Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
9
अध्याय 9 / 95

Book 1 - Adhyaya 9

87 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ87 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः ।प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu vacanaṃ nāradādyā maharṣayaḥ / praṇamya varadaṃ viṣṇuṃ papracchuḥ saṃśayānvitā

हिन्दी अर्थ

न मेऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामि ते किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी। मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भवा

English

It is stated in the scriptures that the Mahat, the Atman, the intellect, Brahma, Prabuddhi, Khydti (Faculty of discrimina¬ tion), isoar a, Prajhd (intelligence), DArti, Smrti (memory) and Sarhvit (knowledge)—all these originate from it.'

अध्याय ९

श्लोक 2

ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन ।इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि

ṛṣaya ūcuḥ kathito bhavatā sargo mukhyādīnāṃ janārdana / idānīṃ saṃśayaṃ cemamasmākaṃ chettumarhasi

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह। ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम् प्रसादं ब्रह्मणे कर्तु प्रादुरासीत् ततो हरः

English

It is traditionally reported that this three-fold Ego viz. Vaikdrika (product of the Sattva Guria), Taijasa (born of Rajas) and Bhutddi (the origin of all elements), the product of Tamas, is evolved from Mahat?'

अध्याय ९

श्लोक 3

कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् ।पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

kathaṃ sa bhagavānīśaḥ pūrvajo 'pi pinākadhṛk / putratvamagacchaṃbhurbrahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः । मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम् तं दृष्टा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः । मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्रवीत्

English

Aharfikdra is m.e.nnone.A (in scriptures) as Abhimdna (self-conceit or self-love), the Agent, the thinker, the Supreme Soul and the individual soul abiding in every one, and from whom all actions arise.

अध्याय ९

श्लोक 4

कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः ।अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि

kathaṃ ca bhagavāñjajñe brahmā lokapitāmahaḥ / aṇḍajo jagatāmīśastanno vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमलेऽम्भसि ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम्। प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्

English

The five elements, the subtle potentials of elements {Tanmatras) and all the sense organs (y./. and gods presiding- over them) were evolved out of Ahamkara (the Ego). All the universe is thus born of it.

अध्याय ९

श्लोक 5

श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः ।पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च

śrīkūrma uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve śaṅkarasyāmitaujasaḥ / putratvaṃ brahmaṇastasya padmayonitvameva ca

हिन्दी अर्थ

अरं देवो महादेव: स्वयंज्योतिः सनातनः । अनादिनिधनोऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान् तदनन्तर क्रुद्ध ब्रह्मने कमलकी आभाके समान नेत्रवाले केशवसे कहा--निश्चित ही आप अपने-आपको वह परम अक्षर, जगत्का एकमात्र आत्मरूप, ब्रह्मरूप, परम पद (शरण) नहीं जान रहे हैं। हम दोनोंके

English

The mind is said to be born of Avyakta and is mentioned as the first product whereby it becomes the doer and sees the Bh utadi and other types of Ahamkara.

अध्याय ९

श्लोक 6

अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् ।आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः

atītakalpāvasāne tamobhūtaṃ jagat trayam / āsīdekārṇavaṃ sarvaṃ na devādyā na carṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

अतिरिक्त लोकोंका परमेश्वर और दूसरा कोई विद्यमान नहीं है। आप दीर्घ निद्राका परित्याग कर अपने- आपको देखें (पहचानें) । उनके (ब्रह्माके) इस क्रोधयुक्त वचनको सुनकर विष्णुने कहा--हे कल्याण! इस प्रकार न कहें, इस प्रकार न कहें, (यह उन) महात्माकी निन्दा है। ब्रह्मन्! मेरे लिये कुछ भी अज्ञात नहीं है, मैं आपसे असत्य नहीं कह रहा हूँ। किंतु ब्रह्मन्! आत्मासे समुद्भूत समस्त विशेषोंकी हेतुभूत परमेश्वरकी माया ही आपको

English

The creation from the Aharhkdra of the Vaikdrika type (which is evolved out of Sattva Gum) was also Vaikdrika. The sense organs are the products of Rajoguna and are called Taijasa, while the Vaikdrikas are the ten Devas presiding over the sense organs.

अध्याय ९

श्लोक 7

तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे ।आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः

tatra nārāyaṇo devo nirjane nirupaplave / āśritya śeṣaśayanaṃ suṣvāpa puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहित कर रही है॥ ४४--४८ ॥ इतना कहकर भगवान् विष्णु अपने आत्मरूप महेश्वरको उस सर्वोत्कृष्ट परम तत्त्वके रूपमें जानकर चुप हो गये

English

The eleventh (sense organ (viz. the mind is of the nature of both by means of its own qualities. O Brahmanas, this creation of gross and subtle elements is evolved out of the Bhutddi (the TdrmsicVgo).

अध्याय ९

श्लोक 8

सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ।सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः

sahastraśīrṣā bhūtvā sa sahastrākṣaḥ sahastrapāt / sahastrabāhuḥ sarvajñaścintyamāno manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ब्रह्माके ऊपर अनुग्रह करनेके लिये प्राणियोंके परम ईश्वर अपरिमेयात्मा (असीम सामर्थ्यसम्पन्न) हर (भगवान् शंकर) वहाँ प्रादुर्भूत हो गये। उन अनन्त (भगवान् शंकर)-के ललाटमें नेत्र था। वे जटामण्डलसे सुशोभित थे। तेजके परम निधि वे भगवान् हाथमें त्रिशूल लिये थे। उन्होंने सूर्य, चन्द्रमा, ग्रहों तथा नक्षत्रोंसे गुँथी हुई अद्भत आकारवाली चरणोंतक लटकती हुई लम्बी दिव्य विशाल मालाको धारण कर रखा था॥५०--५२॥

English

It is traditionally said that when the Bhutddi under¬ goes modifications, it creates the subtle element of sound {Sabda- tanmdtra). The ether is born thereof and Sabda (Sound) is con-- sidered to be its quality.

अध्याय ९

श्लोक 9

पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः ।महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः

pītavāsā viśālākṣo nīlajimūtasannibhaḥ / mahāvibhūtiryogātmā yogināṃ hṛdayālayaḥ

हिन्दी अर्थ

उन ईशानदेवको देखकर मायासे अत्यन्त मोहित लोकपितामह ब्रह्माने (अपनी रक्षाके लिये) पीताम्बरधारी (विष्णु)-से कहा--हे जनार्दन! हाथमें त्रिशूल धारण किये, त्रिनेत्रधारी, तेजकी राशिरूप, अमेयात्मा यह कौन अनन्त पुरुष (यहाँ) चला आ रहा है

English

When the ether undergoes transformation, it evolves the subtle element of tangibility {Sparsa-tanmdtra). The wind is born therefrom and they know that its characteristic quality is touch.

