; may it be well with you. I know your desire. Make yourself pure and you shall obtain all this.

अध्याय ८

श्लोक 24.135

दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतॊ भविष्यसि अपात्रम असमर्थं च दहन्त्य अस्त्राणि भार्गव

dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūtò bhaviṣyasi apātrama asamarthaṃ ca dahantya astrāṇi bhārgava

हिन्दी अर्थ

तस्मादार्तायनि: प्रोक्तो भवानिति मतिर्मम 'आर्तायनि' कहलाते हैं; मेरी ऐसी ही धारणा है

English

I shall give you weapons when you become pure; weapons burn the unworthy and the incapable, Bhargava."

अध्याय ८

श्लोक 24.136

इत्य उक्तॊ जामदग्न्यस तु देवदेवेन शूलिना परत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः परभुम

itya uktò jāmadagnyasa tu devadevena śūlinā paratyuvāca mahātmānaṃ śirasāvanataḥ parabhuma

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छल्यो हि ते नाम कथ्यते पृथिवीतले

English

Thus addressed by the god of gods, the trident-bearer, Jamadagni's son bowed his head and replied to the great lord:

अध्याय ८

श्लोक 24.137

यदा जानासि देवेश पात्रं माम अस्त्रधारणे तदा शुश्रूषते ऽसत्राणि भवान मे दातुम अर्हति

yadā jānāsi deveśa pātraṃ māma astradhāraṇe tadā śuśrūṣate 'satrāṇi bhavāna me dātuma arhati

हिन्दी अर्थ

भूतलपर आपका शल्य नाम विख्यात है वृणेहं त्वां हयाग्रयाणां यन्तारमिह संयुगे

English

"When you know me, O lord of gods, to be a fit vessel for bearing weapons, then I serve you, and you ought to give me weapons."

अध्याय ८

श्लोक 24.138

[दुर] ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च पूजॊपहार बलिभिर हॊममन्त्रपुरस्कृतैः

[dura] tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca pūjòpahāra balibhira hòmamantrapuraskṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

भवन्तं वासुदेवाच्च लोको5यमिति मन्यते

English

[Duryodhana said:] Then he, with austerity, self-control and discipline, with offerings of worship, oblations and sacrifices led by mantras,

अध्याय ८

श्लोक 24.139

आराधयितवाञ शर्वं बहून वर्षगणांस तदा परसन्नश च महादेवॊ भार्गवस्य महात्मनः

ārādhayitavāña śarvaṃ bahūna varṣagaṇāṃsa tadā parasannaśa ca mahādevò bhārgavasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णसे श्रेष्ठ मानता है भवानभ्यधिक: कृष्णादश्वज्ञाने बले तथा

English

worshipped Sharva for many years, and Mahadeva was pleased with the great-souled Bhargava.

अध्याय ८

श्लोक 24.140

अब्रवीत तस्य बहुशॊ गुणान देव्याः समीपतः भक्तिमान एष सततं मयि रामॊ दृढव्रतः

abravīta tasya bahuśò guṇāna devyāḥ samīpataḥ bhaktimāna eṣa satataṃ mayi rāmò dṛḍhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

विशिष्ट देवकीपुत्रात् प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि युध्यत: पाण्डवाग्रयेण यथा त्वं वीर मनन्‍्यसे

English

He spoke many times of his virtues in the presence of the Goddess: "This Rama is ever devoted to me, firm in his vows."

अध्याय ८

श्लोक 24.141

एवं तस्य गुणान परीतॊ बहुशॊ ऽकथयत परभुः देवतानां पितॄणां च समक्षम अरिसूदनः

evaṃ tasya guṇāna parītò bahuśò 'kathayata parabhuḥ devatānāṃ pitṝṇāṃ ca samakṣama arisūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए यशस्वी कर्णका सारथिकर्म अब स्वीकार किये लेता हूँ

English

Thus, pleased, the Lord, slayer of foes, often told of his virtues in the presence of gods and fathers.

