Atharva Veda· Atharvaveda Saṁhitā
19
अध्याय 19 / 20

Kanda 19

काण्ड 19

453 श्लोकभाग 1/3 · श्लोक 1.1–23.30WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ183 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1.1

यशः।१-३ ब्रह्मा।यज्ञः, चन्द्रमाश्च।१-२ पथ्याबृहती, ३ पङ्क्तिः।सं सं स्र॑वन्तु न॒द्यः॑१ सं वाताः॒ सं प॑त॒त्रिणः॑ ।य॒ज्ञमि॒मं व॑र्धयता गिरः संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

yaśaḥ| 1-3 brahmā| yajñaḥ, candramāśca| 1-2 pathyābṛhatī, 3 paṅktiḥ| saṃ saṃ sravantu nadyaḥ1 saṃ vātāḥ saṃ patatriṇaḥ | yajñamimaṃ vardhayatā giraḥ saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

का० १९ ।सूु०३ भरवर्ववेद-भाष्य १५७ हे मनुष्य ! (ते) तेरे लिये (हैमवतीः) हिमवाले पर्वतो के ( भ्रापः) भूमि या दलदल भूमि के जल (शम्) शान्तिदायकं. भ्रौर रोगच्चामक हों। (ते) तेरे लिये (खनिच्रिमाः) भूमि खोदेकर निकाले गये कृप्य जल तथा खानों के जल (राम्) शान्तिदायक्र भ्रौर रोगदामक हों। (याः) जो भिकरम्यौ मिषक्तरा आपो अच्छा वदामसि ॥६॥ (भरनश्नयः) विना कुहाल कै (खनमानाः) पर्वत प्रादि को निज

English

An accompaniment to the offering of a Mixt Oblation Let the streams flow together, let the winds and birds assembled come.

अध्याय १९

श्लोक 1.2

इ॒मं होमा॑ य॒ज्ञम॑वते॒मं सं॑स्रावणा उ॒त।य॒ज्ञमि॒मं व॑र्धयता गिरः संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

imaṃ homā yajñamavatemaṃ saṃsrāvaṇā uta| yajñamimaṃ vardhayatā giraḥ saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

समस्थार्गो मे भी (भसः) कर्यकुशल (विप्राः) मेधावी जनौ के सदृ (गम्भीरे) भ्रतिकठिन रोगो मँ भरी (भृपसः) सफ़लतापुवैक कायं करमेवाले (वदामसि) यह हम तुम्हे कहते है । भथवं ° ६।२५।२ मे "आपः को “.भिषनां सुभिषक्तमाः” कहा है । १५८ भथर्ववेद-माष्य का० १६।सू०२

English

Strengthen this sacrifice of mine, ye singers. I offer up a duly mixt oblation. O Burnt Oblations, aid, and ye, Blent Offerings, this my sacrifice.

अध्याय १९

श्लोक 1.3

रू॒पंरू॑पं॒ वयो॑वयः सं॒रभ्यै॑नं॒ परि॑ ष्वजे ।य॒ज्ञमि॒मं चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ वर्धयन्तु संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

rūpaṃrūpaṃ vayovayaḥ saṃrabhyainaṃ pari ṣvaje | yajñamimaṃ catasraḥ pradiśo vardhayantu saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

मलों से शुद्ध हो जाने पर, है मचूष्यो ! तुम (भरदवाः) अर्वां के सदृश बरसेगा, वह् उतमा.ही भरधिक शुद्ध होमा, इस मावना का चयोतक् ““दिव्य'' ८. ता अपः शिवा अपोऽयंष्मकरंणीरपः । (ताः भ्रपः) उन जलो को, (शिवाः रपः) कल्याणकारी जलो को,

English

Strengthen this sacrifice of mine, ye singers. I offer up a duly mixt oblation. Each several form, each several force I seize, and compass round this man.

अध्याय १९

श्लोक 2.1

आपः।१-५ सिन्धुद्वीपः।आपः।अनुष्टुप्।शं त॒ आपो॑ हैमव॒तीः शमु॑ ते सन्तू॒त्स्याः ।शं ते॑ सनि॒ष्यदा॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्तु व॒र्ष्याः

āpaḥ| 1-5 sindhudvīpaḥ| āpaḥ| anuṣṭup| śaṃ ta āpo haimavatīḥ śamu te santūtsyāḥ | śaṃ te saniṣyadā āpaḥ śamu te santu varṣyāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम ग्रहण करो । (ते) हे-रोगिन् ! तेरे लिये (मयः ) जलसेवन द्वारा भिन्न-भिन्न भरूमागों भौर आकाश के जलो मे, उस-उस (भाग के विशेष तत्त्व भिधित हो जाते है । इसलिये उन जलो कै गुणों मे भी विरोष- ताए' भ्रा जाती हैँ । इन विविध प्रदेशों के जलो के प्रयोगो द्वारा विविध रोगौ का विनाश होता, भौर तद्द्वारा शान्ति मिलती दहै। अथववेद में देते ईै--““अजं दधातन" (१।५।१)। भांखों को महारमणीय बनते है--“महे -रणाय चक्षसे” ( १।५।२) । हरमे नवजीवन प्रदान करते है-“ भाषो जनयथा च नः'(१।५३)।जल भांखो एद्ियों भौर पैरो कै भग्रभागों की जलन को दूर निष्करन्” (६।२४।२) । जलो में सब भेषज विचंमान है, भौर इनम प्रभि-

English

May the Four Quarters strengthen this my sacrifice. I offer up a duly mixt oblation. A hymn to all waters

अध्याय १९

श्लोक 2.2

शं त॒ आपो॑ धन्व॒न्याः॒३ शं ते॑ सन्त्वनू॒प्याः ।शं ते॑ खनि॒त्रिमा॒ आपः॒ शं याः कु॒म्भेभि॒राभृ॑ताः

śaṃ ta āpo dhanvanyāḥ3 śaṃ te santvanūpyāḥ | śaṃ te khanitrimā āpaḥ śaṃ yāḥ kumbhebhirābhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

का० १९। सूु०३ भथवंवेद-माष्य १५९ भ्रपने विविधस्रो मे विचरता है या स्थित है, (ततः) उस-उसर पदाथं से (नः जुषमाणः) हमारी सेवा करता हृभा, ( एदि ) भाए, हमे भ्राप्त हो । जातवेदाः जाते जाते विद्यते (निर° ७।५।१९) सूर्य, विद्युत्, (भग्ने) है जातवेदः अग्नि! (ते) तेरी (यः महिमा जो महिमा. (अप्सु) जलो में है, (थः) जो (वनेषु) वनौ भे, (यः) भौर जो (भ्रोषधीषु)

English

Blest be the Streams from hills of snow, sweet be spring Waters unto thee. Sweet be swift-running Waters, sweet to thee be Water of the

अध्याय १९

श्लोक 2.3

अ॒न॒भ्रयः॒ खन॑माना॒ विप्रा॑ गम्भी॒रे अ॒पसः॑ ।भि॒षग्भ्यो॑ भि॒षक्त॑रा॒ आपो॒ अच्छा॑ वदामसि

anabhrayaḥ khanamānā viprā gambhīre apasaḥ | bhiṣagbhyo bhiṣaktarā āpo acchā vadāmasi

हिन्दी अर्थ

संलभस्व ) हमें लाभ प्रदान कर । (ताभिः) उन विस्तारो हारा (भजसरः) १६० प्रथवंवेद-भाष्य का० १९ ।बु० ३ है । अजस्रः भर+ जसु ( हिसायाम् ) +-रः==भर्हिसित, सदा विद्यमान । ११. यत्तं देवें महिमा खगो या त तनूः पिदप्वाविवेश्ं ।

English

Rains. Sweet unto thee be Waters of the waste and Waters of the pool.

अध्याय १९

श्लोक 2.4

अ॒पामह॑ दि॒व्याऽनाम॒पां स्रो॑त॒स्याऽनाम्।अ॒पामह॑ प्र॒णेज॒नेऽश्वा॑ भवथ वा॒जिनः॑

apāmaha divyā'nāmapāṃ srotasyā'nām| apāmaha praṇejane'śvā bhavatha vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

जो (महिमा) कीति तथा शक्ति ( देवेषु ) देवयानमार्गी देवकोटि के लोगों पहुंचाती है, तथा (या ते तनूः) भष का जो. विस्तार यां स्वरूप ( पितृषु) पितुयाणमार्णी गृहस्थियो में (भरा विवेश) विष्ट है, तथा (ते) भरापका “चतुवेदविषयसूची"“ महषि दयानन्द के भनुसार सूक्त ३ कै देवता देवों पितरों भौर मनुष्यों का वणेन है । देवों पितरों भौर मनुर््यो मेँ उनकी

English

Sweet be the Waters dug from earth, to thee, and Waters brought in jars. To those who delve without a tool to dig, the wise, the deeply moved,

अध्याय १९

श्लोक 2.5

ता अ॒पः शि॒वा अ॒पोऽय॑क्ष्मं॒कर॑णीर॒पः ।यथै॒व तृ॑प्यते॒ मय॒स्तास्त॒ आ द॑त्त भेष॒जीः

tā apaḥ śivā apo'yakṣmaṃkaraṇīrapaḥ | yathaiva tṛpyate mayastāsta ā datta bheṣajīḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्थं परिपुष्ट तथा घामिकं सन्ताने चाहते है । १२. भुत्कर्णाय कवये वरयाय. वचोभिरवाकरपं यामि रातिम् । यत्तौ भयमभयं तन्नो अस्तवं देवानां यज हेडो अपरे ।४॥ (धूत्कर्णाय) स्तुत्ति्यो्राथंनाभों का भवण करतेवाले, (कवये ) वैद- के सिये चै. (वचोभिः) निज प्रचेरनों द्वारा, तथा (वाकः) वैदिक वाक्यों

English

To Waters better healers than physicians we address our prayer. Bathed in the Waters verily divine, in water of the streams,

अध्याय १९

श्लोक 3.1

जातवेदाः।१-४ अथर्वाङ्गिराः।अग्निः।त्रिष्टुप्, २ भुरिक्।दि॒वस्पृ॑थि॒व्याः पर्य॒न्तरि॑क्षा॒द् वन॒स्पति॑भ्यो॒ अध्योष॑धीभ्यः ।यत्र॑यत्र॒ विभृ॑तो जा॒तवे॑दा॒स्तत॑ स्तु॒तो जु॒षमा॑णो न॒ एहि॑

jātavedāḥ| 1-4 atharvāṅgirāḥ| agniḥ| triṣṭup, 2 bhurik| divaspṛthivyāḥ paryantarikṣād vanaspatibhyo adhyoṣadhībhyaḥ | yatrayatra vibhṛto jātavedāstata stuto juṣamāṇo na ehi

हिन्दी अर्थ

द्वारां उप ) उपासनीपूर्ैक (रातिम्) वरदान की (याभि) याचना करता , हं । तथा याचना करता हूं कि (यतः भयम्) जहां से मय.की भाशद्धु' हो, का० १९॥ सुऽ प्रथववेद-भाष्य १६१ क्रो को (अव गरज) हम मे यज्ञ मावना उत्पन्न करके, नीचा कर दीजिये;

English

Bathed in the Waters verily, O Horses, be ye fleet and strong. Blest be the Waters unto thee, suspicious Waters, bringing. health.

अध्याय १९

श्लोक 3.2

यस्ते॑ अ॒प्सु म॑हि॒मा यो वने॑षु॒ य ओष॑धीषु प॒शुष्व॒प्स्व॑१न्तः ।अग्ने॒ सर्वा॑स्त॒न्वः॑१ सं र॑भस्व॒ ताभि॑र्न॒ एहि॑ द्रविणो॒दा अज॑स्रः

yaste apsu mahimā yo vaneṣu ya oṣadhīṣu paśuṣvapsva1ntaḥ | agne sarvāstanvaḥ1 saṃ rabhasva tābhirna ehi draviṇodā ajasraḥ

हिन्दी अर्थ

वाला व्यक्ति जैसे प्राथंना-वचनों को सुनता है, वैते परमेदवर विना कानां के प्राथंना वचनो को सुनता है । यथा “स शणोत्यकर्णंः" (चवेतार्व ० उप” जोवन यापन करना, यज्ञ है । इसके इारा देवों के को सं सूक्ति मिलती है । किया, भौर (याः याः जाताः) जिन-जिनं नवजात भ्राहृतियों को उत्तरो- १६२ प्रयर्ववेद-माष्य का० १९॥। सू० ४

English

They cure the injured place for thee even as thy comfort craveth it. A hymn to Agni for protection and prosperity

अध्याय १९

श्लोक 3.3

यस्ते॑ दे॒वेषु॑ महि॒मा स्व॒र्गो या ते॑ त॒नूः पि॒तृष्वा॑वि॒वेश॑ ।पुष्टि॒र्या ते॑ मनु॒ष्येऽषु पप्र॒थेऽग्ने॒ तया॑ र॒यिम॒स्मासु॑ धेहि

yaste deveṣu mahimā svargo yā te tanūḥ pitṛṣvāviveśa | puṣṭiryā te manuṣye'ṣu paprathe'gne tayā rayimasmāsu dhehi

हिन्दी अर्थ

(तै) है परमेदवर ! प्राप के प्रति (जोहवीमि) समपित करता हूं । (स्तुप्तः) (स्वाहा) मै आहृत्तियां समर्पित करता हूं । के उत्पादन-काल मे परमेदवर हारा “ईक्षण” दर्शाया है! उपनिषदों में रूप है । पराकृतिः ४५9, ०७७1९ (म्मापटे)

English

Whithersoe’er, from sky, earth, air’s mid-regions from plants ands herbs, from tall trees, Jātavedas.

अध्याय १९

श्लोक 3.4

श्रुत्क॑र्णाय क॒वये॒ वेद्या॑य॒ वचो॑भिर्वा॒कैरुप॑ यामि रा॒तिम्।यतो॑ भ॒यमभ॑यं॒ तन्नो॑ अ॒स्त्वव॑ दे॒वानां॑ यज॒ हेडो॑ अग्ने

śrutkarṇāya kavaye vedyāya vacobhirvākairupa yāmi rātim| yato bhayamabhayaṃ tanno astvava devānāṃ yaja heḍo agne

हिन्दी अर्थ

१४. आरईतिं देवीं सुभगां पुरो दषे चितस्य माता सुहवां नो अस्तु । यामा्ामेमि केवली सा भ अस्तु बिदेयमेनां मन॑सिः प्रविं ॥२॥ ४. निर्माण कायं मं “ईक्षण गौण कारण है, मरौर इच्छा मुख्य कारण ह । इसलिये इच्छा (भाकूति) को प्रथमा-प्राहूति कहा है । (पुरो दधे) नै शपने सन्मुख रखता ह" भपना लक्षय बनाता हूं । यहं दिष्य है । यह (नः) हमारे लिये (सुहवा अस्तु) सुगमता से भाह्वान योग्य हो

English

Is carried here and there to divers places, even thence come thou to us with loving-kindness. All majesty of thine in floods, in forest, in plants, in cattle, in the depths of waters

अध्याय १९

श्लोक 4.1

आकूतिः।१-४ अथर्वाङ्गिराः।अग्निः।त्रिष्टुप्, १ पञ्चपदा विराडतिजगती, २ जगती।यामाहु॑तिं प्रथ॒मामथ॑र्वा॒ या जा॒ता या ह॒व्यमकृ॑णोज्जा॒तवे॑दाः ।तां त॑ ए॒तां प्र॑थ॒मो जो॑हवीमि॒ ताभि॑ष्टु॒प्तो व॑हतु ह॒व्यम॒ग्निर॒ग्नये॒ स्वाहा॑

ākūtiḥ| 1-4 atharvāṅgirāḥ| agniḥ| triṣṭup, 1 pañcapadā virāḍatijagatī, 2 jagatī| yāmāhutiṃ prathamāmatharvā yā jātā yā havyamakṛṇojjātavedāḥ | tāṃ ta etāṃ prathamo johavīmi tābhiṣṭupto vahatu havyamagniragnaye svāhā

हिन्दी अर्थ

मागो की दात्री । आयाम् = धाडः शासु इच्छायाम् । केवली =केवु सेवने तथा केवली =एक काल मेँ एक ही इच्छा होनी चाहिए, नाना नहीं । यृग- पत् उत्पन्न नाना इच्छाएं सफल नहीं हो सकतीं 1 १५. आकरूस्या नो बृहस्यत आक्रूलया न उपा ग॑हि । त्या) हमारी दृढ़ संकल्पशक्ति के कारणं (नः) भाप हमे (उपागहि ) प्रदान कीजिये । (अथ छ) भ्रौर (नः) हमारे लिये भाप ( सुहवः) सुगमता

English

Closely uniting all thy forms, O Agni, come unto us wealth-giv- ing, undecaying. Thy majesty among the Gods in Svarga, thy body which hath past into the Fathers.

अध्याय १९

श्लोक 4.2

आकू॑तिं दे॒वीं सु॒भगां॑ पु॒रो द॑धे चि॒त्तस्य॑ मा॒ता सु॒हवा॑ नो अस्तु ।यामा॒शामे॑मि॒ केव॑ली॒ सा मे॑ अस्तु॒ विदे॑यमेनां॒ मन॑सि॒ प्रवि॑ष्टाम्

ākūtiṃ devīṃ subhagāṃ puro dadhe cittasya mātā suhavā no astu | yāmāśāmemi kevalī sā me astu videyamenāṃ manasi praviṣṭām

हिन्दी अर्थ

यस्य॑ देवा इवत; संबभूवुः स सुप्रणीताः कामो अन्वैतवसाय् ॥४॥ को, तथा (एतां वाचम्) स (५ (प्रति जानातु) जाने- . करनेवाली इन्द्रियां (देवताः) दिन्यगणी, तथा (सुप्रणीताः ) सुमागंगामी (संबभूवुः). हयो बाती है, (सः ) बह ( कामः) काम्य र्यात् हमारी

English

Thy plenty far-diffused mid human beings, even with this, O Agni, give us riches.

अध्याय १९

श्लोक 4.3

आकू॑त्या नो बृहस्पत॒ आकू॑त्या न॒ उपा ग॑हि ।अथो॒ भग॑स्य नो धे॒ह्यथो॑ नः सु॒हवो॑ भव

ākūtyā no bṛhaspata ākūtyā na upā gahi | atho bhagasya no dhehyatho naḥ suhavo bhava

हिन्दी अर्थ

१९४ परयववेद-भाष्य का० १९।सु०६ देवाः = इन्दियां (मन्त्र १९।३।४) । कामः ०06० ग ०७० (भरापटे), यथा - “सर्वान् कामान् समहनुते" (मनुस्मृति २१६) 11 मधि) पृथिवां भें (विषुरूपम्) विविध रूप (यद् भ्रस्ति) जो कृ है उस का । (ततः) इसलिये (दारुषे) दानी के लिये, भर्थात् दान करनेवाले को वह (वसूनि) धन-सम्पत्तियां (ददाति) प्रदान करता है । शौर ( उपस्तुतः भरोर (राघः) सब के कायो का साघक धन (चोदत) प्रित करता है।

English

To him the wise, the famous, swift to listen, with words and verses I come nigh for bounty. May we be safe from threatening danger. Soften by sacrifice the- wrath of Gods, O Agni.

अध्याय १९

श्लोक 4.4

बृह॒स्पति॑र्म॒ आकू॑तिमाङ्गिर॒सः प्रति॑ जानातु॒ वाच॑मे॒ताम्।यस्य॑ दे॒वा दे॒वताः॑ संबभू॒वुः स सु॒प्रणी॑ताः॒ कामो॒ अन्वे॑त्व॒स्मान्

bṛhaspatirma ākūtimāṅgirasaḥ prati jānātu vācametām| yasya devā devatāḥ saṃbabhūvuḥ sa supraṇītāḥ kāmo anvetvasmān

हिन्दी अर्थ

मरभिप्राय यह कि परमेश्वर घन-सम्पत्तियां देता है ताकि धनिक उस घन-सम्पत् का दान करे, जिसपे सब के कायं सिद्ध हो सकं । राधः धन १८. सदखबाहुः पुरुषः सदलाश्षः स॒दसरपात् । का० १९ । सु° ६ प्रथवंवेद-धाष्व १६५ है । (सः) वह (मिम्) पृथिवी को (विष्वतः सब बोर स (वृत्वा)

English

A prayer, accompanying sacrifice, for the attainment of a wish The first oblation that Atharvan oared, earliest sacrifice paid by

अध्याय १९

श्लोक 5.1

जगतो राजा १ अथर्वाङ्गिराः।इन्द्रः।त्रिष्टुप्।इन्द्रो॒ राजा॒ जग॑तश्चर्षणी॒नामधि॒ क्षमि॒ विषु॑रूपं॒ यदस्ति॑ ।ततो॑ ददाति दा॒शुषे॒ वसू॑नि॒ चोद॒द् राध॒ उप॑स्तुतश्चिद॒र्वाक्

jagato rājā 1 atharvāṅgirāḥ| indraḥ| triṣṭup| indro rājā jagataścarṣaṇīnāmadhi kṣami viṣurūpaṃ yadasti | tato dadāti dāśuṣe vasūni codad rādha upastutaścidarvāk

हिन्दी अर्थ

“पावयोः प्रतिष्ठा” (म्रथवं ° १६।६०।२) पादो का काम है गति करना, तथा हजारों पाद जिसके बीच में है, एेसा सरव॑त्र परिपूर्णं व्यापक जगदीदवरर है । पुरषः पुरयतेर्वा (नि० २।१।३) । (त्रिभिः पदिः) तीन पादों की दृष्टि से परभेदवर (याम्) निन (अरनीनश्ने भ्रनु) भोजन करने वाले चेतन, तथ। न भोजन करने वाले

English

Jātavedas, Even this I, foremost, with repeated worship, now offer unto thee. May Agni carry the

अध्याय १९

श्लोक 6.1

जगद्बीज पुरुषः।१-१६ नारायणः।पुरुषः।अनुष्टुप्।स॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्।स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम्

jagadbīja puruṣaḥ| 1-16 nārāyaṇaḥ| puruṣaḥ| anuṣṭup| sahasrabāhuḥ puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt| sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhad daśāṅgulam

हिन्दी अर्थ

पौर अनशन वाले प्राणी भप्राणी (भस्य) इस परमेदवर के (महिमानः) महत्व के सूचक हँ (पुरषः) परिपूर्णं परमेदवर (ततः ) उनं सबसे सब पदाथं (भ्रश्य) इस परमेदवर के (पादः) एक अंशरूप है । भौर (भस्य) वाले, (दिवि) परमेइव र के द्योतनात्यक पपे स्वरूप मे. ह । १६६ ध्रथ्ववेद-पाप्म । का० १९ । सु० ६

English

sacrificer’s present. Hail to Agni! In front I set Intention, blessed Goddess. Mother of thought, may she be prompt to hear us.

अध्याय १९

श्लोक 6.2

त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ ।तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑

tribhiḥ padbhirdyāmarohat pādasyehābhavat punaḥ | tathā vya'krāmad viṣvaṅaśanānaśane anu

हिन्दी अर्थ

वियोजने ) भर्थात. विरेचन के सदुश वह भण्ड नाना ताराभ्रों भरादिमें यह् वा प्रदः सलिले सुसंरब्धा धतिष्ठत ६ हृए तुम से तीघ्र-रेणु भलग हुपरा । से तीव्र रेणुरूप नक्षत्रों गौर तारागरणो का पुथकं होना दर्शाया है । सलिले

English

So mighty is his grandeur, yea, greater than this is Purusha. All creatures are one-fourth of him, three-fourths what dieth not in heaven.

अध्याय १९

श्लोक 6.3

ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः ।पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि

tāvanto asya mahimānastato jyāyāṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyṛtaṃ divi

हिन्दी अर्थ

तारागण उग्ररूप है, तीव्र हैँ । यथा -"चेन चौखत्रा पृथिवी च तसमा उस ह सोन ह ममा न चोखा प्रूथिवी च वृढ" पोषक ह । “8209” का प्रथं है-““भंग' == मग्न होना, विभक्त होना । इसे यही भावना परति +-भरिष्यतं भौर भप -भायत शब्दौ दवाय प्रकटं की गई है । फटाव, चिमाग या निमेद होने पर शब्द होता है॥ इसलिये भ्रतिरेचन या भपायन सिद्धान्त को ८"५1०अग-110901४ मी कहते है । 819 090

English

Purusha is in truth this All, what hath been and what yet shall; be Lord, too, of immortality—and what hath grown with some- what else.