अध्याय ९

श्लोक 10

कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् ।त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ

kadācit tasya suptasya līlārthaṃ divyamadbhutam / trailokyasāraṃ vimalaṃ nābhyāṃ paṅkajamudvabhau

हिन्दी अर्थ

उनके (ब्रह्माके) इस वचनको सुनकर दानवोंका मर्दन करनेवाले विष्णुने निर्मल जलमें देदीप्यमान देव ईश्वरको देखा। ईशवर-सम्बन्धी उस परम भावरूप ब्रह्मभावको जानकर (महेश्वरमें परम तत्त्वका दर्शनकर) भगवान् (विष्णु) उठकर गये और देवदेव पितामहसे कहने लगे-

English

When the wind undergoes transformation, it creates the Tanmdtra of Rupa (form). The fire is born of Vdyu and possession o{Rupa (form or colour) is said to be its characteristic.

अध्याय ९

श्लोक 11

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् ।दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्

śatayojanavistīrṇaṃ taruṇādityasannibham / divyagandhamayaṃ puṇyaṃ karṇikākesarānvitam

हिन्दी अर्थ

ये देव स्वयं प्रकाशित होनेवाले, सनातन, आदि और अन्तसे रहित, अचिन्त्य, महान्, समस्त लोकोंके ईश्वर महादेव हैं शंकरः शम्भुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वर: । भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः

English

When the fire undergoes modification, it creates the subtle Tanmdtra oiRasa (taste or fiuidity). Therefrom the waters originate and are the receptacle of taste {Rasa).

अध्याय ९

श्लोक 12

तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः ।हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे

tasyaivaṃ suciraṃ kālaṃ vartamānasya śārṅgiṇaḥ / hiraṇyagarbho bhagavāṃstaṃ deśamupacakrame

हिन्दी अर्थ

यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः

English

When waters underwent modification, they created the tanmdtra of smell {Gandha). The mass of earth is born therefrom,, and smell is considered to be its specific quality.

अध्याय ९

श्लोक 13

स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् ।प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः

sa taṃ kareṇa viśvātmā samutthāpya sanātanam / provāca madhuraṃ vākyaṃ māyayā tasya mohitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः। वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सोऽयमायाति शंकरः वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह ६२॥

English

Akdsa (Ether), which has only the Tanmdtras of Sabda enveloped the Sparsa-Tanmdtra. Hence. Vdyu has two qualities viz. Sabda and Sparsa (sound and touch).

अध्याय ९

श्लोक 14

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते ।एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ

asminnekārṇave ghore nirjane tamasāvṛte / ekākī ko bhavāñchete brūhi me puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम्। दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम् लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः। बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्

English

The two Gunas —6'aWa and SparSa enter Rupa. There¬ fore, Vahni (Fire) shall have three Gums viz. Sabda, SparSa and Rupa (Sound, touch and colour).

अध्याय ९

श्लोक 15

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः ।उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā vihasya garuḍadhvajaḥ / uvāca devaṃ brahmāṇaṃ meghagambhīraniḥ svanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम् ओंकारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना। अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः

English

Sound, touch and colour enter Rasa-tanmdtra. Hence waters characterised by taste should be known consisting of four Gvaias.

अध्याय ९

श्लोक 16

भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् ।महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्

bho bho nārāyaṇaṃ devaṃ lokānāṃ prabhavāpyayam / mahāyogeśvaraṃ māṃ tvaṃ jānīhi puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः। अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव मयैवोत्पादितः पूर्व 'लोकसृष्टयर्थमव्ययम्

English

Sound, touch, colour and taste enveloped Gandha (smell). Hence the earth has five Gums. Among the elements, the earth is mentioned to be the grossest.

अध्याय ९

श्लोक 17

मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् ।सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्

mayi paśya jagat kṛtsnaṃ tvāṃ ca lokapitāmaham / saparvatamahādvīpaṃ samudraiḥ saptabhirvṛtam

हिन्दी अर्थ

स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः। निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्

English

Tranquillity, terribleness and dullness have been stated as their special characteristics and they (i.e. these elements) sustain each other by their inter-penetrability.

अध्याय ९

श्लोक 18

एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः ।जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्

evamābhāṣya viścātmā provāca puruṣaṃ hariḥ / jānannapi mahāyogī ko bhavāniti vedhasam

हिन्दी अर्थ

भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते। त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सुतम् ये शंकर, शम्भु, ईशान, सर्वात्मा, परमेश्वर, समस्त प्राणियोंके एकमात्र स्वामी, योगी, महेश, विमल एवं शिवरूप (कल्याणरूप) है । ये ही धाता, विधाता, प्रधान पुरुष और ईश्वर हैं। यतिजन (संन्यासी लोग) ब्रह्मकी भावनासे भावित

English

These noblesouled (mighty) elements, though mutu¬ ally resorting were incapable of creating subjects (the universe) without complete union among all of them.

अध्याय ९

श्लोक 19

ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः ।प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा

tataḥ prahasya bhagavān brahmā vedanidhiḥ prabhuḥ / pratyuvācāmbujābhākṣaṃ sasmitaṃ ślakṣṇayā girā

हिन्दी अर्थ

होकर जिनका दर्शन करते हँ वे ही केवल, निष्कल, महादेव शिव काल बनकर सम्पूर्ण जगतूकी सृष्टि करते हैं, रक्षा करते हैं और संहार करते हैं ॥ ५८--६० ॥ ये वे ही शंकर आ रहे है, जिन सनातन (देव)- ने पूर्वकालमें आप ब्रह्माको बनाया और आपको वेद प्रदान किया। प्रपितामह! मुझे इनकी ही विश्वयोनि, सनातन एवं वासुदेव नामवाली दूसरी मूर्ति समझो! क्या

English

It is due to their being presided over by Purusa and the blessing of Avyakla that these beginning with Mahat and ending with Viiesa create the cosmic egg.

अध्याय ९

श्लोक 20

अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः ।मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः

ahaṃ dhātā vidhātā ca svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ / mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ brahmāhaṃ viśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ब्रह्माके भी अधिपति, अव्यय योगेश्‍वरको नहीं देख रहे हैं ? आपकी दिव्य दृष्टि हो जाय, जिससे आप उस परम (तत्त्व)-को देख सकें॥ ६१--६३॥ विष्णुसे इस प्रकार शैव-नेत्र (शिव-सम्बन्धी ज्ञान) प्रातकर लोक-पितामह (ब्रह्मा)-ने सामने अवस्थित परम ईशानको जाना । उन प्रपितामह (ब्रह्मा)-ने ईश्वर-सम्बन्धी परम ज्ञान प्राप्तकर उन्हीं पितृरूप देव शिवकी शरण

English

Like bubbles in the water forming simultaneously the (cosmic) egg originated from the simultaneously cumulative effect of ViSesas. It was very huge and it rested on the cosmic waters.

