Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
8
अध्याय 8 / 95

Book 1 - Adhyaya 8

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ।यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca / yadā cāsya prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

उस जनशून्य अत्यन्त शान्त (समुद्रमें) पुरुषोत्तम नारायणदेव शेषनागकी शय्याका आश्रय लेकर सोये हुए थे बाहुवाले होकर वे विद्वानोंके चिन्तनके विषयरूप, सर्वज्ञ, पीतवस्त्रधारी, विशाल नेत्रवाले, नीले बादलके समान वर्णवाले, महाविभूतिस्वरूप, योगियोंके हृदयमें निवास करनेवाले योगात्मा (नारायण) जब किसी समय

English

Hence, even if a person who is not learned were to put forth all efforts and resign to the Lord the fruits of all

अध्याय ८

श्लोक 2

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः ।ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्

tamomātrāvṛto brahmā tadāśocata duḥ khitaḥ / tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīm

हिन्दी अर्थ

शेषशय्यापर शयन कर रहे थे, तब उनकी नाभिसे लीला करनेके लिये दिव्य अद्भुत, तीनों लोकोंका साररूप, एक स्वच्छ कमल प्रकट हुआ। (वह कमल) सौ योजन विस्तारवाला, तरुण आदित्यके समान प्रकाशमान, पुण्यमय दिव्य गन्धसे सम्पन्न और कर्णिकाएँ तथा केसरसे समन्वित था॥ ८--११॥

English

The sin both of this birth as well as that of the previous births is wiped off by the Karman. The doer of the Karman attains serenity of mind and becomes a knower of the Brahman.

अध्याय ८

श्लोक 3

अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् ।रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः

athātmani samadrākṣīt tamomātrāṃ niyāmikām / rajaḥ sattvaṃ ca saṃvṛtya vartamānāṃ svadharmataḥ

हिन्दी अर्थ

शाङ्ग नामक धनुष धारण करनेवाले शार्ङ्गधन्वा (नारायण) इसी रूपमें बहुत समयसे निवास कर रहे थे तभी एक समय भगवान् हिरण्यगर्भ उस स्थानपर गये। उनकी मायासे मुग्ध उन विश्‍्वात्माने उन (सुप्त) सनातन (पुरुष)-को हाथसे उठाकर यह मधुर वचन कहा

English

The Toga becomes perfect through Jhdna (spiritual knowledge) accompanied by Karman and the. Jhdnam. association with Karman, becomes free from defects.

अध्याय ८

श्लोक 4

तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः ।तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

tamastad vyanudat paścāt rajaḥ sattvena saṃyutaḥ / tat tamaḥ pratinunnaṃ vai mithunaṃ samajāyata

हिन्दी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ! अन्धकारसे आवृत इस घोर, निर्जन एकार्णवमें अकेले सोनेवाले आप कौन हैं? मुझे बतलायें उनके इस वचनको सुनकर मेघके समान गम्भीर स्वरवाले गरुडध्वजने हँसकर ब्रह्मदेवसे कहा-

English

Hence, by every means should a man, whatever be the stage of life he is engaged in, do the Karman for the satisfaction of Isvara (the Ruler of the universe). He shall then attain salvation, or the state of inactivity {Naiskarmya).

अध्याय ८

श्लोक 5

अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा ।स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्

adharmācaraṇo viprā hiṃsā cāśubhalakṣaṇā / svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohata bhāsvarām

हिन्दी अर्थ

(ब्रह्माजी आप) मुझे ही समस्त लोकोंकी उत्पत्ति एवं संहार करनेवाला महायोगेशवर एवं पुरुषोत्तम नारायण- देव जानें। पर्वत और महान् द्वीपोंसे युक्त सात समुद्रोंसे घिरे हुए इस सम्पूर्ण जगतूके साथ ही समस्त लोकोंके पितामह (ब्रह्माजी) आप अपनेको भी मुझमें ही देखें। ऐसा कहकर विश्वात्मा महायोगी हरिने (सब कुछ) जानते हुए भी ब्रह्मारूपी पुरुषसे कहा-आप कौन हैं ? ॥ १६--१८ ॥

English

After attaining the great spiritual knowledge and the state of inactivity or freedom from Karman through His grace, the man, remaining single, quiescent and free from the sense of 'my-ness' becomes released from Sarnsdra even as he is alive.

