Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
11
अध्याय 11 / 95

Book 1 - Adhyaya 11

336 श्लोकभाग 2/2 · श्लोक 200–336WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ137 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 200

नित्योदिता स्वयञ्ज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी ।वज्रदण्डा वज्रजिह्वा वैदेवी वज्रविग्रहा

nityoditā svayañjyotirutsukā mṛtajīvanī / vajradaṇḍā vajrajihvā vaidevī vajravigrahā

हिन्दी अर्थ

सोऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम्। प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः अङ्कं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

English

I am the embodiment of permanent prosperity and perfect knowledge. I am the prime mover of everything and I am endless. My greatness is infinite. I enable people to cross the ocean of worldly existence.

अध्याय ११

श्लोक 201

मङ्गल्या मङ्गला माला मलिना मलहारिणी ।गान्धर्वो गारुडी चान्द्री कम्बलाश्वतरप्रिया

maṅgalyā maṅgalā mālā malinā malahāriṇī / gāndharvo gāruḍī cāndrī kambalāśvatarapriyā

हिन्दी अर्थ

येन दुग्धा मही पूर्व प्रजानां हितकारणात्। नियोगाद् ब्रह्मणः सार्ध देवेन्द्रेण महौजसा सूतजी बोले--स्वायम्भुव मनुकी पत्नी शतरूपाने प्रियव्रत तथा उत्तानपाद नामवाले दो पुत्रोंको जन्म दिया, जो धर्मको जाननेवाले तथा महान् पराक्रमी थे। कालान्तरमें उत्तानपादका धुव नामक पुत्र हुआ। भगवान् विष्णुके

English

It was ablaze with thousands of flames in clusters resembling hundreds of world-destructive conflagrations (at the end of the world). It was terrible due to its curved fangs and was irresistible. It was embellished with clustres of matted hair.

अध्याय ११

श्लोक 202

सौदामिनी जनानन्दा भ्रुकुटीकुटिलानना ।कर्णिकारकरा कक्ष्या कंसप्राणापहारिणी

saudāminī janānandā bhrukuṭīkuṭilānanā / karṇikārakarā kakṣyā kaṃsaprāṇāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

उस भक्तने उत्तम स्थान प्राप्त किया। ध्रुवकी शम्भुनामक पत्नीने श्लिष्टि तथा भव्य नामक पुत्रोंको जन्म दिया। श्लिष्टिकी सुच्छाया नामक पत्नीने पाँच पुण्यात्मा पुत्रोंको उत्पन्न किया। महर्षि वसिष्ठके कथनानुसार सुच्छाया नामक देवीने अत्यन्त कठोर तप करके शालग्राममें जनार्दन पुरुष विष्णुको आराधना कर रिपु, रिपुञ्जय, विप्र, वृकल तथा वृषतेजस् नामवाले पाँच पुत्रोंको जन्म दिया, जो नारायणमें अनन्य निष्ठा रखनेवाले, शुद्ध तथा अपने

English

It wore a crown and was holding a mace, a conch, a discus and an excellent trident in its hands. The terrible form was frightening everyone.

अध्याय ११

श्लोक 203

युगन्धरा युगावर्ता त्रिसंध्या हर्षवर्धनी ।प्रत्यक्षदेवता दिव्या दिव्यगन्धा दिवापरा

yugandharā yugāvartā trisaṃdhyā harṣavardhanī / pratyakṣadevatā divyā divyagandhā divāparā

हिन्दी अर्थ

धर्मका विशेषरूपसे पालन करनेवाले थे रिपुको पत्नी बृहतीने सब प्रकारके तेजोंसे सम्पन्न चक्षुष् (नामक पुत्र)-को जन्म दिया। उस चक्षुषूने महात्मा वीरण प्रजापतिको पुष्करिणी नामवाली पुत्रीसे चाक्षुष मनुको जन्म दिया। अत्यन्त तेजस्वी (चाक्षुष)

English

(Simultaneously) it was tranquil, charming-faced and gentle and possessed of infinite wonders. It was bedecked with.

अध्याय ११

श्लोक 204

शक्रासनगता शाक्री साध्वी नारी शवासना ।इष्टा विशिष्टा शिष्टेष्टा शिष्टाशिष्टप्रपूजिता

śakrāsanagatā śākrī sādhvī nārī śavāsanā / iṣṭā viśiṣṭā śiṣṭeṣṭā śiṣṭāśiṣṭaprapūjitā

हिन्दी अर्थ

मनुके वैराज प्रजापतिकी कन्या नड्वलासे दस पुत्र उत्पन्न हुए, जो ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्, (नामवाले) थे! ऊरुकी पत्नी आग्नेयीने अङ्ग, सुमनस्, स्वाति, क्रतु, अङ्गिरस् एवं शिव (नामवाले) महाबलशाली छः पुत्रोंको उत्पन्न किया। अङ्गसे वेन हुआ और फिर वेनसे वैन्य उत्पन्न हुए। प्रजापालक, महाबलवान् वे ही

English

It was bedecked in coronets, it wielded a mace in its hands and was ornamented with anklets. It wore divine gar¬ lands, garments and was besmeared with divine scents and unguents.

अध्याय ११

श्लोक 205

शतरूपा शतावर्ता विनता सुरभिः सुरा ।सुरेन्द्रमाता सुद्युम्ना सुषुम्ना सूर्यसंस्थिता

śatarūpā śatāvartā vinatā surabhiḥ surā / surendramātā sudyumnā suṣumnā sūryasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

वैन्य पृथु नामसे विख्यात हुए। पूर्वकालमें उन्होंने प्रजाओंके कल्याणको कामनासे ब्रह्माके आदेशसे महा- तेजस्वी देवराज इन्द्रके साथ (गोरूपा) पृथ्वीका दोहन किया था यह पुष्करिणी प्रजापति वीरणकी पुत्री होनेसे वैरणी भी कही जाती है।

English

It held a conch and discus. It had a pleasing appear¬ ance with three eyes and it wore the elephant's hide as its robe. It was stationed both within and without the Cosmic Egg. It was both inside and outside of everything.

अध्याय ११

श्लोक 206

समीक्ष्या सत्प्रतिष्ठा च निवृत्तिर्ज्ञानपारगा ।धर्मशास्त्रार्थकुशला धर्मज्ञा धर्मवाहना

samīkṣyā satpratiṣṭhā ca nivṛttirjñānapāragā / dharmaśāstrārthakuśalā dharmajñā dharmavāhanā

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालमें वेनके पुत्र पृथुके पैतामह नामक सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरि:

English

It was endowed with all Saktis, was extremely pure (white), omniformed, eternal, its lotus-like feet were revered by gods Brahma, Indra, Upendra (Visnu) and prominent Yogins.

अध्याय ११

श्लोक 207

धर्माधर्मविनिर्मात्री धार्मिकाणां शिवप्रदा ।धर्मशक्तिर्धर्ममयी विधर्मा विश्वधर्मिणी

dharmādharmavinirmātrī dhārmikāṇāṃ śivapradā / dharmaśaktirdharmamayī vidharmā viśvadharmiṇī

हिन्दी अर्थ

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सल: । तं मां वित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोदभूतं सनातनम् श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरि:

English

It had hands and feet all round, had eyes, heads and faces in all directions. He saw that Supreme Goddess stand¬ ing before enveloping the universe.

अध्याय ११

श्लोक 208

धर्मान्तरा धर्ममेघा धर्मपूर्वा धनावहा ।धर्मोपदेष्ट्री धर्मत्मा धर्मगम्या धराधरा

dharmāntarā dharmameghā dharmapūrvā dhanāvahā / dharmopadeṣṭrī dharmatmā dharmagamyā dharādharā

हिन्दी अर्थ

तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः

English

On seeing such a form of the Goddess, the form associated with Mahesvara, that king was overwhelmed with awe and was yet delighted at heart.

अध्याय ११

श्लोक 209

कापाली शाकला मूर्तिः कला कलितविग्रहा ।सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशक्त्याश्रयाश्रया

kāpālī śākalā mūrtiḥ kalā kalitavigrahā / sarvaśaktivinirmuktā sarvaśaktyāśrayāśrayā

हिन्दी अर्थ

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणेऽभवत्। गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः । आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

English

Concentrating his mind in his Atman and remem¬ bering Onkara, he eulogised the Supreme Goddess with a thou¬ sand and eight epithets.

अध्याय ११

श्लोक 210

सर्वा सर्वेश्वरी सूक्ष्मा सुसूक्ष्मा ज्ञानरूपिणी ।प्रधानपुरुषेशेशा महादेवैकसाक्षिणी ।सदाशिवा वियन्मूर्तिर्विश्वमूर्तिरमूर्तिका

sarvā sarveśvarī sūkṣmā susūkṣmā jñānarūpiṇī / pradhānapuruṣeśeśā mahādevaikasākṣiṇī / sadāśivā viyanmūrtirviśvamūrtiramūrtikā

हिन्दी अर्थ

धार्मिको रूपसम्पन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ। एवमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

English

'O Siva, Uma, the great Sakti, Ananta, (Endless) Jifkala (perfect), Amala (the pure), Santa (the quiescent), Mahesvari, NUya (eternal), Sasvatl (permanent). Paramo, (the supreme), Akara (the imperishable).

अध्याय ११

श्लोक 211

एवं नाम्नां सहस्त्रेण स्तुत्वासौ हिमवान् गिरिः ।भूयः प्रणम्य भीतात्मा प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः

evaṃ nāmnāṃ sahastreṇa stutvāsau himavān giriḥ / bhūyaḥ praṇamya bhītātmā provācedaṃ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

वैन्योऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन्। अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने अचिरादेव तन्वङ्गी भार्या तस्य शुचिस्मिता। शिखण्डिनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत

English

Acintya (Incomprehensible), Kevald (Absolute) An-

अध्याय ११

श्लोक 212

यदेतदैश्वरं रूपं घोरं ते परमेश्वरि ।भीतो ऽस्मि साम्प्रतं दृष्ट्वा रूपमन्यत् प्रदर्शय

yadetadaiśvaraṃ rūpaṃ ghoraṃ te parameśvari / bhīto 'smi sāmprataṃ dṛṣṭvā rūpamanyat pradarśaya

हिन्दी अर्थ

धार्मिको रूपसम्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः सोऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः । मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यासं प्रति धर्मवित्

English

Ekdnekavibhdgasthd* (stationed in one as well as in many divisions). Mdydtitd (transcending Maya), Sunirmald (ex¬ tremely pure), Mahd-Maheivari, Satyd, Mahddevi, Nirarijand (the untainted).

अध्याय ११

श्लोक 213

एवमुक्ताथ सा देवी तेन शैलेन पार्वती ।संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं पुनः

evamuktātha sā devī tena śailena pārvatī / saṃhṛtya darśayāmāsa svarūpamaparaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः । जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम् तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्द्रिप्रदं वनम्। अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्

English

Ka}(ha (the highest point), Sarvantarastha (abiding in the hearts of all), Cicchakti (the power of conscious¬ ness), Atilalasd highly solicitous, Nanda (delightful one) Sarvdtmika (of the soul of all), Vidyd (learning), Jyoti-rupd (the embodiment of brilliance), Amrtd (immortal), Akfard (imperish¬ able ).

अध्याय ११

श्लोक 214

नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगन्धिकम् ।द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम्

nīlotpaladalaprakhyaṃ nīlotpalasugandhikam / dvinetraṃ dvibhujaṃ saumyaṃ nīlālakavibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करते समय मायारूपधारी साक्षात् विष्णु ही पौराणिक सूतके रूपमें उत्पन्न हुए। वे सभी शास्त्रोंके प्रवक्ता, धर्मको जाननेवाले तथा वात्सल्यगुणसे सम्पन्न थे। मुनिश्रेष्ठो! प्राचीन कालमें आविर्भूत वही सनातन (विष्णु) मुझे जानो! इस मन्वन्तरमें स्वयं कुष्णद्वैपायन व्यास नामक पुराणपुरुष विष्णुने प्रीतिपूर्वक मुझे पुराण सुनाया। मेरे वंशमें वेदवर्जित जो सूत उत्पन्न हुए, ब्रह्माको आज्ञासे 'पुराणोंका प्रवचन करना” उनको वृत्ति

English

Sdnti (peace), Pratifthd {the stability), JVivrtti (renun¬ ciation), Amrtapradd (bestower of immortality), Vyomamurti (having ether as her form), Vyomdlayd (the seat of dissolution of the firmament), Vyomddhdrd (support of the firmament), Acyutd (the unswerving), Amard (the immortal).