अध्याय ९

श्लोक 21

श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः ।अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्

śrutvā vācaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ satyaparākramaḥ / anujñāpyātha yogena praviṣṭo brahmaṇastanum

हिन्दी अर्थ

ग्रहण की। ओंकार (तत्त्व)-का अनुस्मरणकर और आत्माद्वारा मनका निरोधकर उन्होंने अथर्ववेदके मन्त्रोंसे हाथ जोड्ते हुए (उन) देवको प्रार्थना की ॥ ६४--६६ ॥ उन ब्रह्माके द्वारा स्तुति किये जानेपर भगवान् परमेश्वर (शिव)-को परम प्रीति प्राप्त हुई और वे मुसकराते हुए (इस प्रकार) बोले--

English

When the Egg born of developed, the produc¬

अध्याय ९

श्लोक 22

त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् ।उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः

tralokyametat sakalaṃ sadevāsuramānuṣam / udare tasya devasya dṛṣṭvā vismayamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तुम मेरे भक्त हो, इसलिये निःसंदेह तुम मेरे ही समान हो। मेरे द्वारा ही पहले संसारकी सृष्टि करनेके लिये तुम अव्ययको उत्पन्न किया गया था। मेरी देहसे कमलसे उत्पन्न उन ब्रह्याने देवाधिदेव (शंकर)- के इस वचनको सुनकर विष्णुकी ओर देखा और उन (परम) पुरुष वृषध्वज (शंकर)-को प्रणामकर उनसे कहा--

English

He is the first embodied Being. He is called Purusa. Brahma, the first creator of living beings, existed at the begin¬ ning of the universe.

अध्याय ९

श्लोक 23

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः ।अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्

tadāsya vaktrānniṣkramya pannagendraniketanaḥ / ajātaśatrurbhagavān pitāmahamathābravīt

हिन्दी अर्थ

हे भगवन्! भूत एवं भविष्यके स्वामी ! महादेव! अम्बिकाके पति! मैं आपको ही पुत्र-रूपमें अथवा आपके ही समान पुत्र प्राप्त करनेकी इच्छा करता हूँ मोहितो5स्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया। न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव

English

Him the sages call Purusa (one abiding in the body), Swan, Hiranya-garbha (one born of a golden egg), transcendental to Pradhana, of tawny-colour, the embodiment of the Vedas, the eternal.

अध्याय ९

श्लोक 24

भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् ।प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ

bhavānapyevamevādya śāśvataṃ hi mamoharam / praviśya lokān paśyaitān vicitrān puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहत्। प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गत: व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्

English

Mount Meru became his foetus and mountains, the embryo. The oceans became the foetal fiuid of that great soul.

अध्याय ९

श्लोक 25

ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च ।श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः

tataḥ prahlādanīṃ vāṇī śrutvā tasyābhinandya ca / śrīpaterudaraṃ bhūyaḥ praviveśa kuśadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक । विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः। तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह

English

Within that cosmic Egg evolved the universe consist¬ ing of Devas, Asuras and human beings, the Moon, the Sun, the constellations, the planets and the wind.

अध्याय ९

श्लोक 26

तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः ।पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः

tāneva lokān garbhasthānapaśyat satyavikramaḥ / paryaṭitvā tu devasya dadṛśe 'ntaṃ na vai hareḥ

हिन्दी अर्थ

एष नारायणोऽनन्तो ममैव परमा तनु: । भविष्यति तवेशानो योगक्षेमबहो हरि: संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्

English

The Egg is externally encircled by waters ten times in magnitude. The waters are externally wrapped up by fire ten times in magnitude.

अध्याय ९

श्लोक 27

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना ।जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत

tato dvārāṇi sarvāṇi pihitāni mahātmanā / janārdanena brahmāsau nābhyāṃ dvāramavindata

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः। प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम् तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत। भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहमधिहैवतम्

English

The enveloping fires themselves are externally surrounded by the Vdyu (wind) ten times in magnitude. The Vdyu is enveloped by Akdsa (ether) and the ether is encircled by Bhutddi ( Tdmasic Ego).

अध्याय ९

श्लोक 28

तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः ।उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः

tatra yogabalenāsau praviśya kanakāṇḍajaḥ / ujjahārātmano rūpaṃ puṣkarāccaturānanaḥ

हिन्दी अर्थ

भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम् भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः। योऽहं सुनिष्कलो देवः सोऽपि नारायणः परः

English

They are omniscient and have their qualities of Rajas subsided. They are perpetually delighted in their minds. The Cosmic Egg is surrounded by these seven sheaths originat¬ ing from Prakrtiy

अध्याय ९

श्लोक 29

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः ।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः

virarājāravindasthaḥ padmagarbhasamadyutiḥ / brahmā svayaṃbhūrbhagavān jagadyoniḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः । पालयैततज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

English

This much can be explained, O Brahmanas. This Mdyd is very mysterious. What has been mentioned asBija (seed) 2 by me, is the working of Pradhdna (the primordial nature).

अध्याय ९

श्लोक 30

समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् ।प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा

samanyamāno viśveśamātmānaṃ paramaṃ padam / provāca puruṣaṃ viṣṇuṃ meghagambhīrayā girā

हिन्दी अर्थ

महादेव! मैं आपकी सूक्ष्म मायाद्वारा मोहित कर लिया गया हूँ। शिव! मैं आपके परम भावको यथार्थ- रूपमे नहीं जानता हूँ। देव! आप ही भक्तोंके माता- पिता, भाई तथा मित्र हैं। आप प्रसन्न हों। में आपके चरणकमलोंमें प्रणाम करता हूँ और आपको शरण ग्रहण करता हूँ

English

That Pradhdna is the first, primordial body of god Prajapati; it is known through the Vedic tradition. The entire Brahmdnda is endowed with the strength* of the seven spheres.

अध्याय ९

श्लोक 31

किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया ।एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति

kiṃ kṛtaṃ bhavatedānīmātmano jayakāṅkṣayā / eko 'haṃ prabalo nānyo māṃ vai ko 'bibhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जगतूके स्वामी वृषध्वज (शंकर)-ने उनके वचन सुनकर पुत्र (रूप) जनार्दन (विष्णु)-की ओर देखकर (ब्रह्मासे) कहा- हे पुत्रक! तुमने जैसी इच्छा की है मैं वैसा ही करूंगा। अनघ! तुम्हें ईशवर-सम्बन्धी दिव्य ज्ञान प्राप्त होगा। मेरे द्वारा तुम्हीं सभी प्राणियोंके प्रथम स्रष्टाके रूपमें नियुक्त किये गये हो। अतः देवेश! लोकपितामह!

