Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
10
अध्याय 10 / 95

Book 1 - Adhyaya 10

88 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः ।तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge navamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca gate maheśvare deve svādhivāsaṃ pitāmahaḥ / tadeva sumahat padmaṃ bheje nābhisamutthitam

हिन्दी अर्थ

रहित विविध भूतोंसे घिरे हुए आपको नमस्कार है। ब्रह्मण्यदेवको नमस्कार है । ब्रह्माधिपतिके लिये नमस्कार है । त्रिलोचन परमेष्ठी देवको नमस्कार है ॥ ४७--४९ ॥ दिगम्बर! आपको नमस्कार है। मुण्ड (की माला) एवं दण्ड धारण करनेवालेको नमस्कार है। अनादि तथा मलरहित (शुद्धरूप), ज्ञानगम्य आपको नमस्कार हैं। तारक एवं तीर्थरूप तथा योगविभूतियोंके मूल

English

He assumed the refulgent form of the divine Boar for sports within the waters. It was unthwartable, even mentally.

अध्याय १०

श्लोक 2

अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ ।महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ

atha dīrgheṇa kālena tatrāpratimapauruṣau / mahāsurau samāyātau bhrātarau madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

कारणको नमस्कार है । धर्म ( धर्माचरण) -के द्वारा प्राप्य, योगगम्य आपको नमस्कार है। निष्प्रपञ्चको नमस्कार है। निराभास! आपको नमस्कार है। विश्वरूप ब्रह्म परमात्माको नमस्कार है जगन्मय! आपके द्वारा ही यह सम्पूर्ण (जगत्) रचा गया है, आपमें ही यह सम्पूर्ण विश्व प्रतिष्ठित है और आप ही प्रधानादि समस्त विश्वका संहार करते हैं। आप ईश्वर, महादेव, परब्रह्म, महेश्वर, परमेष्ठी, शिव, शान्त,

English

In order to lift up the earth, he entered the nether¬ world. The upholder of the earth, the self-supporting God, lifted up the earth by means of his tusks.

अध्याय १०

श्लोक 3

क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ ।कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

krodhena mahatāviṣṭau mahāparvatavigrahau / karṇāntarasamudbhūtau devadevasya śārṅgiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष, निष्कल तथा हर हैं। आप अक्षर, परम ज्योति हैं, आप काल तथा परमेश्वर हैं और आप ही प्रधान पुरुष, भूमि, जल, वायु, अग्नि, आकाश एवं अहंकार ये जिसके रूप हैं, उन ब्रह्मसंज्ञक आपको नमस्कार करता हूँ। द्युलोक जिनका मस्तक है, पृथ्वी पैर है, दिशाएँ जिनको भुजाएँ हैँ और आकाश जिनका उदर

English

Having observed that the earth is held up on the tips of his tusks, the Siddhas and Brahmana sages stationed in the Janaloka eulogised Hari of celebrated manliness and might.

अध्याय १०

श्लोक 4

तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः ।त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि

tāvāgatau samīkṣyāha nārāyaṇamajo vibhuḥ / trailokyakaṇṭakāvetāvasurau hantumarhasi

हिन्दी अर्थ

है, उन विराट् पुरुषको मेरा प्रणाम है। जो अपने प्रकाशसे समस्त दिशाओंको प्रकाशित करते हुए विश्वको अपेक्षित उष्णता प्रदान करते हैं, उन नित्य ब्रह्म तेजोमय सूर्यरूपको नमस्कार है। जो अपने रौद्र तेजोमय शरीरसे (देवताओंको) हव्य तथा पितरोंको कव्य पहुँचाते हैं, उन अग्निस्वरूप (देव)-को नमस्कार है। जो अपने तेजसे सम्पूर्ण जगत्को नित्य संतृप्त करते हैं और

English

"Obeisance to you, the Lord of gods, to Brahman, Paramefthin, to the ancient Purusa, to the Eternal, to the Victo¬ rious one.

अध्याय १०

श्लोक 5

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः ।आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ

tasya tad vacanaṃ śrutvā harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ / ājñāpayāmāsa tayorvadhārthaṃ puruṣāvubhau

हिन्दी अर्थ

सोमरूप चन्द्रदेवको नमस्कार है॥ ५६--६० ॥ जो सम्पूर्ण प्राणियोंका भरण-पोषण करती है और जो (सभी प्राणियोंके) भीतर सदा विचरण करती है, ऐसी वायुरूपात्मक माहेशवरीशक्ति आपको नमस्कार है

English

Bow to you the self-born God, to the Creator, to the Omniscient. Salutations to Vedhas born of the Golden Egg, the Supreme Atman.

अध्याय १०

श्लोक 6

तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः ।व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्

tadājñayā mahadyuddhaṃ tayostābhyāmabhūd dvijāḥ / vyanayat kaiṭabhaṃ viṣṇurjiṣṇuśca vyanayanmadhum

हिन्दी अर्थ

सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः । स्वात्मन्यबस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः ब्रह्माण्डं योऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः

English

Obeisance to you, to Vasudeva, the all-pervader {Visnu), to the source of the universe, to Lord Narayana, to the benefactor ofDevas.

अध्याय १०

श्लोक 7

ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् ।बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः

tataḥ padmāsanāsīnaṃ jagannāthaṃ pitāmaham / babhāṣe madhuraṃ vākyaṃ snehāviṣṭamanā hariḥ

हिन्दी अर्थ

तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम् नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम्। प्रपद्यो परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्

English

Salutations to you O four-faced Lord, the Wielder of the Sarhga bow, the discus and the sword. Repeated bows to the soul of all living beings who is immovable, unchangeable and the Eternal.

अध्याय १०

श्लोक 8

अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो ।नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्

asmānmayocyamānastvaṃ padmādavatara prabho / nāhaṃ bhavantaṃ śaknomi voḍhuṃ tejāmayaṃ gurum

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः । प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम् ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम्। ऐश्वर्य ब्रह्मसद्धावं वैराग्यं च ददौ हरः

English

Salutations to the secret of the Vedas; obeisance to the source of the Vedas. Bow to the Enlightened and to the pure one; obeisance to you the very embodiment of knowledge.

अध्याय १०

श्लोक 9

ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः ।अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना

tato 'vatīrya viśvātmā dehamāviśya cakriṇaḥ / avāca vaiṣṇavīṃ nidrāmekībhūyātha viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतातिहा। व्याजहार स्वयं देवः सोऽनुगृह्ण पितामहम्

English

Glory to the Bliss incarnate. Salutations to the Wit¬ ness ( Sakfin) of the worlds. Obeisance to the Infinite, to the unmeasurable, to one who is both the Cause as well as the Effect.

अध्याय १०

श्लोक 10

सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः ।ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा

sahastraśīrṣanayanaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / brahmā nārāyaṇākhyo 'sau suṣvāpa salile tadā

हिन्दी अर्थ

जो प्राणियोंके अपने-अपने कर्मोके अनुसार इस सम्पूर्ण (जगत्)-की सृष्टि करते हैं, उन अपनी आत्मामें प्रतिष्ठित चतुर्मुखात्मक (ब्रह्मा)-को नमस्कार है। जो अपने आत्मामें प्रतिष्ठित अनुभूतिरूप योगसे (प्रेरित) मायाद्वारा सम्पूर्ण विश्वको आवृतकर शेष (शेषनाग)- की शय्यापर शयन करते हैं, उन विश्वात्माको नमस्कार है। जो चौदह भुवनोंवाले ब्रह्माण्डको नित्य अपने सिरपर धारण किये रहते हैं और जो सभीके आश्रय हैं,

English

Salutations to you, who constitute the five elements. Obeisance to the soul of the five elements. Bow to the origin of the Primordial Nature {Prakrti). Obeisance to you of the Maya form.