अध्याय ११

श्लोक 215

रक्तपादाम्बुजतलं सुरक्तकरपल्लवम् ।श्रीमद् विशालसंवृत्तललाटतिलकोज्ज्वलम्

raktapādāmbujatalaṃ suraktakarapallavam / śrīmad viśālasaṃvṛttalalāṭatilakojjvalam

हिन्दी अर्थ

वेनके पुत्र वे पृथु बुद्धिमान्, सत्यसंकल्प, जितेन्द्रिय, सम्पूर्ण पृथ्वीके स्वामी, महान् तेजस्वी तथा अपने धर्मका पालन करनेवाले थे। उनकी बाल्यकालसे ही नारायणमें भक्ति थी । इन्द्रियजयी पृथुने गोवर्धन पर्वतपर जाकर तप किया। शंख, चक्र तथा गदा धारण करनेवाले भगवान् विष्णु तपस्यासे प्रसन्न हो गये। स्वयं भगवान् दामोदर (विष्णु)-ने उनके पास आकर कहा--मेरी कृपासे निश्चित ही तुम्हें सुन्दर रूपसे

English

Anddinidhand (having neither beginning nor destruc¬ tion), Amoghd (un-failing), Kdrandtmd (the Soul of the cause), Akuldkuld (much agitated), Svatah* prathamajd (self-born at the outset), Amrtasya JVdbhi (navel of immortality), Atmasarhsrayd (the self-supporting or abiding in the self).

अध्याय ११

श्लोक 216

भूषितं चारुसर्वाङ्गं भूषणैरतिकोमलम् ।दधानमुरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम्

bhūṣitaṃ cārusarvāṅgaṃ bhūṣaṇairatikomalam / dadhānamurasā mālāṃ viśālāṃ hemanirmitām

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न, सभी शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ दो धर्मात्मा पुत्र होंगे। ऐसा कहकर भगवान् हषीकेश अपने प्राकृतिक रूपमें स्थित हो गये (अपने धाम चले गये)। वैन्य (पृथु) भी भगवान् मधुसूदनमें वैदिक विधानसे निश्चल भक्ति रखते हुए न्यायपूर्वक अपने राज्यका पालन करने लगे॥ १६--२०॥

English

Prdnevarapriyd (beloved of her loving husband), Mdtd (the mother), Makd-Mahi}avdhinP (riding on the great Buffalo) (v.l. Ghdtini the'kiWer oi the great buffalo), Prdneivari (goddess of the vital breath), Prdnarupd (embodiment of vital breath) PradhdnapurueSvari (the controller of Pradhdna and Purufa ).

अध्याय ११

श्लोक 217

ईषत्स्मितं सुविम्बोष्ठं नूपुरारावसंयुतम् ।प्रसन्नवदनं दिव्यमनन्तमहिमास्पदम्

īṣatsmitaṃ suvimboṣṭhaṃ nūpurārāvasaṃyutam / prasannavadanaṃ divyamanantamahimāspadam

हिन्दी अर्थ

मधुर एवं पवित्र मुसकानवाली तथा कृश शरीरवाली उनकी पत्नी अन्तर्धानाने थोडे ही समयमें शिखण्डी तथा हविर्धान नामक दो पुत्रोंको जन्म दिया। शिखण्डीका पुत्र 'सुशील' नामसे प्रसिद्ध हुआ। वह धार्मिक, रूपसम्पन्न तथा वेद-वेदाङ्गका पारगामी विद्वान् था। विधिपूर्वक वेदोंका अध्ययन कर वह धर्मपूर्वक तपस्यामें स्थित हुआ। भाग्ययोगसे उस धर्मज्ञने संन्यास ग्रहण करनेका विचार किया। वह तीर्थस्थानोंका सेवन करते

English

Mahamaya, Sudufpura (very difficult to be filled up), Mulaprakrti (the original) Prakrti, Iharl, SarvaJaktikaldkdrd (possessing all potencies, arts or Kalds and shapes), Jyotsnd (moon-light), Dyau (the firmament of moonlight), Mahimdspadd (the cause of grandeur).

अध्याय ११

श्लोक 218

तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः ।भीतिं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

tadīdṛśaṃ samālokya svarūpaṃ śailasattamaḥ / bhītiṃ saṃtyajya hṛṣṭātmā babhāṣe parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

हुए स्वाध्याय तथा तपस्यामें स्थित रहने लगा। एक बार वह सिद्धोंके द्वारा सेवित हिमालय पर्वतपर गया। वहाँ उसने धर्म एवं सिद्धिको प्रदान करनेवाले, योगियोंके लिये प्राप्य, किंतु ब्रह्मसे द्वेष करनेवालोंके लिये अप्राप्य धर्मपद नामक एक वनको देखा

English

Sarvakdyaniyantri (the controller of all bodies) Sana bhutehareivari (the goddess of the Lord of all living beings).

अध्याय ११

श्लोक 219

हिमवानुवाच अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ।यन्मे साक्षात् त्वमव्यक्ताप्रसन्ना दृष्टिगोचरा

himavānuvāca adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ / yanme sākṣāt tvamavyaktāprasannā dṛṣṭigocarā

हिन्दी अर्थ

मन्दाकिनीजले स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्योत्पलादिभिः अधास्मिन्नन्तरेऽपश्यत् समायान्तं महामुनिम्। श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्

English

Sarhsdrapota (a raft for crossing the ocean o f worldly existence), Durvdrd (unthwartable), Durniriksyd (difficult to be seen), Z)«raj< 2 (fa (inaccessible), Prdnahkti (the vital energy and power), Prdnavidyd (lore of vital breath), Yogini, Paramd kald (the Supreme art).

अध्याय ११

श्लोक 220

त्वया सृष्टं जगत् सर्वं प्रधानाद्यन्त्वयि स्थितम् ।त्वय्येव लीयते देवि त्वमेव च परा गतिः

tvayā sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ pradhānādyantvayi sthitam / tvayyeva līyate devi tvameva ca parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

भस्मसंदिग्धसर्वाङ्गं कोपीनाच्छादनान्वितम् । तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् योगीश्वरोऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः

English

Mahdvibhuti (the great magnificence), Durdhard (un- slightdihle.), Mulaprakrtisambhavd (born of the primordial nature), Anddyanantavibhavd (having beginningless and endless prosperity), Paramddyd (the earliest one), Apakarsini (who removes away).

अध्याय ११

श्लोक 221

वदन्ति केचित् त्वामेव प्रकृतिं प्रकृतेः पराम् ।अपरे परमार्थज्ञाः शिवेति शिवसंश्रये

vadanti kecit tvāmeva prakṛtiṃ prakṛteḥ parām / apare paramārthajñāḥ śiveti śivasaṃśraye

हिन्दी अर्थ

किं करिष्यामि शिष्योऽहं तव मां पालयानघ सोऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम्। शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्मषम्

English

Sargasthityantakdrani {the. cdMse. oi creation, sustenance and annihilation of the universe), Sudurvdcyd (very difficult to be described), Duratyayd (very difficult to be surmounted), Sabda- yoni (the source of origin of words and sounds), Sabdamayi (of the form of sounds), Ndddkhyd (Having the epithet 'sound'), Nddamgrahd (having Ndda as the physical body, an embodiment of sound).

अध्याय ११

श्लोक 222

त्वयि प्रधानं पुरुषो महान् ब्रह्मा तथेश्वरः ।अविद्या नियतिर्माया कलाद्याः शतशो ऽभवन्

tvayi pradhānaṃ puruṣo mahān brahmā tatheśvaraḥ / avidyā niyatirmāyā kalādyāḥ śataśo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः । ददौ तहैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम् अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्

English

Anddi (beginningless), Avyaktagund (having unmani¬

अध्याय ११

श्लोक 223

त्वं हि सा परमा शक्तिरनन्ता परमेष्ठिनी ।सर्वभेदविनिर्मुक्ता सर्वेभेदाश्रया निजा

tvaṃ hi sā paramā śaktiranantā parameṣṭhinī / sarvabhedavinirmuktā sarvebhedāśrayā nijā

हिन्दी अर्थ

वहाँ सिद्धोंके आश्रमसे सुशोभित तथा विभिन्न प्रकारके कमल-समूहोंसे सम्पन्न निर्मल जलवाली तथा पुण्य प्रदान करनेवाली मन्दाकिनी नामक एक नदी नदीके दक्षिण किनारेपर स्थित मुनीन्द्रं तथा योगियोंसे सेवित पुण्यदायी एक रमणीय आश्रम देखा। उसने मन्दाकिनीके जलमें स्नानकर देवस्वरूप पितरोंको (तर्पण आदिसे) संतृप्तकर विभिन्न वर्णके कमल आदि पुष्पोंके

English

Mahamaya, Suduspdrd (very difficult to cross), Mula- prakrti, Ihari, Pradhdmpurusdtitd (beyond Pradhdna and Purufa), Pradhdnapuru.sdtmikd (the soul of Prakrti and Purufa).

अध्याय ११

श्लोक 224

त्वामधिष्ठाय योगेशि महादेवो महेश्वरः ।प्रधानाद्यं जगत् कृत्स्नं करोति विकरोति च

tvāmadhiṣṭhāya yogeśi mahādevo maheśvaraḥ / pradhānādyaṃ jagat kṛtsnaṃ karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

द्वारा भगवान् शंकरको अर्चना की और सूर्यमण्डलमें स्थित भगवान् ईशानका ध्यानकर सिरसे हाथ जोडते हुए प्रकाशमान सूर्यका दर्शन करते हुए वह रुद्राष्टाध्यायी, रुद्रके चरित्र एवं और भी अनेक वेदवर्णित विविध प्रकारके शिव-सम्बन्धी स्तोत्रोंके द्वारा परमेश्वर गिरिशकी स्तुति करने लगा

English

Purdnd (the ancient one), Cinrmyi (of the form of consciousness), Purfisdm Adi Purufa Rupini (of the form of the primeval Person), Bhutdntarasthd (stationed in the heart ofliving beings), Kutasthd (abiding in the soul oi?l\\), Mahdpurasarh- jnitd (termed as a great Purusa).

अध्याय ११

श्लोक 225

त्वयैव संगतो देवः स्वमानन्दं समश्नुते ।त्वमेव परमानन्दस्त्वमेवानन्ददायिनी

tvayaiva saṃgato devaḥ svamānandaṃ samaśnute / tvameva paramānandastvamevānandadāyinī

हिन्दी अर्थ

इसी बीच उसने समस्त अङ्गोंमें भस्म लगाये हुए, कोपीन वस्त्रसे समन्वित, सफेद यज्ञोपवीत धारण किये हुए, तपस्याके द्वारा क्षीण शरीरवाले उत्तम महापाशुपत श्वेताश्वतर नामवाले महामुनिको समीपमें आते हुए देखा। नेत्रोंमें आनन्दाश्रु भरे हुए उसने भगवान् शंकरकी स्तुति समाप्त कर उनके चरणोंमें सिरसे प्रणाम किया और हाथ जोड़ते हुए यह वाक्य कहा-

English

KfetrajfiaJakti (Potency of the soul), Avyaktalakana (of unmanifest characteristics), Malavarjita (Devoid of dirt or impurities), Anadimayasambhinna (who is distinct from the primor¬ dial Maya), Tritattva (having three principles), Prakrtigrahd (having a grasp on Prakrti).