English

By means of Lilas (sportive activity) the Lord of Yoga creates and dissolves bodies of diverse shapes, activities, features and names.

अध्याय ९

श्लोक 32

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः ।सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः

śrutvā nārāyaṇo vākyaṃ brahmaṇo lokatantriṇaḥ / sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ babhāṣe madhuraṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

तुम वैसा ही करो। ये नारायण एवं अनन्त (भगवान् विष्णु) मेरी ही श्रेष्ठ मूर्ति हैं। ये ईशान हरि तुम्हारे योग-क्षेमका वहन करनेवाले होंगे ॥ ७५--७७ ॥ ऐसा कहकर प्रसन्नचित्त परमेश्वर (शिव) -ने हाथांसे देव ब्रह्माका स्पर्शकर हरि (विष्णु)-से कहा--हे जगन्मूर्ति! तुम्हारी भक्तिसे मैं तुमपर सर्वथा प्रसन्न हूँ। वर माँगो। तत्त्वत: हम दोनों भिन्न नहीं हैं

English

For the welfare of the devotees, he devours them again. He divides himself into three and functions in the three worlds.

अध्याय ९

श्लोक 33

भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः ।न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे

bhavān dhātā vidhātā ca svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ / na mātsaryābhiyogena dvārāṇi pihitāni me

हिन्दी अर्थ

इसके बाद महादेवका वचन सुनकर विश्वमय, जगन्मय विष्णुने चतुर्मुख ब्रह्माकी ओर देखकर प्रीतियुक्त वाणीमें (महादेवसे) कहा-मेरे लिये यही श्लाघनीय वर है कि मैं आप परमेश्वर परमात्माका दर्शन कर रहा हूँ। मेरी आपमें भक्ति हो

English

He creates and swallows them. He particularly pro¬ tects them, because after creating the subjects, he blesses them and swallows them again.

अध्याय ९

श्लोक 34

किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया ।को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्

kintu līlārthamevaitanna tvāṃ bādhitumicchayā / ko hi bādhitumanvicched devadevaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

“ऐसा ही हो» यह कहकर महादेवने पुनः विष्णुसे कहा-आप सभी कार्योके कर्ता हैं और में अधिदेवता हूँ। यह सब कुछ मेरा और आपका ही रूप है, इसमें कोई संदेह नहीं है। आप चन्द्रमा हैं, मैं सूर्य हूँ। आप रात्रि हैं, मैं दिन हूँ। आप प्रकृति हैं और मैं ही अव्यक्त पुरुष हूँ। आप ज्ञानरूप हैं और में ज्ञाता हूँ,आप मायारूप हैं और मैं ईश्वर हूँ। आप विद्यात्मिका शक्ति हैं, मैं शक्तिमान् ईश्वर हूँ और निष्कल देव परस्वरूप

English

Hence (due to his persistent existence) in all the three periods of time, he is called one, in view of his being endowed with Gums. At the outset, he manifested himself as the eternal Hiranyagarbha.

अध्याय ९

श्लोक 35

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् ।सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव

na te 'nyathāvagantavyaṃ mānyo me sarvathā bhavān / sarvamanvaya kalyāṇaṃ yanmayāpahṛtaṃ tava

हिन्दी अर्थ

नारायण भी में ही हूँ ब्रह्मवादी योगी (हम दोनोंको) एक भावसे ही देखते हैं। है विश्वात्मन्! बिना आपका आश्रय ग्रहण किये योगी मुझे प्राप्त नहीं कर सकते हैं। आप देवता, असुर तथा मनुष्योंसे युक्त इस सम्पूर्ण जगतका पालन करें

English

He is called Adideva (the primordial god) because he is the first one in the beginning; since he is not born, he is called Aja. Since he protects all the subjects, he is called Prajdpati.

अध्याय ९

श्लोक 36

अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् ।पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय

asmācca kāraṇād brahman putro bhavatu me bhavān / padmayoniriti khyāto matpriyārthaṃ jaganmaya

हिन्दी अर्थ

इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः ऐसा कहकर अपनी मायासे सम्पूर्ण प्राणियोंको

English

Since he is the greatest Deity among gods, he is designated as Mahadeva\ in view of his vastness, he is called Brahma,', in view of his supreme nature, he is called Paramesvara (the Supreme Ruler).

अध्याय ९

श्लोक 37

ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने ।प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत

tataḥ sa bhagavān devo varaṃ dattvā kirīṭine / praharṣamatulaṃ gatvā punarviṣṇumabhāṣata

हिन्दी अर्थ

मोहित करनेवाले अनादि एवं अनन्तशक्तिसम्पन्न भगवान् जन्म, विकास एवं विनाशसे रहित (अपने) अव्यक्त धाम (स्थान)-को चले गये

English

He is technically termed ISvara because he is Vasin (full of self-control) and Avaj/a (not liable to be subjected to any one else's control). He is called because he is omni¬ present or capable of going everywhere. He is Hari because he is the remover of every thing.

अध्याय ९

श्लोक 38

भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः ।सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्

bhavān sarvātmako 'nantaḥ sarveṣāṃ parameśvaraḥ / sarvabhūtāntarātmā vai paraṃ bahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

विष्णुद्वारा मधु तथा कैटभका वध, नाभिकमलसे ब्रह्माकी उत्पत्ति तथा उनके द्वारा सनकादिकी वर्णन, रुद्रके द्वारा अनेक रूद्रोंकी उत्पत्ति तथा पुनः वैराग्य ग्रहण करना, ब्रह्माद्वारा रुद्रकी स्तुति तथा माहात्म्य-वर्णन, रुद्रद्वारा ब्रह्माको ज्ञानकी प्राप्ति, महादेवका त्रिमूर्तित्व और ब्रह्माद्वारा अनेक प्रकारकी सृष्टि

English

He is remembered as Svayambhu because he is unborn and is prior to all. Since he is the goal ( Ay and) of men {Nard) he is called Ndrdyana. {v.l. ndrdndm ayanarn —As his abode is the Cosmic waters).

अध्याय ९

श्लोक 39

अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः ।मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः

ahaṃ vai sarvalokānāmātmā lokamaheśvaraḥ / manmayaṃ sarvamevedaṃ brahmāhaṃ puruṣaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः । तदेव सुमहत् पदाँ भेजे नाभिसमुत्थितम् अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ। महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ

English

He is called Hara, because he removes the (bondage of) worldly existence. He is called Vism because of his omni¬ presence iyibhutva). He is called Bhagavdn, becasuse he knows everything perfectly; he is called OM because he protects {avandt) all.