अध्याय १९

श्लोक 6.4

पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्।उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhāvyam| utāmṛtatvasyeśvaro yadanyenābhavat saha

हिन्दी अर्थ

डाक्टर गोविन्द स्वरूप ने रेडियो दूरदशंक द्वारा परिणाम निकाला है कि-- लेखक हरी मनौट । अभिप्राय यह है कि-“टाटा के मौलिक अनुसन्धान विभाग के उपरिलिखित दो वैज्ञानिर्कोनेकहादहैकि संसार का भारम्भ.लग- भग १० हलार से २० हजार मिलियन (मिलियन = १० लाख) वषं पूवं हुमा था शौर यह सम्भव है कि संसार किसी समय समाप्त भी हो जायगा । संघार मे सबसे बड़े “रेडियो-दूरद्ंक यन्त्र” की सहायता हारा वे . संसार किसी समय मूलतः अग्निमय था, जिस का कि उपयु त वषो पूवं महाविस्फोट हा था । पौर जो कि तब से प्रधिकाधिक फलता जा रहा

English

When they divided Purusha how many portions did they make? What was his mouth? what were his arms? what are the names of thighs and feet?

अध्याय १९

श्लोक 6.5

यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्।मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

yat puruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vya'kalpayan| mukhaṃ kimasya kiṃ bāhū kimūrū pādā ucyete

हिन्दी अर्थ

१५२ भयर्वधेद-भाष्य का १९। सु०६ २७, यत् पुरषेण हविषां देवा यद्खमवैन्वत । (यत्) जब (पुरषेण हविषा) पुणं परमेष्वरलूपी हवि द्वारा (देवाः) होती है, पौर (शरब्) शरद् ऋतु (हविः) हवि होती है ।

English

The Brāhman was his mouth, of both his arms was the Rājanya made. His waist became the Vaisya, from his feet the Sūdra was produced.

अध्याय १९

श्लोक 6.6

ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्।मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत

brāhmaṇo'sya mukhamāsīd bāhū rājanyo'bhavat| madhyaṃ tadasya yad vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata

हिन्दी अर्थ

भादि साधनों की भपेक्षा होती है । तव यह ध्यानयज्ञ एक वषं मे सम्पूणं हो भक्ति की श्रीशोभा को देखकर धी भौर शोभा के स्वामी का भान होता रूप का भानं होता है । चरद् ऋतु भें वैदिक भोजन “चावल” उत्पन्न होति ह, इस भ्रन्न के होने ते जगत् के धल्नपति का भान होता 8 । का० १६ ।सू०६ धथर्ववेद-माष्य १७३.

English

The Moon was gendered from his mind, and from his eye the Sun had birth.

अध्याय १९

श्लोक 6.7

चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत ।मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत

candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata | mukhādindraścāgniśca prāṇād vāyurajāyata

हिन्दी अर्थ

पु जनीय ( पुरुषम् ) पूर्णे परमेदवर को, ( ये साध्याः वसवः च ) जो योग- साध्य श्रौर वसु (तेन) इस विधि दारा (अजयन्त) परभेदव रोपासनाखूपी यजुर्वद मेँ “साध्या ऋषयषटच ये" पार है (भ०३१। मंऽ ९) । इस लिये वस्वः का धथं किया है “ऋषि-कोटि के वसु भादि ब्रह्मचारी, वसु (भ्रष्वाः) घोड़े तथा (ये) जो (के) कोई (च) भौर गदहा आदि (उभयादत,) दोनों भ्रोर ऊपर-नीचे दातो वाले है, वै (तस्मात्) उस

English

Indra and Agni from his mouth were born and Vāyu from his breath. Forth from his navel come mid-air; the sky was fashioned from his head.

अध्याय १९

श्लोक 6.8

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन्

nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt tathā lokāṃ akalpayan

हिन्दी अर्थ

बकरियां मेड (जाताः) उत्पन्न हई । “गावः शब्द एक भोर दांत वालों का उपलक्षक है। इसके दवारा भ्रष्य मी एक. भोर दांतवाने लिये जाते है । ( थञुर्वेद ३१।८ ) सब लोग समस्त पदार्थो को देते वा समर्पण करते, उस परमात्मा से( ऋचः) १७४ प्रथववेद-भाष्य का० १९।सु०६

English

Earth from his feet, and from his ear the regions. Thus they formed the worlds. In the beginning rose Virāj: Purusha from Virāj was born.

अध्याय १९

श्लोक 6.9

वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः

virāḍagre samabhavad virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata paścād bhūmimatho puraḥ

हिन्दी अर्थ

दुध का दधिषूप मे विकृत होना, तथा दधि से धृत प्रकट होना परमेशवरङ्त नियमों पर ही अवलम्बित है । दुष दधि धृत उन्हीं पचुरो से मिलता हैः धयः) सब भ्रोर से धारण-पोषण करनेवाले (भ्रासन्) ह । (तिः सप्त) इवकीस (कृताः) किये ह, साघनरूप किये हैँ । इक्कीस समिघाए महषि दयानन्द ३३ मूर्ध देवस्य इतो अंशवः सप्त संप्ततीः ।

English

As soon as he was born he spread westward and eastward o’er the earth. When Gods performed the sacrifice with Purusha as their offering.

अध्याय १९

श्लोक 6.10

यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata | vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिति ओर प्रलयरूप से तीन काल मं धटने-बद्ने भै भी परमेदवर कै एक को नहींः-पाती, भ्रौर इस ईश्वर के सामथ्यं के तीन भश जपने - भ्रविनाशी मोक्षस्वरूप में सदेव रहते है । इस कथन से ठस रईैरवर का का न्यूनत्व जाना जाता है” (यजु ३१।३) । महूरषिदयानन्द भाष्य । २१. पुर्षर एवेदं सव॑ यद् भूतं यच्च॑ भाव्य ।

English

Mine, and mine only, be the hope I fashion! May I gain this that hath possessed my spirit. 243

अध्याय १९

श्लोक 6.11

तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः ।तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये

taṃ yajñaṃ prāvṛṣā praukṣan puruṣaṃ jātamagraśaḥ | tena devā ayajanta sādhyā vasavaśca ye

हिन्दी अर्थ

वाला है, -उसे रचता ह । (उत) तथा वह ही (भमृतत्वस्य) भविनाच्ी . जीवात्मा से भिन्न भर्थात् शरीरके (सह) साथ रहते या सहायता हारा हृदयो म विश्ेषरूप से धारण करते हो, उसके सम्बन्धवाली.सृष्टि मं तुम (किम्) कौन कहा लता है? (बाहू) मजबत का घारण करनेवाला (किम्)

English

With Purpose, O Prajāpati, with Purpose come thou near to us. Bestow on us a share of luck, and so be swift to hear our call.

अध्याय १९

श्लोक 6.12

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः ।गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑

tasmādaśvā ajāyanta ye ca ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāt tasmājjātā ajāvayaḥ

हिन्दी अर्थ

का० १६। सु ६ प्रयर्ववेद-भाष्ध १६७ कीन कहा जाता है? (उरू'पादा=पादौ) जंघाश्रो के कायं करनेवाले, प्रौर पावों के समान निचले (किम्) कौन (उच्येते) कटे जते है ? महषि दया- नन्द भाष्य, यजुर्वेद ३१।१० के गाघार पर अथं किया है । (अस्य) इस ईदवरकी सृष्टि (ब्रह्मणः) वेद भओौररईरवर का श्राधार । महषि दयानन्द के भाष्यानुसार भथं किया है ।

English

Prajāpati Angirasa with favour regard this word and this my settled purpose! May he, whence Gods and Deities had being Kāma attend us with his gentle guidance.

अध्याय १९

श्लोक 6.13

तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत

tasmād yajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | chando ha jajñire tasmād yajustasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

से शासक को राजा कहते ह । राजन्य पद में प्रजाभों के रञ्जन की भावना अर॑गरेजी में इसे 0108110-५५11016 कहते हँ । तभी ब्राह्मण को मूख, राजन्य को बाहू, वेश्य को शरीर का मध्यमाग प्रौर शुद्र को पादौ कहा है । मूख बाहू मच्यभाग तथा पाद भिलकर एक शरीर बनता है। पुखसे घ्भिप्राय मुख- सहित सिरकादहै; बाहूसे दोनों मूजमपमो भौर इनके बीच की छाती का; मध्य से पेट तथा जंघा का; तथा पादौसे धरभिप्राय पैरों का ६ै। वर्गो, तथा समाज के ्नन्य मेदोपभेदों में पारस्परिक सहानुभूत्ि, परोप- रकार भागे भो जानना चाहिए । चक्षु तेजैः प्रधान है। इसलिये तेजोमय

English

A prayer for riches King of the living world and men is Indra, of all in varied form that earth containeth.

अध्याय १९

श्लोक 6.14

तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्।प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

tasmād yajñāt sarvahutaḥ saṃbhṛtaṃ pṛṣadājya'm| paśūṃstāṃścakre vāyavyā'nāraṇyā grāmyāśca ye

हिन्दी अर्थ

मुखके दो काम । शब्द बोलना प्रौर मुख भँ चबाए प्रा को साथ दर्शाया है । प्राण का भरमिप्राव दहै-प्राणवायु, जो कि नासिकादारा शरीर मँ विचरती है । का० १९1 सु°६ प्रधरवेवेद-भाष्य १६९ नामि शरीर का मध्यमाग है । इसलिये द्युलोकं भ्रौर भूलोक. के मध्य-

English

Thence to the worshipper he giveth riches: may he enrich even us when we have praised him. The purusha-Sūkta, on the mystical Sacrifice of Purusha

अध्याय १९

श्लोक 6.15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

saptāsyāsan paridhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yad yajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum

हिन्दी अर्थ

द्यौः का सम्बन्ध सिर के साथ दर्शाया है। . भूमि नीचे दहै, “पादौ मी दारीर के निचले भाग ह । इसलिये भूमि दर्घाया है । शब्द सुनते ही ज्ञान दहो जातादहैकि शब्द किस दिदचा से भाया है । “शन्दवेधी बाण" की सफलता इसीलिये होती है, च् कि शब्द का दिशां विक नहीं ॥ कल्पना का प्रयोजन निम्नलिखित है-

English

Purusha hath a thousand arms, a thousand eyes, a thousand feet. On every side pervading earth he fills a space ten fingers wide.

अध्याय १९

श्लोक 6.16

मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः ।राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑

mūrdhno devasya bṛhato aṃśavaḥ sapta saptatīḥ | rājñaḥ somasyājāyanta jātasya puruṣādadhi

हिन्दी अर्थ

कवि की कल्पना में कोई प्रयोजन होता है । वेद दर्ता है कि भराधि- देविक सुष्टि मी एक संगठित शरीरख्प है, एक ०ए्शान पणा०र है ।- भं भ्राधिदंविक जगत् को. एक हारीर फहने का यह भधमिप्राय हैकि जेषे वैयक्तिक शरीर के भवयव परस्पर मे सांमञ्जस्य मेँ संगसितं है, भौर इस वैयक्तिक-संगठित शरीर का संचालक जीवात्मा है, बसे ही इस भराधिरहैविक मी संचालक एक भात्मा है, जिते कि परमात्मा कहते है 1 १७० मरथवंवेद-माष्य का० १९ ।सूु० ६

English

He with three quarters rose to heaven here reappeared a fourth of him. Thence he strode forth on every side to all that eats not and that eats.

अध्याय १९

श्लोक 7.1

नक्षत्राणि।१-५ गार्ग्यः।नक्षत्राणि।त्रिष्टुप्, ४ भुरिक्।चि॒त्राणि॑ सा॒कं दि॒वि रो॑च॒नानि॑ सरीसृ॒पाणि॒ भुव॑ने ज॒वानि॑ ।तु॒र्मिशं॑ सुम॒तिमि॒च्छमा॑नो॒ अहा॑नि गी॒र्भिः स॑प॒र्यामि॒ नाक॑म्

nakṣatrāṇi| 1-5 gārgyaḥ| nakṣatrāṇi| triṣṭup, 4 bhurik| citrāṇi sākaṃ divi rocanāni sarīsṛpāṇi bhuvane javāni | turmiśaṃ sumatimicchamāno ahāni gīrbhiḥ saparyāmi nākam

हिन्दी अर्थ

राज्ञः सोभेत्याजायन्त जातस्य पुरुषादि ॥१६॥ सौरमण्डल के हिरोममि, (देवस्य) प्रकाशमान, (बृहतः) सौरमण्डल में सब देवस्य = देवो चोतनात् (निरु. ७।४।११४) । भ्रंशवः= किरणे, का० १९। सु०६ प्रथदेवेद-माष्य १७१५

English

Spring was the butter, summer was the fuel, autumn was the gift. That sacrifice, first-born Purusha, they hallowed with the sprink- led Rains.

अध्याय १९

श्लोक 7.2

सु॒हव॑मग्ने॒ कृत्ति॑का॒ रोहि॑णी॒ चास्तु॑ भ॒द्रं मृ॒गशि॑रः॒ शमा॒र्द्रा।पुन॑र्वसू सू॒नृता॒ चारु॒ पुष्यो॑ भा॒नुरा॑श्ले॒षा अय॑नं म॒घा मे

suhavamagne kṛttikā rohiṇī cāstu bhadraṃ mṛgaśiraḥ śamārdrā| punarvasū sūnṛtā cāru puṣyo bhānurāśleṣā ayanaṃ maghā me

हिन्दी अर्थ

की किरणे,खो भूमि पर पड़ती हवे इवेत.होती है । इह जब गि अर्थात् स्फटिक-मणि में से जारा जाता है,तो सूयं की दवेत किरणें ७रर्गोवाली हो (नार ङ्गी रंगवाली ), (०५ (लाल) 1 इन सात प्रकार की किरणों कै मेल से इवेत किरण बनती है ' इन सात किरणों को मन्व मे सप्त (सप्तक) सम्भवतः /१०।०१ से लघु-लघुतर तर ङ्गोवाले, ओौर कतिषथ 160 की भ्रपेक्षा बृहत्-बृहततर लम्बी तरद्खोवाते । यह कल्पनामय विचार है। इस पर दिखाई देती ह । सायणाचार्य “सप्तसप्ततीः"” का अर्थं करते है ७८७० =-४९०; ओर लिखते हैँ कि सूर्यं सहाद है, तो भी उसकी ४९० किरणे

English

The Deities, the Sādhyas, all the Vasus sacrificed with him. From it were horses born, from it all creatures with two rows of teeth.

अध्याय १९

श्लोक 7.3

पुण्यं॒ पूर्वा॒ फल्गु॑न्यौ॒ चात्र॒ हस्त॑श्चि॒त्रा शि॒वा स्वा॒ति सु॒खो मे॑ अस्तु ।राधे॑ वि॒शाखे॑ सु॒हवा॑नुरा॒धा ज्येष्ठा॑ सु॒नक्ष॑त्र॒मरि॑ष्ट॒ मूल॑म्

puṇyaṃ pūrvā phalgunyau cātra hastaścitrā śivā svāti sukho me astu | rādhe viśākhe suhavānurādhā jyeṣṭhā sunakṣatramariṣṭa mūlam

हिन्दी अर्थ

प्रकाशितं (सोभस्य) चित्तम प्रकट होतेह। है । यथा “हदये चित्तसंवित्” (३१३४) । सम्भवतः शिरोगत ७०सप्तक १७६ भमथवधेद-भाष्य का० १९ ॥ घु७ यलोक में ( रोचनानि) रोचकरूप से चमकनेवलि, (सरीसृपाणि) सपंण- करनेवाले, (मृवने) छुलोक मे (जवानि ) वेगवाले नक्षत्र हैँ । (तुभिच्चम्)

English

From it were generated kine, from it were goats and sheep produced. From that great general sacrifice Richas and Sāma hymns were born;

अध्याय १९

श्लोक 7.4

अन्नं॒ पूर्वा॑ रासतां मे अषा॒ढा ऊर्जं॑ दे॒व्युत्त॑रा॒ आ व॑हन्तु ।अ॒भि॒जिन्मे॑ रासतां॒ पुण्य॑मे॒व श्रव॑णः॒ श्रवि॑ष्ठाः कुर्वतां सुपु॒ष्टिम्

annaṃ pūrvā rāsatāṃ me aṣāḍhā ūrjaṃ devyuttarā ā vahantu | abhijinme rāsatāṃ puṇyameva śravaṇaḥ śraviṣṭhāḥ kurvatāṃ supuṣṭim

हिन्दी अर्थ

नुसार ( भहानि) नाना दिन-रातं (नाकम्) द्युलोक के प्रति (सपर्यामि) ३५. सूदव॑मगन छरिंका रोणी चास्तु भद्रं मृगशिरः माद्री । (श्रमे) है रोगों को दग्ध करनेवाले जगन्नेता परमेदवर ! अप की कृपा से (कृत्तिका रोहिणी च) कत्तिका भौर रोहिणी कोल (सुहवम्)

English

Therefrom the metres were produced: the Yajus had its birth from it. From that great general sacrifice the dripping fat was gathered up:

अध्याय १९

श्लोक 7.5

आ मे॑ म॒हच्छ॒तभि॑ष॒ग् वरी॑य॒ आ मे॑ द्व॒या प्रोष्ठ॑पदा सु॒शर्म॑ ।आ रे॒वती॑ चाश्व॒युजौ॒ भगं॑ म॒ आ मे॑ र॒यिं भर॑ण्य॒ आ व॑हन्तु

ā me mahacchatabhiṣag varīya ā me dvayā proṣṭhapadā suśarma | ā revatī cāśvayujau bhagaṃ ma ā me rayiṃ bharaṇya ā vahantu

हिन्दी अर्थ

(क्षम्) रोगक्षामके भौर शान्तिदायकहो है परमेदवर । पकी हृपा का०.१९॥ सु० ७ भथर्दवेद-माष्य १७७ हो।( आषलेषाः) ारलेषा नक्षत्रकाल (भानुः) सौर-प्रमा से युक्त हो । घौर (मघाः) मधानक्षत्र काल (मे) मेरे लिये या मेरे सब प्राणियों के लिये (भ्रयनम्) भ्राने-जाने के ्रनुकूल हो जाय । नियमपूरवंक यज्ञ करते रहँ, तो सिन्न-मिन्न मासो मेँ ऋतुपरिवर्तन के कारण विकार नहीं होने पाते । इस प्रकार रोगों कै प्रभाव में जीवन सुखमय हो

English

It formed the creatures fleet as wind, and animals both wild and tame. Seven fencing-logs had he, thrice seven layers of fuel were prepared.

अध्याय १९

श्लोक 8.1

नक्षत्राणी।१-७ गार्ग्यः।नक्षत्राणी, …. ब्रह्मणस्पतिः।त्रिष्टुप्, १ विराड् जगती।यानि॒ नक्ष॑त्राणि दि॒व्य॑१न्तरि॑क्षे अ॒प्सु भूमौ॒ यानि॒ नगे॑षु दि॒क्षु।प्रक॑ल्पयंश्च॒न्द्रमा॒ यान्येति॒ सर्वा॑णि॒ ममै॒तानि॑ शि॒वानि॑ सन्तु

nakṣatrāṇī| 1-7 gārgyaḥ| nakṣatrāṇī, …. brahmaṇaspatiḥ| triṣṭup, 1 virāḍ jagatī| yāni nakṣatrāṇi divya1ntarikṣe apsu bhūmau yāni nageṣu dikṣu| prakalpayaṃścandramā yānyeti sarvāṇi mamaitāni śivāni santu

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध विचारणीय है । मे = मेरे सब प्राणियों के लिये। “भहंभावना” की दृष्टि घे “मेरे सब प्राणियों क लिये” यहे मावना भी “मे पदर प्रन्तनिहित है 1 यथा = ““श्रहुं सर्वः" भथवं ० १६।५१।१ ५ भौर फाल्गुन में विवाह किये जाते है । भौ वाक् ( निषं° १।११) ; हन्यन्ते = १७० परथववेद-माष्य का० १९1 सु०७ विशाला नामक तारकाद्वय ( राधे ) हमारे प्रभीष्टसाघक हों । (भनु-

English

When, offering sacrifice, the Gods bound as their victim Purusha. Forth from head of the high God seven-and-seventy bright beams.

अध्याय १९

श्लोक 8.2

अ॒ष्टा॒विं॒शानि॑ शि॒वानि॑ श॒ग्मानि॑ स॒ह योगं॑ भजन्तु मे ।योगं॒ प्र प॑द्ये॒ क्षेमं॑ च॒ क्षेमं॒ प्र प॑द्ये॒ योगं॑ च॒ नमो॑ऽहोरा॒त्राभ्या॑मस्तु

aṣṭāviṃśāni śivāni śagmāni saha yogaṃ bhajantu me | yogaṃ pra padye kṣemaṃ ca kṣemaṃ pra padye yogaṃ ca namo'horātrābhyāmastu

हिन्दी अर्थ

दाथक हो जार्ये । इसी सावना को “सुहवा बनुराघा"्वारा प्रकट.किया गया है । सुहवा सुहवना, सुयज्ञा । प्रनुराघा--इस का पथं है--राधा-नक्षत्र के का नाम “राधा है । विशाखे दारा राघा-नक्षत्र के शावामय दो तारां ३७. अदनं पूर्वौ रासतां मे अषाढा उजं देव्यु्तरा आ हन्तु । उत्तम धृष्टि (कुर्वताम्) करे ।

English

Sprang into being, of the King Soma produced from Purusha. A Prayer to the Lunar Mansions and other Powers for protection and prosperity

अध्याय १९

श्लोक 8.3

स्वस्ति॑तं मे सुप्रा॒तः सु॑सा॒यं सु॑दि॒वं सु॑मृ॒गं सु॑श॒कुनं॑ मे अस्तु ।सु॒हव॑मग्ने स्व॒स्त्य॑१मर्त्यं॑ ग॒त्वा पुन॒राया॑भि॒नन्द॑न्

svastitaṃ me suprātaḥ susāyaṃ sudivaṃ sumṛgaṃ suśakunaṃ me astu | suhavamagne svastya1martyaṃ gatvā punarāyābhinandan

हिन्दी अर्थ

काऽ १६. सुर ७ परथर्ववेद-भाष्य १७६ आ रेवतीं चाश्वयुजञौ मग म आ म रथिं भरण्य आ वहन्तु ॥५॥ १०० तारामों का काल भानो १०० वैद्यो की उपस्थिति का काल है। भिषज् का श्रथं है-वैय,धिकित्सक । इसके द्वारा इस काल को नीरोगकाल १. कत्तिका: । द. रोहिणी । ३. मृगशिरः । ४. प्रद्रा । ५. पुन-

English

The brilliant lights shining in heaven together, which through the world glide on with rapid

अध्याय १९

श्लोक 8.4

अ॒नु॒ह॒वं प॑रिह॒वं प॑रिवा॒दं प॑रिक्ष॒वम्।सर्वै॑र्मे रिक्तकु॒म्भान् परा॒ तान् स॑वितः सुव

anuhavaṃ parihavaṃ parivādaṃ parikṣavam| sarvairme riktakumbhān parā tān savitaḥ suva

हिन्दी अर्थ

१५० अयर्ववेद-माष्य का० १९।सु०८ दवारा जाकर, (भूमौ) भूमि पर स्थित होकर, (नगेषु) पवतो पर प्रारूढ् हृभ्रा (याति) उनम गति करता है, (एतानि) ये (सर्वाणि ) सब नक्षत्र (मम) मेरा (शिवानि) कल्याण करने वाले (सन्तु) ह । कोये सब नक्षत्र एक समय मं दृष्टिगोचर नहीं हो सकते । इनमे से करई तो भूमिस्तर पर स्थित हए को दिखाई पडते है,कई समुद्रौ म. समृद्विय जहाजौं . द्वारा दुर जाकर क्षितिज के नीचे छिपे दृष्टिगोचर होते है, करई पवंतों की ऊ चायो पर से, कई हवाई जहाजों वारा अन्तरिक्ष में दूर तक उड़कर जने से दृष्टिगोचर होते है; करई भिन्न-भिन्न दिलों भ जा-जाकर दुष्टि-

English

motion. And Days, and Firmament with songs I worship, seeking the

अध्याय १९

श्लोक 8.5

अ॒प॒पा॒पं प॑रिक्ष॒वं पुण्यं॑ भक्षी॒महि॒ क्षव॑म्।शि॒वा ते॑ पाप॒ नासि॑कां॒ पुण्य॑गश्चा॒भि मे॑हताम्

apapāpaṃ parikṣavaṃ puṇyaṃ bhakṣīmahi kṣavam| śivā te pāpa nāsikāṃ puṇyagaścābhi mehatām

हिन्दी अर्थ

या तारागणों द्वारा निष्ट की जाती है 1 यह यता काल्पनिक है, इसलिये हृभा" भी होता है। इन सब न्त्रं को रिवकारी कहा है । यह् तभी सम्भव है जव किं ऋत्वनुकल यज्ञ सब करर, भौर सब पुण्य-पुनीत कमो को का० १९ सु० ८ परथ्ववेद-माष्य १८१ शिवानि शगमानि सह दन शब्दों द्वारा यह सुचना दी है कि सब.