अध्याय ८

श्लोक 24.142

एतस्मिन्न एव काले तु दैत्या आसन महाबलाः तैस तदा दर्पमॊहान्धैर अबाध्यन्त दिवौकसः

etasminna eva kāle tu daityā āsana mahābalāḥ taisa tadā darpamòhāndhaira abādhyanta divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्सूजेयं यथाश्रद्धमहं वाचो5स्य संनिधौ अब्रवीन्मद्रराजस्य मतं भरतसत्तम

English

At that very time there were mighty daityas, who then, blinded by pride and delusion, harassed the dwellers in heaven.

अध्याय ८

श्लोक 24.143

ततः संभूय विबुधास तान हन्तुं कृतनिश्चयाः चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर जेतुम एव ते

tataḥ saṃbhūya vibudhāsa tāna hantuṃ kṛtaniścayāḥ cakruḥ śatruvadhe yatnaṃ na śekura jetuma eva te

हिन्दी अर्थ

अच्छा” कहकर शल्यकी शर्त स्वीकार कर ली

English

Then the gods, assembling, resolved to slay them, exerted themselves to kill their foes, but could not conquer them.

अध्याय ८

श्लोक 24.144

अभिगम्य ततॊ देवा महेश्वरम अथाब्रुवन परसादयन्तस तं भक्त्या जहि शत्रुगणान इति

abhigamya tatò devā maheśvarama athābruvana parasādayantasa taṃ bhaktyā jahi śatrugaṇāna iti

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शल्यसारथ्ये द्वात्रिंशो 5ध्याय: यथा पुरावृत्तमिदं युद्धे देवासुरे विभो

English

Then the gods went to Maheshvara and, propitiating him with devotion, said, "Slay the hosts of foes."

अध्याय ८

श्लोक 24.145

परतिज्ञाय ततॊ देवॊ देवतानां रिपुक्षयम रामं भार्गवम आहूय सॊ ऽभयभाषत शंकरः

paratijñāya tatò devò devatānāṃ ripukṣayama rāmaṃ bhārgavama āhūya sò 'bhayabhāṣata śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

तदशेषेण ब्रुवतो मम राजर्षिसत्तम

English

Having promised to destroy the gods' enemies, the god Shankara summoned Rama Bhargava and said:

अध्याय ८

श्लोक 24.146

रिपून भार्गव देवानां जहि सर्वान समागतान लॊकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च

ripūna bhārgava devānāṃ jahi sarvāna samāgatāna lòkānāṃ hitakāmārthaṃ matprītyarthaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

देवानामसुराणां च परस्परजिगीषया निर्जिताश्व तदा हैत्या हैवतैरिति न: श्रुतम्

English

"Bhargava, slay all the assembled foes of the gods, for the sake of the good of the worlds and out of regard for me."

अध्याय ८

श्लोक 24.147

[राम] अकृतास्त्रस्य देवेश का शक्तिर मे महेश्वर निहन्तुं दानवान सर्वान कृतास्त्रान युद्धदुर्मदान

[rāma] akṛtāstrasya deveśa kā śaktira me maheśvara nihantuṃ dānavāna sarvāna kṛtāstrāna yuddhadurmadāna

हिन्दी अर्थ

ताराक्ष: कमलाक्षश्न विद्युन्माली च पार्थिव

English

[Rama said:] "O lord of gods, Maheshvara, what strength have I, unskilled in weapons, to slay all the danavas, skilled in weapons and arrogant in battle?"