अध्याय ९

श्लोक 40

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः ।एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ

nāvābhyāṃ vidyate hyanyo lokānāṃ parameśvaraḥ / ekā mūrtirdvidhā bhinnā nārāyaṇapitāmahau

हिन्दी अर्थ

कर्णान्तरसमुदभूतौ देवदेवस्य शारङ्गिणः तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः। त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हइन्तुमहसि

English

He is Sarvajna, because he knows everything. He is Sarva because he is identical with all; since he is free from impurities, he is known as Siva) since he is present everywhere he is called Vibhu.

अध्याय ९

श्लोक 41

तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् ।इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति

tenaivamukto brahmāṇaṃ vāsudevo 'bravīdidam / iyaṃ pratijñā bhavato vināśāya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः । आज्ञापयामास तयोर्वधार्थ पुरुषावुभौ व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्

English

Since he saves (beings) from all miseries, he is ex¬ tolled as Tdraka. Of what avail is much talk? The entire universe is full Brahma (i.e. identical with Brahman), {v.l. full of i.e. thoroughly pervaded by Visnu)

अध्याय ९

श्लोक 42

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् ।प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्

kiṃ na paśyasi yogeśaṃ brahmādhipatimavyayam / pradhānapuruṣeśānaṃ vedāhaṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रीकूर्मने कहा--महेश्वर देवके अपने निवास- स्थानपर चले जानेके बाद पितामह (ब्रह्मा), (भगवान् विष्णुको) नाभिसे उत्पन्न उसी विशाल सुन्दर कमलपर रहने लगे एक लम्बा समय व्यतीत हो जानेपर वहाँ अतुलित

English

The Supreme Lord differentiating himself in his multiformity, sports about.

अध्याय ९

श्लोक 43

यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् ।अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज

yaṃ na paśyanti yogīndrāḥ sāṃkhyā api maheśvaram / anādinidhanaṃ brahma tameva śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

परस्पर भाई थे। देवोंके भी देव शाररङ्गधारी भगवान् विष्णुके कानसे उत्पन्न तथा विशाल पर्वतके समान शरीरवाले और महान् क्रोधसे आविष्ट उन दोनों (मधु- कैटभ) -को आया हुआ देखकर अजन्मा, विभु (ब्रह्मा) - ने नारायणसे कहा--ये दोनों असुर तीनों लोकोंके लिये कण्टक हैं, आप इन्हें मारें

English

All these Manus are grouped under the name 'Savarni' as the epithet 'Savarni' is common to them all viz. Savarni Manu, Daksa S. (Savarni), Brahma S., Dharma S., Rudra S., Raucya S. and Bhautya S.

अध्याय ९

श्लोक 44

ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् ।भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्

tataḥ kruddho 'mbujābhākṣaṃ brahmā provāca keśavam / bhavān na nūnamātmānaṃ vetti tat paramakṣaram

हिन्दी अर्थ

उनके इस वचनको सुनकर प्रभु नारायण हरिने उन दोनोंका वध करनेके लिये (जिष्णु तथा विष्णु नामक) दो पुरुषोंको आज्ञा दी हे ब्राह्मणो! उनकी आज्ञासे उन (विष्णु तथा जिष्णु)-से उन दोनों (मधु-कैटभ) असुरोंका महान् युद्ध हुआ। विष्णुने कैटभको जीता और जिष्णुने मधुको जीता तदनन्तर स्नेहसे आविष्ट मनवाले हरिने कमलके

English

VV. 21-24 are quoted in CCKdla ( ), Kdla-mddhava ( ) and PuTusartha-cintamani ( ). The verses are important as here Time is equated with the Almighty eternal God—the Supra-phenomenal Reality.

अध्याय ९

श्लोक 45

ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् ।नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः

brahmāṇaṃ jagatāmekamātmānaṃ paramaṃ padam / nāvābhyāṃ vidyate hyanyo lokānāṃ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

आसनपर आसीन तथा जगन्नाथ पितामहसे मधुर वचन कहा- प्रभो! मेरे कहनेसे आप अब इस कमलसे नीचे उतरें। तेजोमय, बहुत भारी आपको ढोनेमें मैं असमर्थ हूँ

English

VV. 6-9 give Time as follows:

अध्याय ९

श्लोक 46

संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय ।तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत

saṃtyajya nidrāṃ vipulāṃ svamātmānaṃ vilokaya / tasya tat krodhajaṃ vākyaṃ śrutvā viṣṇurabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अवाप वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ सुष्वाप सलिले तदा

English

That alone will be the greatest span of time. At the close of it, creation of the universe is carried out again. In accordance with his measures, his {Brahma's) duration of life is regarded as of one hundred years.

अध्याय ९

श्लोक 47

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः ।न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते

mā maivaṃ vada kalyāṇa parivādaṃ mahātmanaḥ / na me 'styaviditaṃ brahman nānyathāhaṃ vadāmite

हिन्दी अर्थ

सोऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः! अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम् ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः । ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः

English

That is called Parardha (v.l. Para). Or (according to some) half of that is called Parardha.

अध्याय ९

श्लोक 48

किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी ।मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा

kintu mohayati brahman bhavantaṃ pārameśvarī / māyāśeṣaviśeṣāṇāṃ heturātmasamudbhāvā

हिन्दी अर्थ

पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा। ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वजं तं सनातनम् तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः। बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः

English

Thirty Kasthds make a Kola, and thirty A'a/aj make the duration of a Muhurta. With as many (i.e. thirty) Muhurtas, the period of a human day and night is constituted.

अध्याय ९

श्लोक 49

एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह ।ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्

etāvaduktvā bhagavān viṣṇustūṣṇīṃ babhūva ha / jñātvā tat paramaṃ tattvaṃ svamātmānaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः। कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः ।

English

A month consists of as many (i.e. thirty) days and nights. It (a month) is comprised of two Paksas (fortnights). Six months make an Ayana and the two Ayanas, the Daksina and Uttar a (Southern and the Northern), make a year.

अध्याय ९

श्लोक 50

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः ।प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः

kuto 'pyaparimeyātmā bhūtānāṃ parameśvaraḥ / prasādaṃ brahmaṇe kartuṃ prādurāsīt tato haraḥ

हिन्दी अर्थ

यदुक्तवानात्मनोऽसौ पुत्रत्वे तव शंकरः ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधोऽभ्यजायत

English

In knowing the duration of Treta, Dvapara and Tisya (i.e. Kali), the above is to be reckoned. Thus, the entire period consists of twelve thousand and some more divine years.