English

Twenty-eight-fold for its favour. Krittikās, Rohinī be swift to hear me! Let Mrigasiras bless me, help me Ārdrā!

अध्याय १९

श्लोक 8.6

इ॒मा या ब्र॑ह्मणस्पते॒ विषु॑ची॒र्वात॒ ईर॑ते ।स॒ध्रीची॑रिन्द्र॒ ताः कृ॒त्वा मह्यं॑ शि॒वत॑मास्कृधि

imā yā brahmaṇaspate viṣucīrvāta īrate | sadhrīcīrindra tāḥ kṛtvā mahyaṃ śivatamāskṛdhi

हिन्दी अर्थ

प्रजाजन ऋत्वनुकूल यज्ञ करते रहै । भौर पुण्यकंमं करते रहैतथा दिन-राव परमेदवरीय नियमों के प्रतिपालन मेँ तत्पर रहते हुए परमेश्व रोपासनाएं शोभन प्रातःकाल हो, सु सायम्) शोभन सायंकाल हो, (सुदिवम्) शोभन दिन हो, (मे) मेरे लिये (सुमृगम्) पशु सुखकर हो, (सुशक्रुनम्) पक्षी सुख- (सवितः) है सूयं ! तथा है प्रेरक परमेश्वर ! (अनुहवम् ) निरन्तर

English

Punarvasu and Sūnritā, fair Pushya, the Sun, Asleshās, Maghā lead me onward! My bliss be Svāti and benignant Chitrā, my right First Phalgunis and present Hasta.

अध्याय १९

श्लोक 8.7

स्व॒स्ति नो॑ अ॒स्त्वभ॑यं नो अस्तु॒ नमो॑ऽहोर॒त्राभ्या॑मस्तु

svasti no astvabhayaṃ no astu namo'horatrābhyāmastu

हिन्दी अर्थ

सब रोगों समेत (मे तान्) मेरे उन रोगो को (रिक्तकुम्भान्) मेरे शरीर. धट से रिक्त अर्थात् रेचित करके (परा सुव) सूयं दुर करे, या है परमेश्वर। (= सूयं ) का वर्णेन है, इसलिये प्रतीत होता है कि शरत्कालीन ज्वर शौर ऋतु मे प्रायः कम होते ह । इसलिये सूयं को इन रोगों का निवारक कहा है । रोगो के निवारण भें परभेदवरीय कृपा का भी वर्णेन हृभ्रा है । अनुहवम् भादि में “हवम्” का अथं है--खांसते हए भावाज का होना हन् शब्दे! शिवा त पाप नासिकां पुरण्यगश्चामि महताम् ॥५॥

English

Rādhas, Visākhas, gracious Anurādhā, Jyeshthā and happy- starred uninjured Mūla. Food shall be earlier Ashādhas grant me; let those that follow bring me strength and vigour;

अध्याय १९

श्लोक 9.1

शान्तिः।१-१४ वसिष्ठः (शन्तातिः) शान्तिः, बहुदैवन्यम्।अनुष्टुप्, शान्तिः, बहुदैवन्यम्।अनुष्टुप्, विराडुरोबृहती, पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः, ९ पञ्चपदा ककुम्मती, १२ त्र्यवसाना सप्तपदाऽष्टिः, १४ चतुष्पदा संकृतिः।शा॒न्ता द्यौः शा॒न्ता पृ॑थि॒वी शा॒न्तमि॒दमु॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्।शा॒न्ता उ॑द॒न्वती॒रापः॑ शा॒न्ता नः॑ स॒न्त्वोष॑धीः

śāntiḥ| 1-14 vasiṣṭhaḥ (śantātiḥ) śāntiḥ, bahudaivanyam| anuṣṭup, śāntiḥ, bahudaivanyam| anuṣṭup, virāḍurobṛhatī, pañcapadā pathyāpaṅktiḥ, 9 pañcapadā kakummatī, 12 tryavasānā saptapadā'ṣṭiḥ, 14 catuṣpadā saṃkṛtiḥ| śāntā dyauḥ śāntā pṛthivī śāntamidamurva1ntarikṣam| śāntā udanvatīrāpaḥ śāntā naḥ santvoṣadhīḥ

हिन्दी अर्थ

(वापम.) पापी (परिक्षवम्) छीकों रौर खांसीके रोग को (भप) (भक्षीमहि ) हम सेवनं करते है । (पाप) है पापी जन। (ते) तेरी (नासिकाम्) नाकं को (लिवा) शिवा नामक भरोषधियां, (च) भौर ्रपपापम् =परिक्षव रोग प्रदेशब्यापी ( हा0भा)० ) होता 8ै- का०१९। सु० ८ भयववंवेद-माष्य , १०३

English

With virtuous merit Abhijit endow me! Sravana and Sravishthās make me prosper. Satabhishak afford me ample freedom, and both the Proshtha- padas guard me safely.

अध्याय १९

श्लोक 9.2

शा॒न्तानि॑ पूर्वरू॒पाणि॑ शा॒न्तं नो॑ अस्तु कृताकृ॒तम्।शा॒न्तं भू॒तं च॒ भव्यं॑ च॒ सर्व॑मे॒व शम॑स्तु नः

śāntāni pūrvarūpāṇi śāntaṃ no astu kṛtākṛtam| śāntaṃ bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca sarvameva śamastu naḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी कटा है । जीवन मेँ परम-शक्ति जीवात्मा है। इसी के आश्वय शान्तिभ्रद कमो द्वारा चान्तिके अभिलाषी है। परमेश्वर द्वारा (संशितानि ) तनूृत की जाती.है, (येः एव ) जिनके द्वारा ही (घोरम् ) घोरकमं (ससृजे) किया गया है, (तैः एव) उनके दवारा ही (नः) किये गये भत्ति विषयसमोग,ये मन तथा इन्द्रियों द्वारा किये गये चोरकमं है ।

English

May we escape an evil sneeze, enjoy the sneeze of happy luck, And may our nostrils smelling what is pleasant pour forth fragrant scent.

अध्याय १९

श्लोक 9.3

इ॒यं या प॑रमे॒ष्ठिनी॒ वाग् दे॒वी ब्रह्म॑संशिता ।ययै॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तयै॒व शान्ति॑रस्तु नः

iyaṃ yā parameṣṭhinī vāg devī brahmasaṃśitā | yayaiva sasṛje ghoraṃ tayaiva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

पहले घोरक्मं कराते ये, वे जब शुभ कर्मं कराने वाले बन जते है, तन प्रावश्यक है । हृदयस्थ परमेदवर उपासक की वृत्तयो को तनृङृत करने में सहायक होता है । यथा--“समाधिमावनार्थः क्लेशतनूकरणाथंश्च” (योग २।४ ) ; । संितानि सम्+ शो ( तनूकरणे ) + क्त । योगसूत्रो में “तन् भौर तनु" शब्दों का जो भभिप्राय है, वही संक्ितानि पद में शो तनूकरणे का भ्रमिप्राय है । तनूकरण = सुक्ष्म करना, निबंल करना । शंन श्रो इस्पतिः श्चं॒ने। भवत्वय॑मा ॥द॥

English

These flames of Brāhmanaspati borne to all quarters in the- wind, Turn them all hither, Indra, and make them most gracious unto, me.

अध्याय १९

श्लोक 9.4

इ॒दं यत् प॑रमे॒ष्ठिनं॒ मनो॑ वां॒ ब्रह्म॑संशितम्।येनै॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तेनै॒व शान्ति॑रस्तु नः

idaṃ yat parameṣṭhinaṃ mano vāṃ brahmasaṃśitam| yenaiva sasṛje ghoraṃ tenaiva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

(मित्रः) स्नेह करनेवाला, तथा प्रदिव भावनाभों हारा होनेवाली हिखा से रक्षा करने वाला परमेश्वर (नः) हमे (राम् ) वान्तिदायक हो । (वरणः) पापों से निवारणं करनैवाला परमेदवर (शम् ) शान्तिदायक हो ॥ ६ सें परमेदवर के भिन्न-भिन्न गुणघमों का स्मरण कर परमेदवर से शान्ति को प्राथंना की गर है । परभेदवर की कृपा हो जाने पर परमेदवरोधिष्ठित (वेप्यमाना) भवःल द्वारा काम्पती हृ (मूमिः) भूमि (नः) हमे १८८ भ्रयवंवेद-माष्य का० १९॥। सु° €

English

A prayer for general protection and prosperity Gentle be heaven, gentle be earth, gentle this spacious, atmosphere.

अध्याय १९

श्लोक 9.5

इ॒मानि॒ यानि॒ पञ्चे॑न्द्रि॒याणि॒ मनः॑षष्ठानि मे हृ॒दि ब्रह्म॑णा॒ संशि॑तानि ।यैरे॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तैरे॒व शान्ति॑रस्तु नः

imāni yāni pañcendriyāṇi manaḥṣaṣṭhāni me hṛdi brahmaṇā saṃśitāni | yaireva sasṛje ghoraṃ taireva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

से नीचे की भ्रोर ढलकती हुई (भूमिः) भूमि (शम्) शान्तिप्रद हो) साथ यह भी जानना चाहे कि जसे घामिक राज के दण्ड व्यक्तिभ्रौर लिये ही होता है। अथवा--उत्कानिर्हतम्-उल्कापात इरा चोट खाया भदेश । लोहितक्षीराः-गौ के स्तनौ प्रौर ऊध मेँ क्षत आदि रोगके कारण दुध रक्त-मिश्रिते हो जाता है ! प्रथवा-इसका भरथं है लोह-घटित दुषवांली (नः) हमारी (अभिचारः) पारस्परिक विनाश्च की. भावनाएु (शम्)

English

Gentle be waters as they flow, gentle to us be plants and herbs! Gentle be signs of coming change, and that which is and is not. done!

अध्याय १९

श्लोक 9.6

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः॒ शं विष्णुः॒ शं प्र॒जाप॑तिः ।शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पतिः॒ शं नो॑ भवत्वर्य॒मा

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ viṣṇuḥ śaṃ prajāpatiḥ | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ śaṃ no bhavatvaryamā

हिन्दी अर्थ

का० १९६ । सुऽ € भथर्ववेद-ाष्य १८९ हमे (शम्) शान्तिदायक हों। (च) भीर (राहृणा) राहु के साथ सहुणा== राहू हारा आदित्य को ग्रहण लगता है+ इसके दारा भ्रादित्य के ग्रहण को सूचितं किया है राहु=॥1 कशौाछाभा॥/ रिशो 5 16- धूमकेतु = पुच्छल तारा (6011191) । पुच्छलं तारे की गति बड़ी वक्र होती है! इस का एक धना शिरोबिन्दु होता है, जो कि चमकीली विरलवाष्प द्वारा धिरा रहता है । भौर इस की एक चम्रकीली पूछ होती है, जो कमी शिरोबिन्दुके भागे की गोर होती है, गौर कभी पीदेकी भोर होती.है। इस की गति बहुत वक्र होती है, इस लिये सदा सम्भावना

English

Gentle be past and future, yea, let all be gracious unto us. Quickened by Prayer, this Goddess Vāk who standeth in the highest place,

अध्याय १९

श्लोक 9.7

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः॒ शं वि॒वस्वां॒छमन्त॑कः ।उत्पाताः॒ पार्थि॑वा॒न्तरि॑क्षाः॒ शं नो॑ दि॒विच॑रा॒ ग्रहाः॑

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ vivasvāṃchamantakaḥ | utpātāḥ pārthivāntarikṣāḥ śaṃ no divicarā grahāḥ

हिन्दी अर्थ

नौ मर्यो देषा; शं देवाः चं बृहस्पति, ॥११॥ १९० प्रथवंवेद-माष्य. का० १९1 सु० (महषंयो देवाः) महषिदेव (नः) हमे (चम्) शान्तिप्रदान करे, (देवाः) पति परमेदवर (शम्) शान्तिप्रदान करे । महषयः जिनके द्वारा चार वेदों का प्रकादा हुभा। इन सब कै - सदुपदेशो हारा. सन्मार्यगामी होकर हमं जीवनो म शान्ति-लाम करं । 1

English

By whom the awful spell was made, even through her to us be peace! Or, made more keen by Prayer, this mind that standeth in the highest place,

अध्याय १९

श्लोक 9.8

शं नो॒ भूमि॑र्वेप्यमा॒ना शमु॒ल्का निर्ह॑तं च॒ यत्।शं गावो॒ लोहि॑तक्षीराः॒ शं भूमि॒रव॑ तीर्य॒तीः

śaṃ no bhūmirvepyamānā śamulkā nirhataṃ ca yat| śaṃ gāvo lohitakṣīrāḥ śaṃ bhūmirava tīryatīḥ

हिन्दी अर्थ

परमेदवर, (धाता) सब का धारण-पोषण करनेवाला प्रमेरवर, .( लोकाः) उस के रचे लोक-लोकान्तर, (वेदा) चारों वेद, (सप्त ऋषयः) सात करे । (ब्रह्मा) चारों वेदो का ज्ञाता (मे) मुभ (शम) सुख (यच्छतु) प्रदान करे । ( विदवे) सब (देवाः) देव (मे) मूर (शमं) सुख (यच्छन्तु) प्रदान करे । (सव ) सब (देवाः) देव (मे) मुके (शम्) शुखं ( यच्छन्तु ५८. यानि कानि चिच्छान्तानिं लोके संप्तच्रषयों विदुः । इस पृथिवीलोक भें (विदुः) जानत है, (सर्वाणि) सब वे शान्तिदायक कमं (मे) मुभे (शम्) शान्तिदायक ( भवन्तु ) हों । उन सब कर्मों को करके (मे) मूके (चम्) रान्तिलाभ (अस्तु) हो! (मे) भौर मूके (भरमयम्)

English

Whereby the awful spell was made, even through this be peace to us! These five sense-organs with the mind as sixth, sharpened by

अध्याय १९

श्लोक 9.9

नक्ष॑त्रमु॒ल्काभिह॑तं॒ शम॑स्तु नः॒ शं नो॑ऽभिचा॒राः शमु॑ सन्तु कृ॒त्याः ।शं नो॒ निखा॑ता व॒ल्गाः शमु॒ल्का दे॑शोपस॒र्गाः शमु॑ नो भवन्तु

nakṣatramulkābhihataṃ śamastu naḥ śaṃ no'bhicārāḥ śamu santu kṛtyāḥ | śaṃ no nikhātā valgāḥ śamulkā deśopasargāḥ śamu no bhavantu

हिन्दी अर्थ

दायक हो, (विषे) सब (देवाः) देव (मे) मुभे (शान्तिः) शान्तिदायक हो, (सवं) सब (देवाः) देव (मे) मुभे (क्षान्तिः) शान्तिदायक हों। (शान्तिभिः) सबके प्रारा दी गई रान्तियों के कारण (शान्तिः) मेरी रान्ति बनी रहे, (शान्तिः) सदा शान्ति बनी रहै । (ताभिः) उन भरन- शान्तयो के साथ (षहम्) भै भौर हम सब (शम्) रान्ति को (भयामः) भराप्तः हो । (दह) इस भूमण्डल मे (यद्) जो (घोरम्) घोरकमं है, घातक दुःखदायी कमं है, (दह) इस भूमण्डल मेँ (यत्) जो (प्रापम.) पापकम १९२ परथर्ववेद-माष्य क।° १९ । सु° १

English

Prayer, abiding in my heart, By which the awful spell was made, even by these be peace to us.

अध्याय १९

श्लोक 9.10

शं नो॒ ग्रहा॑श्चान्द्रम॒साः शमा॑दि॒त्यश्च॑ राहु॒णा।शं नो॑ मृ॒त्युर्धू॒मके॑तुः॒ शं रु॒द्रास्ति॒ग्मते॑जसः

śaṃ no grahāścāndramasāḥ śamādityaśca rāhuṇā| śaṃ no mṛtyurdhūmaketuḥ śaṃ rudrāstigmatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

पापों के परिणाम । इसलिये “परिक्षव को पाप कहा है । परन्तु “क्तव खुजलाहट कम हो जाती है,भौर खासी द्वारा बलगम निकल जाती है । परि- नहीं, क्षव स्वास्थ्यकारी है । नासिका में खुजलाहृट, ओर गले ओौर छाती मे बलगम का कुछ काल के बिये रक जाना “क्षव” है । भक्षीमहि मज् सेवायाम् । शिवा भावला, हर, हल्दी । इन का

English

Revati and the Asvayujas bring me luck, and the Bharanis abundant riches! Benign to me be all those Lunar Mansions to which the Moon as he moves on doth honour.

अध्याय १९

श्लोक 9.11

शं रु॒द्राः शं वसवः॒ शमा॑दि॒त्याः शम॒ग्नयः॑ ।शं नो॑ मह॒र्षयो॑ दे॒वाः शं दे॒वाः शं बृह॒स्पतिः॑

śaṃ rudrāḥ śaṃ vasavaḥ śamādityāḥ śamagnayaḥ | śaṃ no maharṣayo devāḥ śaṃ devāḥ śaṃ bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

है । पुण्यगःन=वं्य, जो कि परोपकारल्पी पृण्यकमोँ .को करता भ्रा चिकित्सा करता है, लोम-मावना से नहीं । भमि मेहताम् = मिह सेचने । जमे जुकाम को द्रव बना कर प्रवाहित करं उसे स्वस्थ करना । (इमाः) ये (विषृचीः) विषूचिकाएं (वाते) वायु मेँ (ईरते) काम्पती ह" (ताः) तमाः) कल्याण करनेवाली (कृधि) कर दीजिये । विषूचीः =-सम्मवतः विषूचिका (०10198)रोग है। विषूचिका देश- भेद कालभेद भौर व्यक्तिभेदके कारण, तथा उग्र भौर मृदु भादि कीं

English

All that are in the sky, the air, the waters, on earth, on moun- tains, in the heavenly regions. Propitious, mighty, let the eight-and-twenty together deal me out my share of profit.

अध्याय १९

श्लोक 9.12

ब्रह्म॑ प्र॒जाप॑तिर्धा॒ता लो॒का वे॒दाः स॑प्तऋ॒षयो॒ऽग्नयः॑ ।तैर्मे॑ कृ॒तं स्व॒स्त्यय॑न॒मिन्द्रो॑ मे॒ शर्म॑ यच्छतु ब्र॒ह्मा मे॒ शर्म॑ यच्छतु ।विश्वे॑ मे दे॒वाः शर्म॑ यच्छन्तु॒ सर्वे॑ मे दे॒वाः शर्म॑ यच्छन्तु

brahma prajāpatirdhātā lokā vedāḥ saptaṛṣayo'gnayaḥ | tairme kṛtaṃ svastyayanamindro me śarma yacchatu brahmā me śarma yacchatu | viśve me devāḥ śarma yacchantu sarve me devāḥ śarma yacchantu

हिन्दी अर्थ

है, विनष्ट हो जाते है । मन्त्र ५ भ्रौर६ में तुविकारो का वणन हरा है । ऋत्वनुक्ल यज्ञो तथा वायु की पवित्रता के होते ये विकार नहीं रोगरहित होने सेहे परमेदवर ! (नः) हमारा (स्वस्ति प्रस्तु) १८४ प्रयर्ववेद-माष्य का० १९॥ सूु० €

English

Profit and wealth be mine, and wealth and profit! To Day and Night be adoration rendered!

अध्याय १९

श्लोक 9.13

यानि॒ कानि॑ चिच्छा॒न्तानि॑ लो॒के स॑प्तऋ॒षयो॑ वि॒दुः ।सर्वा॑णि॒ शं भ॑वन्तु मे॒ शं मे॑ अ॒स्त्वभ॑यं मे अस्तु

yāni kāni cicchāntāni loke saptaṛṣayo viduḥ | sarvāṇi śaṃ bhavantu me śaṃ me astvabhayaṃ me astu

हिन्दी अर्थ

करे । (भूतं च) भूतकाले किये गये कंमो के संस्कार (भव्यंच) भौर ४८, श्यं या प॑रमेष्ठिनी बाग देवी बरसंशिता । बाली (वाक्). मानुष वाणी ह, (यया एव ) जिसके द्वारा ही (घोरम्) घोर- का० १९ सू०.श प्रथववंवेद-भाष्य १८५;

English

Fair be my sunset, fair my morn and evening and day with. lucky chase and happy omens; With blessing and success, immortal Agni, go to the mortal and. return rejoicing.

अध्याय १९

श्लोक 9.14

पृ॒थि॒वी शान्ति॑र॒न्तरि॑क्षं॒ शान्ति॒र्द्यौः शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्ति॒र्वन॒स्पत॑यः॒ शान्ति॒र्विश्वे॑ मे दे॒वाः शान्तिः॒ सर्वे॑ मे दे॒वाः शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑भिः ।ताभिः॒ शान्ति॑भिः॒ सर्व॒ शान्ति॑भिः॒ शम॑यामो॒ऽहं यदि॒ह घो॒रं यदि॒ह क्रू॒रं यदि॒ह पा॒पं तच्छा॒न्तं तच्छि॒वं सर्व॑मे॒व शम॑स्तु नः

pṛthivī śāntirantarikṣaṃ śāntirdyauḥ śāntirāpaḥ śāntiroṣadhayaḥ śāntirvanaspatayaḥ śāntirviśve me devāḥ śāntiḥ sarve me devāḥ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ śāntibhiḥ | tābhiḥ śāntibhiḥ sarva śāntibhiḥ śamayāmo'haṃ yadiha ghoraṃ yadiha krūraṃ yadiha pāpaṃ tacchāntaṃ tacchivaṃ sarvameva śamastu naḥ

हिन्दी अर्थ

कमं (ससृजे) किया गया है (तया एव) उस मानुष वाणीद्रारा ही (नः) २७)। देवी = मानुषवाणी दिव्यगुणोंवाली है,जिखके द्वारा कि मानुष प्रशस्त" कठोरभाषणये वाणी के घोर कमं है! सत्य-प्रियमाषणे, परस्पर की प्रशंसा तथा आदर के वचन, परमेष्वर की स्तुति भादि वाणी केये कमं सबको. वेदों मेँ प्रगांसित (मनः) मन है, (येन एव). जिस मन द्वायदही (घोरम्) धोरकमं किया जाता है, (तेन.एव) उस मनद्वारा ही (नः) हम. सबःको

English

Excitement and invoking cry, ill-omened sneezing and reproof, All sounds of empty pitchers send into the distance, Savitar!

अध्याय १९

श्लोक 10.1

शान्तिः।१-१० वसिष्ठः।बहुदैवत्यम्।त्रिष्टुप्।शं न॑ इन्द्रा॒ग्नी भ॑वता॒मवो॑भिः॒ शं न॒ इन्द्रा॒वरु॑णा रा॒तह॑व्या ।शमिन्द्रा॒सोमा॑ सुवि॒ताय॒ शं योः शं न॒ इन्द्रा॑पू॒षणा॒ वाज॑सातौ

śāntiḥ| 1-10 vasiṣṭhaḥ| bahudaivatyam| triṣṭup| śaṃ na indrāgnī bhavatāmavobhiḥ śaṃ na indrāvaruṇā rātahavyā | śamindrāsomā suvitāya śaṃ yoḥ śaṃ na indrāpūṣaṇā vājasātau

हिन्दी अर्थ

सुखदायी हो जायं । (नः) हम सब के लिये ( सर्वम् ) सब कुछ (एव) ही सुख-श्राप्ति के लिये तथा (शंयोः) प्राप्त रोगो के शमन तथा रोगों के भयो से भ्रभय कटके (शम्) शान्तिदायक हों । (वाजसातौ) बल कै अदानके रेदवयं केवल परमेरवर में ही विद्यमान है । इसके द्वारा यह सूचित किया दहै है । अवोभिःन्=भग्ति हमारे भ्यवहारों का साधकहोने सेहमारो रक्षा करता है, वरुण भ्र्थातु मेघ देवता है जल का-“वदणः प्रपामधिपतिः"

English

Favour us Mitra, Varuna, and Vishnu, and Prajāpati! Gracious• to us be Indra and Brihaspati and Aryaman.