अध्याय ८

श्लोक 6

द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् ।अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः

dvidhākarot punardehamardhena puruṣo 'bhavat / ardhena nārī puruṣo virājamasṛjat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वेदनिधि प्रभु भगवान् ब्रह्माने हँसकर कमलकी आभाके समान नेत्रवाले तथा मन्द-मन्द मुसकानवाले (भगवान् विष्णुको इस प्रकार) मधुर वाणीमें उत्तर दिया- मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः

English

He visualizes the great Atman, the Supreme Brahman, and the great Isvara. Possessing perpetual bliss and free from fallacious semblance, he shall become merged unto that Brahman alone.

अध्याय ८

श्लोक 7

नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् ।सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता

nārīṃ ca śatarūpākhyāṃ yoginīṃ sasṛje śubhām / sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahamnā vyāpya saṃsthitā

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः । अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम् त्रैलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम्। उदरे तस्य देवस्य दृष्टा विस्मयमागतः

English

Hence, one should resort to the path of action incessantly with a serene mind, for the satisfaction and pleasure of the Supreme Lord, and he shall attain his eternal region.

अध्याय ८

श्लोक 8

योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता ।यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः

yogaiśvaryabalopetā jñānavijñānasaṃyutā / yo 'bhavat puruṣāt putro virāḍavyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः। अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत् प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ

English

Thus, the excellent arrangement of the four stages of life in their serial order has been completely recounted to you. No man attains emancipation from Sarnsdra by transgressing this.

अध्याय ८

श्लोक 9

स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः ।सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्

svāyaṃbhuvo manurdevaḥ so 'bhavat puruṣo muniḥ / sā devī śatarūpākhyā tapaḥ kṛtvā suduścaram

हिन्दी अर्थ

तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः । पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशेऽन्तं न वै हरेः जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत

English

Puranas are full of echoes from Vedic and Upanisadic texts. Thus sarvarh brahmamayam jagat is a paraphrase of sarvam khalvidath BrahmOy the next verse echoes ekarh sad viprd bahudhd vadanti.

अध्याय ८

श्लोक 10

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत ।तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत

bhartāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ manumevānupadyata / tasmācca śatarūpā sā putradvayamasūyata

हिन्दी अर्थ

तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः। उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्यतुराननः विरराजारविन्दस्थः पदढागर्भसमद्युतिः । ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः

English

Cf. V. 16 above. As stated therein 'The great seed* {mahad- bija) mentioned therein is the principle called Mahat which is an evolute of Pradhdna. Though it is called ''The effect of Pradhana" (Pradhanikam kdryam), the influence of Purusa explicitly stated in V. 16 above should be taken as implicit here.

अध्याय ८

श्लोक 11

प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् ।तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः

priyavratottānapādau kanyādvayamanuttamam / tayoḥ prasūtiṃ dakṣāya manuḥ kanyāṃ dadau punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा में ही धाता (धारण करनेवाला), विधाता (विधान

English

From whence was all this universe born? Wherein it will get dissolved? Who is the controller of all these things? O Purusottama (Supreme Person), be pleased to recount this to us.

अध्याय ८

श्लोक 12

प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः ।आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् ।यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्

prajāpatirathākūtiṃ mānaso jagṛhe ruciḥ / ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham / yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvardhitaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

प्रपितामह हूँ। मुझमें ही (सम्पूर्ण) विश्व स्थित है। मै सभी ओर मुखवाला ब्रह्मा हूँ सत्यपराक्रम वे भगवान् विष्णु (ब्रह्मा)-का वचन सुनकर (उनकी) आज्ञा लेकर योगबलसे ब्रह्माके शरीरमें प्रविष्ट हुए। उन देव (ब्रह्मा)-के उदरमें देवता, असुर तथा मनुष्योंसहित सम्पूर्ण त्रिलोकीको देखकर

English

On hearing the query submitted by the sages, Narayana who assumed the form of a Tortoise, the imperishable source of all living beings, spoke in a deep majestic tone.

अध्याय ८

श्लोक 13

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ।यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire / yāmā iti samākyatā devāḥ svāyaṃbhuve 'ntare

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुको (अत्यन्त) आश्चर्य हुआ । तदनन्तर नागराजकी शय्यापर निवास करनेवाले अजातशत्रु वे भगवान् (विष्णु) उनके (ब्रह्माके) मुखसे बाहर निकलकर पितामह (ब्रह्मा)-से बोले पुरुषश्रेष्ठ! आप भी अब इसी प्रकार मेरे उदरमें प्रविष्ट होकर सदा इन विचित्र लोकोंको देखें

English

The Supreme Lord (Mahesvara) is transcendental, unmanifest,- eternal, the Lord of four manifestations (yyuhas viz.