अध्याय ९

श्लोक 51

ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः ।त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः

lalāṭanayano 'nanto jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ / triśūlapāṇirbhagavāṃstejasāṃ paramo nidhiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वास्तानश्रुजान् दृष्टा ब्रह्मात्मानमनिन्दत। जहौँ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः सहस्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः

English

Seventyone such sets of four Yugas constitute a Mamanlarad There are fourteen Manus, O Brahmanas. in one day of god Brahma.

अध्याय ९

श्लोक 52

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः ।मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्

divyāṃ viśālāṃ grathitāṃ grahaiḥ sārkendutārakaiḥ / mālāmatyadbhutākārāṃ dhārayan pādalambinīm

हिन्दी अर्थ

तब विश्वात्मा (ब्रह्मा) नीचे उतरे और चक्र धारण करनेवाले विष्णुकी देहमें प्रविष्ट होकर वैष्णवी निद्राको प्राप्त हो गये। इस प्रकार विष्णुसे उनकी एकात्मता हो गयी एवं गदा धारण करनेवाले वे नारायण नामवाले ब्रह्मा जलमें सो गये। उन्होंने बहुत समयतक परमात्माके अनादि, अनन्त, आत्मस्वरूप, ब्रह्मसंज्ञक अद्वैत आनन्दका अनुभव किया । तदनन्तर प्रभातकाल होनेपर योगात्मा देव

English

At the close of that period, all living beings get dissolved in Prakrti, their source. Hence, this is called the reabsorp¬ tion into Prakrti {Prdkrta Pratisahcdra) by wise men.

अध्याय ९

श्लोक 53

तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्

taṃ dṛṣṭvā devamīśānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ / mohito māyayātyarthaṃ pītavāsasamabvīt

हिन्दी अर्थ

चतुर्मुख होकर और वैष्णव भावका आश्रय ग्रहणकर उसी प्रकारको (वैष्णवी) सृष्टि करने लगे उन देवने सर्वप्रथम पूर्वजोंके भी पूर्वज सनन्दन, सनक, ऋभु, सनत्कुमार तथा सनातनको उत्पन्न किया। (सुख-दुःख आदि) द्वन्द्व एवं मोह (आसक्ति)-से सर्वथा शून्य एवं परम वैराग्यभावमें स्थित इन सनक

English

It is said that in due course of time, Brahma, Narayana and Isa (Rudra), all the three, become merged in Prakrti and their remanifestation also is to take place.

अध्याय ९

श्लोक 54

क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन

ka eṣa puruṣo 'nantaḥ śūlapāṇistrilocanaḥ / tejorāśirameyātmā samāyāti janārdana

हिन्दी अर्थ

आदि ऋषियोंने परम तत्त्वको जानकर सृष्टिकार्यमें अपनी बुद्धि नहीं लगायी। उन (सनकादि)-के इस प्रकारके लोक-सृष्टिसे सर्वथा निरपेक्षभावको देखकर पितामह (ब्रह्मा) परमेष्ठी (परमात्मा-जनार्दन)-की मायासे मोहित हो गये। तब जगन्मूर्ति, पुराणपुरुष, जनार्दनने (नाभि) कमलसे उत्पन्न अपने पुत्र (ब्रह्मा)- का मोह नष्ट करनेके लिये उनसे कहा-

English

Thus, Brahma, the elements (or all living beings)and even Vasudeva and Sankara are created by A'a/a (time). He alone devours them again.

अध्याय ९

श्लोक 55

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः ।अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि

tasya tad vacanaṃ śrutvā viṣṇurdānavamardanaḥ / apaśyadīśvaraṃ devaṃ jvalantaṃ vimale 'mbhasi

हिन्दी अर्थ

विष्णु बोले कहीं आप शूलपाणि सनातन- देवको भूल तो नहीं गये उन शंकरने अपनेको आपके पुत्र-रूपमें होनेकी बात कही थी गोविन्दसे चेतना प्राप्तकर पद्मयोनि पितामह प्रजाकी सृष्टि करनेकी इच्छासे परम दुश्चर तप करने लगे। उनके इस प्रकार (दीर्घकालतक) तप करनेपर (भी) किसी भी प्रकारकी सृष्टि नहीं हुई। बहुत समय बीत

English

This Lord Kdla is beginningless, endless, free from old age or decay and immortal. He is the Supreme Ruler be¬ cause of his omnipresence, independence and his state of being the soul of all.

अध्याय ९

श्लोक 56

ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् ।प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्

jñātvā tatparamaṃ bhāvamaiśvaraṃ brahmabhāvanam / provācotthāya bhagavān devadevaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

जानेपर उन्हें दुःखसे क्रोध उत्पन्न हुआ क्रोधाविष्ट उनके (ब्रह्माके) नेत्रोंसे आँसूकी बूंद गिरीं। तब उन आँसुओंकी बूँदोंसे भूत-प्रेत उत्पन्न हुए। आँसुओंसे उत्पन्न उन सब (भूत-प्रेतों)-को देखकर क्रोधाविष्ट प्रजापति भगवान् ब्रह्माने अपनी ही निन्दा

English

There have been many Brahmas, Rudras, Narayanas and others, but there is one Lord controller of all viz. Kdla. He is omniscient. So states the Sruti (Vedas).

अध्याय ९

श्लोक 57

अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः ।अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्

ayaṃ devo mahādevaḥ svayañjyotiḥ sanātanaḥ / anādinidhano 'cintyo lokānāmīśvaro mahān

हिन्दी अर्थ

की और अपने प्राणोंका परित्याग कर दिया तदनन्तर प्रभुके मुखसे हजारों सूर्यके समान देदीप्य- मान तथा प्रलयकालीन अग्निके सदृश प्राणमय रुद्र प्रकट हुए

English

O Brahmanas, now the first Parardha of Brahma has elapsed. Now the second half continues and the present Kalpa is the first therein.

अध्याय ९

श्लोक 58

शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः ।भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः

śaṅkaraḥ śaṃbhurīśānaḥ sarvātmā parameśvaraḥ / bhūtānāmadhipo yogī maheśo vimalaḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिव: । रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत। रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि २३॥ स्थानानि चेषामष्टानां ददौ लोकपितामहः

English

The Kalpa that has expired is called Padma Kalpa

अध्याय ९

श्लोक 59

एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः ।यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः

eṣa dhātā vidhātā ca pradhānapuruṣeśvaraḥ / yaṃ prapaśyanti yatayo brahmabhāvena bhāvitāḥ

हिन्दी अर्थ

भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च। दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्ट्रमूर्तयः

English

Cf. V 3.46-47 the probable source of KP.