अध्याय १९

श्लोक 10.2

शं नो॒ भगः॒ शमु॑ नः॒ शंसो॑ अस्तु॒ शं नः॒ पुरं॑धिः॒ शमु॑ सन्तु॒ रायः॑ ।शं नः॑ स॒त्यस्य॑ सु॒यम॑स्य॒ शंसः॒ शं नो॑ अर्य॒मा पु॑रुजा॒तो अ॑स्तु

śaṃ no bhagaḥ śamu naḥ śaṃso astu śaṃ naḥ puraṃdhiḥ śamu santu rāyaḥ | śaṃ naḥ satyasya suyamasya śaṃsaḥ śaṃ no aryamā purujāto astu

हिन्दी अर्थ

(सुयमस्य) उत्तम यम-नियमों का (शंसः) उपदे (नः) हमे (शम्). धीष (नः) है (शम् भस्तु) शान्तिदायक हो । . ह रोद॑सी बहती शं नो अद्रिः शं नौ देवान सुहवानि सन्तु ।॥३॥ (धाता) षब का धारण-पोषण करनेवाला परमेदवर (नः ). हमै प्रपते-भपने स्थानों से स्थापित करनेवाला परमेषवर (उ) निषवय से (नः)

English

Gracious to us be trembling earth, gracious the flaming meteor stroke! Gracious be kine who yield red milk, gracious be earth when sinking down!

अध्याय १९

श्लोक 10.3

शं नो॑ धा॒ता शमु॑ ध॒र्ता नो॑ अस्तु॒ शं न॑ उरू॒ची भ॑वतु स्व॒धाभिः॑ ।शं रोद॑सी बृह॒ती शं नो॒ अद्रिः॒ शं नो॑ दे॒वानां॑ सु॒हवा॑नि सन्तु

śaṃ no dhātā śamu dhartā no astu śaṃ na urūcī bhavatu svadhābhiḥ | śaṃ rodasī bṛhatī śaṃ no adriḥ śaṃ no devānāṃ suhavāni santu

हिन्दी अर्थ

हमे (शम् अस्तु) शान्ति रौर सुख प्रदान करनेवाला हो । (उरूची ) सब पर्न दवारा (नः) हमे (शम्) शान्ति भौर, सु प्रदान करनेवाली (मवतु) हो । (बृहती) महती (सेदसी) परमेष्वयीय ख-शक्ति (चम्). शान्ति मौर १९४ भथवंवेद-भाष्य का० १६९ ॥ सु° १० के सुकृतानि) सुकमं (नः) हमे (शम्) शान्ति भ्रौर सुख देनेवाले (सन्तु)

English

Gracious be meteor-stricken constellation, gracious to us be magic spells and witchcraft! Gracious to us be buried charms, and gracious the meteors and the portents of the region!

अध्याय १९

श्लोक 10.4

शं नो॑ अ॒ग्निर्ज्योति॑रनीको अस्तु॒ शं नो॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒श्विना॒ शम्।शं नः॑ सु॒कृतां॑ सुकृ॒तानि॑ सन्तु॒ शं न॑ इषि॒रो अ॒भि वा॑तु॒ वातः॑

śaṃ no agnirjyotiranīko astu śaṃ no mitrāvaruṇāvaśvinā śam| śaṃ naḥ sukṛtāṃ sukṛtāni santu śaṃ na iṣiro abhi vātu vātaḥ

हिन्दी अर्थ

(निरु० १२।१।१) । इषिरः इष् गतौ । ज्योतिरनीकः== प्रथवा जिस के भग्नशिखा से बहुत दुर तक उस की ज्योति फली हृद होती है । प्रनीक = (पूर्वहूतौ ) प्रातःकाल की प्रथम-डपासना मेँ परमेहवरीय सहायता के भ्राह्खान में हम प्रार्थना करते है कि (चावापृधिवी ) चुलोक भौर पृथिवी.

English

Kind be the Powers who seize the Moon, with Rāhu be Ādityas kind! Favour us Death and Cornet, and Rudras with penetrating. might!

अध्याय १९

श्लोक 10.5

शं नो॒ द्यावा॑पृथि॒वी पू॒र्वहू॑तौ॒ शम॒न्तरि॑क्षं दृ॒शये॑ नो अस्तु ।शं न॒ ओष॑धीर्व॒निनो॑ भवन्तु॒ शं नो॒ रज॑स॒स्पति॑रस्तु जि॒ष्णुः

śaṃ no dyāvāpṛthivī pūrvahūtau śamantarikṣaṃ dṛśaye no astu | śaṃ na oṣadhīrvanino bhavantu śaṃ no rajasaspatirastu jiṣṇuḥ

हिन्दी अर्थ

कारण हमारी दृष्टिकां विचघातकन हो। (भ्रोषधीः) भ्रोषधियां प्रर (वनिनः) वनो के वृक्ष (नः) हमे (चम्) चान्तिदा क प्रौर सुखदायक का०. १९) सु° १० मरथवेवेद-भाष्य १११५ (मवन्तु हों । (रजसः पतिः) मनोरञ्जक.ूलोक का एकाधिपति (जिष्णुः) सदा विजयी होकर (नः) हम प्रजाजनों को (शम्) शछान्तिदायक भौर

English

Rudras and Vasus favour us, Ādityas, Agnis favour us!

अध्याय १९

श्लोक 10.6

शं न॒ इन्द्रो॒ वसु॑भिर्दे॒वो अ॑स्तु॒ शमा॑दि॒त्येभि॒र्वरु॑णः सु॒शंसः॑ ।शं नो॑ रु॒द्रो रु॒द्रेभि॒र्जला॑षः॒ शं न॒स्त्वष्टा॒ ग्नाभि॑रि॒ह शृ॑णोतु

śaṃ na indro vasubhirdevo astu śamādityebhirvaruṇaḥ suśaṃsaḥ | śaṃ no rudro rudrebhirjalāṣaḥ śaṃ nastvaṣṭā gnābhiriha śṛṇotu

हिन्दी अर्थ

(सुशंसः) पदार्थो के गुणधर्मो का यथार्थं कथन करनेवाला सुप्रशंसनीय सुखदायक हो । (त्वष्टा) संसारके रूपों गौर भ्राकृतियों का रचयिता कारीगर परमेश्वर (ग्नाभिः) वेदवाणियों हारा की गई हमारी प्राधनाभों को (इह) हमारे इन्दी जीवनं मे (धृणोतु) सुन ले, भौर (नः) हें अभिप्राय यह कि-“भ्राचायें को पिले ब्रह्मचारी होना चारियों का भाचार्यं बने । बात्यकाल से लेकर वसृकाल तक ब्रह्मचारी ने चरििनिर्माण. करना है । भतः इव काल के ब्रहमाचारियो के भ्राचायों को

English

Favour us mighty Rishis, Gods, Goddesses, and Brihaspati! Brahma, Dhātar, Prajāpati, Worlds, Vedas, Agnis, Rishis Seven.

अध्याय १९

श्लोक 10.7

शं नः॒ सोमो॑ भवतु॒ ब्रह्म॒ शं नः॒ शं नो॒ ग्रावा॑णः॒ शमु॑ सन्तु य॒ज्ञाः ।शं नः॒ स्वरू॑णा मि॒तयो॑ भवन्तु॒ शं नः॑ प्र॒स्वः॑१ शम्व॑स्तु॒ वेदिः॑

śaṃ naḥ somo bhavatu brahma śaṃ naḥ śaṃ no grāvāṇaḥ śamu santu yajñāḥ | śaṃ naḥ svarūṇā mitayo bhavantu śaṃ naḥ prasvaḥ1 śamvastu vediḥ

हिन्दी अर्थ

१९६ प्रथवेद-माष्य का० १९॥सु० १९ कौ मन्त्र में द का है । मन्त में ख का विशोषण है-“जलाषः"+ जलाषम् ्छउदकम. (निषं० ११२) । ख संहारकारी है । मृत्यु मी संहारकारी है । दर्सालये भ्रथर्व° ११।५।१४ मँ भावाय को “मृत्यु” भी कहा है। तथा जलाष दो रू्पोवाला होना चाहिए । वह समय परदद्रभी हो, भौर

English

All these have blessed my happy way. May Indra be my guardian, may Brahmā protect and shelter me.

अध्याय १९

श्लोक 10.8

शं नः॒ सूर्य॑ उरु॒चक्षा॒ उदे॑तु॒ शं नो॑ भवन्तु प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।शं नः॒ पर्व॑ता ध्रु॒वयो॑ भवन्तु॒ शं नः॒ सिन्ध॑वः॒ शमु॑ स॒न्त्वापः॑

śaṃ naḥ sūrya urucakṣā udetu śaṃ no bhavantu pradiśaścatasraḥ | śaṃ naḥ parvatā dhruvayo bhavantu śaṃ naḥ sindhavaḥ śamu santvāpaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रधर्व० ११।५।१४ मे भावयं को “वरुण.मी कंहा है। वर्ण का अर्थं कअपने-भ्रपने विषयं के उत्तम-प्रव्ता होने चाहिए । (सोमः) जल (नः) हमे (शम्) शान्तिदायके तथा सुखदायक दायक तथा सुखदायक हो, (प्रावाणः) वेदविद्या के विदान् (नः) हमें

English

May all the Gods protect me, may the Gods united shield me well. May all alleviations in the world which the Seven Rishis know.

अध्याय १९

श्लोक 10.9

शं नो॒ अदि॑तिर्भवतु व्र॒तेभिः॒ शं नो॑ भवन्तु म॒रुतः॑ स्व॒र्काः ।शं नो॒ विष्णुः॒ शमु॑ पू॒षा नो॑ अस्तु॒ शं नो॑ भ॒वित्रं॒ शम्व॑स्तु वा॒युः

śaṃ no aditirbhavatu vratebhiḥ śaṃ no bhavantu marutaḥ svarkāḥ | śaṃ no viṣṇuḥ śamu pūṣā no astu śaṃ no bhavitraṃ śamvastu vāyuḥ

हिन्दी अर्थ

हो, विदिः) यजभरूमि, यंजञदाख् तथा यञ्चकुण्ड (ठ) नि्वय से (शम्) १. तया “सोम प्रोषौनामधिपतिः” (पारस्कर गृहासूत् १।४।१०) । तथा लोम प्रोषवीनिशदकामत्" (यवं ° १९।१४।४६) । सोम = ४४४१० (भरापटे) । . कार १९। सु० १० सथववेद-माष्य १९७ शान्ति तथा सुख देता हृपरा (उदेतु) उदय को प्राप्त हो । (चतन्ः) धारां

English

Be kind and gracious unto me. Bliss and security be mine! Earth alleviation, air alleviation, heaven alleviation, waters alleviation, plants alleviation,

अध्याय १९

श्लोक 10.10

शं नो॑ दे॒वः स॑वि॒ता त्राय॑माणः॒ शं नो॑ भवन्तू॒षसो॑ विभा॒तीः ।शं नः॑ प॒र्जन्यो॑ भवतु प्र॒जाभ्यः॒ शं नः॒ क्षेत्र॑स्य॒ पति॑रस्तु शं॒भुः

śaṃ no devaḥ savitā trāyamāṇaḥ śaṃ no bhavantūṣaso vibhātīḥ | śaṃ naḥ parjanyo bhavatu prajābhyaḥ śaṃ naḥ kṣetrasya patirastu śaṃbhuḥ

हिन्दी अर्थ

११।३।३१)1 सोमम्=सोम का अभिप्राय है जल-“श्रोमो वीदधामधिपतिः" (भ्रयवं ५।२४५७)। जल के दारा प्रौषधिययों मे रलो की वृद्धि होती है । रसो की वृद्धिके कारण भरोषधियां रोगोंका शमन करश्नौर रोगभयोंते डा कर ह्मे सुख देती है । वाजसातौ =वाज = बल (निघ २।९) + साति का०.१९। सु० १० भवर्ववेदे-माष्यं १९३ सोत है । सोम = ५४० (भ्रापटे) । (भगः) ६ प्रकार कामग (नः) हमे (लम्) शान्तिदायक हो, (शंस) महाजनो के सुवचन (नः) हमे (उ) निदचय चे (शम् प्रस्तु) शान्तिदायक

English

Favour us Mitra, Varuna, Vivasvān, and the Finisher, Portents on earth and in the air, and planets wandering in heaven!

अध्याय १९

श्लोक 11.1

शान्तिः।१-६ वसिष्ठः।बहुदैवत्यम्।त्रिष्टुप्।शं नः॑ स॒त्यस्य॒ पत॑यो भवन्तु॒ शं नो॒ अर्व॑न्तः॒ शमु॑ सन्तु॒ गावः॑ ।शं न॑ ऋ॒भवः॑ सु॒कृतः॑ सु॒हस्ताः॒ शं नो॑ भवतु पि॒तरो॒ हवे॑षु

śāntiḥ| 1-6 vasiṣṭhaḥ| bahudaivatyam| triṣṭup| śaṃ naḥ satyasya patayo bhavantu śaṃ no arvantaḥ śamu santu gāvaḥ | śaṃ na ṛbhavaḥ sukṛtaḥ suhastāḥ śaṃ no bhavatu pitaro haveṣu

हिन्दी अर्थ

-घमुद्र तथा नदियां (नः) हमें (नः) हमे (शम्) शान्तिदायक तथा सुख- दायक हं, (भ्रापः) जल (उ) निदचय से (शम्) शान्तिदायक तथा सुख- निवास शान्ति तथा सुख का कारण होता है, तथा ओतो भौर गोषधिर्यो ६८. क्षं नो अदिति्ेबतु वतेभिः घं नो अवन्तु -मस्त॑ः सरकाः । शान्तिदायकं तथा सुखदायक श, (पूषा) पौष्टिक भन्न प्रदान करनेवाली

English

trees alleviation, all Gods my al- leviation, collective Gods my alleviation, alleviation by allevia- tions. By these alleviations, these universal alleviations, I allay all that is terrific here,

अध्याय १९

श्लोक 11.2

शं नो॑ दे॒वा वि॒श्वदे॑वा भवन्तु॒ शं सर॑स्वती स॒ह धी॒भिर॑स्तु ।शम॑भि॒षाचः॒ शमु॑ राति॒षाचः॒ शं नो॑ दि॒व्याः पार्थि॑वाः॒ शं नो॒ अप्याः॑

śaṃ no devā viśvadevā bhavantu śaṃ sarasvatī saha dhībhirastu | śamabhiṣācaḥ śamu rātiṣācaḥ śaṃ no divyāḥ pārthivāḥ śaṃ no apyāḥ

हिन्दी अर्थ

(भरस्तु) हो । ५ भवित्र (नः) हमे अभ्) शान्ति तथा शुखं देवे, (वायुः) वायु (उ) निचय ते (शम् प्रसत) शान्ति तधा सुखं देवे । भद्रितिः=प्र-+-दो भवसण्डने । अदितिः कोद्नानरं (निषं० १।११), १९०८ जथववेद-माष्य का० १९ । सु० ११ मरुतः. “उदीरयत भरतः सभुत्रतस्त्वेषो धर्को नथ उत पातया" (मरथवं० ६९. पं नो देवः सविता प्रा्यमाणः क्षं नो भवन्तृषसों विभातीः ।

English

all that is cruel, all that is wicked. This hath been calmed, this is now auspicious. Let all be favourable to us.

अध्याय १९

श्लोक 11.3

शं नो॑ अ॒ज एक॑पाद् दे॒वो अ॑स्तु॒ शमहि॑र्बु॒ध्न्यः॑१ शं स॑मु॒द्रः ।शं नो॑ अ॒पां नपा॑त् पे॒रुर॑स्तु॒ शं नः॒ पृश्नि॑र्भवतु दे॒वगो॑पा

śaṃ no aja ekapād devo astu śamahirbudhnyaḥ1 śaṃ samudraḥ | śaṃ no apāṃ napāt perurastu śaṃ naḥ pṛśnirbhavatu devagopā

हिन्दी अर्थ

(्रायमाणः) पालनं करता हूुभ्रा (देवः) शक्तिप्रदाता (सविता) के लिये (शं भवतु) शान्तिदायक तथा सुखदायक हो, (कषेत्रस्य) खेतियों सवारी हारा (नः) है (शम्) सुखदायी हो, (उ) तथा भावः) गौए तथा हस्तक्रिया भे कुशल (सुकृतः) शवेष्ठ कारीगर (नः) हमें (शम्) सुखं प्रदानं करं (पितरः) माता-पिता भाचायं भ्रादि (हवेषु) सत्कारपूर्वंक

English

A prayer for the same Befriend us with their aids Indra and Agni, Indra and Varuna who receive oblations!

अध्याय १९

श्लोक 11.4

आ॒दि॒त्या रु॒द्रा वस॑वो जुषन्तामि॒दं ब्रह्म॑ क्रि॒यमा॑णं॒ नवी॑यः ।शृ॒ण्वन्तु॑ नो दि॒व्याः पार्थि॑वासो॒ गोजा॑ता उ॒त ये य॒ज्ञिया॑सः

ādityā rudrā vasavo juṣantāmidaṃ brahma kriyamāṇaṃ navīyaḥ | śṛṇvantu no divyāḥ pārthivāso gojātā uta ye yajñiyāsaḥ

हिन्दी अर्थ

का० १६ । घुऽ ११ भर्वेवेद-माष्य १९९ ७१. क्ष नों देवा विश्वदेवा मवन्तु कं खरंखती सइ घौ्भिरस्तु । (शं भवन्तु) शान्तिदायक तथा सुखदायक हों । (सरस्वती) ज्ञानमयी वेद-. ४।१९०) महर्षि दयानन्द । धीभिः धीः कर्मनाम (निधं २।१). १ भभि- ७२. कं नो अज एकपाद् देवो अस्तु शमहिवष्य १: शं समद्र; ।

English

Indra and Soma give health, wealth and comfort, Indra and Pūshan be our strength in battle!

अध्याय १९

श्लोक 11.5

ये दे॒वाना॑मृ॒त्विजो॑ य॒ज्ञिया॑सो॒ मनो॒र्यज॑त्रा अ॒मृता॑ ऋत॒ज्ञाः ।ते नो॑ रासन्तामुरुगा॒यम॒द्य यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒ सदा॑ नः

ye devānāmṛtvijo yajñiyāso manoryajatrā amṛtā ṛtajñāḥ | te no rāsantāmurugāyamadya yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ

हिन्दी अर्थ

शं न अपां नपात् पेर्र॑स्त॒ छं नः पृश्निमंबतु. देवगोपा ॥३॥ (पेषः) जो कि जल विलाती है, (नः) हरमे (चम्) सुखदायिका हो, (देव- (नः) हमें (चं भवतु) सुखदायिका हो 1 हि भरज एकपाद् =“्रजनः (== गमनः), एकेन पादेन" पाति" (निर०

English

Auspicious friends to us be Bhaga. Sansa, auspicious be Pur- andhi and all Riches, The blessing of the true and well-conducted and Aryaman in many forms apparent.

अध्याय १९

श्लोक 11.6

तद॑स्तु मित्रावरुणा॒ तद॑ग्ने॒ शं योर॒स्मभ्य॑मि॒दम॑स्तु श॒स्तम्।अ॒शी॒महि॑ गा॒धमु॒त प्र॑ति॒ष्ठां नमो॑ दि॒वे बृ॑ह॒ते साद॑नाय

tadastu mitrāvaruṇā tadagne śaṃ yorasmabhyamidamastu śastam| aśīmahi gādhamuta pratiṣṭhāṃ namo dive bṛhate sādanāya

हिन्दी अर्थ

१. एक =भल्प । यथा--एकोऽत्याषं प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साषारणे है । यथा “त्राह तदुख्गायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि" (ऋ ० १।१५४।६ । समग्र विद॑वं की रा कर रहा है । यंथा-"पाचोऽस्यः विहैवा भूतानि च्रिपा- त्यनन्तरायाः भंजाया नामयम् ( निद० ८।२।५) । जलो की प्रजा है मेव, परौर मेष की प्रजा है विद्युत् । पेरः-मीपीभ्वां रः (उणा० ४। १०२) । परिनः= पृथिवी (तं० त्रा १।४।१४५), तथा सायण छग्वेदमाष्य

English

Kind unto us be Maker and Sustainer and the far-reaching One with godlike nature.

अध्याय १९

श्लोक 12.1

शान्तिः।१ वसिष्ठः।उषा।त्रिष्टुप्।उ॒षा अप॒ स्वसु॒स्तमः॒ सं व॑र्तयति वर्त॒निं सु॑जा॒तता॑ ।अ॒या वाजं॑ दे॒वहि॑तं सनेम॒ मदे॑म श॒तहि॑माः सु॒वीराः॑

śāntiḥ| 1 vasiṣṭhaḥ| uṣā| triṣṭup| uṣā apa svasustamaḥ saṃ vartayati vartaniṃ sujātatā | ayā vājaṃ devahitaṃ sanema madema śatahimāḥ suvīrāḥ

हिन्दी अर्थ

७६. जओदवित्या दरा बसंबो जुषन्तामिदं अहम करियमाणं नीः । ध्वन नो द्विव्या; पार्थिवासो गोजाता उत ये यदियास॥४॥ तथा वसुं ब्रहमीवारी (इदम ) इस (क्रियमोणम.) कयि जा रहे (नवीयः) करे । भ्रौर (ये) जो (दिव्याः) दिष्यगुणो वाले (पाथिवासः) पूथिवीवाप्री धिकारी तथा पजाह ब्रह्मचारो-गण ह, वै मी (नः) हमारी ब्रह्मोपासना कां (शुण्वन्तु) ववण करं ।

English

Auspicious unto us be Earth and Heaven, the Mountain and the Gods’ fair invocations.

अध्याय १९

श्लोक 13.1

एकवीरः।१-११ अप्रतिरथः।इन्द्रः।त्रिष्टुप्, ३-६, ११ भुरिक्।इन्द्र॑स्य बा॒हू स्थवि॑रौ॒ वृषा॑णौ चि॒त्रा इ॒मा वृ॑ष॒भौ पा॑रयि॒ष्णू।तौ यो॑क्षे प्रथ॒मो योग॒ आग॑ते॒ याभ्यां॑ जि॒तमसु॑राणां॒ स्व॑१र्यत्

ekavīraḥ| 1-11 apratirathaḥ| indraḥ| triṣṭup, 3-6, 11 bhurik| indrasya bāhū sthavirau vṛṣāṇau citrā imā vṛṣabhau pārayiṣṇū| tau yokṣe prathamo yoga āgate yābhyāṃ jitamasurāṇāṃ sva1ryat

हिन्दी अर्थ

(षे) जो (देशानाम्) ४८ प +र (त्विजः) .ऋतुयावी है -(यन्ञि- (भरमूताः) नीब बन्पुकत, दथा. (ऋताः). यथायथा है (ति) वै (भध) इ्ञाज की शुम चद त (नः) हवः (उरगाय) भहासतुतयः परमेदवरं की कत्याणमागो द्वारा (नः) हमारी (सदा पातं) सदा रक्षा कीजिये ।

English

Favour us Agni with his face of splendour, and Varuna and’ Mitra and the Asvins.

अध्याय १९

श्लोक 13.2

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न भी॒मो घ॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम्।सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः श॒तं सेना॑ अजयत् सा॒कमिन्द्रः॑

āśuḥ śiśāno vṛṣabho na bhīmo ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām| saṃkrandano'nimiṣa ekavīraḥ śataṃ senā ajayat sākamindraḥ

हिन्दी अर्थ

- व्यवहार लीन होने लगते है । इससे योगी को बल ओौर उत्साह प्राप्त हो शक्तिशाली, (चित्रा == चित्रौ) बदृमृत कायं करनेवाली है, (इमा इमौ) परौरये (वृषमौ) भस्त्रों की वर्षा करती हुरई' चमकती है, (पारयिष्णु) तथा का मुखिया म राजा, (योगे आगते) प्रवर भ्राने पर (तौः) सेनापति की सुख-साधन है, (तत्) - उन (जितम्) जीत लिया जाता है ।

English

Be the God Indra with the Vasus friendly, and with Ādityas Varuna who blesseth.

