Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
9
अध्याय 9 / 45

Adhyāya 9

6 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ6 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [II.Ii.1] द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च मर्त्यं चामृतं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च

|| tR^itIyaM brAhmaNam . mantra 1 ##[II.Ii.1]## dve vAva brahmaNo rUpe mUrtaM chaivAmUrtaM cha martyaM chAmR^itaM cha sthitaM cha yachcha sachcha tyachcha

हिन्दी अर्थ

२३७८ बृहदारण्यकोषनिषद्‌ अध्याय १ जल ओर चन््रमासे इसमें हैव प्राणका अवेराहो जाताहै। हैव प्राण वही है जो सञ्चार करते ओर सश्चारन करते हुए भी व्यथित अद्धयथरेनं चन्द्रमसश्च देवः जल ओर चन्द्रमासे इसमे देव प्राण आविष्टहो जाताहै। वह्‌ हैव र प्राण किन लक्ष्णोवालाहै? सो (त एते स॒वं एव समाः सर्व वे ये समी समान है मौर सभी । अनन्त है" इस मन्वे वाक्‌, मन भौर प्राणको उपासना सामान्यरूपसे

English

There are two forms of Brahman, the material and the immaterial, the mortal and the immortal, the solid and the fluid, sat (being) and tya (that), (i.e. sat-tya, true) .

अध्याय ९

श्लोक 2

मन्त्र २ [II.Ii.2] तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यम् च एतद् मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत् ।तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति एतस्य सतस् एष रसस् यस् एष तपति सतो ह्येष रसः

mantra 2 ##[II.Ii.2]## tadetanmUrtaM yadanyadvAyoshchAntarikShAchchaitanmartyam cha etad martyam etatsthitam etatsat | tasyaitasya mUrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eSha raso ya eSha tapati etasya satas eSha rasas yas eSha tapati sato hyeSha rasaH

हिन्दी अर्थ

। अातोऽनन्तरं वतमीमांसा अब यहासि आगे त्रतमीर्माषा प उपासनकमेविचारणेस्थर्थः । एषां (अर्थात्‌ उपासना-कमका विचार किर्या वः तो श्राणानां कस्य कमं व्रतत्वेन जाता है । यानी इन प्राणोमिंसे किस तप्स्याम्यहमिव्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा न वायुः सेषानस्तमिता देवता यद्रायुः अब अधिहैवदशंन कहा जाता है-अग्निते व्रत किया कि ४ चनद्रमाने निश्चय किया, “म प्रकारित ही होता रहूगा।'इसी प्रकार देवताओंने भी यथाहैवत (जिस देवताका जो व्यापार था, उसीके अनुसार

English

Everything except air and sky is material, is mortal, is solid, is definite. The essence of that which is material, which is mortal, which is solid, which is definite is the sun that shines, for he is the essence of sat (the definite).

अध्याय ९

श्लोक 3

मन्त्र ३ [II.Ii.3] अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यत् तस्यैतस्यामूर्तस्यै तस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस् पुरुषः तस्य ह्येष रस ।इत्यधिदैवतम्

mantra 3 ##[II.Ii.3]## athAmUrtaM vAyushchAntarikSha.n chaitadamR^itam etadyad etattyat tasyaitasyAmUrtasyai tasyAmR^itasyaitasya yata etasya tyasyaiSha raso ya eSha etasminmaNDale puruShas puruShaH tasya hyeSha rasa | ityadhidaivatam

हिन्दी अर्थ

्रथानन्तरं अधिहैवतं देवता- विषयं दशनश्च्यते। कस्य देवता- । अर्थात्‌ इस वातका विचार किया तप्ट्यास्यह मितयादित्यः; मास्या- प्राणव्रतकी स्तुतिमे मन्त्र अथैष इरोको भवति यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं इसी अथ॑ , प्रतिपादक यह्‌ मन्त्र है-- “जिस ( वायुदेवता ) से घूं उदय होता है जर जिसमे वह्‌ अस्त होता हे" इत्यादि । यह प्राण्सेही ४. उदित होता है ओर प्राणमे ही अस्त हो जाता है । उस धको देवताओने

English

But air and sky are immaterial, are immortal, are fluid, are indefinite. The essence of that which is immaterial, which is immortal, which is fluid, which is indefinite is the person in the disk of the sun, for he is the essence of tyad (the indefinite). So far with regard to the Devas.