अध्याय १०

श्लोक 11

सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः ।अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्

so 'nubhūya ciraṃ kālamānandaṃ paramātmanaḥ / anādyanantamadvaitaṃ svātmānaṃ brahmasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

उन शेषात्माको नमस्कार है जो महाप्रलयकालमें दिव्य एवं एकमात्र साक्षीरूप परमानन्दका आस्वादन करते हुए नृत्य करते हैं, उन अनन्त महिमावाले रुद्रात्माको नमस्कार है। जो ईश्वर सभी प्राणियोंके भीतर नियन्ताके रूपमें प्रतिष्ठित रहते

English

Obeisance to you the Divine Boar. Obeisance to you who incarnated in the form of a fish. Salutations to you who are comprehensible through Yoga. Obeisance to you, O Sankarsana.

अध्याय १०

श्लोक 12

ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः ।ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः

tataḥ prabhāte yogātmā bhūtvā devaścaturmukhaḥ / sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ vaiṣṇavaṃ bhāvamāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, उन सर्वसाक्षी देब और उनके शरीररूप (देव)-को मैं नमस्कार करता हूँ। निद्रारहित, श्वासको जीतनेवाले, संतुष्ट तथा समदर्शी (योगीजन समाधिमें) जिस ज्योति या प्रकाशका दर्शन करते हैं, उन योगात्माको नमस्कार है। जिस (विद्या)-के द्वारा पुण्यात्मा योगीजन अत्यन्त कठिनतासे पार की जा सकनेवाली मायाको सरलतासे पार कर लेते हैं, उस विद्यास्वरूप (देव)-को नमस्कार है। जिसके प्रकाशसे यह (विश्व) प्रकाशित होता है,

English

Salutations to you trinity in form, to one possessed of three refulgent abodes, to one of divine lustre. Obeisance to the Siddha, to the Praiseworthy, to him who divided Gunas into three.

अध्याय १०

श्लोक 13

पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा ।ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्

purastādasṛjad devaḥ sanandaṃ sanakaṃ tathā / ṛbhuṃ sanatkumāraṃ ca purvajaṃ taṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

में (उस) अन्धकारसे सर्वथा रहित अर्थात् प्रकाशस्वरूप मात्र ही जिनका स्वरूप है, उन) परमेश्वरको शरण ग्रहण करता हूँ। मैं नित्यानन्दस्वरूप, निराधार, निष्कल परमात्मा, परमेश्वर आप परम शिवको शरण ग्रहण करता हूँ॥ ६५--७० ॥

English

Salutations be to you whose form is the sun. Obei¬ sance to you the Lotus-born God. Bow to the unembodied as well as the embodied one. Salutations to Madhava (the consort of Laksmi).

अध्याय १०

श्लोक 14

ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः ।विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्

te dvandvamohanirmuktāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ / viditvā paramaṃ bhāvaṃ na sṛṣṭau dadhire matim

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महादेवकी स्तुतिकर ब्रह्मा उनकी भावनासे भावित होकर सनातन ब्रह्मको सम्बोधित करते हुए विनयपूर्वक हाथ जोड़े हुए खड़े हो गये तदनन्तर महादेव हरने उन्हें सर्वश्रेष्ठ दिव्य योग (ज्ञान), ऐश्वर्य, ब्रह्मकी सद्भावना (ब्रह्मविषयक उत्तम भाव) तथा वैराग्य प्रदान किया। शरणागतोंका कष्ट हरनेवाले उन (शंकर) देवने स्वयं अपने

English

Everything has been created by you alone. Every¬ thing has been comprised in you only. Be pleased to protect all this universe. You are the saviour, the refuge and the goal."

अध्याय १०

श्लोक 15

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः ।बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः

teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau pitāmahaḥ / babhūva naṣṭacetā vai māyayā parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

मनोरम एवं कल्याणकारी हाथोंके द्वार उनका (ब्रह्माका) स्पर्श किया और उनपर अनुग्रह करके वे बोले- यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम। कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्

English

Thus Lord Visnu was eulogised by Sanaka and others. The Lord having the form of a Boar, conferred his grace on them.

अध्याय १०

श्लोक 16

ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः ।व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्

tataḥ purāṇapuruṣo jaganmūrtirjanārdanaḥ / vyājahārātmanaḥ putraṃ mohanāśāya padmajam

हिन्दी अर्थ

त्रिधा भिन्नोऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वर: ममैव दक्षिणादड्राद वामाङ्कात् पुरुषोत्तम:

English

Then the Supporter of the earth brought the earth to its original position, and gave up his Boar form Vvhich he con¬ ceived of mentally.

अध्याय १०

श्लोक 17

विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः ।यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः

viṣṇuruvāca kaccinna vismṛto devaḥ śūlapāṇiḥ sanātanaḥ / yaduktavānātmano 'sau putratve tava śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य देवादिदेवस्य शम्भोईदयदेशतः । सम्बभूवाथ रुद्रोऽसावहं तस्यापरा तनुः ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः । विभज्यात्मानमेकोऽपि स्वेच्छया शंकर: स्थित:

English

The earth stationed like a boat above the vast expanse ofwater, did not sink becauseof the vastness ofits extent all round.

अध्याय १०

श्लोक 18

अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः ।प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्

avāpya saṃjñāṃ govindāt padmayoniḥ pitāmahaḥ / prajāḥ straṣṭumanāstepe tapaḥ paramaduścaram

हिन्दी अर्थ

निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः एभ्यः परतरो देवस््त्रिमूर्तिः परमा तनुः । माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा

English

He levelled the earth and gathered the mountains together on it — mountains which had been burnt in the destruc¬ tion of the previous creation. He then applied his mind to creation.

अध्याय १०

श्लोक 19

तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत ।ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत

tasyaivaṃ tapyamānasya na kiñcit samavartata / tato dīrgheṇa kālena duḥ khāt krodho 'bhyajāyata

हिन्दी अर्थ

कालो भूत्वा न तमसा मामन्योऽभिभविष्यति एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सोऽभिवन्द्य गुरुं हरः । सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत

English

VV. 57-60 which are the same as V 5.54-57 describe what was created from the four faces of God Brahma.

अध्याय १०

श्लोक 20

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ।ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्

krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ / tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstathābhavan

हिन्दी अर्थ

नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्व प्रजापतिः नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः। सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः

English

Tanmatras or subtle elements are according to Sankhyas the products of the Tamasa aspect of Aharhkara and as gross elements evolve out of Tanmatras-, this Sarga came to be called Bhuia Sarga or elemental ereation.