अध्याय ९

श्लोक 60

सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा ।कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः

sṛjatyeṣa jagat kṛtsnaṃ pāti saṃharate tathā / kālo bhūtvā mahādevaḥ kevalo niṣkalaḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम् सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा। स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्रयः

English

VV. 4 and 5 are quoted from V 4.5 and 6.

अध्याय ९

श्लोक 61

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः ।वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः

brahmāṇaṃ vidadhe pūrvaṃ bhavantaṃ yaḥ sanātanaḥ / vedāṃśca pradadau tubhyaṃ so 'yamāyāti śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

एवम्प्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः। प्रजाधर्म च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्

English

Brahma sahasrdksah etc. 'Thousand-headed, thousand-footed' etc. are the epithets of the Cosmic Man in the Purusa Sukta (RV.X.90). KP. wants to identify Brahma with the Cosmic Man here, but these very epithets are used for Visnu {infra 1.9.8). and for Siva (tra II. 35.52) who (in stead

अध्याय ९

श्लोक 62

अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् ।वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह

asyaiva cāparāṃ mūrti viśvayoniṃ sanātanīm / vāsudevābhidhānāṃ māmavehi prapitāmaha

हिन्दी अर्थ

प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः । त्रिशूलहस्तानृष्टिष्ञान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्

English

They cite this verse in this context, regarding Naraya na, the very embodiment of Brahman (or the Veda) and who is the Lord and the origin of the world and the cause of dissolu¬ tion of the universe!

अध्याय ९

श्लोक 63

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् ।दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्

kiṃ na paśyasi yogeśaṃ brahmādhipatimavyayam / divyaṃ bhavatu te cakṣuryena drakṣyasi tatparam

हिन्दी अर्थ

वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभु: देवोंके भी देव स्वयं शिव उच्च स्वरमेँ घोर रुदन करने लगे। तब रुदन करते हुए उनसे ब्रह्माने “मत रोओ'--इस प्रकारसे कहा। तुम रुदन करनेके कारण 'रुद्र' इस नामसे संसारमें प्रसिद्धि प्राप्त करोगे

English

The waters are called Mdrdh} since the waters are born of Nara (The cosmic Man) and since waters constitute his abode {Ayana), he is called as Narayana.*

अध्याय ९

श्लोक 64

लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः ।बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्

labdhvā śaivaṃ tadā cakṣurviṣṇorlokapitāmahaḥ / bubudhe parameśānaṃ purataḥ samavasthitam

हिन्दी अर्थ

लोकपितामहने (उन्हें रुद्रके अतिरिक्त) अन्य सात आठ स्थानों (मूर्तियों)-को प्रदान किया

English

After spending the nocturnal period equal to a thou¬ sand Tugas and at the end of that night, he assumes the func¬ tions of Brahma for the purpose of creation.

अध्याय ९

श्लोक 65

स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः ।प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्

sa labdhvā paramaṃ jñānamaiśvaraṃ prapitāmahaḥ / prapede śaraṇaṃ devaṃ tameva pitaraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

भव, शर्व, ईशान, पशुपति, भीम, उग्र तथा महादेव ये सात नाम हैं। सूर्य, जल, पृथ्वी, अग्नि, वायु, आकाश, दीक्षित ब्राह्मण तथा चन्द्र-ये (रुद्रकी) आठ मूर्तियाँ हैं जो इन आठ स्थानों (मूर्तिरूपों)-में रुद्रका ध्यान

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 66

ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना ।अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः

oṅkāraṃ samanusmṛtya saṃstabhyātmānamātmanā / atharvaśirasā devaṃ tuṣṭāva ca kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

देव (भगवान् शिव अपना) परम पद देते हैं सुवर्चला, उमा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशाएँ, दीक्षा तथा रोहिणी-ये ही (रुद्रकी आठ) पत्निया हैं। शनैश्चर, शुक्र, लोहिताङ्ग (मंगल), मनोजव (कामदेव), स्कन्द, सर्ग, संतान तथा बुध-ये (आठ उनके) पुत्र

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 67

संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः ।अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव

saṃstutastena bhagavān brahmaṇā parameśvaraḥ / avāpa paramāṃ prītiṃ vyājahāra smayanniva

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारके देवाधिदेव भगवान् महेश्वरने प्रजाधर्म (सृष्टिकार्य) एवं काम (वासना)-का परित्यागकर वैराग्यका आश्रय ग्रहण किया। उस शाश्वत, परम अमृतरूपी अक्षर ब्रह्मका आस्वादनकर और आत्मामें आत्मतत्त्वका आधानकर वे ईश्वरभावमें स्थित हो गये

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 68

मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् ।मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्

matsamastvaṃ na saṃdeho madbhaktaśca yato bhavān / mayaivotpāditaḥ pūrvaṃ lokasṛṣṭyarthamavyayam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माके द्वारा 'प्रजाकी सृष्टि करो' इस प्रकारका आदेश प्राप्तकर नीललोहित शिवने मनसे अपने ही समान रुद्रोंको सृष्टि को प्रभुने सैकड़ों करोड़ जटाजूट धारण करनेवाले, भयरहित, नीलकण्ठ, पिनाकपाणि, हाथमें त्रिशूल धारण

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 69

त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः ।वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ

tvamātmā hyādipuruṣo mama dehasamudbhavaḥ / varaṃ varaya viśvātman varado 'haṃ tavānagha

हिन्दी अर्थ

जरा-मरणसे रहित, विशाल वृषभोंको वाहनरूपमें स्वीकार करनेवाले सर्वज्ञ तथा वीतराग (रुद्रों)-को उत्पन्न किया गुरु (ब्रह्मा)-ने जरा-मरणसे रहित, नीललोहित एवं निर्मल उन अनेक रुद्रोंको देखकर हर (शिव)-

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 70

स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः ।निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्

sa devadevavacanaṃ niśamya kamalodbhavaḥ / nirīkṣya viṣṇuṃ puruṣaṃ praṇamyāha vṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

जरामरणानिर्मुक्तान् व्याजहार हरं गुरुः॥ ३५॥ से कहा ये आठ स्थान सूर्य, जल आदि आगे गिनाये गये हैं। इनमें रुद्रका निवास है। इसीलिये ये आठ रुद्रकी मूर्ति माने जाते हैं!