अध्याय ८

श्लोक 24.148

[इष्वर] गच्छ तवं मद अनुध्यानान निहनिष्यसि दानवान विजित्य च रिपून सर्वान गुणान पराप्स्यसि पुष्कलान

[iṣvara] gaccha tavaṃ mada anudhyānāna nihaniṣyasi dānavāna vijitya ca ripūna sarvāna guṇāna parāpsyasi puṣkalāna

हिन्दी अर्थ

तपसा कर्शयामासुर्देहान् स्वान् शत्रुतापन सहिता वरयामासु: सर्वलोकपितामहम्

English

[Ishvara said:] "Go; by meditation on me you will slay the danavas; having conquered all foes you will gain abundant virtues."

अध्याय ८

श्लोक 24.149

[दुर] एतच छरुत्वा च वचनं परतिगृह्य च सर्वशः रामः कृतस्वस्त्ययनः परययौ दानवान परति

[dura] etaca charutvā ca vacanaṃ paratigṛhya ca sarvaśaḥ rāmaḥ kṛtasvastyayanaḥ parayayau dānavāna parati

हिन्दी अर्थ

नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वमितो5सुरा:

English

[Duryodhana said:] Hearing these words and accepting them fully, Rama, having performed auspicious rites, went against the danavas.

अध्याय ८

श्लोक 24.150

अवधीद देवशत्रूंस तान मददर्प बलान्वितान वज्राशनिसमस्पर्शैः परहारैर एव भार्गवः

avadhīda devaśatrūṃsa tāna madadarpa balānvitāna vajrāśanisamasparśaiḥ parahāraira eva bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्मथ्यं त्वं वरं देव सम्प्रयच्छ पितामह

English

Bhargava slew those enemies of the gods, filled with intoxication, pride and strength, with blows touching like thunderbolts.

अध्याय ८

श्लोक 24.151

स दानवैः कषततनुर जामद अग्न्यॊ दविजॊत्तमः संस्पृष्टः सथाणुना सद्यॊ निर्व्रणः समजायत

sa dānavaiḥ kaṣatatanura jāmada agnyò davijòttamaḥ saṃspṛṣṭaḥ sathāṇunā sadyò nirvraṇaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ एकेषुणा देववर: स नो मृत्युर्भविष्यति

English

Jamadagni's son, best of the twice-born, with his body wounded by the danavas, was touched by Sthanu and at once became free of wounds.

अध्याय ८

श्लोक 24.152

परीतश च भगवान देवः कर्मणा तेन तस्य वै वरान परादाद बरह्म विदे भार्गवाय महात्मने

parītaśa ca bhagavāna devaḥ karmaṇā tena tasya vai varāna parādāda barahma vide bhārgavāya mahātmane

हिन्दी अर्थ

ते तु लब्धवरा: प्रीता: सम्प्रधार्य परस्परम्

English

The Lord God, pleased with that deed of his, gave boons to the great-souled Bhargava, the knower of Brahman.

अध्याय ८

श्लोक 24.153

उक्तश च देवदेवेन परीतियुक्तेन शूलिना निपातात तव शस्त्राणां शरीरे याभवद रुजा

uktaśa ca devadevena parītiyuktena śūlinā nipātāta tava śastrāṇāṃ śarīre yābhavada rujā

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माणमजरं हैत्यदानवपूजितम् त्रीणि काञ्चनमेकं वै रौप्यं का्ष्णायसं तथा

English

The god of gods, the trident-bearer, full of affection, said: "The pain that arose in your body from the falling of weapons,

अध्याय ८

श्लोक 24.154

तया ते मानुषं कर्म वयपॊढं भृगुनन्दन गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद यथेप्सितम

tayā te mānuṣaṃ karma vayapòḍhaṃ bhṛgunandana gṛhāṇāstrāṇi divyāni matsakāśāda yathepsitama

हिन्दी अर्थ

आयसं चाभवद् भौम॑ चक्रस्थं पृथिवीपते

English

by that your human act has been done away with, scion of Bhrigu. Take divine weapons from me as you wish."