अध्याय ११

श्लोक 226

त्वमक्षरं परं व्योम महज्ज्योतिर्निरञ्जनम् ।शिवं सर्वगतं सूक्ष्मं परं ब्रह्मा सनातनम्

tvamakṣaraṃ paraṃ vyoma mahajjyotirnirañjanam / śivaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ paraṃ brahmā sanātanam

हिन्दी अर्थ

में धन्य हूँ, में अनुगृहीत हूँ, जो (आज) मुझे योगज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, मुनियोंके ईश्वर साक्षात् भगवान् योगीश्वरके दर्शन हुए। अहो! मेरा बड़ा ही सुन्दर भाग्य है। (आज) मेरे सभी तप सफल हो गये। अनघ! मैं क्या करूँ, आपका मैं शिष्य हूँ, आप मेरी रक्षा करें

English

MahamayasamutpannS (Born of great Maya), Tdmasi

अध्याय ११

श्लोक 227

त्वं शक्रः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि ।वायुर्बलवतां देवि योगिनां त्वं कुमारकः

tvaṃ śakraḥ sarvadevānāṃ brahmā brahmavidāmasi / vāyurbalavatāṃ devi yogināṃ tvaṃ kumārakaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्यासे जिसका सम्पूर्ण कल्मष नष्ट हो गया है, ऐसे उस निष्पाप एवं शीलसम्पन्न 'सुशील' नामवाले राजाके ऊपर अनुग्रह करके (शंकरने अपने) शिष्यरूपमें उसे ग्रहण किया। उन बुद्धिमान् (मुनि)-ने संन्यास- सम्बन्धी सम्पूर्ण विधि करवाकर उसे ईश्वर-सम्बन्धी

English

Akdryd (non-effect), Kdryajanani (cause of effect), J\fityam prasavadharmini (having the attribute of continuous procreation), Sargapralayanirmuktd (free from the creation and dissolution), Srtisthityantadharminl (having the attributes of creation, sustenance and annihilation).

अध्याय ११

श्लोक 228

ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं व्यासो वेदविदामसि ।सांख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शङ्करः

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ vyāso vedavidāmasi / sāṃkhyānāṃ kapilo devo rudrāṇāmasi śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवके पाश अर्थात् मायारूपी बन्धनसे मुक्त करनेवाला वह सम्पूर्ण वेदका सार प्रदान किया, साथ ही ब्रह्मा आदिके द्वारा सेवित 'अन्त्याश्रम' नामवाले आश्रमको भी प्रदान किया ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्

English

Brahmagarbhd (having Brahman in the womb), Catur-

अध्याय ११

श्लोक 229

आदित्यानामुपेन्द्रस्त्वं वसूनां चैव पावकः ।वेदानां सामवेदस्त्वं गायत्री छन्दसामसि

ādityānāmupendrastvaṃ vasūnāṃ caiva pāvakaḥ / vedānāṃ sāmavedastvaṃ gāyatrī chandasāmasi

हिन्दी अर्थ

समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम् इह देवो महादेवो रममाण: सहोमया। अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया

English

Sarvddhdrd (support of everything), (having

अध्याय ११

श्लोक 230

अध्यात्मविद्या विद्यानां गतीनां परम् गतिः ।माया त्वं सर्वशक्तीनां कालः कलयतामसि

adhyātmavidyā vidyānāṃ gatīnāṃ param gatiḥ / māyā tvaṃ sarvaśaktīnāṃ kālaḥ kalayatāmasi

हिन्दी अर्थ

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम्। आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया इहैव देवमीशानं देवनामपि हैवतम्। आराध्य महतीं सिद्धि लेभिरे देवदानवाः

English

Mahiyasi (very great), Brahmayoni (source of origin of Brahma), Mahdlakfmi-samudbhavd (born of MahalaksmI), Mahd- mmdna-madhyasthd (stationed in the middle of the great Vimdna

अध्याय ११

श्लोक 231

ओङ्कारः सर्वगुह्यानां वर्णानां च द्विजात्तमः ।आश्रमाणां च गार्हस्थ्यमीश्वराणां महेश्वरः

oṅkāraḥ sarvaguhyānāṃ varṇānāṃ ca dvijāttamaḥ / āśramāṇāṃ ca gārhasthyamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इहैब मुनयः पूर्व मरीच्याद्या महेश्वरम्। दृष्टा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम् एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम्। आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये

English

Sarvasddhdrani (common to all), Suksmd (subtle), Avidyd (nescience), Paramdrtkikd (the real entity), Anantarupd (of infinite form), Anantasthd (stationed in the infinite), Devi (Lumi¬ nous), Puruamohini (fascinator of the Purusa),

अध्याय ११

श्लोक 232

पुंसां त्वमेकः पुरुषः सर्वभूतहृदि स्थितः ।सर्वोपनिषदां देवि गुह्योपनिषदुच्यते

puṃsāṃ tvamekaḥ puruṣaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ / sarvopaniṣadāṃ devi guhyopaniṣaducyate

हिन्दी अर्थ

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम्। अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः सम्प्रवर्तितम् सोऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः । साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतोऽभवत्

English

Vairdgyaiharyadharmdtmd (of the nature of detach¬

अध्याय ११

श्लोक 233

ईशानश्चासि कल्पानां युगानां कृतमेव च ।आदित्यः सर्वमार्गाणां वाचां देवि सरस्वती

īśānaścāsi kalpānāṃ yugānāṃ kṛtameva ca / ādityaḥ sarvamārgāṇāṃ vācāṃ devi sarasvatī

हिन्दी अर्थ

प्राचीनबर्हिर्भगवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः। समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत् प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितौजसः । अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः

English

Hvardni (the consort of Isvara), Sarvdni (wife of Sarva), ankardrdhasaririni (forming half the person of Sankara), Bhavdni, Rudrdni, Mahdlaksmi, Ambikd.

अध्याय ११

श्लोक 234

त्वं लक्ष्मीश्चारुरूपाणां विष्णुर्मायाविनामसि ।अरुन्धती सतीनां त्वं सुपर्णः पततामसि

tvaṃ lakṣmīścārurūpāṇāṃ viṣṇurmāyāvināmasi / arundhatī satīnāṃ tvaṃ suparṇaḥ patatāmasi

हिन्दी अर्थ

दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्व ब्रह्मणः सुतः उस आश्रममें रहनेवाले ब्रह्मचर्यपरायण ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य शिष्योंको देखकर वे (श्वेताश्वतर मुनि) बोले-मेरे द्वारा प्रवर्तित शाखाका अध्ययन करते हुए योगीजन निष्कल महादेव शिवका ध्यान करते हुए

English

MaheSvarasamutpannd (Born of Mahesvara), ktiphalapradd (yielder of the fruits of enjoyment and salvation), Sarvehari (Goddess of all), Sarvavandyd (worthy of being bowed to by all), Nityarh muditamdnasd (Ever delighted in the mind).

अध्याय ११

श्लोक 235

सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु ।सावित्री चासि जप्यानां यजुषां शतरुद्रियम्

sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu / sāvitrī cāsi japyānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

यहाँ निवास करते हैं। भक्तांपर अनुकम्पा करनेके लिये भगवान् महादेव उमाके साथ रमण करते हुए यहाँ प्राचीन कालमें संसारके कल्याणकी कामनासे समस्त जगतूको धारण करनेवाले स्वयं नारायण महादेवकी आराधना करते हुए यहाँ रहते थे। यहींपर देवताओंके भी देवता भगवान् शिवको आराधना कर देवता तथा

English

Brahmendropendranamitd (Bowed to by Brahma, Indra and Upendra (Visnu), ankarecchdnuvartini (abiding by the wish of Sankara), livardrddhdsanarngatd (Occupant of half the seat of Isvara), MaheSvara-pativratd (The chaste wife of Mahesvara).

अध्याय ११

श्लोक 236

पर्वतानां महामेरुरनन्तो भोगिनामसि ।सर्वेषां त्वं परं ब्रह्म त्वन्मयं सर्वमेव हि

parvatānāṃ mahāmerurananto bhogināmasi / sarveṣāṃ tvaṃ paraṃ brahma tvanmayaṃ sarvameva hi

हिन्दी अर्थ

दानवोंने महान् सिद्धि प्राप्त की थी और यहींपर प्राचीन कालमें मरीचि आदि ऋषियोंने अपनी तपस्याके प्रभावसे महेश्वरका दर्शनकर सभी कालोंमें उपयोगी-हितकर इसलिये राजेन्द्र! तुम भी तप एवं योगसे समन्वित होकर नित्य ही मेरे साथ रहो, इससे तुम सिद्धि प्राप्त करोगे। ऐसा कहकर उन ब्राह्मण-श्रेष्ठ (श्वेताश्वतर मुनि)-ने पिनाक (नामक धनुष) धारण करनेवाले

English

Sakrdvibkdtd (dawning but once), Sarvdrti-samudraparU- ofini (the drier-up of the ocean of everyone's distress), Pdrvati, Himavatputrl) Daughter of Himavan), Paramdnandaddyini (the bestower of highest bliss).

अध्याय ११

श्लोक 237

रूपं तवोशेषकलाविहीन- मगोचरं निर्मलमेकरूपम् ।अनादिमध्यान्तमनन्तामाद्यं नमामि सत्यं तमसः परस्तात्

rūpaṃ tavośeṣakalāvihīna- magocaraṃ nirmalamekarūpam / anādimadhyāntamanantāmādyaṃ namāmi satyaṃ tamasaḥ parastāt

हिन्दी अर्थ

भगवान् (शंकर)-का ध्यान करके स्वार्थ-सिद्धिके लिये सभी पापोंका शमन करनेवाले, वेदसारस्वरूप, मुक्ति प्रदान करनेवाले तथा ऋषियोंद्वारा प्रवर्तित ' अग्नि' इत्यादि पुण्यजनक महामन्त्रका उसे (सुशीलको) विधिपूर्वक उपदेश दिया। उनके कथनानुसार ' सुशील' नामक वह राजा भी बड़ी ही श्रद्धासे साक्षात् पाशुपत होकर वेदाभ्यासमें निरत हो गया॥ ४५--४८ ॥

English

Gunddhyd (richiy ondo-wod with good qualities), Togaja (born of Yoga), Yogyd (worthy), Jndnamurti (embodiment of knowledge), VihaHni (expanding and developing), Sduitri, Kamald, Lakmi, §ri, Anantorasisthitd (stationed in the bosom of Ananta).

अध्याय ११

श्लोक 238

यदेव पश्यन्ति जगत्प्रसूतिं वेदान्तविज्ञानविनिश्चितार्थाः ।आनन्दमात्रं प्रणवाभिधानं तदेव रूपं शरणं प्रपद्ये

yadeva paśyanti jagatprasūtiṃ vedāntavijñānaviniścitārthāḥ / ānandamātraṃ praṇavābhidhānaṃ tadeva rūpaṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

अपने सभी अङ्गोंमें भस्म धारणकर कन्द, मूल एवं फलोंका आहार करते हुए शान्त, इन्द्रियजयी एवं क्रोधजयी राजाने संन्यास-विधिका आश्रय लिया। हविर्धानने आग्नेयी नामक अपनी पत्नीसे धनुर्वेदमें पारंगत प्राचीन बर्हिष् नामक श्रेष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया । सभी शस्त्रधारियोमें श्रेष्ठ भगवान् प्राचीनबर्हिने समुद्रकी पुत्रीसे दस पुत्रोंको उत्पन्न किया। नारायणपरायण तथा अपने तेजके लिये विख्यात प्रचेतस् नामसे प्रसिद्ध उन राजाओंने अपने

English

Sarojanilayd (having lotus as her abode), Gangd, Toga- nidrd (Yogic slumber), Asurdrdini (destroyer of the Asuras), Sarasvati, Sarvavidyd (all loros), Jagajjyethd (the eldest in the universe); Sumangald (Highly auspicious),

अध्याय ११

श्लोक 239

अशेषभूतान्तरसन्निविष्टं प्रधानपुंयोगवियोगहेतुम् ।तेजोमयं जन्मविनाशहीनं प्राणाभिधानं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

aśeṣabhūtāntarasanniviṣṭaṃ pradhānapuṃyogaviyogahetum / tejomayaṃ janmavināśahīnaṃ prāṇābhidhānaṃ praṇato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

वेदका अध्ययन किया। इन्हीं दस प्रचेताओंद्वार मारिषा (नामक उनकी पत्नी)-से महाभाग प्रजापति दक्ष (पुत्ररूपमें) उत्पन्न हुए, जो पूर्व समयमें ब्रह्मके पुत्र थे समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः। दृष्टा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

English

Vdgdevi (Goddess of speech), Varadd (granter of boons), Avdcyd (Inexpressible), Kirti (fame), Sarvdrthasddkikd

अध्याय ११

श्लोक 240

आद्यन्तहीनं जगदात्मभूतं विभिन्नसंस्थं प्रकृतेः परस्तात् ।कूटस्थमव्यक्तवपुस्तवैव नमामि रूपं पुरुषाभिधानम्

ādyantahīnaṃ jagadātmabhūtaṃ vibhinnasaṃsthaṃ prakṛteḥ parastāt / kūṭasthamavyaktavapustavaiva namāmi rūpaṃ puruṣābhidhānam

हिन्दी अर्थ

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकां ब्रह्मणः सुतः । पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम् तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया। विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना

English

Guhyavidyd (having the secret lore), Atmavidya (the lore of Atman) Dharmavidya (the lore of piety), Atmabhdvitd (puri¬ fied byAtman), Svdhd, Vihambhard (theearth), Siddhi (super-nor¬ mal power or achievement), Svadhd, Medhd (intellect), Dhrti (fortitude), Sruti.