अध्याय १९

श्लोक 13.3

सं॒क्रन्द॑नेनानिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुना॑ऽयो॒ध्येन॑ दुश्च्यव॒नेन॑ धृ॒ष्णुना॑ ।तदिन्द्रे॑ण जयत॒ तत् स॑हध्वं॒ युधो॑ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा॑

saṃkrandanenānimiṣeṇa jiṣṇunā'yodhyena duścyavanena dhṛṣṇunā | tadindreṇa jayata tat sahadhvaṃ yudho nara iṣuhastena vṛṣṇā

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १३ भथववंवेद-माष्य २०३ वाला, (वृषमो न) चक्तिशाली बेल के सदुक्च (भीमः) भयप्रद, (घनाघनः) गहरी चोट मारनेवाला, (चषणीनाम्) चत्रु के प्रजाजन मेँ (क्षो मणः) हलचल मचा देनेवाला, (संक्रन्दनः) शवुभों को ललकारनेवाला, भौर उन्हं खला देने- चाहिए । एसा सेनापति (साकम्) एक साथ उमड़ी हृरद (शतं धेनाः) घो सेनाभों पर (भजयत) विजयपा लेता है । चतं सेनाः साकम् = हम लोगो के साथ प्रनेकों सेनाभरों को जीतता

English

Kind with the Rudras be the healer Rudra, and with the Dames here Tvashtar kindly hear us. Kind unto us be Soma and Devotions, kind be the sacrifice and

अध्याय १९

श्लोक 13.4

स इषु॑हस्तैः॒ स नि॑ष॒ङ्गिभि॑र्व॒शी संस्र॑ष्टा॒ स युध॒ इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ ।सं॒सृ॒ष्ट॒जित् सो॑म॒पा बा॑हुश॒र्ध्यु॑१ग्रध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता॑

sa iṣuhastaiḥ sa niṣaṅgibhirvaśī saṃsraṣṭā sa yudha indro gaṇena | saṃsṛṣṭajit somapā bāhuśardhyu1gradhanvā pratihitābhirastā

हिन्दी अर्थ

(संक्रन्दनेन ) शतरुभों को ललकारनेवाले, ओर उुलानेवाले, (अनि- मिषेण) सदा जागरूक, (जिष्णुना) जयश्शील, (भयोध्येन) जिसके साथ अपवे हाथ में रखनेवले, (वृष्णा) भ्रषनी प्रजा पर सुखो की, तथा परप्रजा (युधः नरः) है नर-योद्धाभ्रो ! तुम (तत्) उस सेनाशत को (जयत). वहे सेनापति (निषद्किभिः) सदा साथ रहनेवाले, बन्दुक-तोप भादि से

English

Stones for pressing. Kind be the fixing of the Sacred Pillars, kind be the tender

अध्याय १९

श्लोक 13.5

ब॒ल॒वि॒ज्ञा॒यः स्थवि॑रः॒ प्रवी॑रः॒ सह॑स्वान् वा॒जी सह॑मान उ॒ग्रः ।अ॒भिवी॑रो अ॒भिष॑त्वा सहो॒जिज्जैत्र॑मिन्द्र॒ रथ॒मा ति॑ष्ठ गो॒विद॑म्

balavijñāyaḥ sthaviraḥ pravīraḥ sahasvān vājī sahamāna ugraḥ | abhivīro abhiṣatvā sahojijjaitramindra rathamā tiṣṭha govidam

हिन्दी अर्थ

(सः) वह (इन्द्रः) सेनापति (युषः) योद्धारौ के (षणेन) समूह कै हारा (संजलष्टा) शुभो के साथ संसर्गे करता वा भिडता है । संसष्टजित्) - बह भिड़ शतरुभों पर विजय पाता, (सोमपाः) सोभ प्रादि बलकारी पोषधियों के रसो का पान करता, मौर वीर्यं का रक्षक होता है। वह (बाहृ्र्धी हिताभिः) प्रत्येक का हित करनेवाली निन सेनार्भो के साथ (अस्ता) शतरुभ्रो को परास्त करता है । इष हस्तैः शस्तो की हाथों भँ रखने वाले; तथा निषद्जखिभिः+= जिन के पास भु डी (= बन्दुक) शतध्नी ( = तोप) प्रौर भाग्नेय आदि बहूत से की गर्द सेना के साथ (यजु १७।३५) महषि दयानन्द ।

English

Grass, and kind the Altar. May the far-seeing Sun rise up to bless us: be the four quarters- of the heaven auspicious.

अध्याय १९

श्लोक 13.6

इ॒मं वी॒रमनु॑ हर्षध्वमु॒ग्रमिन्द्रं॑ सखायो॒ अनु॒ सं र॑भध्वम्।ग्रा॒म॒जितं॑ गो॒जितं॒ वज्र॑बाहुं॒ जय॑न्त॒मज्म॑ प्रमृ॒णन्त॒मोज॑सा

imaṃ vīramanu harṣadhvamugramindraṃ sakhāyo anu saṃ rabhadhvam| grāmajitaṃ gojitaṃ vajrabāhuṃ jayantamajma pramṛṇantamojasā

हिन्दी अर्थ

सेनापति ¡ भ्राप (बलविज्ञायः) भ्रपने सैनिक बल को जानते, (स्थविरः) तेजस्वी, (भ्रभिवीरः) वीर संनिकों से धिरे हए, (अभिषत्वा) शत्रु विना- शक सेनिकों वाले, (सहोजित्) तथा निजवनल्ल से विजेता हँ । (गोविदन्) ८१. मं कीरमदुं इषष्वुग्रमिनतरं सखायो अनु सं ष्वम् । (्रामनितम्) शभुम के समू पर विजय. पानेवाले, (गोजितम्)

English

Auspicious be the firmly-seated Mountains, auspicious be the Rivers and the Waters.

अध्याय १९

श्लोक 13.7

अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽदा॒य उ॒ग्रः श॒तम॑न्यु॒रिन्द्रः॑ ।दु॒श्च्य॒व॒नः पृ॑तना॒षाड॑यो॒ध्यो३ऽस्माकं॒ सेना॑ अवतु॒ प्र यु॒त्सु

abhi gotrāṇi sahasā gāhamāno'dāya ugraḥ śatamanyurindraḥ | duścyavanaḥ pṛtanāṣāḍayodhyo3'smākaṃ senā avatu pra yutsu

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १३ प्रथवेवेद-माष्य २०४ प्रकृति बाले (इन्द्रम् ) सेनापति के (भनु) अनुकल होकर, (सखायः) है समान गाहमानः) सक्षात् गाहता हृभा, (प्रदायः) चात्रुभों को दायमागों से बरिन्चित कर देनेवाला, (उग्रः) उनके लिये उग्ररूप, (शतमन्युः ) तथा उन भ्रदायः पदपाठ में प्रायः “अदयः पाठ मिलता । ऋष्वेद, साम- वेद, यजुवद मे ““श्रवयः”" पाठ ह 1 तैत्तिरीय संहिता, म॑त्रायणी संहिता भौर

English

May Aditi through holy works be gracious, and may the Maruts,_ loud in song, be friendly. May Vishnu give felicity, and, Pūshan, and Air that cherisheth. our lives, and Vāyu.

अध्याय १९

श्लोक 13.8

बृह॑स्पते॒ परि॑ दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हामित्राँ॑ अप॒बाध॑मानः ।प्र॒भ॒ञ्जंछत्रू॑न् प्रमृ॒णन्न॒मित्रा॑न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता त॒नूना॑म्

bṛhaspate pari dīyā rathena rakṣohāmitrā~ apabādhamānaḥ | prabhañjaṃchatrūn pramṛṇannamitrānasmākamedhyavitā tanūnām

हिन्दी अर्थ

“द्रदयः'“पाठ होना चाहिए ।“'प्रदायः"का भरथं होगा शत्रुर्भों को उनके दाय- भागों भर्थात् पंतृक-सम्पत्तियो से वि्वित कर देनेवाला ॥ (बृहस्पते) है ब्रहती सेना क पति ! !(रथेन) -रथारूढ होकर आप काटिए । (रक्षोहा ) भाप इन राक्षसो का हनन करनेवाले, तथा (भपबाघ- (इन्द्रः) मुखिया सेनाघीश (एषाम्) इन संनिकों का (नेता) नायक हो, मागेदक्षंक हो । (बहस्पतिः) भौर इस बृहती सेना का रक्षक भधिपति (दक्षिणा) सेनार्भो के दाहिनी भोर हो । (यक्ञः) शत्रु सेना के साथ संग करनेवाला अर्थात् उनसे भिडनेवाला, भौर (सोमः) भ्रपनी सेनाभ्रों को प्रेरणा देनेवाला अधिकारी (पुर एतु) सेना के भरागे-भागे चले। तथा

English

Prosper us Savitar, the God who rescues, and let the radiant. Mornings be propitious.

अध्याय १९

श्लोक 13.9

इन्द्र॑ एषां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पु॒र ए॑तु॒ सोमः॑ ।दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ यन्तु॒ मध्ये॑

indra eṣāṃ netā bṛhaspatirdakṣiṇā yajñaḥ pura etu somaḥ | devasenānāmabhibhañjatīnāṃ jayantīnāṃ maruto yantu madhye

हिन्दी अर्थ

नाम्) भ्रौर उन पर विजयं पाती हुई (देवसेनानाम्) दिन्य सेनाभों स्त्रो हारा जलवर्षा करनेवाले संनिक हों । यज्ञः = यज् संगतिकरणे । सोमः = षृ प्रेरणे । देव = दिव् विजिगीषा। मरुतः == मानसून वायुपरों के सदश . जलवर्षा करनेवाले संनिकं ( देवो- कां १९ । सु° १० । मन्त्र €) । महामनसां यूबनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥१०॥

English

Propitious to our children be Pārjanya, kind to us be the field’s benign Protector! A continuation of Hymn 10

अध्याय १९

श्लोक 13.10

इन्द्र॑स्य॒ वृष्णो॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ आदि॒त्यानां॑ म॒रुतां॒ शर्ध॑ उ॒ग्रम्।म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोषो॑ दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात्

indrasya vṛṣṇo varuṇasya rājña ādityānāṃ marutāṃ śardha ugram| mahāmanasāṃ bhuvanacyavānāṃ ghoṣo devānāṃ jayatāmudasthāt

हिन्दी अर्थ

यत्पुरषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । इस मन्त पर महषि दयानन्द लिखित भावाथ--“"जब बाह्य - सामभ्री (मित्रावरुणा) है स्नेह करने वाले, तथा कष्टों का निवारण करने हो, भौर (तत्) वह (योः) कष्टों का निवारण हो । तथा (भग्ने) है सर्वा-

English

Favour us noble actions of the pious; impetuous Vāta blow on, us with favour! Early invoked may Heaven and Earth be friendly, and Air’s mid-region good for us to look

अध्याय १९

श्लोक 13.11

अ॒स्माक॒मिन्द्रः॒ समृ॑तेषु ध्व॒जेष्व॒स्माक॒ या इष॑व॒स्ता ज॑यन्तु ।अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्मान् दे॑वासोऽवता॒ हवे॑षु

asmākamindraḥ samṛteṣu dhvajeṣvasmāka yā iṣavastā jayantu | asmākaṃ vīrā uttare bhavantvasmān devāso'vatā haveṣu

हिन्दी अर्थ

अया बाज देवहितं सनेम मदेम शतर्दिमाः सुवीरा । १ को, तथा (वतंनिम्) उसके वर्ताव = व्यवहार को (अप संवर्तयति) हटा देती है । (भया) इस प्रज्ञा हारा हम (देवहितम् ) देव बनने के लिये हित- होकर (शतहिमाः) सौ वषो तक (मदेम) प्रसन्न रहते ह । भवि हो जाता है, तब उसकी राजसिक गौर तामसिक वृत्तियां रौरं उनके

English

on. To us may herbs and forest trees be gracious, gracious the Lord victorious of the region.

अध्याय १९

श्लोक 14.1

अभयम्।१ अथर्वा।द्यावापृथिवी।त्रिष्टुप्।इ॒दमु॒च्छ्रेयो॑ऽव॒सान॒मागां॑ शि॒वे मे॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॑भूताम्।अ॒स॒प॒त्नाः प्र॒दिशो॑ मे भवन्तु॒ न वै त्वा॑ द्विष्मो॒ अभ॑यं नो अस्तु

abhayam| 1 atharvā| dyāvāpṛthivī| triṣṭup| idamucchreyo'vasānamāgāṃ śive me dyāvāpṛthivī abhūtām| asapatnāḥ pradiśo me bhavantu na vai tvā dviṣmo abhayaṃ no astu

हिन्दी अर्थ

चारियों का, (मरुताम्) मानसून वायुं के सदुश जलव॑र्षा करनेवालो का, मनस्वी भौर महाय वाले, (भुवनच्यवानाम्) मानो भुवन को कम्पा देनेवाले, (जयताम् ) जौतते हुए (देवानाम्) - विजिगीषु सैनिकों का (घोषः) जयघोष (उदस्थात् ) उरा है । मरताम् देखो १९१०९) ) का० १९। सु° १५ प्रथरववेद-भाष्य २०७ (अस्माकम्) हमारे (याः) जो (इषवः) वाण है, (ताः) वे (जयन्तु) विजयी

English

May the great Lords of Truth protect and aid us: blest to us be our horses and our cattle.

अध्याय १९

श्लोक 15.1

अभयम्।१-६ अथर्वा।१-४ इन्द्रः, मन्त्रोक्ताः।त्रिष्टुप्, १ पथ्याबृहती, २, ५ जगती, ३ विराट् पथ्यापङ्क्तिः।यत॑ इन्द्र॒ भया॑महे॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कृधि ।मघ॑वंछ॒ग्धि तव॒ त्वं न॑ ऊ॒तिभि॒र्वि द्विषो॒ वि मृधो॑ जहि

abhayam| 1-6 atharvā| 1-4 indraḥ, mantroktāḥ| triṣṭup, 1 pathyābṛhatī, 2, 5 jagatī, 3 virāṭ pathyāpaṅktiḥ| yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi | maghavaṃchagdhi tava tvaṃ na ūtibhirvi dviṣo vi mṛdho jahi

हिन्दी अर्थ

पृथिवीलोक (मे) मेरे लिये (शिवे) सुखकारी मौर कल्याणकारी (भूताम्) हए ह । (प्रदिरः) दिलाए भरौर उपदिशाए”+परमेदवरीय कृपा से के मुखिया ¡ (वे) निदचय है किं (त्वा) भरापके साथ (न द्विष्मः) हम कोई द्वेषभावना नहीं रखते । (नः) हम सव के लिये (अभयम्) भरभय देता है कि इस युद्ध के उपरान्त हमारा कोर देष आपके प्रति नदीं रहा।अब . हम सब के लिये भय की कोई भादयंका नहीं रही । वेदानूसार दो दृष्टियों से युद्ध किया जा सकता है-- (१) . परराष्टर को सत्यमागं पर लाने कै हथियानें के लिये युद्ध करना वेदसम्मत नहीं है ।

English

Kind be the pious, skilful-handed Ribhus, kind be the Fathers at our invocations Kind to us be the Gods and Visve Devas, Sarasvati with Holy

अध्याय १९

श्लोक 15.2

इन्द्रं॑ व॒यम॑नूरा॒धं ह॑वाम॒हेऽनु॑ राध्यास्म द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा ।मा नः॒ सेना॒ अर॑रुषी॒रुप॑ गु॒र्विषू॑चीरिन्द्र द्रु॒हो वि ना॑शय

indraṃ vayamanūrādhaṃ havāmahe'nu rādhyāsma dvipadā catuṣpadā | mā naḥ senā araruṣīrupa gurviṣūcīrindra druho vi nāśaya

हिन्दी अर्थ

२०८ अथवंषैद-माष्य का० १६ सुण १५ (इन्द्र) है सेनाधीश । (यतः) जहां से (भयामहे) हम प्रजाजन भय .. की भाशंका करते है, (ततः) वहां से (नः) हमें (शरमयम्) निर्भय (कचि) कीजिये । (मघवन्) है धनो के स्वामिन् (तव) हम भापके दहै । कीजिये । (द्विषः) पारस्परिक द्रेषभावों को (वि जहि) पृथक् कीजिये, (मृधः) पारस्परिक संग्रामो को (वि जहि) विगत कीजिये । मृधःन्=संग्राम

English

Thoughts be gracious. Friendly be they, the Liberal Ones, who seek us, yea, those who dwell in-heaven, on earth, in

अध्याय १९

श्लोक 15.3

इन्द्र॑स्त्रा॒तोत वृ॑त्र॒हा प॑र॒स्फानो॒ वरे॑ण्यः ।स र॑क्षि॒ता च॑रम॒तः स म॑ध्य॒तः स प॒श्चात् स पु॒रस्ता॑न्नो अस्तु

indrastrātota vṛtrahā parasphāno vareṇyaḥ | sa rakṣitā caramataḥ sa madhyataḥ sa paścāt sa purastānno astu

हिन्दी अर्थ

मा न; सेना अरषीद्य गुरिधृचीरि्दर दहो मि नाय ॥२॥ दानरहित= लाली :(सेनाः) परकीय सेनाए (नः) हमारे (मा उपगुः) समीप न प्राप्त हों । (इर) है सेनाधीश्च (विषूचीः) फली हुई (द्रहः) पारस्परिक द्रोह-मावनाभ्रो का (विना्चय) विनाश कर दीजिये । पर घेरा डालनेवालों का हनन करता है, (परस्फानः) वहं परभ्रुत वृद्धि करता, (वरेण्यः) तथा वरण करने योग्य श्रेष्ठ पुरष है । (सः) बह (नः रक्षिता) हमारा रक्षक हो । (चरमत्तः) राष्ट की चरम सीमा से(सः) वह रक्षक हो । (मध्यतः) राष्टुके बीच के भागसे (सः) वह रक्षक हो। विप्लव उठे, तो उससे भी रक्षा करनेवाला । षरस्फानः== पर (परम) +

English

waters. May Aja-Ekapād the God be gracious, gracious the Dragon of the Deep, and Ocean.

अध्याय १९

श्लोक 15.4

उ॒रुं नो॑ लो॒कमनु॑ नेषि वि॒द्वान्त्स्व॑१र्यज्ज्योति॒रभ॑यं स्व॒स्ति।उ॒ग्रा त॑ इन्द्र॒ स्थवि॑रस्य बा॒हू उप॑ क्षयेम शर॒णा बृ॒हन्ता॑

uruṃ no lokamanu neṣi vidvāntsva1ryajjyotirabhayaṃ svasti| ugrā ta indra sthavirasya bāhū upa kṣayema śaraṇā bṛhantā

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १५ भथववेद-माष्य २०९ डालने वाला--हा ( हनन करने वाला । वरेण्यः राजा हारा चुना गया (14011108196) । राजा को तो प्रजा चुनती है, गौर इन्द्र गादिको (उपक्षयेम) हम निवास करते रहें । ९३. अभ॑यं नः करस्यन्त्रि्चममंयं चावापरथिवी उमे इमे ।

English

Gracious be he, the swelling Child of Waters, gracious be Prisni who hath Gods to guard her. So may the Rudras, Vasus, and Ādityas accept the new hymn we now are making.

अध्याय १९

श्लोक 15.5

अभ॑यं नः करत्य॒न्तरि॑क्ष॒मभ॑यं॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे।अभ॑यं प॒श्चादभ॑यं पु॒रस्ता॑दुत्त॒राद॑ध॒रादभ॑यं नो अस्तु

abhayaṃ naḥ karatyantarikṣamabhayaṃ dyāvāpṛthivī ubhe ime| abhayaṃ paścādabhayaṃ purastāduttarādadharādabhayaṃ no astu

हिन्दी अर्थ

(अभयम्) निमय (करति) कर दे । (दमे) ये (उभे) दोनों (द्यावापृथिवी) धुलोक भ्रौर पृथिवीलोक ( लभमयम् ) हमे निमय कर दं । (पश्चात्) ९४. अरभयं मित्रादयममित्रादभवं जाताय पुरो यः । ६१० भवर्ववेद-माष्य का० १९। सुर १६ हो, (यः) जो (धुरः) सामने उपस्थित है उससे प्रमयम्) अभय हो।

English

May all the Holy Ones of earth and heaven, and the Cow’s off- spring hear our invocation. Priests of the Gods, worthy of sacrifices, immortal, knowing

अध्याय १९

श्लोक 15.6

अभ॑यं मि॒त्रादभ॑यम॒मित्रा॒दभ॑यं ज्ञा॒तादभ॑यं पु॒रो यः ।अभ॑यं॒ नक्त॒मभ॑यं॒ दिवा॑ नः॒ सर्वा॒ आशा॒ मम॑ मि॒त्रं भ॑वन्तु

abhayaṃ mitrādabhayamamitrādabhayaṃ jñātādabhayaṃ puro yaḥ | abhayaṃ naktamabhayaṃ divā naḥ sarvā āśā mama mitraṃ bhavantu

हिन्दी अर्थ

चाहिए , मित्र की छराबी को भित्र पे कहते मैपना न चाहिए । तथा कोई व्यक्ति चाहे भपने सामने ही छपस्थित क्यो न हो, उसे भी उस की खलराबी कै कहने में संकोच न करना चाहिए । परन्तु इतना प्रवय नाहिये कि खराबी कहते समय वाणी प्रियरूप होनी चाहिए । यथा “सत्यं ब्रूयात् माना है । यही महपि दयानन्द ने संस्कारविधि के शान्तिकरण के भरन्त ओं इत मन्व मेँ स्वीकार किया है । ०--संस्करण २ १-२ थर्था । मन्त्रोक्ता देवता! । (नः) हमारा सखविता) राष्ट् का प्रेरक राजा, तथा (शचीपतिः)

English

Law, whom man must worship. May these to-day give us broad paths to travel. Preserve us evermore, ye Gods, with

अध्याय १९

श्लोक 16.1

अभयम्।१-२ अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।१ अनुष्टुप्, २ त्र्यवसाना सप्तपदा बृहतीगर्भाऽतिशक्वरी।अ॒स॒प॒त्नं पु॒रस्ता॑त् प॒श्चान्नो॒ अभ॑यं कृतम्।स॒वि॒ता मा॑ दक्षिण॒त उ॑त्त॒रान्मा॒ शची॒पतिः॑

abhayam| 1-2 atharvā| mantroktāḥ| 1 anuṣṭup, 2 tryavasānā saptapadā bṛhatīgarbhā'tiśakvarī| asapatnaṃ purastāt paścānno abhayaṃ kṛtam| savitā mā dakṣiṇata uttarānmā śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

रहित, तथा (शरमयम्) भयरदहित (कृतम्) करे ३।९) ; वाङ्नाम (निधं ० १।११) ; कर्मनाम (निधं ० २।१) । सविता तिर्ीनच्न्या रतु जातवेदा भूतहृतो मे सव॑; सन्तु ब ॥२॥ का० १९1 भू १६ भथववेवेद-माष्य २११

English

blessings. A prayer to Ushas or Dawn for wealth and long life

अध्याय १९

श्लोक 16.2

दि॒वो मा॑दि॒त्या र॑क्षन्तु॒ भूम्या॑ रक्षन्त्व॒ग्नयः॑ ।इ॒न्द्रा॒ग्नी र॑क्षतां मा पु॒रस्ता॑द॒श्विना॑व॒भितः॒ शर्म॑ यच्छताम्।ति॒र॒श्चीन॒घ्न्या र॑क्षतु जा॒तवे॑दा भूत॒कृतो॑ मे स॒र्वतः॑ सन्तु॒ वर्म॑

divo mādityā rakṣantu bhūmyā rakṣantvagnayaḥ | indrāgnī rakṣatāṃ mā purastādaśvināvabhitaḥ śarma yacchatām| tiraścīnaghnyā rakṣatu jātavedā bhūtakṛto me sarvataḥ santu varma

