Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
12
अध्याय 12 / 95

Book 1 - Adhyaya 12

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया ।देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrnārāyaṇapriyā / devau dhātāvidhātārau merorjāmātarau tathā

हिन्दी अर्थ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्येऽथ विस्तरम्॥

English

Nirgund (devoid of Gums), Nityavibhavd (having perpetual wealth), Nihsara (of topmost excellence), Nirapatrapd (devoid of bashfulness), Tapasvini (female ascetic), Sdmagiti ( Sdman songs), Bhavdnkanilaydlayd (having the lap of Bhava as abode and residence).

अध्याय १२

श्लोक 2

आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः ।धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ

āyatirniyatirmeroḥ kanye caiva mahātmanaḥ / dhātāvidhātroste bhārye tayorjātau sutāvubhau

हिन्दी अर्थ

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत। विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्॥ संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः

English

Dikid (initiation), Vidyddhari, Diptd (illuminated), Mahendravinipdtini (bringing about the downfall of Mahendra), SarvdtUdyini{enceWing everyone), ViSvd (universe), Sarvasiddhipra- ddyini (bestower of all Siddhis).

अध्याय १२

श्लोक 3

प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः ।तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः

prāṇaścaiva mṛkaṇḍuśca mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍutaḥ / tathā vedaśirā nāma prāṇasya dyutimān sutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीतिताः ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

English

Kdmadhem (the wish-yielding divine cow), Brhad- garbhd (having a huge womb), Zl/iiOTati(intelligent), Mohandiini (destroyer of delusion). Nihsahkalpd (devoid of conception) Nirdtahkd (devoid of agony), Vinayd (having humility), Vinaya- priyd (fond of modesty).

अध्याय १२

श्लोक 4

मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत ।कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्

marīcerapi saṃbhūtiḥ paurṇamāsamasūyata / kanyācatuṣṭayaṃ caiva sarvalakṣaṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--पूर्वकालमें 'प्रजाकी सृष्टि करो' इस प्रकारकी स्वयम्भू--ब्रह्माकी आज्ञा प्राकर दक्षने की। जब सृष्टि करनेवाले उन दक्षकी वे प्रजाएँ नहीं बढ़ीं, तब उन्होंने मर्यादापूर्वक मिथुन-धर्म (स्त्री-पुरुष- संयोग)-से प्राणियोंकी सृष्टि की । उन्होंने वीरण प्रजापतिकी धर्मपरायणा असिक्नी नामकी कन्यासे एक हजार पुत्रोंको

English

Jvdldmdldsahasrddhyd (richly endowed with thousands of clusters of flames), Devadevi (goddess of Devas), Mano- mayd (constituted of the mind), {v.l. manomani: the exciter of

अध्याय १२

श्लोक 5

तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा ।विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ

tuṣṭirjyeṣṭhā tathā vṛṣṭiḥ kṛṣṭiścāpacitistathā / virajāḥ parvaścaiva paurṇamāsasya tau sutau

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न किया। देवर्षि नारदकी मायासे उन पुत्रोके नष्ट हो जानेपर पुनः उन दक्ष प्रजापतिने वीरणकी पुत्री असिक्नीसे ही साठ कन्याओंको उत्पन्न किया (उन साठ कन्याओंमेंसे) उन्होंने दस धर्मको, तेरह कश्यपको, सत्ताईस चन्द्रमाको, चार अरिष्टनेमिको, दो बहुपुत्रको, दो बुद्धिमान् कृशाश्वको और इसी प्रकार दो कन्याएँ अंगिराको प्रदान कीं। अब मैं उनके वंश-

English

Mahendropendrabhagini (sister ofMahendraand Upen-

अध्याय १२

श्लोक 6

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः ।कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्

kṣamā tu suṣuve putrān pulahasya prajāpateḥ / kardamaṃ ca varīyāṃsaṃ sahiṣṇuṃ munisattamam

हिन्दी अर्थ

विस्तारका वर्णन करूँगा धर्मकी पत्नियाँ हैं। इनके पुत्रोंके नाम सुनो। विश्वाके विश्वेदेव हुए और साध्याने साध्य नामवाले पुत्रोंको जन्म दिया। मरुत्वतीसे मरुद्गण हुए और वसुसे वसु नामक आठ पुत्र हुए। भानुसे भानुओ और मुहूर्तासे मुहूर्तोंकी

English

Dakind (dexterous, amiable), Dahati (self-immo¬ lation into fire), Dirghd (long), Sarvabhutanamaskrtd (bowed to by all living beings), Togamdyd, Vibhdgajm (knower of the divi¬ sions), Mahdmohd (great delusion), Gariyasi (very great).