अध्याय ११

श्लोक 241

सर्वाश्रयं सर्वजगद्विधानं सर्वत्रगं जन्मविनाशहीनम् ।सूक्ष्मं विचित्रं त्रिगुणं प्रधानं नतो ऽस्मि ते रूपमलुप्तभेदम्

sarvāśrayaṃ sarvajagadvidhānaṃ sarvatragaṃ janmavināśahīnam / sūkṣmaṃ vicitraṃ triguṇaṃ pradhānaṃ nato 'smi te rūpamaluptabhedam

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा तद्भगवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः। शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तदगृहम् त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः । स्वस्यां सुतायां मूढात्मन् पुत्रमुत्पादयिष्यसि

English

Niti (policy), Suniti (good policy), Sukrti (good action), Mddhavi, Naravdhinf (having men as vehicle), Pujyd (worthy of being worshipped), Vibhdvati (lustrous), Saumyd (gentle), Bhogini (enjoyer), BhogaSdyini {lying on the body of the serpent).

अध्याय ११

श्लोक 242

आद्यं महत् ते पुरुषात्मरूपं प्रकृत्यवस्थं त्रिगुणात्मबीजम् ।ऐश्वर्यविज्ञानविरागधर्मैः समन्वितं देवि नतो ऽस्मि रूपम्

ādyaṃ mahat te puruṣātmarūpaṃ prakṛtyavasthaṃ triguṇātmabījam / aiśvaryavijñānavirāgadharmaiḥ samanvitaṃ devi nato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम् । स्वायम्भुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् विसर्ग दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्

English

obhd (beauty), Sankari, Laid (oscillating), Mdlint (wearing the garlands), Paramethini, Trailokyasundari (the most beautiful lady in the three worlds), Namyd (worthy of being bowed to), Sundari (charming), Kdmacdrini (moving about as she pleases).

अध्याय ११

श्लोक 243

द्विसप्तलोकात्मकमम्बुसंस्थं विचित्रभेदं पुरुषैकनाथम् ।अनन्तभूतैरधिवासितं ते नतो ऽस्मि रूपं जगदण्डसंज्ञम्

dvisaptalokātmakamambusaṃsthaṃ vicitrabhedaṃ puruṣaikanātham / anantabhūtairadhivāsitaṃ te nato 'smi rūpaṃ jagadaṇḍasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

उन दक्षने बुद्धिमान् महेश रुद्रके साथ विवाद किया था, इससे रुद्रद्वारा शाप प्राप्तकर वे प्रचेताओंके पुत्र बने महादेव हरने स्वयं देवी (पार्वती)-के घर आये हुए दक्षको देखकर उनको यथोचित पूजा की। (किंतु) उस समय तमोगुणके आवेशसे समाविष्ट ब्रह्माके पुत्र दक्ष (शंकरद्वारा की गयी अपनी) पूजाको अपर्याप्त

English

Mahdnubhdvd (highly dignified), Sattvasthd (estab¬ lished in the Sattvagma), Mahdmahiamardird (suppressor of the great buffalo), Padmandbhd (lotus-naveiled), Pdpahard (dispeller of sins), Vicitramukutdngadd (having wonderful coronet and bracelets).

अध्याय ११

श्लोक 244

अशेषवेदात्मकमेकमाद्यं स्वतेजसा पूरितलोकभेदम् ।त्रिकालहेतुं रपमेष्ठिसंज्ञं नमामि रूपं रविमण्डलस्थम्

aśeṣavedātmakamekamādyaṃ svatejasā pūritalokabhedam / trikālahetuṃ rapameṣṭhisaṃjñaṃ namāmi rūpaṃ ravimaṇḍalastham

हिन्दी अर्थ

और अयोग्य समझकर और भी अधिक पूजाकी इच्छा करनेके कारण कुपित होकर अपने घर चले गये। हुई (अपनी पुत्री) सतीकी (उनके) पति (भगवान् शंकर)-के साथ निन्दा करते हुए क्रुद्ध होकर भर्त्सना को ॥ ५५--५७॥

English

Kdntd (shining), Citrdmbaradhard {-wearing clothes o£ variegated colours), Divydbharana-bhuitd (bedecked in divine ornaments), Hamsdkhyd (bearing the appellation swan), Vyomanilayd (having the firmament as the abode), Jagatsrstivivar- dhini (increaser of the creation of the universe).

अध्याय ११

श्लोक 245

सहस्त्रमूर्धानमनन्तशक्तिं सहस्त्रबाहुं पुरुषं पुराणम् ।शयानमन्तः सलिले तथैव नारायणाख्यं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

sahastramūrdhānamanantaśaktiṃ sahastrabāhuṃ puruṣaṃ purāṇam / śayānamantaḥ salile tathaiva nārāyaṇākhyaṃ praṇato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

(दक्ष बोले--सती !) तुम्हारे पिनाकधारी पतिसे मेरे अन्य जामाता श्रेष्ठ हैं। तुम भी अच्छी पुत्री नहीं हो, इसलिये मेरे घरसे वहीं चले जाओ जहाँसे आयी हो। शंकरप्रिया उन देवी सतीने उस (कठोर) वाक्यको सुनकर पिता दक्षकी निन्दा की और चर्माम्बरधारी अपने स्वामी पशुपतिको प्रणामकर स्वयं ही उन्होंने (योगाग्निद्वारा) अपनेको भस्म कर डाला। तदनन्तर वे ही हिमालयकी तपस्यासे प्रसन्न होकर उनकी पुत्री बनीं

English

Niyantri (the controller), Yantramadhyasthd (stationed in the middle of the mystic diagram), Nandini (delighter), Bhadrakdlikd, Adityavarnd (having the lustre of the sun), Kauberi (goddess of Kubera).

अध्याय ११

श्लोक 246

दंष्ट्राकरालं त्रिदशाभिवन्द्यं युगान्तकालानलकल्परूपम् ।अशेषभूताण्डविनाशहेतुं नमामि रूपं तव कालसंज्ञम्

daṃṣṭrākarālaṃ tridaśābhivandyaṃ yugāntakālānalakalparūpam / aśeṣabhūtāṇḍavināśahetuṃ namāmi rūpaṃ tava kālasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

उस बातको जानकर शरणागतोंका कष्ट हरनेवाले भगवान् रुद्र हर दक्षके घर आये और क्रुद्ध होकर उन्हें शाप दिया। ब्रह्मन्! मूढात्मन्! इस शरीरको छोड़कर तुम क्षत्रियोके कुलमें उत्पन्न होओगे और पापवश अकार्यमें तुम्हारी प्रवृत्ति होगी। ऐसा कहकर महादेव कैलासपर्वतपर चले गये और समय आनेपर स्वायम्भुव दक्ष भी प्रचेताओंके पुत्र बने

English

Vrsdsanagatd (going about, seated on the bull), Gauri, Mahdkdli, Surdrcitd, (worshipped by Devas), Aditi, Niyatd

अध्याय ११

श्लोक 247

फणासहस्त्रेण विराजमानं भोगीन्द्रमुख्यैरभिपूज्यमानम् ।जनार्दनारूढतनुं प्रसुप्तं नतो ऽस्मि रूपं तव शेषसंज्ञम्

phaṇāsahastreṇa virājamānaṃ bhogīndramukhyairabhipūjyamānam / janārdanārūḍhatanuṃ prasuptaṃ nato 'smi rūpaṃ tava śeṣasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

(सूतजीने इस प्रकार कहा-) आप लोगोंसे मैंने स्वायम्भुव मनुकी दक्षपर्यन्त विशेष सृष्टिका वर्णन किया। (यह वर्णन) सुननेवालोंके पापको नष्ट करनेवाला है हरिद्वारमें दक्षद्वारा यज्ञका आयोजन, यज्ञमें शंकरका भाग न देखकर महर्षि दधीचद्वारा दक्षकी भर्त्सना तथा यज्ञमें भाग लेनेवाले ब्राह्मणोंको शाप, देवी पार्वतीके कहने- पर शंकरद्वारा रुद्रों, भद्रकाली तथा वीरभद्रको प्रकट करना, वीरभद्वादिद्वारा दक्षके यञ्चका विध्वंस, शंकर-पार्वतीका यज्ञस्थलमें प्राकट्य, भयभीत

English

Virupaki (with odd number of (i.e. three) eyes), Lelihana (licking up), MahdsuravindUni (destroyer of the great Asura), Mahdphald (bestowing great fruits), Anavadydngi (having faultless, limbs), Kdmarupd (having pleasing features), Vibhdvari (night).

अध्याय ११

श्लोक 248

अव्याहतैश्वर्यमयुग्मनेत्रं ब्रह्मामृतानन्दरसज्ञमेकम् ।युगान्तशेषं दिवि नृत्यमानं नतो ऽस्मि रूपं तव रुद्रसंज्ञम्

avyāhataiśvaryamayugmanetraṃ brahmāmṛtānandarasajñamekam / yugāntaśeṣaṃ divi nṛtyamānaṃ nato 'smi rūpaṃ tava rudrasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा शंकर तथा पार्वतीकी स्तुति और वर प्राप्त करना, ब्रह्माद्वारा दक्षको उपदेश और शिव-विष्णुके शिवकी शरण ग्रहण करना

English

Vkitraratnamukutd (having wonderful jewelled coro¬ net), Prariatdrtiprabhanjani (the breaker of the distress of those who bow down), KauHki, Karanl (the dragger), Ratri {night), 'Tridadrtivindiini (destroyer of the distress of Devas).

अध्याय ११

श्लोक 249

प्रहीणशोकं विमलं पवित्रं सुरासुरैरर्चितापादपद्मम् ।सुकोमलं देवि विशालशुम्रं नमामि ते रूपमिदं नमासि

prahīṇaśokaṃ vimalaṃ pavitraṃ surāsurairarcitāpādapadmam / sukomalaṃ devi viśālaśumraṃ namāmi te rūpamidaṃ namāsi

हिन्दी अर्थ

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वतेऽन्तरे किमकार्षीन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम साम्प्रतम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 250

ॐ नमस्ते महादेवि नमस्ते परमेश्वरि ।नमो भगवतीशानि शिवायै ते नमो नमः

oṃ namaste mahādevi namaste parameśvari / namo bhagavatīśāni śivāyai te namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम्। त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम् देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह। सहैव मुनिभिः सर्वेरागता मुनिपुङ्गवाः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 251

त्वन्मयो ऽहं त्वदाधारस्त्वमेव च गतिर्मम ।त्वामेव शरणं यास्ये प्रसीद परमेश्वरि

tvanmayo 'haṃ tvadādhārastvameva ca gatirmama / tvāmeva śaraṇaṃ yāsye prasīda parameśvari

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनागतम्। दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत् ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 252

मया नास्ति समो लोके देवो वादानवो ऽपि वा ।जगन्मातैव मत्पुत्री संभूता तपसा यतः

mayā nāsti samo loke devo vādānavo 'pi vā / jaganmātaiva matputrī saṃbhūtā tapasā yataḥ

हिन्दी अर्थ

स देवः साम्प्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 253

एषा तवाम्बिका देवि किलाभूत पितृकन्यका ।मेनाशेषजगन्मातुरहो वुण्यस्य गौरवम्

eṣā tavāmbikā devi kilābhūta pitṛkanyakā / menāśeṣajaganmāturaho vuṇyasya gauravam

हिन्दी अर्थ

न मन्त्रा भार्यया सार्ध शंकरस्येति नेज्यते विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 254

पाहि माममरेशानि मेनया सह सर्वदा ।नमामि तव पादाब्जं व्रजामि शरणं शिवाम्

pāhi māmamareśāni menayā saha sarvadā / namāmi tava pādābjaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivām

हिन्दी अर्थ

शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम् नैमिषीय ऋषि बोले--सूतजी महाराज! वैवस्वत मन्वन्तरमें हुई देवताओं, दानवों, गन्धर्वो, नागों तथा राक्षसोंकी उत्पत्तिको आप विस्तारसे बतलायें। महाबुद्धिमान् सूतजी! इस समय हम यह सुनना चाहते हैं कि प्राचीन

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 255

अहो मे सुमहद् भाग्यं महादेवीसमागमात् ।आज्ञापय महादेवि किं करिष्यामि शङ्करि

aho me sumahad bhāgyaṃ mahādevīsamāgamāt / ājñāpaya mahādevi kiṃ kariṣyāmi śaṅkari

हिन्दी अर्थ

कालमें प्रचेताके पुत्र राजा दक्षने भगवान् शंकरसे शाप प्राप्तकर क्या किया था सूतजीने कहा--मैं पूर्वकल्पके प्रसंगमें नारायणद्वार कहे गये (भूत, भविष्य तथा वर्तमान इस प्रकार) तीनों कालोंसे सम्बद्ध तथा पाप हरनेवाले प्रजा-सर्गको विस्तारसे बतलाता हूँ

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 256

एतावदुक्त्वा वचनं तदा हिमगिरीश्वरः ।संप्रेक्षणमाणो गिरिजां प्राञ्जलिः पार्श्वतो ऽभवत्

etāvaduktvā vacanaṃ tadā himagirīśvaraḥ / saṃprekṣaṇamāṇo girijāṃ prāñjaliḥ pārśvato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालकी बात है, भगवान् शंकरके शापसे ग्रस्त उन प्रचेतापुत्र राजा दक्षने पूर्व वैरके कारण शंकरको निन्दा कर गङ्गाद्वार हरिषद्वारमें एक यज्ञका अनुष्ठान प्रारम्भ किया श्रेष्ठ मुनियो! विष्णुके साथ सभी देवता उस यज्ञमें भाग ग्रहण करनेके लिये बुलाये गये। सभी मुनियोंके साथ वे वहाँ आये। शंकरको छोड़कर आये हुए समस्त देव-समूहोंको देखकर दधीच नामक विप्रषिने प्राचेतस-दक्षसे (इस प्रकार) कहा-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 257

अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः ।सस्मितं प्राह पितरं स्मृत्वा पशुपतिं पतिम्

atha sā tasya vacanaṃ niśamya jagato 'raṇiḥ / sasmitaṃ prāha pitaraṃ smṛtvā paśupatiṃ patim

हिन्दी अर्थ

दधीच बोले--ब्रह्मा आदिसे लेकर पिशाचतक जिनको आज्ञाका शीघ्र ही अनृपालन करते हैं, उन रुद्र्देवको पूजा इस समय क्यों नहीं की जा रही है ? दक्षने कहा--सभी यज्ञोंमें भार्यासहित शंकरके भाग एवं मन्त्रोंकी परिकल्पना नहीं हुई है, इसलिये उनकी पूजा नहीं की जाती। इसपर साक्षात् सर्वज्ञानमय महामुनि दधीचने कोपपूर्वक हँसते हुए सभी देवताओंको

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 258

देव्युवाच शृणुष्व चैतत् परमं गुह्यमीश्वरगोचरम् ।उपदेशं गिरिश्रेष्ठ सेवितं ब्रह्मवादिभिः

devyuvāca śṛṇuṣva caitat paramaṃ guhyamīśvaragocaram / upadeśaṃ giriśreṣṭha sevitaṃ brahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सुनाते हुए दक्षसे कहा-- सम्पूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शंकरः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 259

यन्मे साक्षात् परं रूपमैश्वरं दृष्टमद्भुतम् ।सर्वशक्तिसमायुक्तमनन्तं प्रेरकं परम्

yanme sākṣāt paraṃ rūpamaiśvaraṃ dṛṣṭamadbhutam / sarvaśaktisamāyuktamanantaṃ prerakaṃ param

हिन्दी अर्थ

न ह्ययं शंकरो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः। नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराद्। सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु १२॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 260

शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ।तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदेव शरणं व्रज

śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ / tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadeva śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः । सोऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शांकरी तनुः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 261

भक्त्या त्वनन्यया तात पद्भावं परमाश्रितः ।सर्वयज्ञतपोदानैस्तदेवार्चय सर्वदा

bhaktyā tvananyayā tāta padbhāvaṃ paramāśritaḥ / sarvayajñatapodānaistadevārcaya sarvadā

हिन्दी अर्थ

एष रूद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः। आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्तिं त्रयीमयम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 262

तदेव मनसा पश्य तद् ध्यायस्व जपस्व च ।ममोपदेशात् संसारं नाशयामि तवानघ

tadeva manasā paśya tad dhyāyasva japasva ca / mamopadeśāt saṃsāraṃ nāśayāmi tavānagha

हिन्दी अर्थ

य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः । सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 263

अहं वै मत्परान् भक्तानैश्वरं योगमास्थितान् ।संसारसागरादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु

ahaṃ vai matparān bhaktānaiśvaraṃ yogamāsthitān / saṃsārasāgarādasmāduddharāmyacireṇa tu

हिन्दी अर्थ

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम्। अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 264

ध्यानेन कर्मयोगेन भक्त्या ज्ञानेन चैव हि ।प्राप्याहं ते गिरिश्रेष्ठ नान्यथा कर्मकोटिभिः

dhyānena karmayogena bhaktyā jñānena caiva hi / prāpyāhaṃ te giriśreṣṭha nānyathā karmakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत दधीच बोले--जिनसे सभीकी प्रवृत्ति होती है और जो इस (विशव)-के परमेश्वर हैं, वे शंकर निश्चय ही सभी यज्ञोंद्वारा ज्ञानपूर्वक पूजित होते हैं

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 265

श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् कर्म वर्णाश्रमात्मकम् ।अध्यात्मज्ञानसहितं मुक्तये सततं कुरु

śrutismṛtyuditaṃ samyak karma varṇāśramātmakam / adhyātmajñānasahitaṃ muktaye satataṃ kuru

हिन्दी अर्थ

दक्षने कहा--संहार करनेवाले, तमोगुणी, नग्न, कपाल धारण करनेवाले तथा विकृत (वेशवाले) रुद्र, हर, शंकर किसी भी प्रकार विश्वात्मा नहीं हो सकते। संसारको सृष्टि करनेवाले स्वराट्, प्रभु नारायण ही ईश्वर हैं और सभी कर्मोमें उन सत्त्वात्मक भगवान् विष्णुकी पूजा की जाती है

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 266

धर्मात् संजायते भक्तिर्भक्त्या संप्राप्यते परम् ।श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितो धर्मो यज्ञादिको मतः

dharmāt saṃjāyate bhaktirbhaktyā saṃprāpyate param / śrutismṛtibhyāmudito dharmo yajñādiko mataḥ

हिन्दी अर्थ

दधीच बोले- क्या तुम समस्त लोकोंके एकमात्र संहारकर्ता कालस्वरूप, तथा हजारों किरणवाले इन परमेश्वर भगवान् (सूर्य)-को नहीं देख रहे हो। धर्मात्मा, ब्रह्मवादी विद्वान् जिनकी स्तुति करते हैं, वही ये (सूर्य) तीव्र तेजसे सम्पन्न कालात्मक साक्षी यहाँ शंकरके शरीररूपमें ही स्थित हैं। देवी अदितिके पुत्र ये भगवान् सूर्य ही रुद्र, महादेव, कपर्दी, घृणी, हर, नीलग्रीब, विलोहित (नामवाले) हैं। सामवेदका गान

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 267

नान्यतो जायते धर्मो वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ ।तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थो मद्रूपं वेदमाश्रयेत्

nānyato jāyate dharmo vedād dharmo hi nirbabhau / tasmānmumukṣurdharmārtho madrūpaṃ vedamāśrayet

हिन्दी अर्थ

करनेवाले तथा अध्वर्यु एवं होताओंके द्वारा हजारों किरणवाले सूर्यकी स्तुति की जाती है। विश्वको रुद्रकी मूर्तिको देखो

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 268

ममैवैषा परा शक्तिर्वेदसंज्ञा पुरातनी ।ऋग्यजुः सामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तते

mamaivaiṣā parā śaktirvedasaṃjñā purātanī / ṛgyajuḥ sāmarūpeṇa sargādau saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

दक्षने कहा--यज्ञमें भाग ग्रहण करनेवाले ये जो बारह (अदिति-पुत्र) आदित्य यहाँ आये हुए हैं, ये सभी सूर्यके नामसे ही जाने जाते हैं। इनसे अतिरिक्त कोई अन्य सूर्य नहीं हैं। ऐसा कहनेपर यज्ञ देखनेकी इच्छासे आये हुए उनके (दक्षके) सहयोगी मुनियोंने (समर्थन करते हुए) दक्षसे कहा-ठीक है। तमोगुणसे आविष्ट मनवाले सैकड़ों-हजारोंकी संख्यामें आये हुए उन लोगोंने भगवान् वृषध्वज शंकरको न देखते हुए

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 269

तेषामेव च गुप्त्यर्थं वेदानां भगवानजः ।ब्राह्मणादीन् ससर्जाथ स्वे स्वे कर्मण्ययोजयत्

teṣāmeva ca guptyarthaṃ vedānāṃ bhagavānajaḥ / brāhmaṇādīn sasarjātha sve sve karmaṇyayojayat

हिन्दी अर्थ

पुनः उनको निन्दा करनी आरम्भ की । विष्णुकी मायासे मोहित होकर वे वैदिक मन्त्रोंकी निन्दा करते हुए सभी प्राणियोंके एकमात्र स्वामी भगवान् हरकी पूजा न करके दक्षके वचनका अनुमोदन करने लगे। यज्ञमें भाग ग्रहण करनेके लिये आये हुए इन्द्रादि सभी देवताओंने भी नारायण हरिके अतिरिक्त देव ईशान (शंकर)-को भी नहीं देखा (अर्थात् शिवके माहात्म्यको वे जान नहीं पाये) । ब्रह्मज्ञानियोंमे श्रेष्ठ हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्मा सभीके देखते-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 270

ये न कुर्वन्ति तद् धर्मं तदर्थं ब्रह्मनिर्मितम् ।तेषामधस्ताद् नरकांस्तामिस्त्रादीनकल्पयत्

ye na kurvanti tad dharmaṃ tadarthaṃ brahmanirmitam / teṣāmadhastād narakāṃstāmistrādīnakalpayat

हिन्दी अर्थ

देखते क्षणभरमें ही अन्तर्धान हो गये अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्। रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 271

न च वेदाद् ऋते किञ्चिच्छास्त्रधर्माभिधायकम् ।यो ऽन्यत्ररमतेसो ऽसौनसंभाष्यो द्विजातिभिः

na ca vedād ṛte kiñcicchāstradharmābhidhāyakam / yo 'nyatraramateso 'saunasaṃbhāṣyo dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः। रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः । सम्प्रक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 272

यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोके ऽस्मिन् विविधानितु ।श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी

yāni śāstrāṇi dṛśyante loke 'smin vividhānitu / śrutismṛtiviruddhāni niṣṭhā teṣāṃ hi tāmasī

हिन्दी अर्थ

नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 273

कापालं पञ्चरात्रं च यामलं वाममार्हतम् ।एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु

kāpālaṃ pañcarātraṃ ca yāmalaṃ vāmamārhatam / evaṃvidhāni cānyāni mohanārthāni tāni tu

हिन्दी अर्थ

समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः विनिन्दितो महादेवः शंकरो लोकवन्दितः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 274

ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीह मानवान् ।मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तरे

ye kuśāstrābhiyogena mohayantīha mānavān / mayā sṛṣṭāni śāstrāṇi mohāyaiṣāṃ bhavāntare

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः । भविष्यति हृषीकेश: स्वाश्रितोऽपि पराङ्मुखः एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम्।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 275

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत् स्मृतं कर्म वैदिकम् ।तत् प्रयत्नेन कुर्वन्ति मत्प्रियास्ते हि ये नराः

vedārthavittamaiḥ kāryaṃ yat smṛtaṃ karma vaidikam / tat prayatnena kurvanti matpriyāste hi ye narāḥ

हिन्दी अर्थ

पत्तिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक् दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 276

वर्णानामनुकम्पार्थं मन्नियोगाद् विराट् स्वयम् ।स्वायंभुवो मनुर्धार्मान् मुनीनां पूर्वमुक्तवाना

varṇānāmanukampārthaṃ manniyogād virāṭ svayam / svāyaṃbhuvo manurdhārmān munīnāṃ pūrvamuktavānā