अध्याय ८

श्लोक 24.155

ततॊ ऽसत्राणि समस्तानि वरांश च मनसेप्सितान लब्ध्वा बहुविधान रामः परणम्या शिरसा शिवम

tatò 'satrāṇi samastāni varāṃśa ca manasepsitāna labdhvā bahuvidhāna rāmaḥ paraṇamyā śirasā śivama

हिन्दी अर्थ

गृहाद्टालकसंयुक्तं बहुप्राकारतोरणम् प्रासाहैर्विविधैश्लापि द्वारैश्वैवोपशोभितम्

English

Having then obtained all the weapons and various boons desired in mind, Rama, bowing his head to Shiva,

अध्याय ८

श्लोक 24.156

अनुज्ञां पराप्य देवेशाञ जगाम स महातपाः एवम एतत पुरावृत्तं तदा कथितवान ऋषिः

anujñāṃ parāpya deveśāña jagāma sa mahātapāḥ evama etata purāvṛttaṃ tadā kathitavāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

काज्चनं तारकाक्षस्य चित्रमासीन्महात्मन:

English

obtained the leave of the lord of gods and that greatly ascetic one went away. Thus the sage then told this ancient tale.

अध्याय ८

श्लोक 24.157

भार्गवॊ ऽपय अददात सर्वं धनुर्वेदं महात्मने कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना

bhārgavò 'paya adadāta sarvaṃ dhanurvedaṃ mahātmane karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

त्रयस्ते हैत्यराजानस्त्रीललोकानस्त्रतेजसा तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्यर्बुदानि च

English

And Bhargava gave the whole science of the bow to the great-souled Karna, tiger among men, with a very pleased heart.

अध्याय ८

श्लोक 24.158

वृजिनं हि भवेत किं चिद यदि कर्णस्य पार्थिव नास्मै हय अस्त्राणि दिव्यानि परादास्यद भृगुनन्दनः

vṛjinaṃ hi bhaveta kiṃ cida yadi karṇasya pārthiva nāsmai haya astrāṇi divyāni parādāsyada bhṛgunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

मांसाशिन: सुदृप्ताश्च सुरैर्विनिकृता: पुरा

English

If there had been any fault in Karna, O king, the scion of Bhrigu would not have given him divine weapons.

अध्याय ८

श्लोक 24.159

नापि सूत कुले जात्म कर्णं मन्ये कथं चन देवपुत्रम अहं मन्ये कषत्रियाणां कुलॊद्भवम

nāpi sūta kule jātma karṇaṃ manye kathaṃ cana devaputrama ahaṃ manye kaṣatriyāṇāṃ kulòdbhavama

हिन्दी अर्थ

सर्वेषां च पुनश्नैषां सर्वयोगवहो मय: यो हि यन्मनसा काम दध्यौ त्रिपुरसंश्रय:

English

I do not in any way think Karna born in a charioteer's family; I think him a son of a god, born in a kshatriya family.

अध्याय ८

श्लोक 24.160

सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम कथम आदित्यसदृशं मृगी वयाघ्रं जनिष्यति

sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ dīrghabāhuṃ mahārathama kathama ādityasadṛśaṃ mṛgī vayāghraṃ janiṣyati

हिन्दी अर्थ

निर्माण किया, जो मृतकोंको जीवन प्रदान करनेवाली थी येन रूपेण हैत्यस्तु येन वेषेण चैव ह

English

How would a deer give birth to a tiger—long-armed, a great chariot-warrior, with earrings and armour, like the sun?

अध्याय ८

श्लोक 24.161

पश्य हय अस्य भुजौ पीनौ नागराजकरॊपमौ वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम

paśya haya asya bhujau pīnau nāgarājakaròpamau vakṣaḥ paśya viśālaṃ ca sarvaśatrunibarhaṇama

हिन्दी अर्थ

वैसे ही रूप और वेषसे सम्पन्न होकर प्रकट हो जाता था

English

See his plump arms like the trunks of elephant-kings, see his broad chest that slays all foes."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.