अध्याय १२

श्लोक 7

तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् ।अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्

tathaiva ca kanīyāsaṃ taponirdhūtakalpaṣam / anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalpaṣān

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हुई। लम्बासे घोष और जामिसे नागवीथी नामक पुत्र उत्पन्न हुए। अरुन्धतीसे सम्पूर्ण पृथ्वीसे सम्बद्ध प्राणियोंकी उत्पत्ति हुई और संकल्पासे संकल्प नामक पुत्र उत्पन्न हुए। इस प्रकार धर्मके (ये) दस पुत्र कहे प्रभास-ये अष्ट वसु कहे गये हैं। आपके वैतण्डय, श्रम, श्रान्त तथा धुनि नामक पुत्र हुए और ध्रुवके पुत्र संसारके संहारक भगवान् काल हैं

English

Sandhyd (twilight), Sarvasamudbh uti (cause of the origin of everything through the support etc. to Brahma Vidyd i.e. doctrine of Brahman), Bijdnkurasamudbhuti (cause of the origin of seeds and shoots), Mahdsakti, Mahdmati (of great intellect).

अध्याय १२

श्लोक 8

सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् ।स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः

somaṃ durvāsasaṃ caiva dattātreyaṃ ca yoginam / smṛtiścāṅgirasaḥ putrīrjajñe lakṣaṇasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविण: सुतः । पुरोजबोनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा कुमारो ह्वानलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः । देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः । विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापति:

English

(forgiveness), PrajiM (intellect), Citi (knowl¬ edge), Sat-cit (existence and consciousness), MahdbhogindraSdyini {lying on the couch of the body of the leader of serpents), Vikrti (aberration or change), dfikarl (belonging to Sankara), Sdsti (the rule), Ganagandharvasevitd (served by groups of Ganas and Gandharvas).

अध्याय १२

श्लोक 9

सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा ।प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः

sinīvālīṃ kuhūṃ caiva rākāmanumatiṃ tathā / prītyāṃ pulastyo bhagavān dattātrimasṛjat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत विवस्वान् सविता पूषा हांशुमान् विष्णुरेव च

English

VaUvdnari (the cosmic fire), MahdSdld (the great hall of the divine fire Vaiivdnara), Mahdsend (having great army), Guhapriyd {ionAoi Guha), Mahdrdtri (the great night), Shidnandd (bestower of bliss on Siva), SaciduhsvdpandHni (destroyer of the bad dream of (Saci —Indra's spouse).

अध्याय १२

श्लोक 10

पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे ।वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः

pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare / vedabāhuṃ tathā kanyāṃ sannatiṃ nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। दृष्टा लेभे वरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवैः अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः । बाधितास्ताडिता जम्मुर्देवदेवं पितामहम्

English

Ijyd (sacrifice), Pujyd (worthy of being worshipped), Jagaddhdtri (the nursing mother of the universe), Durvijneyd

अध्याय १२

श्लोक 11

पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः ।ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः

putrāṇāṃ ṣaṣṭisāhastraṃ saṃtatiḥ suṣuve kratoḥ / te cordhvaretasaḥ sarve bālakhilyā iti smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शरण्यं शरणं देवं शम्भुं सर्वजगन्मयम्। ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम्। कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम् स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः। सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः

English

Guhdmbikd (the Mother of Guha or Karttikeya), Gunotpatti (the cause of origin of all qualities), Mahdpithd (hav¬ ing a highly exalted seat), Marutsutd (daughter of the Maruts), Havyavdhdntardgddi (having fondness etc. for the sacrificial fire), Havyavdhasamudbhavd (born of sacrificial fire).