हिन्दी अर्थ

विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शंकर देवाः सहर्षिभिश्रासंस्तत्र साहाय्यकारिणः।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 277

श्रुत्वा चान्ये ऽपि मुनयस्तन्मुखाद् धर्ममुत्तमम् ।चक्रुर्धर्मप्रतिष्ठार्थं धर्मशास्त्राणि चैव हि

śrutvā cānye 'pi munayastanmukhād dharmamuttamam / cakrurdharmapratiṣṭhārthaṃ dharmaśāstrāṇi caiva hi

हिन्दी अर्थ

बिनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम् भगवान् ब्रह्माके अन्तर्धान हो जानेपर स्वयं दक्ष संसारकी रक्षा करनेवाले देव नारायण हरिकी शरणमें गये । तदनन्तर भयसे मुक्त होकर दक्षने वह यज्ञ आरम्भ किया। शरणागतकी रक्षा करनेवाले भगवान् विष्णु

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 278

तेषु चान्तर्हितेष्वेवं युगान्तेषु महर्षयः ।ब्रह्मणो वचनात् तानि करिष्यन्ति युगे युगे

teṣu cāntarhiteṣvevaṃ yugānteṣu maharṣayaḥ / brahmaṇo vacanāt tāni kariṣyanti yuge yuge

हिन्दी अर्थ

(उस यज्ञकी) रक्षा करने लगे। भगवान् दधीच ऋषिने ब्रह्म (शंकर)-से द्वेष माननेवाले उन सभी ऋषिगणों तथा देवताओंकी ओर देखकर उन दक्षसे पुनः कहा- जो अपूज्य है, उसका पूजन करनेसे और जो पूज्य है, उसका पूजन न करनेसे मनुष्य निश्चित ही महान् पापको प्राप्त करता है, इसमें किंचित् भी संदेह नहीं है। जहाँ दुर्जनोंका आदर होता है और सत्पुरुषोंका अनादर होता है, वहाँ अति शीघ्र ही दारुण हैवी दण्ड उपस्थित

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 279

अष्टादश पुराणानि व्यासेन कथितानि तु ।नियोगाद् ब्रह्मणो राजंस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः

aṣṭādaśa purāṇāni vyāsena kathitāni tu / niyogād brahmaṇo rājaṃsteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। ऐसा कहकर विप्रर्षि दधीचने दक्षकी सहायता करनेके लिये आये हुए उन ईश्वर (शंकर)-से विद्वेष रखनेवाले ब्राह्मणोंको शाप देते हुए कहा-- ॥ २३--२८॥ चूँकि तुम लोगोंने वेदोंकी अवमानना की है और समस्त संसारके द्वारा वन्दित परमेश्वर महादेव शंकरकी निन्दा की है, अत: ईश्वर (शंकर)-से द्वेष रखनेवाले तुम सभी वेदत्रयीसे रहित हो जाओगे और असत्-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 280

अन्यान्युपपुराणानि तच्छिष्यैः कथितानि तु ।युगे युगे ऽत्र सर्वेषां कर्ता वै धर्मशास्त्रवित्

anyānyupapurāṇāni tacchiṣyaiḥ kathitāni tu / yuge yuge 'tra sarveṣāṃ kartā vai dharmaśāstravit

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंमें मन लगाते हुए ईश्वर-मार्ग (शिव-मार्ग)-की निन्दा करोगे तथा घोर कलियुग आनेपर मिथ्या अध्ययन और मिथ्या आचारयुक्त होकर मिथ्या ज्ञानका प्रलाप करनेवाले होओगे, साथ ही कलिके द्वारा उत्पन्न कष्ट एवं दुःखों आदिसे पीड़ित रहोगे। पुनः तुम सभी अपने सम्पूर्ण तपोबलका त्याग करके नरक प्राप्त करोगे। तुम लोगोंके द्वारा हृषीकेश विष्णुके भलीभाँति आश्रय ग्रहण करनेपर भी वे तुम लोगोंसे विमुख ही रहेंगे

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 281

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ।ज्योतिः शास्त्रं न्यायविद्या मीमांसा चोपबृंहणम्

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca / jyotiḥ śāstraṃ nyāyavidyā mīmāṃsā copabṛṃhaṇam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर तपस्याकी निधि वे विप्रर्षि (दधीच) चुप हो गये और मानसिक रूपसे सम्पूर्ण पापोंका विनाश करनेवाले रुद्रकी शरणमें गये। इसी बीच यह सारी घटना जानकर सर्वदशी (सब कुछ प्रत्यक्ष देखनेवाली) देवी (पार्वती)-ने (अपने) पतिदेव पशुपति महादेव महेशवरसे कहा-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 282

एवं चतुर्दशैतानि विद्यास्थानानि सत्तम ।चतुर्वेदैः सहोक्तानि धर्मो नान्यत्र विद्यते

evaṃ caturdaśaitāni vidyāsthānāni sattama / caturvedaiḥ sahoktāni dharmo nānyatra vidyate

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं शंकर! पूर्वजन्मके मेरे (सतीके) पिता दक्ष यज्ञ कर रहे हैं और आपके भाव तथा स्वरूपकी निन्दा कर रहे हैं। ऋषियोंके साथ देवता वहाँ उनकी सहायता करते हुए उपस्थित हैं। मैं आपसे एक वर माँगती हूँ कि “आप शीघ्र ही उस यज्ञको नष्ट करें'

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 283

एवं पैतामहं धर्मं मनुव्यासादयः परम् ।स्थापयन्ति ममादेशाद् यावदाभूतसंप्लवम्

evaṃ paitāmahaṃ dharmaṃ manuvyāsādayaḥ param / sthāpayanti mamādeśād yāvadābhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया दंष्टाकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम्। दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 284

ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्

brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare / parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम्। स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोऽस्त्विति। विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 285

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थं वेदमाश्रयेत् ।धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्

tasmāt sarvaprayatnena dharmārthaṃ vedamāśrayet / dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet

हिन्दी अर्थ

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया। वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी। तया च सार्ध वृषभं समारुह्य ययौ गणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 286

ये तु सङ्गान् परित्यज्य मामेव शरणं गताः ।उपासते सदा भक्त्या योगमैश्वरमास्थिताः

ye tu saṅgān parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ / upāsate sadā bhaktyā yogamaiśvaramāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 287

सर्वभूतदयावन्तः शान्ता दान्ता विमत्सराः ।अमानिनो बुद्धिमन्तस्तापसाः शंसितव्रताः

sarvabhūtadayāvantaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ / amānino buddhimantastāpasāḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वे सम्प्राप्य तं देशं गङ्काद्वारमिति श्रुतम्। ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः देवाङ्कनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् । बीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 288

मच्चित्ता मद्गतप्राणा मज्ज्ञानकथने रताः ।संन्यासिनो गृहस्थाश्च वनस्था ब्रह्मचारिणः

maccittā madgataprāṇā majjñānakathane ratāḥ / saṃnyāsino gṛhasthāśca vanasthā brahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम्। देवीके द्वारा ऐसा कहे जानेपर देवताओंमें श्रेष्ठ प्रभु भगवान् (शंकर)-ने दक्षके यज्ञका विध्वंस करनेके

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 289

तेषां नित्याभियुक्तानां मायातत्त्वसमुत्थितम् ।नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपने मा चिरात्

teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ māyātattvasamutthitam / nāśayāmi tamaḥ kṛtsnaṃ jñānadīpane mā cirāt

हिन्दी अर्थ

प्रलयकालीन अग्निके समान, भयंकर दाढ्युक्त, देखनेमें भयंकर, शंख, चक्र तथा गदा धारण किये, हाथमें दण्ड धारण करनेवाले, घोर नाद करनेवाले, सींगसे बने धनुषको धारण किये, विभूतिसे सुशोभित तथा अनेक देवताओंसे घिरे हुए वीरभद्र नामवाले रुद्रको उत्पन्न किया। उत्पन्न होते ही वह हाथ जोड़कर देवताओंके स्वामी भगवान् शंकरके सम्मुख उपस्थित हुआ॥ ३७--४० ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 290

ते सुनिर्धूततमसो ज्ञानेनैकेन मन्मयाः ।सदानन्दास्तु संसारे न जायन्ते पुनः पुनः

te sunirdhūtatamaso jñānenaikena manmayāḥ / sadānandāstu saṃsāre na jāyante punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

(शंकरने उससे कहा-) गणेश्वर! दक्षके यज्ञका विध्वंस करो, वह गङ्गाद्वार (हरिद्वार) -में मेरी निन्दा करते हुए यज्ञ कर रहा है तुम्हारा कल्याण हो। तदनन्तर बन्धु (शिव)-के द्वारा निर्दिष्ट वीरभद्रने सिंहके समान लीला करते हुए अकेले ही दक्षके यज्ञका विध्वंस कर दिया। उमाने भी क्रोध करते हुए महेश्वरी भद्रकालीको उत्पन्न किया, उसके साथ वृषभपर आरूढ़ होकर वह गण (वीरभद्र) वहाँ (गङ्गाद्वार यज्ञमें) गया । बुद्धिमान् उन शंकरने उनकी

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 291

तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्भक्तो मत्परायणः ।मामेवार्चय सर्वत्र मेनया सह संगतः

tasmāt sarvaprakāreṇa madbhakto matparāyaṇaḥ / māmevārcaya sarvatra menayā saha saṃgataḥ

हिन्दी अर्थ

सहायता करनेवाले हजारों दूसरे रुद्रोंको भी उत्पन्न किया। (शंकरके) रोमोंसे उत्पन्न होनेके कारण वे रुद्र ' रोमज' कहलाये। हाथोंमें त्रिशूल, शक्ति, गदा, टङ्क (पत्थर तोड्नेके हथियार-घन, हथौड़ा, छेनी आदि) तथा पत्थर लिये हुए और कालाग्नि रुद्रके समान अत्यन्त भीषण सभी अपनी-अपनी भार्याओंके साथ वृषभरूप आसनपर आरूढ होकर दसों दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए गणोंमें सर्वश्रेष्ठ वीरभद्रको अपने समूहके बीच रखते हुए जहाँ

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 292

अशक्तो यदि मे ध्यातुमैश्वरं रूपमव्ययम् ।ततो मे सकलं रूपं कालाद्यं शरणं व्रज

aśakto yadi me dhyātumaiśvaraṃ rūpamavyayam / tato me sakalaṃ rūpaṃ kālādyaṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

दक्षयज्ञ हो रहा था, उस ओर चल पड़े गङ्गाद्वार (हरिद्वार) नामसे प्रसिद्ध उस देशमें पहुँचकर उन सभीने अमित तेजस्वी दक्षके उस यज्ञस्थलको देखा, जो हजारों देवाङ्गनाओंसे सुशोभित था, अप्सराओंके गीतोंसे मुखरित था, वीणा तथा वेणुके

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 293

यद् यत् स्वरूपं मे तात मनसो गोचरं भवेत् ।तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदर्चनपरो भव

yad yat svarūpaṃ me tāta manaso gocaraṃ bhavet / tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadarcanaparo bhava

हिन्दी अर्थ

निनादसे प्रतिध्वनित और वेद-मन्त्रोंसे गुञ्जित था। देखकर भद्रकाली तथा रुद्रोंसहित वीरभद्रने हँसते हुए कहा ॥ ४७--४९ ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 294

यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मात्रं केवलं शिवम् ।सर्वोपाधिविनिर्मुक्तमनन्तममृतं परम्

yattu me niṣkalaṃ rūpaṃ cinmātraṃ kevalaṃ śivam / sarvopādhivinirmuktamanantamamṛtaṃ param

हिन्दी अर्थ

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः। देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 295

ज्ञानेनैकेन तल्लभ्यं क्लेशेन परमं पदम् ।ज्ञानमेव प्रपश्यन्तो मामेव प्रविशन्ति ते

jñānenaikena tallabhyaṃ kleśena paramaṃ padam / jñānameva prapaśyanto māmeva praviśanti te

हिन्दी अर्थ

ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम् पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदयसिद्धिदः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 296

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ / gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ

हिन्दी अर्थ

न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम् ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः । स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 297

मामनाश्रित्य परमं निर्वाणममलं पदम् ।प्राप्यते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya paramaṃ nirvāṇamamalaṃ padam / prāpyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः। वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम्। व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 298