अध्याय १०

श्लोक 21

सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन ।जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

sarvāṃstānaśrujān dṛṣṭvā brahmātmānamanindana / jahau prāṇāṃśca bhagavān krodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! जो आपने “मेरा पुत्र बनें’ इस प्रकारसे मुझसे प्रार्थना की थी, मैंने उसे (रुद्ररूपमें उत्पन्न होकर) पूर्ण कर दिया। (अब आप) विविध प्रकारके जगतूकी सृष्टि करें। ब्रह्मन्! में ही निष्कल परमेश्वर सृष्टि, रक्षा एवं प्रलय--इन तीन गुणोंसे भावित होकर ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव--इन नामोंसे तीन रूपोंमें विभक्त हूँ। आप मेरे ज्येष्ठ पुत्र हैं और सृष्टिकी रचनाके लिये मेरे ही दाहिने अङ्गसे आप बनाये गये हैं। मेरे ही बायें

English

According to Sankhyas, from the vaikarika or sattvika aspect of Aharhkara are evolved the cognitive and conative senses and the internal organ (the mind). Hence this is designated as ''creation pertaining to sense-organs' (Aindriyakas).

अध्याय १०

श्लोक 22

तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् ।सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः

tadā prāṇamayo rudraḥ prādurasīt prabhīrmukhāt / sahastrādityasaṃkāśo yugāntadahanopamaḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्गसे पुरुषोत्तम विष्णु उत्पन्न हैं । उन्हीं देवोंमें आदिदेव शम्भुके हृदयप्रदेशसे मैं ही रुद्ररूपमें प्रादुर्भूत हुँ और उन्हींकी अपर मूर्ति हुँ। है ब्रह्मन्! ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव (क्रमशः) सृष्टि, स्थिति तथा संहारके हेतु हैं। एक होते हुए भी वे शंकर अपनी इच्छासे अपनेको (तीन रूपोंमें) विभक्तकर स्थित रहते हैं ॥ ७४--७८ ॥

English

One wonders why the elemental-creation {Bhautika sarga) is repeated again here when verse 14 above states that the Sarga of Tanmatras is the elemental creation. The difference being that that creation is abuddhi- purvaka and this is buddM-purvaka. VP. I. 5.24 states instead that the eighth creation is Anugraha

अध्याय १०

श्लोक 23

रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः ।रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत ।रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि

ruroda susvaraṃ ghoraṃ devadevaḥ svayaṃ śivaḥ / rodamānaṃ tato brahmā mā rodīrityabhāṣata / rodanād rudra ityevaṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार अन्य भी जो रूप हैं, वे सब मेरी मायाद्वारा ही निर्मित हैं। स्वरूपतः महादेव स्वच्छ, रूपरहित एवं अद्वितीय हैं वे देव इन त्रिमूर्तियों (ब्रह्मा, विष्णु, महेश)-से उत्कृष्ट एवं श्रेष्ठ शरीरवाले हैं। तीन नेत्रोंवाली वह माहेश्वरी मूर्ति योगियोंको सदा शान्ति प्रदान करनेवाली है

English

Having observed that this creation is not accomplishing his object, the Lord thought of another creation. Even as he was pondering, the Tiryak-srotas (oblique currented creation i.e. the animal world) appeared.

अध्याय १०

श्लोक 24

अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् ।स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः

anyāni sapta nāmāni patnīḥ putrāṃścaśāśvatān / sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ dadau lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

योगसे समन्वित उनकी वही परा मूर्ति समझो। वही मैं कालरूप होकर तमोगुणका आश्रय लेकर समस्त विश्वको ग्रस्त कर लेता हूँ, कोई दूसरा तमद्वारा मुझे अभिभूत नहीं कर सकता। निष्पाप कमलोद्भव! जब- जब मुझ सनातनका तुम ध्यान करोगे, तब-तब तुम मेरी समीपता प्राप्त करोगे ॥ ८१--८३ ॥

English

Since it functioned in non-straight ways, it is known as Tiryak-srotas. O Brahmanas, they are well-known as beasts, etc. as those tread the wrong path and go astray.

अध्याय १०

श्लोक 25

भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च ।भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै

bhavaḥ śarvastatheśānaḥ paśūnāṃ patireva ca / bhīmaścogro mahādevastāni nāmāni sapta vai

हिन्दी अर्थ

इतना कहकर गुरु (पिता) ब्रह्माकी वन्दना करके वे हर (महेश्वर) मानस पुत्रोंके साथ क्षणभरमें ही अन्तर्धान हो गये नारायण नामवाले उन भगवानूने योगका अबलम्बन कर प्रजापतिने जैसी सृष्टि पूर्वमें की थी, वैसी ही विविध प्रकारके जगत्की सृष्टि की। योगविद्यासे उन्होंने

English

Realising that that creation did not accomplish its purpose and hence was incomplete, he created another set of creation. That is called the upward currented [Urdhva-srotas). It v/as the creation of gods, endowed with the quality of' Sattva.

अध्याय १०

श्लोक 26

सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च ।दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः

sūryo jalaṃ mahī vahnirvāyurākāśameva ca / dīkṣito brāhmaṇaścandra ityetā aṣṭamūrtayaḥ

हिन्दी अर्थ

और वसिष्ठको उत्पन्न किया। पुराणोंके अनुसार यह निश्चित है कि ये नौ ब्रह्माण कहलाते हैं । ये सभी ब्रह्माके समान हैं, साधक हैं और ब्रह्मवादी हैं॥ ८५--८७॥ संकल्पं चैव धर्म च युगधर्माश्च शाश्वतान्।

English

They were blessed with abundant happiness and plea¬ sure. They are uncovered i.e. unburdened within and without. They are full of light internally and externally. Naturally they are termed as Devos, the luminous.

अध्याय १०

श्लोक 27

स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च ।तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्

sthāneṣveteṣu ye rudraṃ dhyāyanti praṇamanti ca / teṣāmaṣṭatanurdevo dadāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

जैसा पहले बताया गया था तदनुसार संकल्प, धर्म, स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा॥ ८८॥ सनातन युगधर्मं तथा सभी स्थानाभिमानी (देवताओं) -

English

Thereafter, he, of truthful (effective) meditation began to contemplate further. Then from the unmanifest appeared the downward currented {Arvak-srotas) creation, competent of accomplishing his purpose (all goals of life).

अध्याय १०

श्लोक 28

सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा ।स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः

suvarcalā tathaivomā vikeśī ca tathā śivā / svāhā diśaśca dīkṣā ca rohiṇī ceti patnayaḥ

हिन्दी अर्थ

का वर्णन तुम्हें सुनाया गया सती और पार्वतीका आविर्भाव, देवी-माहात्म्य, हेमवती-माहात्म्य, देवीका अष्टोत्तरसहस्त्रनामस्तोत्र, हिमवानुद्वारा देवीकी स्तुति एवं हिमवान्को देवीद्वारा उपदेश, देवीसहर्त्रनामस्तोत्र-जपका माहात्म्य

English

There, they came to be known as human beings — illuminated with the light of knowledge, endowed with the quality of Sattva, contaminated and afflicted with Tamas and dominated Vv'ith Rajas.

अध्याय १०

श्लोक 29

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ।स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः

śanaiścarastathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ / skandaḥ sargo 'tha santāno budhaścaiṣāṃ sutāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकूर्म उवाच एवं सृष्टा मरीच्यादीन् देवदेवः पितामहः । सहैव मानसैः पुत्रैस्तताप परमं तपः तस्यैवं तपतो वक्त्राद् रुद्रः कालाग्रिसंनिभ: । त्रिशूलपाणिरीशानः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः

English

On seeing it, the unborn god Brahma thought of another creation. As he was meditating on the creation, the creation of elements etc. ( theBhutadika) took place.