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 71

भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते ।त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्

bhagavan bhūtabhavyeśa mahādevāmbikāpate / tvāmeva putramicchāmi tvayā vā sadṛśaṃ satam

हिन्दी अर्थ

मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिता: । अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विता: ततस्तमाह भगवान् कपर्दी कामशासनः।

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 72

मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया ।न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव

mohito 'smi mahādeva māyayā sūkṣmayā tvayā / na jāne paramaṃ bhāvaṃ yāthātathyena te śiva

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभृति देवोऽसौ न प्रसूतेऽशुभाः प्रजाः। स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 73

त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् ।प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः

tvameva deva bhaktānāṃ bhrātā mātā pitā suhṛt / prasīda tava pādābjaṃ namāmi śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे। स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम्। सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 74

स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः ।व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्

sa tasya vacanaṃ śrutvā jagannātho vṛṣadhvajaḥ / vyājahāra tadā putraṃ samālokya janārdanam

हिन्दी अर्थ

नमस्तेऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर। नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने।

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 75

यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक ।विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ

yadarthitaṃ bhagavatā tat kariṣyāmi putraka / vijñānamaiśvaraṃ divyamutpatsyati tavānagha

हिन्दी अर्थ

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते। ब्रह्मविद्याधिपतये जब्रह्मविद्याप्रदायिने हे देव! मृत्युसे रहित इस प्रकारकी सृष्टि मत करो। भूतेश! जन्म एवं मृत्युवाली दूसरी प्रकारको सृष्टि करो

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 76

त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः ।तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह

tvameva sarvabhūtānāmādikartā niyojitaḥ / tathā kuruṣva deveśa mayā lokapitāmaha

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कामपर शासन करनेवाले जटाजूटधारी भगवान् (शिव) -ने उनसे कहा--मेरे पास उस प्रकारको (जन्म-मृत्युसे युक्त) सृष्टि नहीं है। (ऐसी) अशुभ प्रजाओंको आप ही उत्पन्न करें तबसे उन देवने अशुभ प्रजाओंकी सृष्टि नहीं को। (और) अपने आत्मज उन रुद्रोंके साथ वे निवृत्तात्मा (क्रियारहित)-के रूपमें स्थित हो गये। इसी कारण देवोंमें देव उन शूलधारी (शंकर)-का स्थाणुत्व हुआ (अर्थात् वे 'स्थाणु” इस

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 77

एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः ।भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः

eṣa nārāyaṇo 'nanto mamaiva paramā tanuḥ / bhaviṣyati taveśāno yogakṣemavaho hariḥ

हिन्दी अर्थ

नामसे प्रसिद्ध हो गये) भगवान् शंकरमें ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य,

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 78

एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः ।संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्

evaṃ vyāhṛtya hastābhyāṃ prītātmā parameśvaraḥ / saṃspṛśya devaṃ brahmāṇaṃ hariṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

ये दस अव्यय (शाश्वत) गुण सदा प्रतिष्ठित रहते हैं। ये पिनाक धारण करनेवाले शंकर ही साक्षात् परमेश्वर हैं तदनन्तर प्रीतिसे विकसित नेत्रवाले भगवान् ब्रह्माने तीन नेत्रोंवाले देव (शंकर)-को मानस पुत्रोंके साथ देखा। ब्रह्माने अपनी ज्ञान-दृष्टिसे ईश्वर-सम्बन्धी परात्पर भावको जानकर जगतूके एकमात्र स्वामी (भगवान्

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 79

तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय ।वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः

tṛṣṭo 'smi sarvathāhante bhaktyā tava jaganmaya / varaṃ vṛṇīṣvaṃ nahyāvāṃ vibhinnau paramārthataḥ

हिन्दी अर्थ

शंकर)-की अपने मस्तकपर हाथोंको अंजलि बाँधकर स्तुति की ब्रह्माने कहा--महादेव! आपको नमस्कार है। परमेश्वर! आपको नमस्कार है। शिवको नमस्कार है। ब्रह्मरूपी देवको नमस्कार है। महेश! आपको नमस्कार है। शान्तिके मूलहेतु! आपको नमस्कार है। प्रधान

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 80

श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः ।प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्

śrutvātha devavacanaṃ viṣṇurviśvajaganmayaḥ / prāha prasannayā vācā samālokya caturmukham

हिन्दी अर्थ

पुरुषेश! आपको नमस्कार है तथा योगाधिपति आपको नमस्कार है। काल, रुद्र, महाग्रास' तथा शूलीको नमस्कार है। हाथमें पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले आपको नमस्कार है । तीन नेत्रवालेको बार-बार नमस्कार है । त्रिमूर्तिस्वरूप आपको नमस्कार है । ब्रह्माके उत्पत्तिकर्ता आपके लिये नमस्कार है। ब्रह्मविद्याके अधिपति और ब्रह्मविद्या प्रदान करनेवाले आपको नमस्कार है ॥ ४३--४६॥

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 81

एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् ।पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि

eṣa eva varaḥ śloghyo yadahaṃ parameśvaram / paśyāmi paramātmānaṃ bhaktirbhavatu me tvayi

हिन्दी अर्थ

१-स्थाणु-दूँठ। दूँठकी ही तरह निष्क्रिय होनेसे शिवको स्थाणु कहा गया है । २-महाप्रलयमें भगवान् शंकर समस्त प्राणियोंको अपनी गोदमें सुला लेते हैं-इसलिये महाग्रास कहे जाते हैं। नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः। वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 82

तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत ।भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्

tathetyuktvā mahādevaḥ punarviṣṇumabhāṣata / bhavān sarvasya kāryasya kartāha'madhidaivatam

हिन्दी अर्थ

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः। त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने। अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 83

मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः ।भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्

manmayaṃ tvanmayaṃ caiva sarvametanna saṃśayaḥ / bhavān somastvahaṃ sūryo bhavān rātrirahaṃ dinam

हिन्दी अर्थ

नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नम: ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 84

भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च ।भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः

bhavān prakṛtiravyaktamahaṃ puruṣa eva ca / bhavān jñānamahaṃ jñātā bhavān māyāhamīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः। परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः। त्वमेव पुरुषोऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 85

भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः ।यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः

bhavān vidyātmikā śaktiḥ śaktimānahamīśvaraḥ / yo 'haṃ suniṣkalo devaḥ so 'pi nārāyaṇaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिरापोऽनलो वायुर्व्यामाहंकार एव च। यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम् आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 86

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः ।त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति ।पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

ekībhāvena paśyanti yogino brahmavādinaḥ / tvāmanāśritya viśvātman na yogī māmupaiṣyati / pālayaitajjagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

अध्याय ९

श्लोक 87

इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः ।जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः

itīdamuktvā bhagavānanādiḥ svamāyayā mohitabhūtabhedaḥ / jagāma janmardhivināśahīnaṃ dhāmaikamavyaktamanantaśaktiḥ

हिन्दी अर्थ

पीयते देवतासंघैस्तस्मै सोमात्मने नमः वेदोंके रहस्यरूपको नमस्कार है। कालके भी काल आपको नमस्कार है वेदान्तसारके भी सारको नमस्कार हैं। वेदात्ममूर्तिको नमस्कार है। शुद्ध-बुद्धस्वरूपको नमस्कार है। योगियोंके गुरुको नमस्कार है। शोकोंसे

English

By inference, he understood that the earth was submerged under water. The Lord of creation® (Prajapati) then became desirous of lifting it up.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.