एकत्वेन पृथक्त्वेन तथा चोभयतो ऽपि वा ।मामुपास्य महाराज ततो यास्यासि तत्पदम्

ekatvena pṛthaktvena tathā cobhayato 'pi vā / māmupāsya mahārāja tato yāsyāsi tatpadam

हिन्दी अर्थ

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया। निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत् हम सभी अमित तेजस्वी शंकरके अनुचर हैं, यइमें भाग प्राप्त करनेकी इच्छासे यहाँ आये हैं, आप हमें अभीप्सित यज्ञभाग प्रदान करें। अथवा श्रेष्ठ मुनियो और

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 299

मामनाश्रित्य तत् तत्त्वं स्वभावविमलं शिवम् ।ज्ञायते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya tat tattvaṃ svabhāvavimalaṃ śivam / jñāyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

ऐसी आज्ञा दी है कि मुझे यज्ञभाग न दें और आप लोगोंका ही सब भाग है। जो ऐसी आज्ञा देनेवाला है, उसे बतलायें, फिर हम उसे देख लेंगे। गणोंके स्वामी वीरभद्रके ऐसा कहे जानेपर प्रजापति दक्षसहित देवताओंने प्रभु (वीरभद्र)-से कहा-' आपको यज्ञभाग देने- सम्बन्धी मन्त्र नहीं हैं'॥ ५०--५२ ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 300

तस्मात् त्वमक्षरं रूपं नित्यं चारूपमैश्वरम् ।आराधय प्रयत्नेन ततो बन्धं प्रहास्यसि

tasmāt tvamakṣaraṃ rūpaṃ nityaṃ cārūpamaiśvaram / ārādhaya prayatnena tato bandhaṃ prahāsyasi

हिन्दी अर्थ

(यह सुनकर वेद-) मन्त्रोंने (मूर्तिमान् स्वरूप धारणकर) देवताओंसे कहा-आपका मन तमोगुणसे आक्रान्त हो गया है, इसीलिये आप यज्ञके स्वामी महेशवरकी पूजा नहीं कर रहे हैं। सभी प्राणियोंके एकमात्र स्वामी और सभी प्राणियोंके शरीर-रूप तथा समस्त अभ्युदय एवं सिद्धियोंको प्रदान करनेवाले हर (शंकर) सभी यज्ञोंमें पूजित होते हैं। ईशान अर्थात् शंकरके बारेमें ऐसा कहे जानेपर भी मायाके कारण नष्ट

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 301

कर्मणा मनसा वाचा शिवं सर्वत्र सर्वदा ।समाराधय भावेन ततो यास्यसि तत्पदम्

karmaṇā manasā vācā śivaṃ sarvatra sarvadā / samārādhaya bhāvena tato yāsyasi tatpadam

हिन्दी अर्थ

चेतनावाले देवोंने (जब उनकी बातको) नहीं माना, तब ब्रह्मर्षि दधीचको हाथोंसे स्पर्श करते हुए देवताओंसे कहा

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 302

न वै पश्यन्ति तत् तत्त्वं मोहिता मम मायया ।अनाद्यनन्तं परमं महेश्वरमजं शिवम्

na vai paśyanti tat tattvaṃ mohitā mama māyayā / anādyanantaṃ paramaṃ maheśvaramajaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

तुम लोगोंने अपने बलसे गर्वित होकर मन्त्रोंको प्रमाण नहीं माना, इसलिये इसे सहन न कर में आज बलपूर्वक सभीके गर्वको नष्ट करूंगा। ऐसा कहकर गणोंमें श्रेष्ठ बीरभद्रने उस यज्ञशालाको जला डाला और गणेश्वरोंने अत्यन्त क्रुद्ध होकर (यञ्ञशालाके) यूपों (स्तम्भों)-को उखाड़कर फेंक दिया। भयानक सभी गणेश्वरोंने आहुति देनेवालोंसहित पाठ करनेवालों एवं घोड़ेको भी पकड़कर गङ्गाके प्रवाहमें फेंक दिया।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 303

सर्वभूतात्मभूतस्थं सर्वाधारं निरञ्जनम् ।नित्यानन्दं निराभासं निर्गुणं तमसः परम्

sarvabhūtātmabhūtasthaṃ sarvādhāraṃ nirañjanam / nityānandaṃ nirābhāsaṃ nirguṇaṃ tamasaḥ param

हिन्दी अर्थ

प्रदीप्त आत्मावाले तथा दीनतारहित वीरभद्रने भी इन्द्रके उठे हुए सौ हाथों तथा अन्य देवताओंके उठे हुए हाथोंको स्तम्भित कर दिया । उन्होंने नाखूनोंके अग्रभागसे खेल-खेलमें ही भग (देवता)-के नेत्रोंको उखाड़ डाला, मुक्केसे मारकर पूषा (देवता)-के दाँतोंको तोड़

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 304

अद्वैतमचलं ब्रह्म निष्कलं निष्प्रपञ्चकम् ।स्वसंवेद्यमवेद्यं तत् परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

advaitamacalaṃ brahma niṣkalaṃ niṣprapañcakam / svasaṃvedyamavedyaṃ tat pare vyomni vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया। धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः वह्लेईस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 305

सूक्ष्मेण तमसा नित्यं वेष्टिता मम मायया ।संसारसागरे घोरे जायन्ते च पुनः पुनः

sūkṣmeṇa tamasā nityaṃ veṣṭitā mama māyayā / saṃsārasāgare ghore jāyante ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा विष्णुं सगरुडं समायान्तं महाबलः। विव्याध निशितेर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम् समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम्। जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 306

भक्त्या त्वनन्यया राजन् सम्यग् ज्ञानेन चैव हि ।अन्वेष्टव्यं हि तद् ब्रह्म जन्मबन्धनिवृत्तये

bhaktyā tvananyayā rājan samyag jñānena caiva hi / anveṣṭavyaṃ hi tad brahma janmabandhanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पदासम्भवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 307

अहङ्कारं च मात्सर्यं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।अधर्माभिनिवेशं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितः

ahaṅkāraṃ ca mātsaryaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham / adharmābhiniveśaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम् वीक्ष्य देवाधिदेव तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम्। तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 308

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।अन्वीक्ष्य चात्मनात्मानं ब्रह्मभूयाय कल्पते

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani / anvīkṣya cātmanātmānaṃ brahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम्। ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम्। प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 309

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा सर्वभूताभयप्रदः ।ऐश्वरीं परमां भक्तिं विन्देतानन्यगामिनीम्

brahmabhūtaḥ prasannātmā sarvabhūtābhayapradaḥ / aiśvarīṃ paramāṃ bhaktiṃ vindetānanyagāminīm

हिन्दी अर्थ

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हर: गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम्। सम्पूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्योऽहं विशेषतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 310

वीक्षते तत् परं तत्त्वमैश्वरं ब्रह्मनिष्कलम् ।सर्वसंसारनिर्मुक्तो ब्रह्मणेयवावतिष्ठते

vīkṣate tat paraṃ tattvamaiśvaraṃ brahmaniṣkalam / sarvasaṃsāranirmukto brahmaṇeyavāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार लीला करते हुए बलशाली गणेश्वर वीरभद्रने हँसकर पैरके अँगूठेसे चन्द्रमाको धर्षित कर (रौंद) दिया। अग्नि (देवता)-के दोनों हाथोंको काटकर लीलासे ही उनकी जीभ उखाड़ दी। मुनीश्वरो ! उन्होंने पैरसे मुनियोंके मस्तकपर भी प्रहार किया। साथ ही (उस) महाबली (वीरभद्र)-ने सुदर्शनचक्रको स्तम्भित कर गरुडपर बैठकर आते हुए विष्णुको भी तीक्ष्ण बाणोंसे विद्ध (चोटिल) कर दिया॥ ६२--६४॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 311

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठायं परस्य परमः शिवः ।अनन्तस्याव्ययस्यैकः स्वात्माधारो महेश्वरः

brahmaṇo hi pratiṣṭhāyaṃ parasya paramaḥ śivaḥ / anantasyāvyayasyaikaḥ svātmādhāro maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महाबाहु गरुडने वहाँ आकर गण (वीरभद्र)-को देखकर अचानक उन्हें अपने पंखोंसे मारा और समुद्रके हजारों गरुडोंको उत्पन्न कर डाला, जो विनतापुत्र गरुडसे भी अधिक बलशाली थे, वे सभी गरुडके ऊपर टूट पड़े। उन (वीरभद्रद्वारा उत्पन्न) गरुडोंको देखकर बुद्धिमान् वे गरुड विष्णुको छोड़कर बड़े ही वेगसे भाग

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 312

ज्ञानेन कर्मयोगेन भक्तियोगेन वा नृप ।सर्वसंसारमुक्त्यर्थमीश्वरं सततं श्रय

jñānena karmayogena bhaktiyogena vā nṛpa / sarvasaṃsāramuktyarthamīśvaraṃ satataṃ śraya

हिन्दी अर्थ

उठे, यह एक आश्चर्यकी बात थी। विनताके पुत्र गरुडके अन्तर्धान हो जानेपर कमलसे उत्पन्न भगवान् ब्रह्माने वहाँ उपस्थित होकर वीरभद्र तथा केशवको (युद्ध करनेसे) रोका परमेष्ठी ब्रह्माको महत्ताको समझकर (वीरभद्रे उनकी) स्तुति कर उन्हें प्रसन्न किया। (उस समय) पार्वतीसहित साक्षात् भगवान् शंकर भी वहाँ आये। सभी गणोंसे घिरे हुए पार्वतीसहित उन देवाधिदेव शंकरको

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 313

एष गुह्योपदेशस्ते मया दत्तो गिरीश्वर ।अन्वीक्ष्य चैतदखिलं यथेष्टं कर्तुमर्हसि

eṣa guhyopadeśaste mayā datto girīśvara / anvīkṣya caitadakhilaṃ yatheṣṭaṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

देखकर भगवान् ब्रह्मा, दक्ष तथा द्युलोकमें रहनेवाले सभी देवता उनकी (भगवान् शंकरको) स्तुति करने लगे। दक्षने विशेषरूपसे शंकरको अर्धाङ्गिनी देवी पार्वतीको हाथ जोड़कर प्रणाम करते हुए नाना प्रकारके स्तोत्रोंसे प्रसन्न किया। तदनन्तर दयाकी निधि देवी भगवतीने हँसते हुए प्रसन्न-मनसे महेश्वर रुद्रसे यह वचन कहा ॥ ६९--७२॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 314

अहं वै याचिता देवैः संजाता परमेश्वरात् ।विनिन्द्य दक्षं पितरं महेश्वरविनिन्दकम्

ahaṃ vai yācitā devaiḥ saṃjātā parameśvarāt / vinindya dakṣaṃ pitaraṃ maheśvaravinindakam

हिन्दी अर्थ

आप ही संसारकी सृष्टि करनेवाले तथा आप ही शासन करनेवाले एवं रक्षक हैं। आप भगवान्को दक्ष तथा देवताओंपर कृपा करनी चाहिए। तदनन्तर जटा धारण करनेवाले नीललोहित भगवान् हरने हँसकर हूँ। सभी यज्ञोंमें विशेषरूपसे मेरी पूजा करनी चाहिए और मेरी निन्दा नहीं करनी चाहिए

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 315

धर्मसंस्थापनार्थाय तवाराधनकारणात् ।मेनादेहसमुत्पन्ना त्वामेव पितरं श्रिता

dharmasaṃsthāpanārthāya tavārādhanakāraṇāt / menādehasamutpannā tvāmeva pitaraṃ śritā

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 316

स त्वं नियोगाद् देवस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।प्रिदास्यसे मां रुद्राय स्वयंवरसमागमे

sa tvaṃ niyogād devasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / pridāsyase māṃ rudrāya svayaṃvarasamāgame

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनमनृप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः अन्तर्हिते महादेवे शंकरे पदासम्भवः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 317

तत्संबन्धाच्च ते राजन् सर्वे देवाः सवासवाः ।त्वां नमस्यन्ति वै तात प्रसीदति च शङ्करः

tatsaṃbandhācca te rājan sarve devāḥ savāsavāḥ / tvāṃ namasyanti vai tāta prasīdati ca śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्त्रितः पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 318