अध्याय १०

श्लोक 30

एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः ।प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः

evaṃprakāro bhagavān devadevo maheśvaraḥ / prajādharmaṃ ca kāma ca tyaktvā vairāgyamāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्धनारीनरवपुः दुष्प्रेक््योऽतिभयंकरः । विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चान्तर्दधे भयात् तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वमथाकरोत्। बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चेकधा पुनः

English

All of them were possessors of property or house¬ hold, engaged in sharing, swallowers or grabbers and even, lacking in character.

अध्याय १०

श्लोक 31

आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः ।पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्

ātmanyādhya cātmānamaiśvaraṃ bhāvamāsthitaḥ / pītvā tadakṣaraṃ brahma śāśvataṃ paramāmṛtam

हिन्दी अर्थ

एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः । कपालीशादयो विप्रा देवकार्ये नियोजिताः बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैरसितैः सितैः

English

Thus, O leading Brahmanas, the following five

अध्याय १०

श्लोक 32

प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः ।स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः

prajāḥ sṛjeti cādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ / svātmanā sadṛśān rudrān sasarja manasā śivaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्म्यादयो याभिरीशा विश्वं व्याजोति शांकरी विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद् विभोः। महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता

English

The second creation is that of the Tanmatras (subtle elements). It is called Bhutasarga (creation by the Bhutas i.e. elements). The third creation is Vaikdrika. It is called Aindriyaka (pertaining to the sense organs), also.

अध्याय १०

श्लोक 33

कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः ।त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्

kapardino nirātaṅkān nīlakaṇṭhān pinākinaḥ / triśūlahastānṛṣṭighnān mahānandāṃstrilocanān

हिन्दी अर्थ

तामाह भगवान् ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव। सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत् प्रजापतेः श्रीकूर्मने कहा--इस प्रकार मरीचि आदिकी सृष्टि करके देवोंके देव पितामह (ब्रह्मा अपने) मानस पुत्रोंके साथ परम तप करने लगे

English

Thus there is the Prdkrtasarga which took place with¬ out the antecedence of the Buddhi (intellect). The fourth one is Mukhyasarga. The immobile beings are meant by the term Mukhya.

अध्याय १०

श्लोक 34

जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् ।वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः

jarāmaraṇanirmuktān mahāvṛṣabhavāhanān / vītarāgāṃśca sarvajñān koṭikoṭiśatān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार तप करते हुए उनके मुखसे कालाग्निके समान अति भयंकर, हाथमें त्रिशूल धारण किये, कठिनतासे देखे जाने योग्य, अर्धनारीशवरका शरीर धारण किये हुए, त्रिलोचन ईशान रुद्र प्रकट हुए। ' अपना विभाग करो' ऐसा कहकर ब्रह्मा भयसे अन्तर्धान हो गये

English

The creation of Tiryaksrotas i.e. of the beasts and animals, is the fifth creation. The sixth creation is that of the Urdhva-srotas. It is called Devasarga.

अध्याय १०

श्लोक 35

तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् ।जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः

tān dṛṣṭvā vividhān rudrāna nirmalān nīlalohitān / jarāmaraṇanirmuktān vyājaharā haraṃ guruḥ

हिन्दी अर्थ

(ब्रह्माके द्वारा) ऐसा कहे जानेपर उन्होंने स्त्री तथा पुरुषरूपसे दो भाग कर दिये। पुनः पुरुषभागको दस और एक--इस प्रकार ग्यारह भागोंमें बाँट दिया। ये ग्यारह रुद्र त्रिभुवनेश्वर कहलाते हैं। ब्राह्मणो! कपाली-ईश आदि ये सभी एकादश रुद्र देवताओंके कार्यमें नियोजित हैं

English

Then the creation of the Arvdk-srotas is the seventh one. That is the creation of the human beings. The eighth creation is Bhautika i. e. of the Bhutas* (elements) etc.

अध्याय १०

श्लोक 36

मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः ।अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः

mā strākṣīrīdṛśīrdeva prajā mṛtyuvivarjitāḥ / anyāḥ sṛjasva bhūteśa janmamṛtyusamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

उन प्रभु देवने सौम्य और रौद्र, शान्त और अशान्त तथा श्वेत और कृष्णरूपोंसे स्त्रीभागको भी अनेक रूपोमें विभक्त किया। है विप्रो! ये ही विभूतियाँ शक्तियोंके रूपमें लक्ष्मी आदि नामोंसे संसारमें विख्यात हैं। शंकरको शक्ति ईशा इन्हींके द्वारा विश्वमें व्याप्त है

English

When they were indifferent towards the creation of the worlds, Prajapati fainted suddenly by the deluding potency (Maya) of Paramesthin, the master of Maya.

अध्याय १०

श्लोक 37

ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः ।नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः

tatastamāha bhagavān kaparde kāmaśāsanaḥ / nāsti me tādṛśaḥ sargaḥ sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः ईशानी (ईशा) अपनेको विभु शंकरसे विभक्तकर महादेवके निर्देशसे वे पितामहके पास गयीं। भगवान् ब्रह्माने इनसे कहा--'दक्षकी पुत्री बनो।' ये भी उनके आदेशसे दक्ष प्रजापतिके यहाँ उत्पन्न हुई (इन्हींका नाम नियोगाद् ब्रह्मणो देवीं ददौ रुद्राय ताँ सतीम्। दक्षाद् रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत्

English

The great ascetic and yogin, Narayana, who is the creator of the worlds through Maya and who pleases the minds of yogins wakened him [v.l. wakened up his son).

अध्याय १०

श्लोक 38

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः ।स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत ।स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः

tataḥ prabhṛti devo 'sau na prasūte 'śubhāḥ prajāḥ / svātmajaireva tai rudrairnivṛttātmā hyatiṣṭhata / sthāṇutvaṃ tena tasyāsīd devadevasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजापतिं विनिन्द्रैषा कालेन परमेश्वरी। मेनायामभवत् पुत्री तदा हिमवतः सती हिताय सर्वदेवानां त्रिलोकस्यात्मनोऽपि च

English

Aroused by him, the soul of the universe [Vihatman i.e. Brahma) performed great penance. Even after performing austere, penance, the Lord did not receive anything.

अध्याय १०

श्लोक 39

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ / straṣṭṛtvamātmasaṃbodho hyadhiṣṭhātṛtvameva ca

हिन्दी अर्थ

सैषा माहेश्वरी देवी शंकरार्धशरीरिणी। शिवा सती हैमवती सुरासुरनमस्कृता तस्याः प्रभावमतुलं सर्वे देवाः सवासवाः । विदन्ति मुनयो वेत्ति शंकरो वा स्वयं हरिः

English

Then after a long time he became angry due to his mental anguish. When he was overwhelmed with anger, drops of tears fell from his eyes.

अध्याय १०

श्लोक 40

अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे ।स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः

avyayāni daśaitāni nityaṃ tiṣṭhanti śaṅkare / sa eva śaṅkaraḥ sākṣāt pinākī parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणः पद्मयोनित्वं शंकरस्यामितौोजसः इत्याकर्ण्याथ मुनयः कूर्मरूपेण भाषितम्।

English

From the forehead of the frowning Paramesthin endowed with crooked eyebrows, the great god Siva of dark- blue complexion, a worthy protector, manifested himself.