अध्याय ८

श्लोक 14

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा ।ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaścatastro viṃśatiṃ tathā / sasarja kanyā nāmāni tāsāṃ samyam nibodhata

हिन्दी अर्थ

तब भगवान् विष्णुकी यह आह्लाद प्रदान करनेवाली वाणी सुनकर और पुनः उनका ( श्रीविष्णुका) अभिनन्दन कर कुशध्वज (ब्रह्मा)-ने लक्ष्मीपति (भगवान् विष्णु)- के उदरमें प्रवेश किया सत्यविक्रम (ब्रह्मा)-ने उन्हीं लोकोंको (भगवान् विष्णुके) उदरमें स्थित देखा (जिन्हें श्रीविष्णुने ब्रह्माके उदरमें देखा था) । देवके (उदरमें) भ्रमण करते हुए उन्हें हरि (विष्णु)-का कोई अन्त न दिखायी दिया

English

To him philosophers (or contemplators of Reality) designate as unmanifest, the cause which is eternal and compris¬ ing of the being and non-being as well as the Pradhana and the Prakrti.

अध्याय ८

श्लोक 15

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ।बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā / buddhirlajjāvapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महात्मा जनार्दनने (अपनी इन्द्रियोंके) सभी द्वारोंको बंद कर दिया, तब ब्रह्माने उनकी नाभिमें द्वार प्रात किया। सुवर्णमय अण्डसे उत्पन्न चतुर्मुख (ब्रह्मा)-ने योगबलसे उसमें (नाभिमें) प्रवेश कर (नाभिसे उत्पन्न) कमलसे अपने रूपको बाहर निकाला

English

The Supreme Brahman is the source of the universe and the Primary element. It is the cosmic body of all living beings, self-dependent and the Mahat presided over by the Atman.

अध्याय ८

श्लोक 16

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः ।ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ śubhāḥ / tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

हिन्दी अर्थ

पद्मगर्भके समान» शोभावाले स्वयम्भू, जगद्योनि, पितामह भगवान् ब्रह्मा अरविन्द (रक्त कमल)-पर बैठे हुए शोभित होने लगे। अपनेको सम्पूर्ण विश्वका स्वामी तथा परम पद (आश्रय) मानते हुए उन्होंने (ब्रह्माने) मेघके समान गम्भीर वाणीमें पुरुषोत्तम विष्णुसे कहा-

English

Only the Brahman was in existence in the beginning. It has neither beginning nor end; it is unborn and subtle, and consisting of three Gums. It is the source {v.l. the origin and the end) of the universe. It is unknowable, eternal (extending over the past, present and future).

अध्याय ८

श्लोक 17

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā / saṃtatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

हिन्दी अर्थ

५ रक्त कमलके भीतर जैसी अरुणिमा होती है वैसी अरुणिमा (लालिमा-ललाई)-से सुशोभित। किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाडूक्षया । एकोऽहं प्रबलो नान्यो मां वे कोऽभिभविष्यति

English

When there is complete equilibrium of Gums, and the Purusa abides in his own blissful state, one should know that it is the original state of Prakrti or the dissolution pertain¬ ing to Prakrti till the creation of the Universe.

अध्याय ८

श्लोक 18

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ।पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्

bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ / pulastyaḥ pulahaścaiva kratuḥ paramadharmavit

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः । सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्

English

At the close of Brahma's night wakes up the Supreme Lord, who (though) himself beginningless, is the origin of the world. Due to his being unmanifest, he is the immanent Lord abiding in all {v.l. avyakto hyantaryami —the unmanifest in¬ dwelling soul).

अध्याय ८

श्लोक 19

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् ।ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः

atrirvasiṣṭho vahniśca pitaraśca yathākramam / khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान्। पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्त्रियार्थं जगन्मय ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने। प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत

English

Promptly entering both Prakrti and Purusa, the great God, the Supreme Deity, agitated them by his highest Toga.

अध्याय ८

श्लोक 20

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः ।धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते

śraddhāyā ātmajaḥ kāmo darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ / dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

भवान् सर्वात्मकोऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वभूतान्तरात्मा वै परं ब्रह्म सनातनम् अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः । मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः

English

Just as lust enters women or the wind in the spring entering them stirs (passionate) agitations in them, the same way did the Lord, the Toga incarnate.

अध्याय ८

श्लोक 21

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा ।क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā / kriyāyāścābhavat putro daṇḍaḥ samaya eva ca

हिन्दी अर्थ

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः । एका मूर्तिद्विंधा भिन्ना नारायणपितामहौ तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्। इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति

English

O Brahmanas, the same Supreme Lord is both the agitator and the agitated (i.e. the subject and object of agita¬ tion). By means of the withdrawal and development. He stabi¬ lises himself in the state of being Pradhana.