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मां विद्धीश्वरगोचराम् ।संपूज्य देवमीशानं शरण्यं शरणं व्रज

tasmāt sarvaprayatnena māṃ viddhīśvaragocarām / saṃpūjya devamīśānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेबो महेश्वरः कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यलतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 319

स एवमुक्तो भगवान् देवदेव्या गिरीश्वरः ।प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्

sa evamukto bhagavān devadevyā girīśvaraḥ / praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt

हिन्दी अर्थ

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात्। मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 320

विस्तरेण महेशानि योगं माहेश्वरं परम् ।ज्ञानं चैवात्मनो योगं साधनानि प्रचक्ष्व मे

vistareṇa maheśāni yogaṃ māheśvaraṃ param / jñānaṃ caivātmano yogaṃ sādhanāni pracakṣva me

हिन्दी अर्थ

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा। एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः । इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 321

तस्यैतत् परमं ज्ञानमात्मयोगमनुत्तमम् ।यथावद् व्याजहारेशासाधनानिच विस्तरात्

tasyaitat paramaṃ jñānamātmayogamanuttamam / yathāvad vyājahāreśāsādhanānica vistarāt

हिन्दी अर्थ

हे दक्ष! तुम भी सभीकी रक्षा करनेमें समर्थ मेरे वचनको सुनो-तुम “मैं ही सबसे श्रेष्ठ हूँ” इस लोकेषणा (यशको इच्छा) -का परित्यागकर प्रयत्नपूर्वक मेरे भक्त बनो! इस कल्पके बीत जानेपर मेरी कृपासे तुम गणोंके अधिपति बनोगे । मेरे आदेशसे उस समयतक तुम अपने अधिकारपर शान्तिसे बने रहो

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 322

निशम्य वदनाम्भोजाद् गिरीन्द्रो लोकपूजितः ।लोकमातुः परं ज्ञानं योगासक्तो ऽभवत्पुनः

niśamya vadanāmbhojād girīndro lokapūjitaḥ / lokamātuḥ paraṃ jñānaṃ yogāsakto 'bhavatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वे भगवान् शंकर पत्नी पार्वती तथा अपने अनुचरोंसहित अमित तेजस्वी दक्षके लिये अन्तर्धान (अदृश्य) हो गये। महादेव शंकरके अन्तर्धान हो जानेपर साक्षात् पद्मोद्धव ब्रह्माने समस्त संसारके लिये कल्याणकारी बचन कहे--

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 323

प्रददौ च महेशाय पार्वतीं भाग्यगौरवात् ।नियोगाद् ब्रह्मणः साध्वीं देवानां चैव संनिधौ

pradadau ca maheśāya pārvatīṃ bhāgyagauravāt / niyogād brahmaṇaḥ sādhvīṃ devānāṃ caiva saṃnidhau

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा- (दक्ष!) वृषभध्वज शंकरे प्रसन्न हो जानेपर क्या तुम्हारा मोह दूर हुआ? साक्षात् भगवानूने जो तुमसे कहा है, आलस्यरहित होकर उसका पालन करो। ये परमेश्वर सभी प्राणियोंके हृदयमें निवास करते हैं। वेदवादी ब्रह्मस्वरूप विद्वान् लोग इनका दर्शन करते हैं। वे सभी प्राणियोंके आत्मा, वे ही बीजरूप तथा परम गति हैं। बैदिक मन्त्रोंके द्वारा देवदेव महेश्वरकी स्तुति की जाती है। जो उस

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 324

य इमं पठते ऽध्यायं देव्या माहात्म्यकीर्तनम् ।शिवस्य संनिधौ भक्त्या सुचिस्तद्भावभावितः

ya imaṃ paṭhate 'dhyāyaṃ devyā māhātmyakīrtanam / śivasya saṃnidhau bhaktyā sucistadbhāvabhāvitaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्वितीय सनातन रुद्रकी अपनी आत्मामें श्रद्धायुक्त मनसे आराधना करता है, वह परमपद अर्थात् मोक्ष प्राप्त करता है। इसलिये आदि, मध्य और अन्तसे रहित परमेश्वरको जानकर मन, वाणी तथा कर्मसे प्रयत्नपूर्वक उनको आराधना करो ॥ ८०--८४॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 325

सर्वपापविनिर्मुक्तो दिव्ययोगसमन्वितः ।उल्लङ्घ्य ब्रह्मणो लोकन्देव्याः स्थानमवाप्नुयात्

sarvapāpavinirmukto divyayogasamanvitaḥ / ullaṅghya brahmaṇo lokandevyāḥ sthānamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

अपना ही विनाश कर डालनेवाली शंकरको निन्दा करना प्रयत्नपूर्वक छोड़ दो, क्योंकि ( भगवान् शंकरको) निन्दा करनेवालेकी सारी क्रियाएँ दोषयुक्त ही होती हैं। जो आपके ये अव्यय तथा महायोगी विष्णु रक्षक हैं, वे भी देवताओंके देव भगवान् महादेव ही हैं, इसमें कोई संशय नहीं। जो आज्ञानसे तथा वेदमें निष्ठा न रखनेके कारण संसारके मूल कारण भगवान् विष्णुको शंकरसे पृथक् मानते हैं, वे मनुष्य नरकमें जाते हैं।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 326

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं ब्राह्मणानां समीपतः ।देव्याः समाहितमनाः सर्वपापैः प्रमुच्यते

yaścaitat paṭhate stotraṃ brāhmaṇānāṃ samīpataḥ / devyāḥ samāhitamanāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

वेदमार्गका अनुवर्तन करनेवाले लोग रुद्रदेव तथा नारायणको एकोभावसे देखते हैं, अतः वे मुक्तिपदके भागी होते हें जो विष्णु हैं वे ही साक्षात् रुद्र हैं और जो रुद्र हैं, वे ही जनार्दन विष्णु हैं-इस प्रकार समझकर जो देवका पूजन करता है, वह परमगतिको प्राप्त करता है

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 327

नाम्नामष्टसहस्त्रं तु देव्या यत् समुदीरितम् ।ज्ञात्वार्ऽकमण्डलगतां संभाव्य परमेश्वरीम्

nāmnāmaṣṭasahastraṃ tu devyā yat samudīritam / jñātvār'kamaṇḍalagatāṃ saṃbhāvya parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

सृजत्येतज्जगत् सर्व विष्णुस्तत् पश्यती श्वर: । इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्धवम् समाश्रयेन्महादेबं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 328

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्भक्तियोगसमन्वितः ।संस्मरन् परमं भावं देव्या माहेश्वरं परम्

abhyarcya gandhapuṣpādyairbhaktiyogasamanvitaḥ / saṃsmaran paramaṃ bhāvaṃ devyā māheśvaraṃ param

हिन्दी अर्थ

जगाम शरणं देवं गोपतिं कुत्तिवाससम् द्विषन्तो मोहिता देवं सम्बभूवुः कलिष्वथ

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 329

अनन्यमानसो नित्यं जपेदामरणाद् द्विजः ।सो ऽन्तकाले स्मृतिं लब्ध्वापरं ब्रह्माधिगच्छति

ananyamānaso nityaṃ japedāmaraṇād dvijaḥ / so 'ntakāle smṛtiṃ labdhvāparaṃ brahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह निपात्यमाना: कालेन सम्प्राप्यादित्यवर्चसम्। ब्रह्माणं जगतामीशमनुञ्ताताः स्वयम्भुवा

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 330

अथवा जायते विप्रो ब्राह्मणानां कुले शुचौ ।पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्य सः

athavā jāyate vipro brāhmaṇānāṃ kule śucau / pūrvasaṃskāramāhātmyād brahmavidyāmavāpya saḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यन्ति यथा पूर्व शंकरस्य प्रसादतः एतद् वः कथितं सर्व दक्षयज्ञनिषूदनम्। शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 331

संप्राप्य योगं परमं दिव्यं तत् पारमेश्वरम् ।शान्तः सर्वगातो भूत्वा शिवसायुज्यमानप्नुयात्

saṃprāpya yogaṃ paramaṃ divyaṃ tat pārameśvaram / śāntaḥ sarvagāto bhūtvā śivasāyujyamānapnuyāt

हिन्दी अर्थ

विष्णु इस सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि करते हैं और शंकर उसकी देख-रेख करते हैं। इस प्रकार यह सारा संसार रुद्र और नारायणद्वारा ही उत्पन्न होता है इसलिये भगवान् शंकरकी निन्दाका परित्याग कर और विष्णुमें भी ध्यान लगाकर ब्रह्मवादियोंके एकमात्र शरण्य महादेवका आश्रय ग्रहण करना चाहिए। इस प्रकार ब्रह्माके वचन सुनकर प्रजापति दक्ष चर्माम्बर

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 332

प्रत्येकं चाथ नामानि जुहुयात् सवनत्रयम् ।पूतनादिकृतैर्देषैर्ग्रहदोषैश्च मुच्यते

pratyekaṃ cātha nāmāni juhuyāt savanatrayam / pūtanādikṛtairdeṣairgrahadoṣaiśca mucyate

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले देव पशुपतिकी शरणमें गये। और जो दूसरे महर्षि दधीचके शापरूपी अग्निसे दग्ध हो गये थे तथा मोहवश शंकरसे द्वेष करनेवाले थे, वे पूर्वजन्मके संस्कारोंके माहात्म्य तथा ब्रह्माके वचनसे सम्पूर्ण तपोबलका त्याग करके कलियुगमें ब्राह्मणोंके कुलमें उत्पन्न होंगे॥ ९१--९४॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 333

जपेद् वाहरहर्नित्यं संवत्सरमतन्द्रितः ।श्रीकामः पार्वतीं देवीं पूजयित्वा विधानतः

japed vāharaharnityaṃ saṃvatsaramatandritaḥ / śrīkāmaḥ pārvatīṃ devīṃ pūjayitvā vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

रौरव आदि नरकोंमें डाले गये वे सभी (शंकरसे विद्वेष करनेवाले) कल्पान्तमें यथासमय स्वयम्भूकी आज्ञासे आदित्यके समान तेजोमय जगत्के स्वामी ब्रह्मको प्राप्तकर शापसे मुक्त हो जायेगे और तपोयोगद्वारा कृपासे पुनः जैसे पहले थे वैसे ही (विप्रर्षि) हो जायेगे

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 334

संपूज्य पार्श्वतः शंभुं त्रिनेत्रं भक्तिसंयुतः ।लभते महतीं लक्ष्मीं महादेवप्रसादतः

saṃpūjya pārśvataḥ śaṃbhuṃ trinetraṃ bhaktisaṃyutaḥ / labhate mahatīṃ lakṣmīṃ mahādevaprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसंगवश (मैंने) यह सब दक्ष-यज्ञके विध्वंसको कथा आप लोगोंसे कही। अब आप लोग प्रजापति दक्षको सभी कन्याओंकी संतान-परम्पराका वर्णन सुनें दक्ष-कन्याओंकी संतति, नृसिंहावतार, हिरण्यकशिपु एवं हिरण्याक्ष वधका वर्णन, पृथ्वीका उद्धार, प्रह्माद-चरित, गौतमद्वारा दारुवननिवासी मुनियोंको शाप, अन्धकके साथ महादेवका युद्ध एवं महादेवद्वारा अपने स्वरूपका उपदेश, अन्धकद्वारा महादेवको स्तुति तथा महादेव (शंकर )-द्वारा अन्धकको गाणपत्य-पदकी प्राप्ति, अन्धक-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 335

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जप्तव्यं हि द्विजातिभिः ।सर्वपापानोदार्थं देव्या नाम सहस्त्रकम्

tasmāt sarvaprayatnena japtavyaṃ hi dvijātibhiḥ / sarvapāpānodārthaṃ devyā nāma sahastrakam

हिन्दी अर्थ

द्वारा देवीको स्तुति और देवीद्वारा अन्धकको पुत्ररूपमें ग्रहण करना तथा विष्णुद्वारा उत्पन्न माताओंसे अपनी तीनों मूर्तियोंका प्रतिपादन ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय ११

श्लोक 336

प्रसङ्गात् कथितं विप्रा देव्या माहात्म्यमुत्तमम् ।अतः परं प्रजासर्गं भृग्वादीनां निबोधत

prasaṅgāt kathitaṃ viprā devyā māhātmyamuttamam / ataḥ paraṃ prajāsargaṃ bhṛgvādīnāṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः॥ सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.