अध्याय १०

श्लोक 41

ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् ।सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः

tataḥ sa bhagavān brahmā vīkṣya devaṃ trilocanam / sahaiva mānasaiḥ putraiḥ prītivisphārilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुना पुनरेवैनं पप्रच्छुः प्रणता हरिम् कैषा भगवती देवी शंकरार्धशरीरिणी।

English

He himself was Lord Isa, the eternal one, the mass of splendour, whom (spiritually) learned men observe as Para- mesvara (The Supreme Lord) abiding in their souls.

अध्याय १०

श्लोक 42

ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा ।तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

jñātvā parataraṃ bhāvamaiśvaraṃ jñānacakṣuṣā / tuṣṭāva jagatāmekaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim

हिन्दी अर्थ

शिवा सती हैमवती यथावद् ब्रूहि प॒च्छताम् सांख्यानां परमं सांख्यं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम्। संसारार्णवमग्रानां जन्तूनामेकमोचनम्

English

Recollecting Orhkdra and bowing down with palms joined in reverence, Lord Brahma spoke to him: "create these various subjects."

अध्याय १०

श्लोक 43

ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर ।नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

brahmovāca namaste 'stu mahādeva namaste parameśvara / namaḥ śivāya devāya namaste brahmarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

व्योमसंज्ञा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता शिवा सर्वगतानन्ता गुणातीता सुनिष्कला। एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा

English

On hearing the words of the Lord, Sankara, the transmitter of piety, the auspicious (Siva) mentally created these sons similar to him viz. Rudras—all with matted hair, possessing three eyes, of dark-blue complexion and free from fear.

अध्याय १०

श्लोक 44

नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे ।प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः

namo 'stu te maheśāya namaḥ śāntāya hetave / pradhānapuruṣeśāya yogādhipataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

(दक्षने) ब्रह्माको आज्ञासे इन सतीदेवीको रुद्रको प्रदान कर दिया। त्रिशूलधारी रुद्रने भी दक्षसे अपनी ही शक्तिको ग्रहण किया कालान्तरमें (यज्ञमें अपने आराध्य शिवका भाग न देखकर) दक्ष प्रजापतिकी निन्दा कर (तथा अपने शरीरका परित्याग कर) वे परमेश्वरी सती पुनः हिमवान्से मेनाकी पुत्री (पार्वती) बनीं । पर्वतश्रेष्ठ हिमवानूने भी पार्वतीको

English

He created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Daksa, Atri, Vasistha, Dharma and Sarhkalpa.

अध्याय १०

श्लोक 45

नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने ।नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः

namaḥ kālāya rudrāya mahāgrāsāya śūline / namaḥ pinākahastāya trinetrāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी देवताओं, तीनों लोकों तथा स्वयं अपने भी कल्याणके लिये रुद्रको समर्पित कर दिया ये ही शंकरके आधे शरीरमें स्थित रहनेवाली माहेश्वरी देवी शिवा, सती तथा हैमवतीके रूपमें

English

Brahma, created Daksa out of his vital airs; he created Marici out of his eyes; the Lord created Ahgiras out of his head and Bhrgu from his heart.

अध्याय १०

श्लोक 46

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते ।ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने

namastrimūrtaye tubhyaṃ brahmaṇo janakāya te / brahmavidyādhipataye brahmavidyāpradāyine

हिन्दी अर्थ

प्रभावको जानते हैं हे विप्रो! इस प्रकार मैंने आप लोगोंसे अमित तेजस्वी शंकरके पुत्रत्व (पुत्र होनेका) और परमेष्ठी ब्रह्माके पद्मयोनित्व (पद्मयोनि होने)-का वर्णन किया

English

He created Atri from his eyes, Dharma out of his energetic exertion; the grand-father of all the worlds created Sarhkalpa out of his conception.

अध्याय १०

श्लोक 47

नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः ।वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये

namo vedarahasyāya kālakālāya te namaḥ / vedāntasārasārāya namo vedātmamūrtaye

हिन्दी अर्थ

सूत बोले--कूर्मरूप धारण किये हुए विष्णुके इस कथनको सुनकर मुनियोंने पुनः हरि (कूर्मरूपधारी विष्णु) - को प्रणाम करते हुए उनसे इस प्रकार पूछा- ऋषियोंने कहा-- (भगवन्!) शंकरके आधे शरीररूपसे प्रतिष्ठित शिवा, सती तथा हैमवती (इत्यादि नामवाली) ये देवी भगवती कोन हैं? हम सभी पूछनेवालोंको आप यथार्थरूपमें वतलायें। उन मुनियोंके इस वचनको

English

He created Pulastya out of his vital breath Uddna; he created sage Pulaha out of Vydna', he created the unbewilder- able Kratu out of Apdna and Vasistha out of Samdna.

अध्याय १०

श्लोक 48

नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः ।प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते

namo buddhāya śuddhāya yogināṃ gurave namaḥ / prahīṇaśokairvividhairbhūtaiḥ varivṛtāya te

हिन्दी अर्थ

सुनकर पुरुषॉमें उत्तम महायोगी (विष्णु)-ने अपने परम पदका ध्यान करके उन्हें बताया- श्रीकूर्म बोले--प्राचीन कालमें अत्यन्त रमणीय मेरु गिरिके पृष्ठपर (बैठकर) पितामह (ब्रह्मा)-ने यह रहस्यपूर्ण ज्ञान कहा था। यह विशेषरूपसे गोपनीय है। सांख्यशास्त्रके तत्त्वज्ञोंके लिये यह परम सांख्य (तत्त्वज्ञान)

English

Thus these (S'at/Aaa) house-holder sages were created by Brahma. Assuming human form, activities of piety or religion were initiated by them.

अध्याय १०

श्लोक 49

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः ।त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने

namo brahmaṇyadevāya brahmādhipataye namaḥ / triyambakāya devāya namaste parameṣṭhine

हिन्दी अर्थ

एवं उत्तम ब्रह्मज्ञान है। यह संसार-सागरमें निमग्न प्राणियोंकी मुक्तिका एकमात्र साधन है (महेश्वरकी) जो ज्ञानरूप, उत्कृष्ट इच्छारूप, व्योम नामवाली तथा पराकाष्ठारूप (अन्तिम प्राप्तव्य) वह माहेश्वरी शक्ति है, ये वही हैमवती कही जाती हैं। (ये हैमवती शक्ति) कल्याण करनेवाली, सर्वत्र

English

Then the holy lord desirous of creating the four viz. Devas, Asuras, Pitrs and human beings, engaged himself therein.

अध्याय १०

श्लोक 50

नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने ।अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

namo digvāsase tubhyaṃ namo muṇḍāyā daṇḍine / anādimalahīnāya jñānagamyāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक रूपोंमें स्थित रहनेवाली, ज्ञानरूप, परम इच्छारूप स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला

English

When the Atman (soul) of Prajapati was united in yogic trance, the Tamomdtrd (the essence of dark traits) became increased. Then from his loins, the Asuras were born as his sons, at theoutset.