अध्याय ९

श्लोक 4

मन्त्र ४ [II.Ii.4] अथाध्यात्मम् इदमेव मूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश अयम् अन्तरात्मन् आकाशस् एतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत् तस्यैतस्य मूर्तस्यै तस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः रसस् यद् चक्षुस् सतो ह्येष रसः

mantra 4 ##[II.Ii.4]## athAdhyAtmam idameva mUrtaM yadanyatprANAchcha yashchAyamantarAtmannAkAsha ayam antarAtman AkAshas etanmartyam etatsthitam etatsat tasyaitasya mUrtasyai tasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eSha raso yachchakShuH rasas yad chakShus sato hyeSha rasaH

हिन्दी अर्थ

यैतस्यैवाथं । इसी अर्थका प्रकाशक यह रलोक ्रथेतस्यैवाथस्य प्रकाशक एष इसा जगक्रा 7 निस लोको सन्भो भवति । यतश्च यानी मन्व दे -जहासि भरु पूर्वोक्त ्रविद्याका्य॑का उपसंहार-नामसामान्यभूता वाक्‌ यदेतदरिद्याविषयत्वेन प्रस्तुतं यह जो साध्य-साधनरूप व्याकृत जगत्‌ ओर प्राणात्मप्राप्तिप्न्त कड यह्‌ नाम, रूप ओर कमं तीनका समुदाय ह्‌ । उन नामोकी. वाक्‌ , यह उक्थ (कारण) है, क्योंकि सारे नाम इससे उत्पत होति है । यहं इतका साम है । यही सव नामो सभान है । यह इनका ब्रह्म हे, ९१ ।

English

Now with regard to the body. Everything except the breath and the ether within the body is material, is mortal, is solid, is definite. The essence of that which is material, which is mortal, which is solid, which is definite is the Eye, for it is the essence of sat (the definite).

अध्याय ९

श्लोक 5

मन्त्र ५ [II.Ii.5] अथामूर्तम् प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश एतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यं तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस् पुरुषः त्यस्य ह्येष रसः

mantra 5 ##[II.Ii.5]## athAmUrtam prANashcha yashchAyamantarAtmannAkAsha etadamR^itam etadyad etattya.n tasyaitasyAmUrtasyaitasyAmR^itasyaitasya yata etasya tyasyaiSha raso yo.ayaM dakShiNe.akShanpuruShas puruShaH tyasya hyeSha rasaH

हिन्दी अर्थ

। जिसको अपने स्वरूपकी प्राप्ति । होती है उससे वहु अभिन्न ही देवा गया है, जसे मृत्तिकासे घटादिका १९ बृहदारण्यकोषनिषद्‌ अध्याय १ ॑ अब रूपोका चक्षु सामान्य हैः यह्‌ इसका उक्थ है । इषीसे सारै रूप उत्पन्न होते है । यह्‌ इनका साम है, क्योंकि यह समस्त रूपोसे स॒म्‌ ञ्रथेदानीं रूपाणां सितासित- = अथ--अव शुकरूल-कृष्ण ( गौर. दयाम) आदि रूपोका चक्षु सामा 9 ठे; अर्थात्‌ चक्षुके विषयभूत रूपौका

English

But breath and the ether within the body are immaterial, are immortal, are fluid, are indefinite. The essence of that which is immaterial, which is immortal, which is fluid, which is indefinite is the person in the right eye, for he is the essence of tyad (the indefinite).

अध्याय ९

श्लोक 6

मन्त्र ६ [II.Ii.6] तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् ।यथा माहारजनं वासो वासस् यथा पाण्ड्वाविकम् यथेन्द्रगोपो यथाऽग्न्यर्चिर् यथा पुण्डरीकम् यथा सकृद्विद्युत्तँ ।सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेदा थात आदेशो नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्त्य् अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यम् तेषामेष सत्यम्

mantra 6 ##[II.Ii.6]## tasya haitasya puruShasya rUpam | yathA mAhArajanaM vAso vAsas yathA pANDvAvikam yathendragopo yathA.agnyarchir yathA puNDarIkam yathA sakR^idvidyutta{\m+} | sakR^idvidyutteva ha vA asya shrIrbhavati ya evaM vedA thAta Adesho neti neti na hyetasmAditi netyanyat paramasty atha nAmadheya{\m+} satyasya satyamiti prANA vai satyam teShAmeSha satyam

हिन्दी अर्थ

कर्मसामान्य श्रात्मामे सबका अ्रन्तर्भाव दिखाना कर्माणय॒त्िषटन्तयेतदेषा सामैतद्धि सवैः कमेभिः सस मेतदेषां ब्रह्म तद्धि सर्वाणि कर्मणि बिभति तदे. मोका सामान्य आत्मा ( शरीर ) है । यह इनका उ व है। यह इनका साम है, क्योंकि य स करता ह । वह्‌ यह्‌ तीन होते हुए भी एक आत्मा है ओर आत्मा भी द्मथेदानीं सवंकमेविशेषाणां अव इस समय मनन-दशंनात्मक मननदशेनारमकानां चलनात्म- एवं चलनखूप + कना च क्रयास्रसिव्यनात्रऽन्त- लाया जाता हे। किस प्रकार ?

English

And what is the appearance of that person? Like a saffron-coloured raiment, like white wool, like cochineal, like the flame of fire, like the white lotus, like sudden lightning. He who knows this, his glory is like unto sudden lightning. Next follows the teaching (of Brahman) by No, no ! for there is nothing else higher than this (if one says): 'It is not so.' Then comes the name 'the True of the True,' the senses being the True, and he (the Brahman) the True of them.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.