हिन्दी अर्थ

हे जंगदीदवर ¡ प्राप की कृपां ते (भ्रादित्याः) नानाविघ सूर्यं को (रक्षतु) रक्षा करे । तथा (बूतञृतः) सत्यकमों का अनुष्ठान करनेवाले ऋषि (सवतः) सब ओरसे (मे) मूक भरत्येक प्रजाजन के लिये आदित्याः-दयुलोक मे नाना सूर्यं है कतिपय ग्रह भादि को छोडं कंर शेष दीखनेवाले तारागण सभी सूयं ह । हमारे सौरमण्डल का सूर्यं इन भे विष्णुरूप है,यह किरणो दारा व्याप्तरूपवाला दीखंता हैःकयोकि यह् हमारे (गीता० १०।२१) । पुरस्तात् = वर्षतु मे पूरवंसे भराई मानसून मे इन्र

English

Dawn drives away her sister’s gloom, and through her excellence makes her retrace her path. Through her may we gain God-appointed treasure, and with brave sons be glad through

अध्याय १९

श्लोक 17.1

सुरक्षा।१-१० अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।जगती, ५, ७, १० अतिजगती, ६ भुरिक्, ९ पञ्चपदाऽतिशक्वरी।अ॒ग्निर्मा॑ पातु॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒त् तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

surakṣā| 1-10 atharvā| mantroktāḥ| jagatī, 5, 7, 10 atijagatī, 6 bhurik, 9 pañcapadā'tiśakvarī| agnirmā pātu vasubhiḥ purastāt tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

होती दहै । भ्रदिवनौ = “भहोराश्रावित्येके" ( निर० १२।१।१ ) । यथा-“वेदेन श्ये व्यपिबत् सुतापुतौ प्रजापतिः" (यजु° १६।७८), वेद न्=वेदवाणी । जातवेदाः = नातंप्रज्ञानः (निड० ७।५।१९) । तथा जातवेदा भर्यात् सत्व = यथायं कमो के करनेवाले । यथा--'ाभूषथो भूतक्तो मेधां २१२ अथर्ववेद-माष्य का० १ ९। सु° १७

English

hundred winters. A prayer for aid and victory in battle

अध्याय १९

श्लोक 17.2

वा॒युर्मा॒न्तरि॑क्षेणै॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

vāyurmāntarikṣeṇaitasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

से परमेदवर के वाचक है! इसीलिये कहा है कि- पनीर नियामक परमेदवर का ग्रहृण सम कना चाहिए । वसुभिः निवास के साधनों ढवारा। वसु = ह-पृथिवी जल भग्न का० १९ । सु० १७ भथववेद-माष्य २१३ ताराभों का उदय पूवं ते हो रहा है, इसलिये मन्त में “पुरस्तात्” कहा है

English

conquered. Swift, like a dread bull sharpening his weapons, rapidly striking, stirring up the people,

अध्याय १९

श्लोक 17.3

सोमो॑ मा रु॒द्रैर्दक्षि॑णाया दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

somo mā rudrairdakṣiṇāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

है, जिस के भ्रति उपासक प्रात्म-समपंण करता है । सम्मवतः यह पुवं दिशा “पूर्वी वायु" के प्रवाहित होने की दिशा (द्रः) रौद्र विद्युतो के साथ वर्तमान (सोमः) परभिषत जलम प्रविष्ट सोमनामकं परमेदवर (दक्षिणाया! दिशः) दक्षिण दिशा से (मा) मेरी (पातु) रक्षा करे । तस्मिन् पवंवत् । के कारण जल मानो अभिषुत ( 0181196 होकर शुद्ध ॒हजा भन्तरिकष मे भारोहण करता है.। इस शुद्ध जल को जिसमे कि कोई पाथिव कण नहीं होते “सोम” कहा हैः । इस सोम म शक्तिरूप से प्रविष्ट परमेदवरको भी सोमकहा है । जसे भमिति में प्रविष्ट परमेदवर श्रभ्नि नाम वाला, भौर वायु

English

Loud shouting, vigilant, the one sole Hero, Indra subdued a hundred hosts together. With him loud-roaring, ever watchful, victor bold, hard to over- throw, whom none may

अध्याय १९

श्लोक 17.4

वरु॑णो मादि॒त्यैरे॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

varuṇo mādityairetasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

२१४ पथर्ववेद-भाष्य क १९ 1 प° १७ मँ जन सोमार्भिषव शिया सूयं की प्रचर किरणो के.कारण होती ह, तब यह् यह विद्युत् “खर ' है । इस प्रकार दक्षिणदिशा के साथ "सोमो चैः". का (वरुणः) वरुण मे प्रविष्ट वरुण नामक प्ररमेदवर (एतस्याः दिशः) इसी

English

vanquish, Indra the strong whose hand bears arrows, conquer, ye heroes now, now vanquish in the

अध्याय १९

श्लोक 17.5

सूर्यो॑ मा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

sūryo mā dyāvāpṛthivībhyāṃ pratīcyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

वरुणः = भ्रवामधिपतिः (पारस्कर १।५।१०।९; संस्कारविधि प्रकट करती है, तब मेघ धन्तरिक्ष पर भ्रावरण डाल देता है । बावरणं रूपजल म आवरण करने की शक्ति होती 8ै। वाष्परूप में जल सोम है, भ्रौर मेघरूप भ जल वेसणः ६ । भरतः वाष्परूप बल में प्रविष्ट परमेदवर मी सोम है । ओौर मेघरूप प्रविष्ट परमेदवर वरण 8, एेसा अभिप्राय न मरन मे प्रतीत होता है । सोम भौर वरुण . शब्द यौभिक दृष्टया इनसे भिन्त अन्य परयो भी वाच्कदहैं। १०१. षमा पारथिकीमयां प्रत्य दिषः पातु तस्मन् को

English

combat. He rules with those who carry shafts and quivers, Indra who with his hand brings hosts

अध्याय १९

श्लोक 17.6

आपो॒ मौष॑धीमतीरे॒तस्या॑ दि॒शः पा॑न्तु॒ तासु॑ क्रमे॒ तासु॑ श्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।ता मा॑ रक्षन्तु॒ ता मा॑ गोपायन्तु॒ ताभ्य॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

āpo mauṣadhīmatīretasyā diśaḥ pāntu tāsu krame tāsu śraye tāṃ puraṃ praimi | tā mā rakṣantu tā mā gopāyantu tābhya ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

१. प्रकरण की दष्ट कवे अभिषवन््वाष्पीकरण । का० १९। सु° १७ प्रथरवकेद-माष्य २१५ (वा्वापिथिवीभ्याम्) चुंलोक भ्रौर पुथिवीलोक के साथ वर्तमान (सूयः) सूयं मँ स्थितं परमेदवर, पूर्यास्तकाल में (परतीच्याः दिशः) परिम दिशा से (मा) मेरी (पातु) करे ! तस्मिन् “ - “पूर्ववत् । हृभा है । यथा-“मोऽसावादित्ये पुंदषः सोऽपावहम् । भोइम् खं ब्रहम

English

together, Foe-conquering, strong of arm, the Soma-drinker, with mighty bow, shooting with well-laid

अध्याय १९

श्लोक 17.7

वि॒श्वक॑र्मा मा सप्तऋ॒षिभि॒रुदी॑च्या दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॑ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

viśvakarmā mā saptaṛṣibhirudīcyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

म होता है, तब स्वरा निमित्त सुरथो के सूयं परमेदवर घे रक्षा की प्राथना मामक परमेदवरः (एतस्याः दिशः) इस पदिचम दिशा से (मा परन्तु) मेरी र्षा करे । तौतु--पुकेवत् । कालीन. वर्षा पदिचिम दिशाके समुद्रो के कारण होती हो । इस वर्षा-अल को प्राप" कहा ह । बे्दोमे परमेदवर को भी “जपः” कहादहै। यथा “ता भ्राषः स प्रजापतिः" (यज् ०३२।१ ).; तथा अथव ० १९।१७।१ की

English

arrows. Conspicuous by thy strength, firm, foremost fighter, mighty and fierce, victorious, all subduing,

अध्याय १९

श्लोक 17.8

इन्द्रो॑ मा म॒रुत्वा॑ने॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

indro mā marutvānetasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

प्माई वर्षा दारा गेहूं चनां तथा नानाविष शरत्कालीन भओषधियां पदा २१६. परथर्ववेद-भाष्य क।० १९ । पु° १७ दवारा (उदीच्याः दिशः) उत्तर-दिशा से (मा) बैरी (पातु) रक्षा करे । विना प्रमादके दरीर-गृहकी रक्षाकरतेह। ये सात-५जञानेन्दरियां १ मन

English

O’ercoming might, excelling men and heroes, mount the kine- winning conquering car, O Indra.

अध्याय १९

श्लोक 17.9

प्र॒जाप॑तिर्मा प्र॒जन॑नवान्त्स॒ह प्र॒तिष्ठा॑या ध्रु॒वाया॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

prajāpatirmā prajananavāntsaha pratiṣṭhāyā dhruvāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

४।३७) । भरभिप्राय यह है किं परमेदवर की छपा ते यह मेरी सातो चक्तियां ऋषिख्प हुई हुई, मेरे जीवन प सत्मार्गदशंक धनी रह कर मेरी रक्षा करती रहे, गौर कभौ विपथगामी नरह । वास करते है + दसलिये उत्तर दिका के साथ सप्तऋषयो का सम्बन्ध दर्शाया है । दस उत्तर दिकशाको स्थलभूमि परी नानाविध ईदवरीय कायं दृष्टिगोचर हो रहे ह। इसलिये इस दिशा के साथ विष्वकर्मा नामवाले परमेदवर का सम्बन्ध भी द्या है। (मा) मेरी (एतस्याः दिशः) ईसं उत्तर दिश्या से (पातु) रक्षाकरे। दसके दारा मनुष्यज्ञाति को पारस्परिक सहानुभुति तथा सहयोग हारा रहने का उपदेश दिया प्या 8 ।

English

Troop-vanquisher, kine-winner, armed with thunder, who quells an army and with might destroys it,

अध्याय १९

श्लोक 17.10

बृह॒स्पति॑र्मा॒ विश्वै॑र्दे॒वैरू॒र्ध्वाया॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

bṛhaspatirmā viśvairdevairūrdhvāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

(सः) वह् (मा) मेरी (गोपायतु) पूणं रक्षा करे । (तस्मे) उस के भ्रति से ्मेट करता हूं, (स्वाहा). प्रात करता हु, सर्मपित करता हूं । अन तक कि इसमे शधिष्ठित परमेदवर इस के स्वरूप को बनाए रखता इरति प्रविष्टः” (प्रथं ० ४।३९।९) । जिन गुणधमों कै कारणं भन्न को भ्रग्नि कहा जाता है,उन गुणधमों की पराकाष्ठा परमेद्वर मं है । भरत

English

These the two sturdy, manly arms of Indra, these that are won- drous, mighty, and successful First, when the need hath come will I employ them by which the heaven of Asuras was

अध्याय १९

श्लोक 18.1

सुरक्षा।१-१० अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।१, ८ साम्नी त्रिष्टुप्, २-३ आर्च्यनुष्टुप्, ( ५ सम्राडार्च्यनुष्टुप्) ७, ९-१० (द्विपदाः) अ॒ग्निं ते वसु॑वन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यवः॒ प्राच्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

surakṣā| 1-10 atharvā| mantroktāḥ| 1, 8 sāmnī triṣṭup, 2-3 ārcyanuṣṭup, ( 5 samrāḍārcyanuṣṭup) 7, 9-10 (dvipadāḥ) agniṃ te vasuvantamṛcchantu |ye māghāyavaḥ prācyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

काज १९।सु १८ परथवंवेद-भाष्य २१७ (चह =-सः ह ? वहु (प्रजापतिः) प्रजा्भो का स्वामी, तथा (प्रजनन दिः) धरुवा दिशा से (भा) मेरी (पातु) रक्षा करे । तस्मिन् - “पूरव व॑त् । कास्वामी है, प्रौर पुथिवीकी जो भी उषे ह--अन्नादि भौर खनिज पदा्थं,उनका भी स्वामी है। भतः पाथिव उपजौं का यथोचित विभाग होना चाहिए । ताकि परमेदवर की सब प्रजार्भो का पालन-पोषण हो सके । यथा

English

Follow him, comrades! quit yourselves like heroes, and like this Indra show your zeal and courage.

अध्याय १९

श्लोक 18.2

वा॒युं ते॒३ऽन्तरि॑क्षवन्तमृछन्तु ।ये मा॑घा॒यवः॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

vāyuṃ te3'ntarikṣavantamṛchantu | ye māghāyavaḥ etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

(थ) जो (भधायवः) पापेच्छक-हत्यारे (एतस्थाः दिः) इस दिच्ा तेः (बे) जो ,(भवषायवः) पपेच्छुक-हत्यारे (एतस्याः दिश्चाः) इस दिशा से का० १९। सु° १८ प्रथववेद-भाष्य २१९

English

Brihaspati, fly with thy chariot hither, slayer of demons, driving. off our foemen. Be thou protector of our bodies, crushing our enemies, destroy- ing those who hate us.

अध्याय १९

श्लोक 18.3

सोमं॒ ते रु॒द्रव॑न्तमृछन्तु ।ये मा॑घा॒यवो॒ दक्षि॑णाया दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

somaṃ te rudravantamṛchantu | ye māghāyavo dakṣiṇāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

दक्षिण-पदिचम की भरवान्तर दिशा या दक्षिण दिशा । दिशा से (मा) मेरा (भभिदासात्) क्षय करे, (ते) वे (चयावापृथिवी- ते (मा) मेरा ( भभिदासात् ) क्षयकर, (ते) धै ( शोषधीमतः) २२०. बयर्ववेद-माष्य का० १९1 सू० १८

English

Indra guide these! Brihaspati, the Guerdon, and Soma, and the 247

अध्याय १९

श्लोक 18.4

वरु॑णं॒ त आ॑दि॒त्यव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

varuṇaṃ ta ādityavantamṛcchantu |ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

(ये) जो (प्रघायवः) पपेच्छुक-हत्यारे (एतस्याः दिशः) इस दिला की भरवान्तर दिका या उत्तर दिशा । निचली दिशा से (मा) मेरा (भ्रभिदासात्) क्षय करे, (ते) वे (प्रजनन-

English

Sacrifice precede them! And let the banded Maruts march in forefront of heavenly hosts that conquer and demolish.

अध्याय १९

श्लोक 18.5

सूर्यं॒ ते द्यावा॑पृथि॒वीव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ प्र॒तीच्याः॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

sūryaṃ te dyāvāpṛthivīvantamṛcchantu | ye māghāyava pratīcyāḥ diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

ध्रुवायाः निचली दिशा सदा ध्रुव रहती है, स्थिर रहती है । देश- भेद से पुवं भ्रादि दिशाए बदलती रहती ह । कोई प्रदेश भपने पदिचम भ पदिचम मे है । इसी प्रकार उत्तर, दक्षिण आदि दिशाए'मी भपेक्षाकृत परि- वत्तित होत्री रहती है । का० १९ । सु° १९ भरथर्ववेद-भाष्य २२१ करना - धमं तथा उच्च सदाचार के विरद - चै । प्रात्मोन्नति. चाहुनेवाला

English

Ours be the potent host of mighty Indra, King Varuna, and Maruts and Ādityas.

अध्याय १९

श्लोक 18.6

अ॒पस्त ओष॑धीमतीरृछन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

apasta oṣadhīmatīrṛchantu | ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

१-११ घथर्था । देवता सश््रोकाः । ११७. मित्र; परथिव्योध्करामत् तां पुरं भर भयामि ब । मत्) ऊंचाई की मोर पग बढ़ाया है। है उपासको ¡ ऊंचाई की भ्रोर . पग बढ़ने के लिये (वः) तुम्हँं वै (ताम्) उस (पुरम्) पालिका तथा

English

Uplifted is the shout of Gods who conquer, high-minded God who cause the world to tremble.

अध्याय १९

श्लोक 18.7

वि॒श्वक॑र्माणं॒ ते स॑प्तऋ॒षिव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॒ उदी॑च्या दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

viśvakarmāṇaṃ te saptaṛṣivantamṛcchantu | ye māghāyava udīcyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

दारा ऊंचे चढ़े, तथा “प्राकमथम्" द्वारा पय बढ़ाने का वर्णन. हुभा.है । । २२२३ धयर्ववेद-भाष्य का० १९। सु° १९ भ्रौर भ्रधिपति रग्नि है । प्राणियों या ममू््यो के जीवों का साधकतम मधिपतिपद को ऊंबाईकीभ्रोरपग बढाए हए है जैसे कि पृथिवी का

English

May Indra aid us when our flags are gathered: victorious be th arrows of our army. May our brave men of war prevail in battle. Ye Gods, protect u in the shouts of onset.

अध्याय १९

श्लोक 18.8

इन्द्रं॒ ते म॒रुत्व॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

indraṃ te marutvantamṛcchantu | ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

भौर पूरण । पुर् कां भ्रथ हुषा पालन करनेवाली, भौर सुख सामभ्री से पूणं का० १९। घु° १९ अथर्ववेद-माध्य २२३ होता है, जिते कि आन्तर-वमें कहा है, अर्थात् हुदयान्तवं्ती वमं या

English

A hymn after victory I have attained this goodliest place to rest in. Both Heaven and,

अध्याय १९

श्लोक 18.9

प्र॒जाप॑तिं॒ ते प्र॒जन॑नवन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यवो॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

prajāpatiṃ te prajananavantamṛcchantu | ye māghāyavo dhruvāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

कवचं ब्रहम को जीवनं के लिये ८“परिधि" मी कहा है 1 यथा- करनेवाला”; प्नौर परिधि काभर्थं है“ सब घोर धारण क्रिया गया" । है। (तां पुरं यच्छतु) पुवंवत् । है, भर्थात् अधिपति होना यह् ऊंचाई की प्रोर पग बढ़ाना 8 ।

English

Earth have shown me grace and favour. Without a foe for me be all the regions! We hate thee not. May we have peace and safety.

अध्याय १९

श्लोक 18.10

बृह॒स्पतिं॒ ते वि॒श्वदे॑ववन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

bṛhaspatiṃ te viśvadevavantamṛcchantu | ye māghāyava ūrdhvāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

गुहा भें निधिरूप में रे गये ह, वे मातृमान् समग्र प्रजाजनों के भोग के निमित्त प्रकट हृए है 14 (बृहस्पतिः) महाशक्तिं का भी रक्षक तथा पालकं परमेदवर (विद्वः) सब (देवः) चोतमान-अकाशमान सूं तथा नक्षत्रतारागण भादि के द्वारा (ऊर्ध्वायाः) ऊपर की (दिशः) दिशा वे (भा) मेरी (पतु) रषा करे । (तस्मिन्) “““ “ “पूर्ववत् ॥ १-१० पर्वा । मन्त्रोक्ता देवताः ॥ २१०८ प्रथर्ववेद-भाष्य क।° १९ । पु १८

English

Piercing the cow-stalls with surpassing vigour, Indra the pitiless hero, wild with anger, Victor in fight, unshaken and resistless,—may he protect our armies in our battles.

अध्याय १९

श्लोक 19.1

शर्म।१-११ अथर्वा।चन्द्रमाः, मन्त्रोक्ताश्च।पङ्क्तिः १, ३, ९ भुरिग्बृहती, १० स्वराट्, २, ४-८, ११ अनुष्टुगर्भा।मि॒त्रः पृ॑थि॒व्योद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

śarma| 1-11 atharvā| candramāḥ, mantroktāśca| paṅktiḥ 1, 3, 9 bhurigbṛhatī, 10 svarāṭ, 2, 4-8, 11 anuṣṭugarbhā| mitraḥ pṛthivyodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

(सूयः) सूर्यं (दिवा) चुलोक के कारण (उद् भक्रामत्) ऊंचाई पर ६।१०।३) में लोक के साथ अधिपति सूर्यं का सम्बन्ध दर्शाया है । भधि- पति होना = ऊंचाई पर चद्ना, या पग ॒ बढ़ाना है । तथाः “पुर्यो िवो- ऽधिपतिः" (पारस्कर १।४५।१० । २२४ भयर्ववेद-माष्य का० १९। सुर १९

English

A prayer for peace and security Indra, give us security from that whereof we are afraid.

अध्याय १९

श्लोक 19.2

वा॒युर॒न्तरि॑क्षे॒णोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

vāyurantarikṣeṇodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

यज्ञः--यज्ञो छौ महिमा दक्षिणा के कारण होती 8 । ऋत्विजो कारण यज्ञो की महिमा बहती है । प्रकरण के भनुसार कहा जा सकता है ऊंचाई पर चढ़ा है, नदिर्यो के धंधिपति के कप तं एण्ब-पद प्राप्त कयि हये का० १९। सू० १९ भरथर्ववेद-माष्य २२५

English

Best, making household wealth increase. Indra our saviour, kills the foe. May he from outmost point be our potector, and from the centre and from west and eastward.

अध्याय १९

श्लोक 19.3

सूर्यो॑ दि॒वोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

sūryo divodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

(बरह्म) वेद तथा परमेदवर ब्रहाचारिभिः) ब्रह्मचारियों के कारण परमेवर की महिमा का वणेन कर सक्ते है । पृद पर चढ़ा है । (तां पुर “यच्छतु ) पूर्ववत् ।

English

Lead us to ample room. O thou who knowest, to happiness security, and sunlight. Strong, Indra, are the arms of thee the mighty: may we betake us to their lofty shelter.

अध्याय १९

श्लोक 19.4

च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रै॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

candramā nakṣatrairudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२६. देवा भमतेनोदं कामस्तां पुरं प्र णैयामि ब! । (देवाः) दिव्यकोटि के योगास्यासी (भरमृतेन) भमर-भ्रविनाशी पर मे्वर की कृपा कै कारण (छद् भक्तामन्) योग के छच्चपद पर चदे है। २२६ भ्रयवंवेद-माष्य का० १९॥ सू०२० २४५।१३) में परमेदवरीय छाया भर्थात् भआश्चय को “अमुत कहा है ।

English

May air’s mid-region give us peace and safety, safety may both these, Heaven and Earth, afford us.

अध्याय १९

श्लोक 19.5

सोम॒ ओष॑धीभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

soma oṣadhībhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२७, प्रजापतिः प्रजाभि करामव् तां पुरं प्र णयामि बः। प्रजाभ्रों के कारण माता-पिता की कीति बदृती है । (पौरुषेयम्) पुरुषों के दवारा किये गए (यं वधम्) जिस वघ अर्थात्

English

Security be ours from west, from eastward, from north and south may we be free from danger.

अध्याय १९

श्लोक 19.6

य॒ज्ञो दक्षि॑णाभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

yajño dakṣiṇābhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

सेनापति; (सोमः) सेनाभ्रो का प्रेरक (राजा वरुणः) वरूण राजा, (भ्रदिबना) धदवों के दो भष्यक्ष, (यमः) तथा यम-नियमों का अध्यक्ष । (पूषा) हमारी (परि प्रातु) पूणं रक्षा करे। १. भरथवा उे नी कोटि मे स्थापित किया है। के साधनों का वर्णन है । पौरषेय वघ =-हन पदों हारा युद्ध भ्रभिप्रेत है,

English

Safety be ours from friend and from the unfriendly, safety from what we know and what we know not.

अध्याय १९

श्लोक 19.7

स॒मु॒द्रो न॒दीभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

samudro nadībhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

काऽ १९। घू० २० पथर्ववेद-भाष्य २२७ जिसे कि सैनिक-पुरुष परस्पर एक-दुसरे का व्रव करते हें । युढ भर्थात् भरप न्यधुः--राष्टं के नेता परस्पर मिलकर समति द्वारा, इस पौरुषेय- वघ का परित्याग कर संकते है । गौर इसे नीचकमं कहकर सवंदा के लिये दूर कर सकते हँ । वे राष्ट्िय-नेता निम्नलिखित है

English

Safety be ours by night and in the day-time! friendly to me be all my hopes and wishes! A prayer for security from danger

अध्याय १९

श्लोक 19.8

ब्रह्म॑ ब्रह्मचा॒रिभि॒रुद॑क्राम॒त् पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

brahma brahmacāribhirudakrāmat puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

है-- विधाता । राष्ट् की विधियों या विधानों का निदेशक भध्यक्ष, बृहस्पति--बरृहती सेना का पति । तथा सोमः--इस सेना का प्र रकः होते ह । भवा रोहयो के भ्रष्व, तथा रथियों के अव । इन अवो के भ्रष्य- क्षों को अंषिविना--अरिवनौ यहा 8ै। यमः-यम-नियमों का भष्यक्षः २२० प्रथववेद-माष्य का०१९। सु० २०

English

Peace hath been given us from the east, and from the west security. Savitar guard me from the south, and from the north the Lord of Might.