अध्याय १०

श्लोक 51

नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे ।नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः

namastārāya tīrthāya namo yogardhihetave / namo dharmādhigamyāya yogagamyāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

एका माहेश्वरी शक्तिरनेकोपाधियोगतः। परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य संनिधौ सेयं करोति सकलं तस्याः कार्यमिदं जगत्। न कार्य नापि करणमीश्वरस्येति सूरयः

English

The exalted person cast off that physical body, after

अध्याय १०

श्लोक 52

नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः ।ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने

namaste niṣprapañcāya nirābhāsāya te namaḥ / brahmaṇe viśvarūpāya namaste paramātmane

हिन्दी अर्थ

चतस्त्रः शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः । अधिष्ठानवशात् तस्याः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते परमेश्वरः

English

Since that period was abundant in darkness, the created beings sleep during night. The Lord then assumed an¬ other body mainly consisting of Sattva Gum.

अध्याय १०

श्लोक 53

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् ।त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvayyeva sakalaṃ sthitam / tvayā saṃhriyate viśvaṃ pradhānādyaṃ jaganmaya

हिन्दी अर्थ

अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते। चतुर्ष्वपि च वेदेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः सैषा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका। प्रोच्यते भगवान् कालो हरिः प्राणो महेश्वरः

English

Then from his face (mouth) that was refulgent, gods were born. That body was also cast off by him and the day, mainly of Sattvika nature, was created out of it.

अध्याय १०

श्लोक 54

त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः ।परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः

tvamīśvaro mahādevaḥ paraṃ brahma maheśvaraḥ / parameṣṭhī śivaḥ śāntaḥ puruṣo niṣkalo haraḥ

हिन्दी अर्थ

स कालोऽग्निरहरो रुद्रो गीयते वेदवादिभिः कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

English

Hence religious minded persons worship Devas endowed with the characteristic of Sattva, during the day time. Then he took up another body endowed mainly of Sattvika nature.

अध्याय १०

श्लोक 55

त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः ।त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा

tvamakṣaraṃ paraṃ jyotistvaṃ kālaḥ parameśvaraḥ / tvameva puruṣo 'nantaḥ pradhānaṃ prakṛtistathā

हिन्दी अर्थ

प्रधानं पुरुषस्तत्त्वं महानात्मा त्वहंकृतिः। कालेनान्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना सैषा मायात्मिका शक्तिः सर्वाकारा सनातनी । वैश्वरूप्यं महेशस्य सर्वदा सम्प्रकाशयेत्

English

The manes who considered him like a father were born from him. After creating the manes (Pitrs) the god who sees everything in the universe, abandoned that body also.

अध्याय १०

श्लोक 56

भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च ।यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्

bhūmirāpo 'nalo vāyurvyomāhaṅkāra eva ca / yasya rūpaṃ namasyāmi bhavantaṃ brahmasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

अनन्य तथा उन (शिव)-के तेजसे निष्कल तत्त्वमें प्रतिष्ठित रहनेवाली, सूर्यकी प्रभाके सदृश स्वच्छ तथा उनके आश्रित एवं स्वभावत: प्रवृत्त होनेवाली हैं। वह के संयोगसे उत्तम तथा निम्न रूपसे उन (शिव)-के समीप क्रीडा करती रहती हैं। वे ही यह सम्पूर्ण (सृष्टि इत्यादिका) कार्य करती हैं। यह जगत् उन्हींका कार्य है। ईश्वरका न कोई कार्य है और न कोई करण (साधन)

English

Then the human beings enveloped by the quality called Rajas were born to him as his sons. Prajapati (the creator) then immediately abandoned that body.

अध्याय १०

श्लोक 57

यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः ।आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्

yasya dyaurabhavanmūrdhā pādau pṛthvī diśo bhujāḥ / ākāśamudaraṃ tasmai virāje praṇamāmyaham

हिन्दी अर्थ

ही होता है--ऐसा विद्वानोंका मत है॥ २१--२५॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! उन देवीकी अधिष्ठान (आश्रय)- भेदसे अपने स्वरूपमें प्रतिष्ठित चार शक्तियाँ हैं, उन्हें आप सुनें

English

The demonic night wanderers {Nisacaras) mostly of Tdmasa and Rajasa nature were born as his sons. Similarly, serpents, Yaksas, goblins and celestial singers were born.

अध्याय १०

श्लोक 58

संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः ।ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः

saṃtāpayati yo viśvaṃ svabhābhirbhāsayan diśaḥ / brahmatejomayaṃ nityaṃ tasmai sūryātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

उन शक्तियोंको शान्ति, विद्या, प्रतिष्ठा तथा निवृत्ति- इस प्रकारसे कहा गया है और इसीलिये (अर्थात् इन चारों शक्तियोंसे सम्पन्न होनेके कारण) परमेश्वर देवको भी चतुर्व्यूहात्मक कहा जाता है। इस पराशक्तिके द्वारा देव (महेश्वर) स्वात्मानन्दका उपभोग करते हैं। चारों ही वेदोंमें चतुर्मूर्ति महेश्वर वर्णित हैं

English

The Lord created other beings too, possessed of Rajasic and Tarmsic qualities. After creating the winged tribe (birds) from his vigour and age, he created sheep out of his chest.

अध्याय १०

श्लोक 59

हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः ।कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः

havyaṃ vahati yo nityaṃ raudrī tejomayo tanuḥ / kavyaṃ pitṛgaṇānāṃ ca tasmai vahnyātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

उन रुद्र परमात्माके सम्बन्धसे इस अनन्ता (शक्ति)- का महान् अतुलनीय ऐश्वर्य सिद्ध है । वे ही ये सर्वेश्वरी देवी सभी प्राणियोंको प्रवर्तित करती हैं । भगवान् काल, हरि, प्राण तथा महेश्वर कहे जाते हें उनमें ही यह सम्पूर्ण जगत् ओतप्रोत है । वेदवादियों (वैदिकों)-के द्वारा वे ही काल, अग्नि, हर तथा रुद्र- रूपमें गाये जाते हैं। काल सभी प्राणियोंकी सृष्टि करता है, काल ही प्रजाओंका संहार करता है। सभी कालके

English

From his mouth, he created other animals such as the goats and from his belly, the cows. From his feet, he created

अध्याय १०

श्लोक 60

आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् ।पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः

āpyāyati yo nityaṃ svadhāmnā sakalaṃ jagat / pīyate devatāsaṅghaistasmai somātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

वशीभूत हैं और काल किसीके वशमें नहीं है। (वह काल ही) प्रधान, पुरुष, तत्त्व, महान्, आत्मा तथा अहंकार है। योगी कालमें ही अन्य सभी तत्त्व समाविष्ट हैं सम्पूर्ण जगत्को उनकी (ईशकी) संतान और उनकी शक्तिको माया कहा गया है। मायावी पुरुषोत्तम ईश उस (माया)-के द्वारा ही इस (जगत्)-को भ्रमित (मोहित) करते हैं। वही यह सर्वाकारा, सनातनी

English

From his fore-hand (extending from his elbow to the little finger tip), Prajapati created camels and mules, medicinal herbs, fruits and roots were born of the hair on his body.

अध्याय १०

श्लोक 61

विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा ।शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः

vibhartyaśeṣabhūtāni yo 'ntaścarati sarvadā / śaktirmāheścarī tubhyaṃ tasmai vāyvātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

मायात्मिका शक्ति महेशके विश्वरूपत्वको सदा प्रकाशित करती रहती है १-व्यूहका अर्थ शक्ति है।

English

From his first (eastern) face he created the Gayatra {°tri) metre, the Rks (Rgveda), the Tri-vrt-stoma mantras, the collection of Sdinan Mantras called Rathantara and Agniftoma among all sacrifices.