अध्याय ८

श्लोक 22

बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत ।लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः

buddhyā bodhaḥ sutastadvadapramādo vyajāyata / lajjāyā vinayaḥ putro vapuṣo vyavasāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

कि न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम्। प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम् अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज ४३॥

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 23

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत ।यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhirajāyata / yaśaḥ kīrtisutastadvadityete dharmasūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

आपने अपनी विजयको आकांक्षासे इस समय यह क्या किया (अपनी सभी इन्द्रियोंके द्वारोंको क्यों बंद कर दिया?) 1 एकमात्र मैं ही सबसे बड़ा बलशाली हूँ और कोई नहीं है, मुझे कौन पराजित कर पायेगा ? लोकनियामक ब्रह्माका वचन सुनकर नारायण हरिने सान्त्वनापूर्वक यह मधुर वाक्य कहा

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 24

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत ।इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः

kāmasya harṣaḥ putro 'bhūd devānando vyajāyata / ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही धाता, विधाता और स्वयम्भू पितामह हैं। (मैंने) इर्ष्या-द्वेषके कारण अपने (शरीरके) द्वारोंको बंद नहीं किया, अपितु लीला करनेकी इच्छासे ही मैंने ऐसा किया न कि आपको बाधा पहुँचानेकी दृष्टिसे। देवाधिदेव पितामह आपको भला कौन बाधा पहुँचाना चाहेगा। आपको कुछ अन्यथा नहीं समझना चाहिए। आप मेरे लिये सभी प्रकारसे मान्य हैं। मेरे द्वारा जो आपका अपहरण हुआ है, उसमें आप सभी प्रकारसे

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 25

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् ।निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च

jajñe hiṃsā tvadharmād vai nikṛtiṃ cānṛtaṃ sutam / nikṛtyanṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca

हिन्दी अर्थ

अपना कल्याण ही समझें। इसी कारण ब्रह्मन्! मेरी प्रीतिके लिये आप मेरे पुत्र बनें। जगन्मूर्ति! आप पद्मयोनि’ इस नामसे विख्यात हों॥ ३३--३६॥ तदनन्तर भगवान् देव (ब्रह्मा) -ने किरीटी (विष्णु) - को वर देकर अत्यन्त प्रसन्न होकर पुनः विष्णुसे कहा

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 26

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः ।भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ / bhayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

हिन्दी अर्थ

आप सभीके आत्मरूप हैं, अनन्त हैँ और सभीके परम ईश्वर हैं। आप सभी प्राणियोंकी अन्तरात्मा हैं तथा आप ही सनातन परब्रह्म हैं। में ही सभी लोकोंकी आत्मा एवं लोकमहेश्वर हूँ। यह सब कुछ मेरा ही स्वरूप है। मैं परम पुरुष ब्रह्मा हूँ। हम दोनोंके अतिरिक्त लोकोंका परमेश्वर दूसरा अन्य कोई नहीं है, नारायण और पितामहके रूपमें एक मूर्ति ही दो भागोंमें विभक्त हुई है॥ ३८--४० ॥

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 27

वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् ।मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे

vedanā ca sutaṃ cāpi duḥ khaṃ jajñe 'tha rauravāt / mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāśca jajñire

हिन्दी अर्थ

उनके (ब्रह्माके) द्वारा ऐसा कहे जानेपर वासुदेव ब्रह्मासे इस प्रकार बोले--यह प्रतिज्ञा" आपके विनाशका कारण बनेगी। क्या आप ब्रह्माधिपति योगेश्वर, अव्यय एवं प्रधान पुरुष ईशान (शंकर)-को नहीं देख रहे हैं? मैं उन परमेश्वरको जानता हूँ। योगीन्द्र तथा सांख्यशास्त्रके ज्ञाता भी जिन महेश्वरका दर्शन नहीं कर पाते, आप उन्हीं अनादिनिधन ब्रह्मकी शरण ग्रहण करें॥ ४१--४३ ॥

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 28

दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

duḥ khottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ / naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ

हिन्दी अर्थ

हम दोनोंके अतिरिक्त दूसरा परमेश्वर नहीं है-यह प्रतिज्ञा! तत: क्रुद्धोऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्। भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

अध्याय ८

श्लोक 29

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा

ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ / saṃkṣepeṇa mayā proktā visṛṣṭirmunipuṅgavā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम्। नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय। तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत

English

The great seed called Mahat, consisting of both Pradhana and Purusa, appeared when Pradhana and the ancient Purusa were being agitated.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.