अध्याय १९

श्लोक 19.9

इन्द्रो॑ वी॒र्ये॒३णोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

indro vīrye3ṇodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२९. यानि चकार शषेनख यस्पतिः प्रजापंति्मातरिधां प्रजाम्य । के लिये (मातरिश्वा ) प्राणवायुरूप, (भूवनस्य ) तथा समग्र पृथिवी के (यः कवचो भर्थात् रक्षा-साधनों को (चकार) कररखाहै, जो रक्षासाधन

English

May the Ādityas from the sky protect me, Agni from the earth. May Indra-Agni guard me from the eastward, on all sides may the Asvins give me shelter.

अध्याय १९

श्लोक 19.10

दे॒वा अ॒मृते॒नोद॑क्रामं॒स्तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

devā amṛtenodakrāmaṃstāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

मे चन्द्रमा को नक्षत्रों का सधिपति कहा है । बधिपति होना ऊंचाई पर (सोमः) सोम भरोषधि (भोषधीभिः+) भस्य गओोषधियों के कारण हभा है । (तां पुशं--यच्छतु ) पूववत् । सोमः- “सोमो वीदधामधिपतिः” (भरयर्वं ° ५।२४।७) मँ सोमको वीरधों का अधिपति कषा 1 भधिपति होना ऊंचाई पर चदृना था पग

English

Help us, O Maghavan, let thy succour grant us this: drive foes and enemies afar. We call on Indra, on the liberal giver: we will be prosperous in men and cattle.

अध्याय १९

श्लोक 19.11

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

prajāpatiḥ prajābhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

है । तथा “सोम भोषक्धीनामधिपतिः" (पारस्कर १।४५।१०) ।) १२२. यज्ञो दधिंणामिरकरामत् तां पुरं प्र शंयामि व; । ऊंचाई पर चढ़ा ह, उन्नतिपथ पर चढ़ा है ।. (तां पुर-पंच्छतु) पूर्ववत् ।

English

Let not the hosts of cruel fiends approach us. Drive of the Druhs to every side, O Indra.

अध्याय १९

श्लोक 20.1

सुरक्षा।१-४ अथर्वा।बहुदैवत्यम्।१ त्रिष्टुप्, २ जगती, ३ पुरस्ताद्बृहती, ४ अनुष्टुगर्भा।अप॒ न्यधुः॒ पौरु॑षेयं व॒धं यमि॑न्द्रा॒ग्नी धा॒ता स॑वि॒ता बृह॒स्पतिः॑ ।सोमो॒ राजा॒ वरु॑णो अ॒श्विना॑ य॒मः पू॒षास्मान् परि॑ पातु मृ॒त्योः

surakṣā| 1-4 atharvā| bahudaivatyam| 1 triṣṭup, 2 jagatī, 3 purastādbṛhatī, 4 anuṣṭugarbhā| apa nyadhuḥ pauruṣeyaṃ vadhaṃ yamindrāgnī dhātā savitā bṛhaspatiḥ | somo rājā varuṇo aśvinā yamaḥ pūṣāsmān pari pātu mṛtyoḥ

हिन्दी अर्थ

मौर प्रदेगों म (वसते) बसाए पये है, भर्थात् स्थापित किये गये है, (तानि) १६३०. यत् ते तन्प्बनदयन्त देवा दयुराजयो देहिनः । (देवाः) देवकोटि कै विद्वानों तथा महात्माभ्रों ने (तनूषु) देहो मे (यत्) ( विषवतः) सबं भोर ते भ्रौर सब प्रकार से (पातु) रक्षाकरं ।

English

May Jātavedas guard, sidelong, our cattle. Our shield on all sides be the World-Creators!

अध्याय १९

श्लोक 20.2

या॑नि॑ च॒कार॒ भुव॑नस्य॒ यस्पतिः॑ प्र॒जाप॑तिर्मात॒रिश्वा॑ प्र॒जाभ्यः॑ ।प्र॒दिशो॒ यानि॑ वस॒ते दिश॑श्च॒ तानि॑ मे॒ वर्मा॑णि बहु॒लानि॑ सन्तु

yāni cakāra bhuvanasya yaspatiḥ prajāpatirmātariśvā prajābhyaḥ | pradiśo yāni vasate diśaśca tāni me varmāṇi bahulāni santu

हिन्दी अर्थ

वम पातु-जात्येकवचन है । तनूषु = तनुए भर्थात् देहे तीन प्रकार कीं होती है- स्थूल सूक्ष्म तथा कारण वेह । देवों ने निज सदुपदेशों ढारा तिदिष्ट किये है, जिन्हुं कि हमने निज देहो मे मानो बाघ रखना है । तमी

English

A prayer for protection from dangers in all directions Agni from eastward guard me with the Vasus! To him I go, in him I rest: this fort I seek for

अध्याय १९

श्लोक 20.3

यत् ते त॒नूष्वन॑ह्यन्त दे॒वा द्युरा॑जयो दे॒हिनः॑ ।इन्द्रो॒ यच्चक्रे वर्म॒ तद॒स्मान् पा॑तु वि॒श्वतः॑

yat te tanūṣvanahyanta devā dyurājayo dehinaḥ | indro yaccakre varma tadasmān pātu viśvataḥ

हिन्दी अर्थ

दारा देहधारी देवों का वणन हूभा है, यथा- मातुदेव, पितृदेव, बाचार्येदेव का० १९ । सुऽ २१ भरथववेद-माष्य २२६ कवच है, रक्षासाधन है; (भ्रहः) दिन (वरम) कवच है; (सूर्यः) सूयं (बमं) कवच है, (विदवेदेवाः) सब दंवी शक्तियों ने (मे) मेरे लिये (वर्म) कवच सममौते घे युद्धो को समाप्त करदेना। (२) भान्तरिक विप्लवो कोन होने देने के लिये देशो भौर प्रदेशो मे स्थान-स्थान पर सेना गौर पुलिस प्रादि का प्रबन्ध करना । (३) महात्माभों के सदुपदेशो के भनुसार जीवन

English

refuge. May he protect me, may he be my guardian. I give my soul—All hail! into his keeping.

अध्याय १९

श्लोक 20.4

वर्म॑ मे॒ द्यावा॑पृथि॒वी वर्माह॒र्वर्म॒ सूर्यः॑ ।वर्म॑ मे॒ विश्वे॑ दे॒वाः क्र॒न् मा मा प्राप॑त् प्रतीचि॒का

varma me dyāvāpṛthivī varmāharvarma sūryaḥ | varma me viśve devāḥ kran mā mā prāpat pratīcikā

हिन्दी अर्थ

है । जगती से उत्तर दो सन्तक भौर है “अतिजगती” भादि सप्तक, तथा रूपों का परिज्ञान भरावरयक है । इसलिये सूक्त २१ छन्दां कापरिचय २३०. प्रदवेद-भाष्य शा० १९1 सु २२

English

Vāyu with Air protect me from this region. To him I go, etc. 248

अध्याय १९

श्लोक 21.1

छन्दांसि।१ ब्रह्मा।छन्दांसि।एकावसाना द्विपदा साम्नी बृहती।गा॒य॒त्र्यु॑१ष्णिग॑नु॒ष्टुब् बृ॑ह॒ती प॒ङ्क्तिस्त्रि॒ष्टुब् जग॑त्यै

chandāṃsi| 1 brahmā| chandāṃsi| ekāvasānā dvipadā sāmnī bṛhatī| gāyatryu1ṣṇiganuṣṭub bṛhatī paṅktistriṣṭub jagatyai

हिन्दी अर्थ

१.२१ पङ्धिराः। भण्त्ोक्ता देवताः । पांच भ्रनुवाकों हारा (स्वाहा) रोगनिवारणा्थं भ्राहृतिर्यां हों । शरीर भौर शारीरिक रसो तथा भ्रोषधियो का ग्रहण सम्भव है । भरथर्ववेद के प्रथमकाण्ड मेँ ६ भ्रनुवाक रहै, जिनमे प्रथम के ५ धनुवाकोंमे रोगों प्नौर रोगोपचारों का वणेन हृभरा है । सित्न-भिन्न पोषो दवारा यज्ञ॒ करने . पर रोगनिवारणं वेदानुमोदित है । भौषधों की भाहूतिरयो द्वारा यज्ञोत्थ धूम फफडों मेँ जाकर, रक्त मे मिलकर, रक्तसंचार द्वारा रोगो का विनाशक विधान किया है । "षष्ठ शब्द हारा “मन” का प्रहण किया. है। यथा

English

May Soma from the south, with Rudras, guard me. To him, etc. Varuna with Ādityas guard me from this region! To him etc.

अध्याय १९

श्लोक 22.1

ब्रह्मा।१-२१ अङ्गिराः।मन्त्रोक्ताः।१ साम्नी उष्णिक्, ३, १९ प्राजापत्या गायत्री, ४, ११, १७ दैवी जगती, ५, १२-१३ दैवी त्रिष्टुप्, २, ६, १४- १६, २० दैवी पङ्क्तिः, ८-१० आसुरी जगती, १८ आसुर्यनुष्टुप्, २१ चतुष्पदा त्रिष्टुप् (१-२० एकावसानाः)।आ॒ङ्गि॒र॒साना॑मा॒द्यैः पञ्चा॑नुवा॒कैः स्वाहा॑

brahmā| 1-21 aṅgirāḥ| mantroktāḥ| 1 sāmnī uṣṇik, 3, 19 prājāpatyā gāyatrī, 4, 11, 17 daivī jagatī, 5, 12-13 daivī triṣṭup, 2, 6, 14- 16, 20 daivī paṅktiḥ, 8-10 āsurī jagatī, 18 āsuryanuṣṭup, 21 catuṣpadā triṣṭup (1-20 ekāvasānāḥ)| āṅgirasānāmādyaiḥ pañcānuvākaiḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

का०.१९। सुऽ २२ भरयववेद-भाष्य २३१ के स्वास्थ्य के लिये प्राहूतियां हो मन्त्र २ में मनं को षष्ठ कहा दहै । मनकी प्रकृति अहंकार है, दस- मरौर ३ तर भन्तःकरण के स्वास्थ्य के लिये आहूतियों का विधन किया है।

English

Sūrya with Earth and Heaven from the western region guard me well. To him, etc. May Waters joined with Plants protect me from this region. To them I go, in them I rest: this

अध्याय १९

श्लोक 22.2

ष॒ष्ठाय॒ स्वाहा॑

ṣaṣṭhāya svāhā

हिन्दी अर्थ

१--३० भरथर्वा । मम्वोक्ता देवताः । ऋचार्भरोवाले सूक्त से होता है। इसलिये १९।२३।१ का मन्त्र "चतु एक ऋचा की वृद्धिवाले कतिपय सक्तो का कथन किया गया है । ५ ऋचवाभों वाले सूक्तं के लिये प्रशंसायुक्त वाणी हो ।

English

Sūrya linked with Earth and Heaven. Let those who vex me from this quarter, sinners give praise to plants’ associates the Waters.

अध्याय १९

श्लोक 22.3

स॒प्त॒मा॒ष्ट॒माभ्यां॒ स्वाहा॑

saptamāṣṭamābhyāṃ svāhā

हिन्दी अर्थ

१५ ऋचा वाले सूक्तं के लिये प्रंसायुक्त वाणी हो । १६ ऋचाभों वाले सूक्तं के लिथे प्रचंसायुक्त वाणी हो। १७ चाभ वाले सूक्तं के लिये प्रदंसायुक्त बाणी हो ।

English

A hymn recommending the protection of various Gods Mitra arose with Earth. To that fort I lead you: enter it, occupy it. Let it give you protection and defence.

अध्याय १९

श्लोक 22.4

नी॒ल॒न॒खेभ्यः॒ स्वाहा॑

nīlanakhebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

१६९. एकोनविश्चतिः स्वाह ॥१६॥ १६ काण्डों के लिये प्रशंसायुक्त वाणी हो । या १६ वें काण्ड कै लिये का० १९ । सू २३ मरथवेवेद-माष्य २३९ २० काण्डों के लिये प्रंसायुक्त वाणी हो।या२०वेंकाण्ड के लिये १ ऋचा वाले सूक्तों के लिये भरशंसायुक्त वाणी हो!

English

Vāyu arose with Air. To that fort, etc. Sūrya arose with Heaven. To that fort, etc.

अध्याय १९

श्लोक 22.5

ह॒रि॒तेभ्यः॒ स्वाहा॑

haritebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

ऋचाभों वाले सुक्तो कै लिये भरमिप्रेत नहीं । अतः इन पदों के प्रथं कमः १ से १६ काण्ड तथा १ से २० कण्डही प्रतीत होतेह । भथवंवेद मे २० तथा एकानृचेभ्यः का कथन लेष है, जिर कि मन्त्र १९,२०,२१, २२ हारा २४० भयर्ववेद-भाष्य का० १९ । सु° २३

English

Chandramās arose with the Constellation. To that fort, etc. Sacrifice arose with Priestly Fees. To that fort, etc. Ocean arose with the Rivers. To that fort, etc.

अध्याय १९

श्लोक 22.6

क्षु॒द्रेभ्यः॒ स्वाहा॑

kṣudrebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

४६, “एकं ' सुक्तं ७५, तथा “एंकानृच सुक्त १ है। दस संख्या के क्रम रखा प्रतीत होता £ । वर्तमान २३ बवे सक्त मे “्रध.चेस्यः” का वणन के लिये प्रश्ंसायुक्त वाणी हो । . एकानृचेभ्यःन्=देखो प्रथवं° ( १६।२१।१) । इव भुक्त मे जो ऋचा है, वह् पूरी ऋचा नहीं, भाधी ऋचा है । रोहितसुक्तो के लिये प्रशंसाधुक्त वाणी हो ।

English

Brahma arose with the Brahmachārīs. To that fort, etc. Indra arose with Might. To that fort, etc.

अध्याय १९

श्लोक 22.7

प॒र्या॒यि॒केभ्यः॒ स्वाहा॑

paryāyikebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

वाले सूयं भौर परमेदवरपरक ई, यथा काण्ड १३ के सुक्त + इन सूरक्तो में हमा है । कौशिक सूत्रों (६९।४) में इम सुक्तो का तिदृश “रोहितः” शब्द सूर्या के दो षुक्तो के लिये प्रचयं सायुक्त वाणी हो ।

English

The Gods arose with Immortality. To that fort, etc. Prajāpati arose with Creatures. To that fort I lead you: enter it, occupy it give you protection and defence.

अध्याय १९

श्लोक 22.8

प्र॒थ॒मेभ्यः॑ श॒ङ्खेभ्यः॒ स्वाहा॑

prathamebhyaḥ śaṅkhebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

भथर्ववेद के १५बे काण्ड मे दो नुवा है, लिने “व्रात्य कां का० १९1 सू० २३ भथर्ववेद-माष्य २४१ परजापति-सम्बन्धी दो भनुवाकों के लिये प्रहंसायुक्त वाणी हो । १६ काण्ड के प्रथम पर्याय का देवता प्रजापति है ।

English

A prayer for protection from death and misfortune May Soma, Varuna the King, both Asvins, Yama and Pūshan guard us well from Mrityu—

अध्याय १९

श्लोक 22.9

द्वि॒ती॒येभ्यः॑ श॒ङ्खेभ्यः॒ स्वाहा॑

dvitīyebhyaḥ śaṅkhebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

ते” (भरथवं० २।२३।५) 1 हसे प्राजापत्य का अथं है--“प्रजापति बनने य उपहरति" ( भ्रथवं ° कां ९ । सु० ६ । पर्याय २। मन्व ११) । प्रजा- पतेर्वा एष विक्षमाननु विक्रमते य उपहरति" (श्रथवं० कां० ९ । सु° ६। जिन्हे कि--“परामव करने वाला, तथा सहनरील कटा है । ।

English

Death caused by men, which Indra-Agni, Dhātar, Brihaspati and Savitar appointed. All that the World’s Lord made, all that for creatures Prajāpati and Mātarisvan fashioned,

अध्याय १९

श्लोक 22.10

तृ॒ती॒येभ्यः॑ श॒ङ्खेभ्यः॒ स्वाहा॑

tṛtīyebhyaḥ śaṅkhebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

(नीलनचेभ्यः) नखों के नीलेपन के निवारणाथं (स्वाहा) भाहु- च कमणि स्थानिनः" (अष्टा ० २।३।१४) द्वारा, मथवा वारणाथं को बुद्ध- विभक्ति का प्रयोग हृभा है । यथा “जह्लकाय धुमः" ==महाकनिवारणार्थो (हस्िभ्यः) हरित रोगो के निवारण के लिथे (स्वाहा) श्ाहृतियां

English

fort I seek for refuge. May they protect me, may they be my guardians. I give my soul—All hail! —into their

अध्याय १९

श्लोक 22.11

उ॒पो॒त्त॒मेभ्यः॒ स्वाहा॑

upottamebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

एक ही रोग है । करद इसे 18010108 अर्थात् पाण्डु कामला या पीलिया रोग कहते है । भथर्वेवेद मे “हरितभमेषनम्” हारा “भान्जन का निदेश २३२ सयर्थभेद-भाष्य काऽ १९६1 सु० २२

English

keeping. May Visvakarman with the Seven Rishis be my protector from the northern region. To him,

अध्याय १९

श्लोक 22.12

उ॒त्त॒मेभ्यः॒ स्वाहा॑

uttamebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

भेषजम्” (४।९।३) । “जीव भोजनम्" पद द्वारा जीवन के लिये भोजन- रूप में भ्राञ्जन के प्रयोग का विधान प्रतीत होता है । यहं जाटरानिि मे निम्नलिखित उपचार कहे है- यथा ( १ ) सूर्योदय के पश्चात् सूयं ररिमिययो का सेवन या स्नान, “भ्रचु पुर्थमुदयतां हदच्ोतो हरिमा चते" १।२२।१), भर्थात् लाल गौ यालाल बल की गोरोचना द्वारा लेप । ( = रदिमर्या ) ह, ठन द्वारा तुभे घेर देते है 1 "देव्याः गावः” हारा भ्राधि- देविक गौप्रों का वर्णेन हभ है । गावः =रदिमनांम (निघं° १।५) ।

English

etc. May Indra, Marut-girt, protect me from this region. To him, etc.

अध्याय १९

श्लोक 22.13

उ॒त्त॒रेभ्यः॒ स्वाहा॑

uttarebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

ते उत्पन्न यज्ञिय घूम इन का विनाच्च करता दहै। १३९. पर्यायिकेभ्यः स्वाहां ।।७॥ लिये, तदुचितं भौषधों की (स्वाहा) प्राहूतियां हों ।

English

Prajāpati, of generative power, with the Pratishlhā save me from the nadir! To him, etc. Brihaspati, joined by the Visvedevas, protect me from the region of the zenith! To him, I go,

अध्याय १९

श्लोक 22.14

ऋ॒षिभ्यः॒ स्वाहा॑

ṛṣibhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

==सुक्त के अवान्तरं विमाग । यथा-प्रयवंवेद (१६।१।१.३२)का एकी विषय है-"“दुःखमोचनत" । भौर इसके अवंन्तर विभाग था पर्याय हँ (४)। का० १९1 घु° २ भ्रथर्ववेद-भाष्य २३३ साध्य रोगों कै.निवारण के लिये (स्वाहा) जाठराग्नि मे आहृतियां क निवारण के लिये (स्वाहा) जौठराग्नि मे भ्राहुतियां हो ॥९॥

English

in him I rest; this fort I seek for refuge. May he protect me, may he be my guardian. I give my soul—

अध्याय १९

श्लोक 22.15

शि॒खिभ्यः॒ स्वाहा॑

śikhibhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

के निवारण के सिये (स्वाहा) नाठराग्नि भं भराहूतियां हो ॥१०॥. कहा है । यह पीतवणं प्नं है, जसे कि पीतवर्ण. की कौडियां होती है । पीत-. वणे के कारण ही कविता - पीतवर्णं शंख को “विद्युत . की ज्योति घे श्रेष्ठ है । द्वितीय कोटि के शंसं को “समुद्रजः” कहा है (भरथरवं ° ४।१०।४

English

All hail!—into his keeping. A prayer for security and peace on all sides

अध्याय १९

श्लोक 22.16

ग॒णेभ्यः॒ स्वाहा॑

gaṇebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

तृतीय कोटि के शंखं को “सिन्धुतः पर्याृतः”” ( भ्रथरवं ° ४।१०।४) कहा वै, ये छोटे धाकार के होते है । “हिरण्यजाः; कुशषनः” को “विष्वभेषजः'" कहा है (अथर्व० ४११०।३) । “समुद्रन शंख" दवारा राक्षसरूप भौर खा जने. २३४ प्रथर्ववेद-माष्य क।० १९ । पु° २२ वचसे, बलाय, दीघायुत्वाय, तथा दतगारदाय--रक्षाथं बान्धने का वणेन हुमा है (भ्रथवं ० ४। १०।७) । बान्धन का भमिप्राय है-शंखभस्म का सेवन कर उसके प्रभाव को शरीर मँ स्थिर रखना, उस का भ्रपव्ययन

English

Let those who vex me from the eastern region, sinners, praise Agni followed by the Vasus.

अध्याय १९

श्लोक 22.17

म॒हा॒ग॒णेभ्यः॒ स्वाहा॑

mahāgaṇebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

को शिथिल करने के लिये (स्वाहा) समर्पण हो ॥११॥ (उत्तमेभ्यः) उत्तम पाशो को शिथिल करने के लिये (स्वाहा) समर्पण हो ॥१२॥ (उत्तरेभ्यः) भ्रगले पाशो को रिथिलं करने के लिये (स्वाहा) समपंण मौर भरधम पाशो का वर्णन प्रतीत होता 8 1 यथा “उदुत्तमं वरुण पाश्म- का० १९। सुण २२ प्रथववेद-माष्य २३१५

English

Let those who vex me from this quarter, sinners, praise Vāyu compassed by the Air’s mid region.

अध्याय १९

श्लोक 22.18

सर्वे॒भ्योऽङ्गि॑रोभ्यो विदग॒णेभ्यः॒ स्वाहा॑

sarvebhyo'ṅgirobhyo vidagaṇebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

ग्राहुतियां टं । सूक्त मेँ प्रायः. रोगनिवारण का वणेन है इस लिये “यण महागणों के स्वास्थ्य के लिये, तदुचित हवियो हारा (स्वाहा) जिक गण संख्या में महान् ह । इस वैयक्तिक भौर सामाजिक भावना को २३६ शयर्वेवेद-माष्य का० १९॥ सुऽ २२

English

Let those who vex me from the southern quarter, sinners, sing praise to Soma with the Rudras.

अध्याय १९

श्लोक 22.19

पृ॒थ॒क्स॒ह॒स्राभ्यां॒ स्वाहा॑

pṛthaksahasrābhyāṃ svāhā

हिन्दी अर्थ

के प्रसादन कै लिये प्राहुतियां तथा समपंण हो ॥ संसार मै जो (वीर्याणि )-शक्तियां (समृता संभृतानि) एकत्र हुई है, ततान) तानां था । (उत) तथा (भूतानाम्) भूतमौतिक जगत् की (प्रथमा)

English

Let those who vex me from this quarter, sinners, praise Varuna connected with Ādityas. Let those who vex me from the western quarter, sinners, praise

अध्याय १९

श्लोक 22.20

ब्र॒ह्मणे॑ स्वाहा॑

brahmaṇe svāhā

हिन्दी अर्थ

६ चागो वाले सूक्ता के लिये प्रशंसायुक्त वाणी हो । ७ ऋचां वलि पूर्तो के लिये प्रशंसागूक्त वाणी हो । २३८ भ्रयर्व॑वेद-भाष्य का० १६९।सु०२३

English

Let those who from the north side vex me, sinners, praise Visvakarman with the Seven Rishis. Let those who vex me from this quarter, sinners, praise Indra with the Marut host about him.