अध्याय १०

श्लोक 62

सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः ।स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः

sṛjatyaśeṣamevedaṃ yaḥ svakarmānurūpataḥ / svātmanyavasthitastasmai caturvaktrātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

२-कालमें सभी प्रकारका सामर्थ्य है, इसीलिये कालको योगी कहा गया है। अन्याश्च शक्तयो मुख्यास्तस्य देवस्य निर्मिताः । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्ति: प्राणशक्तिरिति त्रयम्

English

From his right (southern) face, he created the Tajur Mantras, the Traitubha metre, the collection of Mantras called Pancadasa stoma, and Brhatsdma and Uktha portion of the Samaveda.

अध्याय १०

श्लोक 63

यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया ।स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः

yaḥ śeṣaśayane śete viśvamāvṛtya māyayā / svātmānubhūtiyogena tasmai viśvātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वशक्त्यात्मिका माया दुर्निवारा दुरत्यया। मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकरः प्रभु: करोति कालः सकलं संहरेत् काल एव हि। कालः स्थापयते विश्वं कालाधीनमिदं जगत्

English

He created from the western face, the Sdman-mantras ( Sdmaveda), the hymns called the Sapta-daia stoma, the Jagati metre, a group of Sdmans called Vairupa and the Atirdtra sacrifice.

अध्याय १०

श्लोक 64

विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् ।ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः

vibharti śirasā nityaṃ dvisaptabhuvanātmakam / brahmāṇḍaṃ yo 'khilādhārastasmai śeṣātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

लब्ध्वा देवाधिदेवस्य संनिधिं परमेष्ठिनः। अनन्तस्याखिलेशस्य शम्भो: कालात्मनः प्रभोः एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा

English

From his northern face he created the collection of Mantras called Eka-virhia, the Atharva-mantras, the Aptorydma sacrifice, the Anuftubh metre, and Vairdja portion of the Sdmaveda.

अध्याय १०

श्लोक 65

यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् ।नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः

yaḥ parānte parānandaṃ pītvā divyaikasākṣikam / nṛtyatyanantamahimā tasmai rudrātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

एका शक्तिः शिवैकोऽपि शक्तिमानुच्यते शिव: । अभेदं चानृपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 66

यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः ।तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्

yo 'ntarā sarvabhūtānāṃ niyantā tiṣṭhatīśvaraḥ / taṃ sarvasākṣiṇaṃ devaṃ namasye bhavatastanum

हिन्दी अर्थ

शक्तयो गिरिजा देवी शक्तिमन्तोऽथ शंकरः । विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः भोग्या विश्वेश्वरी देवी महेश्वरपतिब्रता। प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपदी नीललोहितः

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 67

यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः ।ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः

yaṃ vinindrā jitaśvāsāḥ saṃtuṣṭāḥ samadarśinaḥ / jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्ता विश्वेश्वरो देवः शंकरो मन्मथान्तकः। प्रोच्यते मतिरीशानी मन्तव्या च विचारतः प्रोच्यते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 68

यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः ।अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः

yayā saṃtarate māyāṃ yogī saṃkṣīṇakalmaṣaḥ / apārataraparyantāṃ tasmai vidyātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् प्रदर्शितं दिव्यं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्। सर्ववेदान्तवेदेषु निश्चितं ब्रह्मबादिभिः योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 69

यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् ।प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्

yasya bhāsā vibhātīdamadvayaṃ tamasaḥ param / prapadye tat paraṃ tattvaṃ tadrūpaṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

उन देवके द्वारा निर्मित ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति तथा प्राणशक्ति-ये तीन अन्य मुख्य शक्तियाँ हैं। विप्रेन्द्रो ! अनन्त मायाके द्वारा ही सभी शक्तियोंसे युक्त शक्तिमानोंका निर्माण हुआ है, किंतु वह (माया) अनादि है। सभी शक्तियोंकी आत्मरूप वह माया बड़ी कठिनतासे निवारण करने योग्य और बड़े ही कष्टसे पार करने योग्य है। सभी शक्तियोंके स्वामी मायावी प्रभु स्वयं काल हैं और कालको भी उत्पन्न करनेवाले हें

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 70

नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् ।प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्

nityānandaṃ nirādhāraṃ niṣkalaṃ paramaṃ śivam / prapadye paramātmānaṃ bhavantaṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

काल ही सब कुछ (उत्पन्न) करता है और काल ही (सबका) संहार करता है विशवकी स्थापना काल करता है और कालके ही अधीन यह सारा जगत् है देवाधिदेव, परमेष्ठी, अनन्त और अखिल (विशव) - के स्वामी कालात्मा प्रभु शम्भुका सांनिध्य प्राकर वही माया शक्ति, प्रधान, पुरुष एवं माया नामकी शक्तिका रूप धारण करती है। वह शक्ति अद्वितीय सर्वत्र व्याप्त, अन्त-

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 71

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः ।प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā tadbhāvabhāvitaḥ / prāñjaliḥ praṇatastasthau gṛṇan brahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

रहित, केवल, भेदशून्य और कल्याणकारिणी है शक्ति एक है और शिव भी एक हैं। शिव शक्तिमान् कहे जाते हैं। अन्य सभी शक्तियाँ तथा शक्तिमान् (इसी) शक्तिसे उत्पन्न हैं। शक्ति और शक्तिमानूमें भेद कहा जाता है, किंतु तत्त्वका चिन्तन करनेवाले योगीजन

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 72

ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् ।ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः

tatastasmai mahādevo divyaṃ yogamanuttamam / aiśvaryaṃ brahmasadbhāvaṃ vairāgyaṃ ca dadau haraḥ

हिन्दी अर्थ

(उनमें) परमार्थतः अभेदका ही दर्शन करते हैं। जितनी भी शक्तियाँ हैं वे गिरिजादेवी और जितने भी शक्तिमान् हैं वे शंकर हैं। ब्रह्मवादियोंके द्वारा पुराणमें इनके विषयमें विशेष (रूपसे) कहा जाता है महेश्वरकी पतिव्रता देवी विश्वेश्वरीको भोग्या और नीललोहित जटाधारी भगवान् (शंकर)-को भोक्ता कहा गया है। कामदेवका अन्त करनेवाले, विश्वके स्वामी देव शंकरको मनन करनेवाला मन्ता और

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 73

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा ।व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्

karābhyāṃ suśubhābhyāṃ ca saṃspṛśya praṇatārtihā / vyājaharā svayaṃ devaḥ so 'nugṛhya pitāmaham

हिन्दी अर्थ

ईशानीको मति एवं विचारद्वारा मानने योग्य (मन्तव्या) कहा गया है ब्राह्मणो ! तत्त्वद्रष्टा मुनियोंके द्वारा सभी वेदोंमें यही कहा गया है कि यह सम्पूर्ण विश्व शक्ति एवं शक्तिमानसे प्रादुर्भूत है । इस प्रकार ब्रह्मवादियोंके द्वारा समस्त वेदान्त एवं वेदोंमें निश्चित किये गये देवीके दिव्य एवं उत्तम