अध्याय १२

श्लोक 12

वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् ।कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्

vasiṣṭhaśca tathorjāyāṃ saptaputrānajījanat / kanyāṃ ca puṇḍarīkākṣāṃ sarveśobhāsamanvitām

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम्। ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत भगवान् वर्चा सोमके पुत्र हैं और धरके द्रविण नामक पुत्र हँ । अनिलके पुरोजव तथा अविज्ञातगति नाम- वाले पुत्र हैं। अतुलके पुत्र कुमार हैं जो ' सेनापति' नामसे कहे जाते हैं। प्रत्यूष (नामक वसु)-के महायोगी भगवान्

English

Jagadyoni (the source of origin of the universe), Jaganmdtd (mother of the universe), Janma-mrtyu-jardtigd (going beyond the barriers of birth, death and old age), Buddhi (intellect), Mahdbuddhimati (possessing great intellect), Purufdnt- ara-vdsini (staying within Picrua).

अध्याय १२

श्लोक 13

रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा ।सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः

rajohaścordhvabāhuśca savanaścānaghastathā / sutapāḥ śukra ityete sapta putrā mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

देवल नामक पुत्र हुए। इसी प्रकार प्रभासके प्रजापति विश्वकर्मा नामक पुत्र हैं जो शिल्पकारी हैं विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रु, मुनि तथा धर्मज्ञा-- (दक्षकी ये तेरह कन्याएँ कश्यपकी पत्नियाँ हैं) उनके पुत्रोंके विषयमें सुनो-

English

Tarasvini (of great velocity), Samddhisthd (absorbed in a trance), Trinetrd (having three eyes), Divi samsthitd (station¬ ed into heaven), Sarvendriyamanomdtd (the mother of all sense organs and minds), Sarvabhutahrdisthitd (stationed in the hearts of all living beings).

अध्याय १२

श्लोक 14

यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः ।स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः

yo 'sau rudrātmako vahnirbrahmaṇastanayo dvijāḥ / svāhā tasmāt sutān lebhe trīnudārān mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

विवस्वान्, सविता, पूषा, अंशुमान् तथा विष्णु—ये सभी पूर्वकालमें चाक्षुष मन्वन्तरमें तुषित नामक देवता थे और वैवस्वत मन्वन्तरमें ये ही अदितिके पुत्र (बारह) आदित्य कहे गये हैं। दितिने कश्यपसे बलवान् दो पुत्रोंको प्राप्त किया। उनमें हिरण्यकशिपु बड़ा था, उसका अनुज हिरण्याक्ष था। हैत्य हिरण्यकशिपु

English

Sards dr atdrini (she who enables everyone to cross the ocean of worldly existence), Vidyd (learning), Brahmavddi- manolayd (residing in the minds of the expounders of Brahman) Brahmdnl, Brhati, Brdhmi, Brahmabhutd, Bhavdrani.

अध्याय १२

श्लोक 15

पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः ।निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः

pāvakaḥ pavamānaśca śuciragniśca te trayaḥ / nirmathyaḥ pavamānaḥ syād vaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी ब्रह्माकी आराधनाकर उनका दर्शन किया तथा विविध स्तोत्रोंद्वारा उनकी स्तुतिकर दिव्य वरोंको प्राप्त किया। उसके पराक्रमसे पीड़ित एवं ताडित सभी देवता एवं देवर्षिगण शरण ग्रहण करने योग्य, आश्रयस्वरूप, सर्वजगन्मय, शम्भु देवस्वरूप त्राता, लोककर्ता, परमपुरुष, कूटस्थ, जगत्के एकमात्र पुराण पुरुष पुरुषोत्तम देवोंके देव पितामह ब्रह्माकी शरणमें गये

English

Hirarmayi (of golden form), Maharatri (great night), Sarhsdraparivartikd (the transformer of the Sarhsdra), Sumdlini (having good garlands, Surupd (having good forms), Bhdvini (purified), Hdrini (wearing necklace), Prabhd (lustre).