अध्याय १९

श्लोक 22.21

ब्रह्म॑ज्येष्ठा॒ संभृ॑ता वि॒र्याऽणि॒ ब्रह्माग्रे॒ ज्येष्ठं॒ दिव॒मा त॑तान ।भूतानां॑ ब्र॒ह्मा प्र॑थ॒मोत॑ जज्ञे॒ तेना॑र्हति॒ ब्रह्म॑णा॒ स्पर्धि॑तुं॒ कः

brahmajyeṣṭhā saṃbhṛtā viryā'ṇi brahmāgre jyeṣṭhaṃ divamā tatāna | bhūtānāṃ brahmā prathamota jajñe tenārhati brahmaṇā spardhituṃ kaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋचां वाले सूक्तं के लिये प्रशंसायुक्त वाणी हो । ऋषा वाले सुक्तों के लिये प्रशंसायुक्त वाणी हो । १० वाभो वाले सूक्तं के लिये प्रशं सायुक्तं वाणी हो । १६१. एकादशचर्चम्यः स्वाहा ॥८॥ ११ ऋवाप्नों वाले सूक्तों के लिये प्रशंखायुक्त वाणी हो 1 १६ ऋचाध्रों वाले सूक्तं के लिये प्रांसायुक्त वाणी हो । १६४. चतुहैशर्चेभ्यः स्वाह ॥११।। १४ चछवाभरों वाले सूक्त के लिथे प्रशंसायुक्त वाणी हो ।

English

Let those who vex me from the nadir, sinners, extol Prajāpati of genial power. Let those who vex me from the zenith, sinners, extol Brihaspati with the Visve Devas.

अध्याय १९

श्लोक 23.1

अथर्वाणः।१-३० अथर्वा।चन्द्रमाः, मन्त्रोक्ताश्च।१ आसरी गायत्री, २-७, २०, २३, २७ दैवी त्रिष्टुप्, ८, १०-१२, १४-१६ प्राजापत्या गायत्री, १७, १९, २१, २४-२५, २९ दैवी पङ्क्तिः, ९, १३, १८, २२, २६, २८ दैवी जगती, (१-२९ एकावसानाः)।आ॒थ॒र्व॒णानां चतुरृ॒चेभ्यः॒ स्वाहा॑

atharvāṇaḥ| 1-30 atharvā| candramāḥ, mantroktāśca| 1 āsarī gāyatrī, 2-7, 20, 23, 27 daivī triṣṭup, 8, 10-12, 14-16 prājāpatyā gāyatrī, 17, 19, 21, 24-25, 29 daivī paṅktiḥ, 9, 13, 18, 22, 26, 28 daivī jagatī, (1-29 ekāvasānāḥ)| ātharvaṇānāṃ caturṛcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

१८१. मङ्गलिकेभ्यः स्वाहां ॥२८॥ भङ्लकारी सूक्त के लिये प्ररंसायुक्त वाणी हो वेद के सब सूक्त मंगलकारी ह। वैदिक दण्डविधान भी मङ्गलः २४२ ध्र्ववेद"भाष्य का० १९ । सु° २४ हैकि परमेदवर के भयसे वायु . बहती, भय ते सूयं तपता, विद्युत् तथा

English

All things within the quarters and their spaces, let all these be my manifold defences. That which the Gods bound on them when they battled for their royal sway.

अध्याय १९

श्लोक 23.2

प॒ञ्च॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

pañcarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

तु, (वचसे) व्स् (च) भौर (भोजसे) भोजस् ( च ) भौर (बलाय) करता हूं, (यथा) जिससे कितु ( हिरण्यतेजसा ) वीयं-तत्तवत के तेज से संयुक्त हंग -(जनान् अनु) प्रजाजनों मँ (विमासासि)चभके । एकवचन यह् वचन पुरोहितं या गुरं द्वारा कथित है । बल दारीरिक

English

To those two with separate thousands, Hail! To Brahma, Hail! Collected manly powers are topped by Brahma. Brahma at first spread out the loftiest heaven.

अध्याय १९

श्लोक 23.3

ष॒ळृ॒चेभ्यः॒ स्वाहा॑

ṣal̤ṛcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

घृत द्वारा (वधंयन् ) बढ़ता हमा , (चतेन+) धृत द्वारा (त्वा) तुके हो जाने वले रोगं कीटाणु (मा दभन्) दबानरदे। बढ़ती है । प्रतः शरीर को घुत द्वारा सिचित करना चाहिए । यज्ञान्न में हो जाती ह । चान्द मी भोषधियो मे रस सेचन द्वारा प्राणध्रद है । सू्यंभी

English

Hail to the single non-Rich-versed ones! Hail to the Rohitas!

अध्याय १९

श्लोक 23.4

स॒प्त॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

saptarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

प्राण = नासिका संचारी वायु । प्रपान = प्रान्तो मे रहै वाली, मल- मूत्र को बाहिर फंकने वाली वायु । घषावतन= धावु शुद्धौ । २५४ भयववेद-माष्य का० १९ ॥ सु° २७ प्राणिनं विशवतेंमुखं सू देवा अजनयम् ॥ ७ ॥

English

Hail to the hymn of victory! Hail to the hymns for happiness!

अध्याय १९

श्लोक 23.5

अ॒ष्ट॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

aṣṭarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

संसग करता है । परमेदवर ने (ध्राणेन) प्राण के साथ (वातः) वायु को मनुष्यों को जीवनो भे प्राणदाक्ति का संचय करना चाहिए । किया है उन की (आयुषा) भायुप्रों अर्थात् जीवनो के धनुष्ार, तु (जीव)

English

Hail to Brahma! Collected manly powers are topped by Brahma. Brahma at first spread out the loftiest heaven. Brahma was born first of all things existing. Who then is fit to be this Brahma’s rival?

अध्याय १९

श्लोक 23.6

न॒व॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

navarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

(जीव ) जीवन यापन कर, (मा मृथाः) भोरन शीघ्र मृत्युकोभ्राप्तदहो। अनुसार (जीवं) तु जीवित रह । भ्रौर (उद्) भायु से समुल्नत होकर, (देवानाम्) देवयानमा्गीं विद्वानों. की (यम्) जिस, (निदितम्) का० १९१ सूर २७ प्रयवंवेद-माध्य २५१

English

A benediction on a newly elected King Do ye, O Brāhmanaspati, invest for the royal sway this man.

अध्याय १९

श्लोक 23.7

द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

daśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

(अथवं० १०।२।११) । पर्थात् किसने इस पुरुष म धप्-ततत्वर विधि बह्ने के लिये पदा हुए है, स्वाद मँ तीखे; लाल, लोह षरित, वथा ताम्बे के धूए सदुश है, प्रौर ऊपर की प्रोर, नीचे की भोर, तथा चिरछे प्रवाहित हो रहे ह । अरुणाः = घमनियो का लाल रक्त । तान्नवूघ्राः=िराभ्रों ५615 देवयनः पथिभि!=जो भरण्य मँ श्रद्धा ्ौर तप का भ्राचरण करते हँ ठन का मागं "देवयानः पन्थाः” कहुलाता है (छान्दो ° उप० छ ° ५, सं० १०)।

English

With that wherewith the Deities invested Savitar the God. Invest this Indra for long life, invest him for great princely power, That I may lead him on to eld, that the man watch his princedom long.

अध्याय १९

श्लोक 23.8

ए॒का॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

ekādaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

से पुरुष की रक्षा करते है, भन्यथा विना होता है । (प्रियायमाणा=प्रियायमाणा देवा तथा प्रियायमाणानि वीर्याणि) वीर्याणि) तीन वीर्यो ने, (भसु भन्तः) शरीरिक जलो के भीतर, इस ई है, जो कि उपयु क्त ३१ देवतार्भो करी दुष्ट से उपपन्न नहीं हो सकती 1

English

Invest this Soma for long life, invest him for great hearing power. That I may lead him on to eld, that he may watch o’er hearing long.

अध्याय १९

श्लोक 23.9

द्वा॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

dvādaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

शनुसन्धान की आावद्यकता पतीन होती है । इस निमित्त भयवं० १०७। को विभक्त कर् प्राप्त किया है, निदचय.ह कि उन ३३ देवो को कतिपय होता ह कि ३३ द्वो के स्द्पो पर भरधिक भनुसन्धान की भआवदयकता

English

For us, surround him, cover him with splendour, give him long life, and death when age removes him. This garment hath Brihaspati presented to Soma, to the King, to wrap about him.

अध्याय १९

श्लोक 23.10

त्र॒यो॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

trayodaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

मृत्यु मी इस कै भय से निजकर्म भें भ्यापृत है । इसलिये दण्ड-विघान भी है । इसी दृष्टि ते संहारकारी श्दर्देवता को शिव तथा शंकर भी वर्तमान करई सक्तो कां निर्देश न्हीदहै। नसे १२का्डो मे २१ वाभो वाले सूक्त से लेकर ७३ चावल. सूक्त है, जिनका निदेश १९।२३।१-३० मे भनुपलन्ध है । प्रतीयमान इन क्षतियों का समाधान १९।२२।१-२१ भ

English

What Indra made his shield, may that protect us well on every side, My shield is Heaven and Earth, my shield is the bright Day, my shield the Sun. The Visva Devas made my shield. Let not misfortune fall on me.

अध्याय १९

श्लोक 23.11

च॒तु॒र्द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

caturdaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

परमेदवरा्थं “स्वाहाका भरं है-सुविधि हारा तथा पुणं्प म परमेश्वर के प्रति समपेण । सवाहा = सु + भा हा (भोहाक् त्यागे) । इस प्रकार ब्रह्मवेद मे,रहे सभी सूक्त समाविष्ट जानने चाहिए । एकोनविरतिः विशतिः (येन) जिस विधि से (देवाः) दयोतमान ग्रह भादि ने (देवम् ) योत- को (परि) सब प्रकार से (भघारयन् ) नियत स्थात में धारित किया हुभा के प्रबन्ध के लिये (परि) सब प्रकार से (घत्तन) धारित करो ।

English

A single line giving the names of the chief Vedic metres Gāyatri, Ushnih, Anushtup, Brihatī, Trishtup, Jagatī.

अध्याय १९

श्लोक 23.12

प॒ञ्च॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

pañcadaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

दुसरे को धारण कयि हए ह । इसी प्रकार प्रजावगे भौर राजव मे सकता है, भौर शासन मेँ स्थिरता मा सकती है। 1 से (घत्तन) घारण-पोषण करो । (यथा) ताकि (एनम्) इस घन्नाद् को

English

A prose hymn of homage to various portions of the Atharva-veda, to the Rishis, and to Brahma With the first five chapters of the Angirases, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.13

षो॒ड॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

ṣoḍaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

महाच्राण के निमित्त (जागरात्) जागरूक रदे, सावधान रहे । यनं जरसे नयां न्योद् भोत्रेऽधिं ज गरत् ॥३॥ २४४ भरथर्ववेद-भाष्य का० १९॥। सुग २४ का (परि) सब प्रकार से (धत्तन) धारण-पोषण करो । (यथा) ताकि

English

To the sixth, Hail! To the seventh and eight, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.14

स॒प्त॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

saptadaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

विद्या कै प्रचार के निमित्त स्वाधिकारपूवंक जागरूक रहे,सावधान रहे । १८७. परि घत्त धत्त नो वसेम जरामर्यं णुत दी्माथुः । (कृणुत) करो, (दी्म् भ्रायुः) इसलिये इसका इस प्रकार घारण-पोषण करो, ताकि इस की दीघं रायु हो । (बहस्पतिः) बृहती वेदबाणी के पति पुरोहित न (सोमाय रज्ञे) सवंप्र रक तथा सौम्यप्रकृति राजा के (परि-

English

The black-clawed ones, Hail! To the golden-hued ones, Hail! To the small ones, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.15

अ॒ष्टा॒द॒श॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

aṣṭādaśarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

चुन लिया जाय, तब उसे उस की पूणं भयु पर्यन्त, सुशासन का प्रधिकार (ब्रभिशस्तिपाः) हिसा से रक्षा करनेवाले (भवः). हूजिये । ( पुचीः) नाना कार्यो से व्याप्त (शतं शरदः) सौ वषं (जीव) जीवित रहिये, (च) गौर का० १९। सु० २४ धथवंतेद-भाष्य २५५ है, पहरा है । भ्राप (उ) निश्चय से (वापीनाम्) बीजवोई खेतियों, पौर वावडी आदि जलाशयो की (भ्रभिशस्तिपाः) विनाच्च से रक्षा करनेवाले (भभुः) हुए है । (चतं--- --पुरूचीः) आप नाना कार्यो से व्याप्त सौ वषं जीवित रहिये, भौर (जीवन्) जीवितं रहते हए (वसुनि) सम्पत्तियो का (विभजासि) यथोचित विभाग प्रजाजनों मे करते रहिये, (चारुः) इस

English

To those composed in strophes, Hail! To the first shells, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.16

ए॒को॒न॒विं॒श॒तिः स्वाहा॑

ekonaviṃśatiḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

जनो मेँ करना, यह राजाकाकाम है। चारुः ख्चेविपरीतस्य ( निर° २४६ भथवेवेद-माष्य का०१९।प्० २६ ने (श्राह) कटी है, (तद् उ) उसे ही (सोमः) सेना के प्रंरकने, तथा (बहस्पतिः) महतो सेना कै पति ने मी (प्राह) कहा है, (सविता) पश्वो

English

To the second shells, Hail! To the third shells, Hail! To the penultimates, Hail.

अध्याय १९

श्लोक 23.17

विं॒श॒तिः स्वाहा॑

viṃśatiḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

ऊचे लै जानेवाला (मव) तू हो,( उदुद्य ) भ्रौर ऊचे ले जाकर (प्रति)भ्रौर प्रधिक ऊंचाई की भोर (धावतात्) तु दौड लगा । उद् = ऊंचाई । ऊंवाई की कोई निदिचत सीमा नहीं होतो । बा्थिक सामाजिक,सदाचारिक, आध्यात्मिके भादि नानाविध ऊंचारईयां है, तथा इन मे प्रत्येक की उंचाई भरसोमित है य एनद् वेद् स शदे नमति जराशस्यृमंवति यो निति ॥१॥ का० १९। पू० २६ भयवेवेद-माष्य २४७ परमेद्वर की प्राप्ति के (रहति) योग्य होता है । (यः) जो कोई ( विमति) वीयं तततव को धारण-पोषण करता 8, वह (जरामृत्युः) बुद़ापि पर परने- वाला (भवति) हो जाता है।

English

To the last ones, Hail! To the latter ones, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.18

म॒ह॒त्का॒ण्डाय॒ स्वाहा॑

mahatkāṇḍāya svāhā

हिन्दी अर्थ

२।३।१०) । हिरण्यम् ==891111) 119 ( भ्रापटे) श्यति पुदष का वीयं । का सार कहा है, यथा--“वनस्पतीनामुत' वीर्याणि ¦ १९४. यद्विश्वं धयेण सुवं प्रलावैन्तो मनव; पै हैषिरे ।

English

To the Rishis, Hail! To those with hair in tufts, Hail! To the Ganas, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.19

तृ॒चेभ्यः॒ स्वाहा॑

tṛcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

तैल भौर दीप्तिके साथ ( सं सृजति ) सम्बद्ध करता है । (यः) जो कोद २४८ अयर्ववेद-माष्य का० १९। सु०२६ मोर दीघं भ्रायु वाला (मवति) होता है। १९९. आधवे स्वा चैते स्वोजसे च बख।य च ।

English

To the great Ganas, Hail! To all the Vidagana Angirases, Hail!

अध्याय १९

श्लोक 23.20

ए॒क॒र्चेभ्यः॒ स्वाहा॑

ekarcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

१९६. यद् वेद् राज्ञा बरहंणो वेदं देब इस्यतिः । के गुणों को (वेद ) जानता है, (देवः) विजिगीषू (बृहस्पतिः) बृहती सेना का पति जिस वीर्य-तत्व कै गुणों को (वेद) जानता है, (वुत्रहा) पापों ( आयुष्यम् ) भायुवधंक (मृवत्) हो । (तत्) वह (ते) तेरे लिये ( वचं- ३७) .1 देवः == विवृ विजिगीषा । बृहस्पतिः, देखो (अथव ° १६।१३।९) ।.

English

Brahma was born first of all things existing. Who then is meet to be that Brahma’s rival? A prose hymn of homage to various portions of the Atharva-vada classed according to the

अध्याय १९

श्लोक 23.21

क्षु॒द्रेभ्यः॒ स्वाहा॑

kṣudrebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

करे (दृषा) सुख-शान्ति की वर्षां करने वाला मन (वाजिभिः) शक्ति- शक्तियों द्वारा (त्वा) तुकं (पातु) सुरक्षित करे । १२३) । वृषा सच्वगुणप्रधान मन, जो कि सुखों की वर्षा करता, भ्रौर

English

number of verses which their hymns contain Hail to the four-verse strophes of the Atharvanas! Hail to the five-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.22

ए॒का॒नृ॒चेभ्यः॒ स्वाहा॑

ekānṛcebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

याम का कथनक्रियाह, जोकि यम-नियम म्रासन प्राणायाम भादि आठ होता है ।“ततः क्षीयते भकाश्ावरणम् ' (योय० २।५२), तथा धारणा ध्यान समाधि कै लिये मन प योग्यता पदा हो जाती है, “धारणासु च योग्यता भर्थात् जीवात्मा की निज शक्तियां । हे मनुष्य † (ओषधीभिः) भ्रोषधिर्यां समेत (सोभः) सोम भरोषचि

English

Hail to the six-versed! Hail to the seven-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.23

रो॒हि॒तेभ्यः॒ स्वाहा॑

rohitebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

२५० परथवववेद"भाष्य का० १९ । पुऽ ६७ गई है । वेदो भ्रौर भायुवेद के ग्र्थो मे इसके नाना चमत्कारी गुणो तथा ताप तथा प्रकाश का भिन्न-भिन्न प्रमाव पृथिवी पर पडता है, गौर ऋतु मे परिवतंन होता रहता है, जिख के हारा हमारी रक्षा हो रही है । मादुभ्यःन=

English

Hail to the eight-versed! 250 Hail to the nine-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.24

सू॒र्याभ्यां॒ स्वाहा॑

sūryābhyāṃ svāhā

हिन्दी अर्थ

भाटा पर, भोषधियोंके रर्सोके निर्माण पर भीपडताहै। इस प्रकार हमारे जीवनो की रक्षा चन्द्रमा पर मी निर्भर है। विद्वान् लोग (आहुः) कहते हँ कि (दिवः) चुलोक (तिलः) तीन है, ऋरान्तिवृत्त के १२ विभाग किये जाते है । चुलोक का एक विभाग है क्रान्ति-' मे दक्षिणीविभाग ! दस प्रकार धुलोकं के इन तीन विभागों को “तिलः

English

Hail to the ten-versed! Hail to the eleven-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.25

व्रा॒त्याभ्यां॒ स्वाहा॑

vrātyābhyāṃ svāhā

हिन्दी अर्थ

का० १९1 -सु° २७ पथववेद-भाष्य २५१ बो वृत्त फैला हुभा है, वह चुलोक के क्रान्तिवृत्त का भनुरूपी है । इस भनु- रूपी वुत्त के उत्तरम जो विभाग है, वह पृथिवी का उत्तरीय विमाग भ्रौर धनुरूपी-वृत्त के दक्षिणमें जो विमाग है, वह पृथिवो का दक्षिणीविमाग कहुलाता ह । इस प्रकार इन तीन विभागो को “"तिन्लः प्रृथिवीः” कहा है । इसी दुष्टि से भ्रन्तरिक्ष के मीः तीन विभाग है। हारा उन्हे भराकाच गङ्गा (९) ५४8) मे दो भौर दुलोक दृष्टिगोचर

English

Hail to the twelve-versed! Hail to the thirteen-versed Hail to the fourteen-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.26

प्रा॒जा॒प॒त्याभ्यां॒ स्वाहा॑

prājāpatyābhyāṃ svāhā

हिन्दी अर्थ

द्नन्तरिक्ष भी धिवि सम्भव है । दक्षिण समुद्र । एन चार समुद्रो वारा पृथिवी धिरी हृद है। स्तोमम् = संगीत के तीन पश है) चा, स्तोम, घौर साम। संहिताओं मेँ ऋचाएं या मन्त्र दिये गए है । इन ऋचा की पुन रावृत्तियां गाने के लिये की जाती है, वह हन का गेयरूप बनता है । इसे स्तोम कहते ह! जिसस्वरया रागर्मे यह स्तोम गाया जाता ठसे साम कहते है। गायत्री छन्द वाले तीन मर्त्रौ दवारा, निमित होतादहै। भापः-जल भी

English

Hail to the fifteen-versed! Hail to the sixteen-versed!

अध्याय १९

श्लोक 23.27

वि॒षा॒स॒ह्यै स्वाहा॑

viṣāsahyai svāhā

हिन्दी अर्थ

१. निदिं दिवः" भर्व ° १०।१०।६२१ प, दिव् (चौः ) को त्रिदिव् कटा है । शरिदिव् == तीन विभागो मेँ विभक्त दिव् । कोकरिमेरा रचित समग्र जगत् तेरी रक्षा भौर समृद्धिकै लियेहै। नाकः (यजु ०३२।६) मे महषि दयानन्द ने “नाकः” का प्रथं किया है “सब

English

Hail to the seventeen-versed! Hail to the eighteen-versed! Hail, nineteen!

अध्याय १९

श्लोक 23.28

म॒ङ्ग॒लि॒केभ्यः॒ स्वाहा॑

maṅgalikebhyaḥ svāhā

हिन्दी अर्थ

है। मनुनेभी उपमाद्वारा गृहाश्रम को समद्र कहाहै। “यथा नदीनदाः (मनु° ६।९०) । इस प्रकार गृहस्थ को सागरे से उपमित कर गृहस्य को होता है । पूवं के तीन भ्राश्चमों मे एषणाएं बनी रहती ह । इन एषणार्भो के तीन महाशक्तिया है परमेश्वर, जीव, भौर प्रकृति । मनुष्य जीवन इन

English

Hail, twenty! Hail to the Great Section!

अध्याय १९

श्लोक 23.29

ब्र॒ह्मणे॒ स्वाहा॑

brahmaṇe svāhā

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्त थत, कर्माशय ते रहितं हो कर विचरता है । धतः वह इन त्रिविघं तापो से विमुक्त रहता है । तधिविष्टपः=सुखदिहेषभोगो वा (उणा० ३! १४५), महि दयानन्द भाष्य । मथवा भाचिदं विकाषिभौतिकाष्यात्सिक, शरद् की वायुएं । मातरिदवा-=मातृभृतं भ्रन्तरिक्ष भें गतियां करते वाली । का० १९। सुर २४ धरथर्ववेद-माष्य २५३

English

Hail to the triplets! Hail to the single-versed hymns! Hail to the little ones!

अध्याय १९

श्लोक 23.30

ब्रह्म॑ज्येष्ठा॒ संभृ॑ता वी॒र्याऽणि॒ ब्रह्माग्रे॒ ज्येष्ठं॒ दिव॒मा त॑तान ।भू॒तानां॑ ब्र॒ह्मा प्र॑थ॒मोत जज्ञे॒ तेना॑र्हति॒ ब्रह्म॑णा॒ स्पर्धि॑तुं॒ कः

brahmajyeṣṭhā saṃbhṛtā vīryā'ṇi brahmāgre jyeṣṭhaṃ divamā tatāna | bhūtānāṃ brahmā prathamota jajñe tenārhati brahmaṇā spardhituṃ kaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्राजन्तो विश्ववैदसो देवा वै्येन धावत ।६॥ (वः) तुम्हारे (भरपानम्) प्रपानं को, (मा) न (हरः) तुम्हारे तेज को (मायिनः) छली-कपटी रोग कीटाणु (दमन्) दवा पाएं । (ज्नाजन्तः) हि वाले (देवाः) दिव्य पुरुषो ! तुम (दन्येन) परमेश्वर-देव हारा प्रदशिव विधि से, (घ्ावत) भरपने जीवनो को दुद्ध-पवित्र करते रहो ।

English

Hail to the two Sūryā hymns! Hail to the two Vrātya hymns! Hail to the two Prajāpati hymns!

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Atharva Veda — Chapter 19

अथर्ववेद

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.