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 74

यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम ।कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्

yattvayābhyarthitaṃ brahman putratve bhavato mama / kṛtaṃ mayā tat sakalaṃ sṛjasva vividhaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यका यह वर्णन किया गया महादेवीका जो सर्वव्यापक, सुक्ष्म, कूटस्थ, अचल तथा ध्रुव परम पद है, उसका योगी साक्षात्कार करते हैं

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 75

त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः

tridhā bhinno 'smyahaṃ brahman brahmaviṣṇuharākhyayā / sargarakṣālayaguṇairniṣkalaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हम कूर्मपुराण ति आनन्दमक्षरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम्। योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 76

स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः ।ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः

sa tvaṃ mamāgrajaḥ putraḥ sṛṣṭihetorvinirmitaḥ / mamaiva dakṣiṇādaṅgād vāmāṅgāt puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

परात्परतरं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्। अनन्तप्रकृतौ लीनं देव्यास्तत् परमं पदम् आत्मोपलब्धिविषयं देव्यास्तत् परमं पदम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 77

तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः ।संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः

tasya devādidevasya śaṃbhorhṛdayadeśataḥ / saṃbabhūvātha rudro 'sāvahaṃ tasyāparā tanuḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रयेत् सर्वभावानामात्मभूतां शिवात्मिकाम् हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसावयोः

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 78

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः ।विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः

brahmaviṣṇuśivā brahman sargasthityantahetavaḥ / vibhajyātmānameko 'pi svecchayā śaṅkaraḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

का त्वं देवि विशालाक्षि शशाङ्कावयवाङ्किते । न जाने त्वामहं वत्से यथावद् ब्रूहि पृच्छते अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 79

तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु ।निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः

tathānyāni ca rūpāṇi mama māyākṛtāni tu / nirūpaḥ kevalaḥ svaccho mahādevaḥ svabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवीका जो आनन्दमय, अविनाशी, ब्रह्मरूप, अद्वितीय एवं भेदरहित परम पद है, योगी उसका दर्शन करते हैं। देवीका बह परम पद परसे भी परतर, तत्त्वरूप, सनातन, कल्याणकारी, अच्युत तथा अनन्त प्रकृतिमें लीन है। देवीका वह परम पद शुभ निरञ्जन, शुद्ध, निर्गुण, द्वैतरहित और आत्मज्ञानका विषय है। परम आनन्द चाहनेवालोंके लिये वे ही धात्री तथा विधात्री हैं। वे ईशवरके आश्रयसे संसारके सारे पापोंका

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 80

एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः ।माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा

ebhyaḥ parataro devastrimūrtiḥ paramā tanuḥ / māheśvarī trinayanā yogināṃ śāntidā sadā

हिन्दी अर्थ

विनाश करती हैं। इसलिये मोक्षकी इच्छा करनेवालोंको चाहिए कि वे सभी भावोंकी आत्मस्वरूपा शिवात्मिका परमेश्वरी पार्वतीका आश्रय ग्रहण करें अत्यन्त कठोर तप करनेके अनन्तर शर्वाणी (शंकर- प्रिया)-को पुत्रीरूपमें प्राप्तकर (हिमवान् अपनी) भायकि साथ परमेश्वरी पार्वतीकी शरणमें गये। अपनी इच्छासे उत्पन्न उस श्रेष्ठ मुखवालीको देखकर हिमवान्की पली

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 81

तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह ।शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्

tasyā eva parāṃ mūrti māmavehi pitāmaha / śāśvataiśvaryavijñānatejoyogasamanvitām

हिन्दी अर्थ

मेनाने गिरिराज हिमालयसे इस प्रकार कहा- मेना बोलीं राजन्! कमलके समान मुखवाली इस बालिकाको देखो। (यह) हम दोनोंको तपस्या (-के प्रभाव)-से सभी प्राणियोंके कल्याणके लिये उत्पन्न हुई है

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 82

सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् ।कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति

so 'haṃ grasāmi sakalamadhiṣṭhāya tamoguṇam / kālo bhūtvā na tamasā māmanyo 'bhibhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

तरुण सूर्यके समान (देदीप्यमान), जटायुक्त, चतुर्मुख, विशाल नेत्रोंवाली, चन्द्रमाको कलाओंके आभूषण धारण की हुई, गुणातीत एवं गुणयुक्त तथा सत्-असतृके भावोंसे रहित साक्षात् देवीको पुत्रीरूपमें देखकर हिमवानूने भूमिपर मस्तक लगाकर प्रणाम किया और उनके तेजसे

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 83

यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज ।तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ

yadā yadā hi māṃ nityaṃ vicintayasi padmaja / tadā tadā me sānnidhyaṃ bhaviṣyati tavānagha

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त विह्वल तथा भयभीत होते हुए हाथ जोड़कर उन परमेशवरीसे कहा-- ॥ ५८--६० ॥ हिमवान् बोले--विशाल नेत्रोंवाली तथा चन्द्रमाको कलाओंसे सुशोभित देवि! आप कौन हैं? वत्से! में आपको नहीं जानता हूँ। मुझ पूछनेवालेको आप यथार्थरूपसे बतलायें

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 84

एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः ।सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत

etāvaduktvā brahmāṇaṃ so 'bhivandya guruṃ haraḥ / sahaiva mānasaiḥ putraiḥ kṣaṇādantaradhīyata

हिन्दी अर्थ

योगियोंको अभय प्रदान करनेवाली उस परमेश्वरीने गिरिराज (हिमालय)-का वचन सुनकर महाशैलसे कहा-- देवी बोलीं-मोक्षकी इच्छा करनेवाले (मोक्षार्थी) जिस अनन्य, अविनाशी तथा अद्वितीय (शक्ति)-का दर्शन करते हैँ, परमेशवरके आश्रयमें रहनेवाली वही परम शक्ति मुझे समझो

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 85

सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् ।नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः

so 'pi yogaṃ samāsthāya sasarja vividhaṃ jagat / nārāyaṇākhyo bhagavān yathāpūrvaṃ prijāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अहं वै सर्वभावानामात्मा सर्वान्तरा शिवा । शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्ति: सर्वप्रवर्तिका कोटिसूर्यप्रतीकाशं तेजोबिम्बं निराकुलम्। ज्वालामालासहरस्त्राढ्यं कालानलशतोपमम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 86

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया

marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum / dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjad yogavidyayā

हिन्दी अर्थ

दंष्टाकरालं दुर्धर्ष जटामण्डलमण्िडितम्। त्रिशूलवरहस्तं च घोररूपं भयानकम् चन्द्रावयवलक्ष्माणं चन्द्रकोटिसमप्रभम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 87

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / sarve te brahmaṇā tulyāḥ sādhakā brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्खचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्। अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमाभ्यन्तरं परम् सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वाकारं सनातनम्। ब्रहमोन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रर्वन्द्यमानपदाम्बुजम्

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

अध्याय १०

श्लोक 88

संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् ।स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा

saṃkalpaṃ caiva dharmaṃ ca yugadharmāṃśca śāśvatān / sthānābhimāninaḥ sarvān yathā te kathitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

दृष्टा तदीदृशं रूपं देव्या माहेश्वरं परम्। भयेन च समाविष्टः स राजा हष्टमानसः आत्मन्याधाय चात्मानमोङ्कारं समनुस्मरन्।

English

The diverse, high and low living beings were born of his limbs, even as god Brahma, in the capacity of the creator, was engaged in his creative activities.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.