अध्याय १२

श्लोक 16

यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः ।तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च

yaścāsau tapate sūryaḥ śuciragnistvasau smṛtaḥ / teṣāṃ tu saṃtatāvanye catvāriṃśca pañca ca

हिन्दी अर्थ

मुनीशवरो! श्रेष्ठ देवताओं तथा मुनियोंके द्वारा प्रार्थना किये जानेपर सभी देवताओंके कल्याण करनेकी इच्छासे कमलके आसनवाले ब्रह्मा क्षीरसागरके उत्तरी तटपर गये, जहाँ विनीत मुनीन्द्रों तथा देवताओंके द्वारा स्तुति किये जाते हुए हरि ईश्वर निवास करते हैं। जगतूके मूल कारण, विश्वके गुरु, कल्याणमय, विष्णुदेवका दर्शन करके उन्होंने मस्तक झुकाकर चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर (इस प्रकार) कहा-

English

Unmilani (the eye-opener), Sarva-sahd (endurer of everything), Sarva-piratyaya-sdkiniiy/ivatssoi allnotions), Susaumyd (very gentle), Candravadand (Moon-faced), Tdniavdsakta-mdnasd (whose mind is interested in the Tdnava dance).

अध्याय १२

श्लोक 17

पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः ।एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः

pāvakaḥ pavamānaśca śucisteṣāṃ pitā ca yaḥ / ete caikonapañcāśad vahnayaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा (भगवन्!) आप सभी प्राणियोंकी गति हैं, अनन्त हैं और इस सम्पूर्ण विश्वके आत्मस्वरूप हैं। आप सर्वत्र व्याप्त, सभी देवताओंके शरीररूप, महायोगी तथा सनातन हैं त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम्। त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 18

सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः ।रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः

sarve tapasvinaḥ proktāḥ sarve yajñeṣu bhāginaḥ / rudrātmakāḥ smṛtāḥ sarve tripuṇḍrāṅkitamastakāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा सम्प्रबोधितः । प्रोवाचोन्निद्रपद्याक्षः पीतवासासुरद्विषः किमर्थ सुमहावीर्या: सप्रजापतिकाः सुराः । इमं देशमनृप्राप्ताः किं वा कार्य करोमि वः

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 19

अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः ।अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः

ayajvānaśca yajvānaḥ pitaro brahmaṇaḥ smṛtāḥ / agniṣvāttā barhiṣado dvidhā teṣāṃ vyavasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः। बाधते भगवन् हैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः श्रुत्वा तद्हैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः। वधाय हैत्यमुख्यस्य सोऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 20

तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा ।ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः

tebhyaḥ svadhā sutāṃ jajñe menāṃ vaitaraṇīṃ tathā / te ubhe brahmavādinyau yoginyau munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

हत्वा तं हैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः । इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात् महापुरुषमव्यक्तं ययौ हैत्यमहापुरम्

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 21

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा ।गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी

asūta menā mainākaṃ krauñcaṃ tasyānujaṃ tathā / gaṅgā himavato jajñe sarvalokaikapāvanī

हिन्दी अर्थ

आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः आकर्ण्य॒हैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम्। समाचचक्षिरे नादं तदा हैत्यपतेर्भयात्

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 22

स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं ।यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्

svayogāgnibalād devīṃ lebhe putrīṃ maheśvarīṃ / yathāvat kathitaṃ pūrvaṃ devyā māhātmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

श्रदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः । भैरवं नादं तं जानीमोऽमरार्दन दृष्टा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्। पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

अध्याय १२

श्लोक 23

एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः ।व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत

eṣā dakṣasya kanyānāṃ mayāpatyānusaṃtatiḥ / vyākhyātā bhavatāmadya manoḥ sṛṣṭiṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

आप सभी प्राणियोंकी आत्मा, प्रधान और परा प्रकृति हैं। आप वैराग्य और ऐश्वर्यमें निरत, रागातीत तथा निरञ्जन हैं। आप ही कर्ता-भर्ता तथा देवताओंसे द्वेष रखनेवालोंके संहर्ता हैं। अनन्तेश! आप ही रक्षा करनेवाले परमेश्वर हैं, आप रक्षा करें

English

Sattvasuddhikari (the purifier of the mind), Suddhi

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.