Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
21
अध्याय 21 / 232

Adhyaya 21

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नाम विंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २१ युधिष्ठिर उवाच: श्रुतं मे विविधाश्चर्यं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ।भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vārāhakalpavṛttāntavarṇanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 21 yudhiṣṭhira uvāca: śrutaṃ me vividhāścaryaṃ tvatprasādāddvijottama / bhūyaśca śrotumicchāmi tanme kathaya suvrata

हिन्दी अर्थ

समाहितो ब्रह्मपरो5प्रमादी शुचिस्तथेवा55त्मरतिजितेन्द्रियः । समाप्नुयुयोगमिमं महाधियों महर्षयश्चेबमनिन्दितामला:

English

Among the sages refulgent like fire, who resided in the Naimisa forest, there was an intelligent sage, well versed in the Vedas and was called Savarni.

अध्याय २१

श्लोक 2

कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषु चोत्तमा ।नर्मदा नाम विख्याता भूयो मे कथयानघ

kathameṣā nadī puṇyā sarvanadīṣu cottamā / narmadā nāma vikhyātā bhūyo me kathayānagha

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त शौचाचारलक्षणनिरूपणं नाम षोडशोअ्ध्याय:

English

He was very eloquent. Standing ahead of them with humility he approached Vayu the highly majestic god who frequented that place to render favour to the /-worshippers, and asked him.

अध्याय २१

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

śrīmārkaṇḍeya uvāca: narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī / tārayetsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

में दगर्ध बीज होकर निष्पाप और शान्त हो नाता है कर्म बन्धन से मुक्त होने पर वही जीव मुक्त पदवी को प्राप्त करता है ।€-२१। वेद की ही तरह सम्पूर्ण यज्ञक्रियायें हैं और यज्ञों में जप ही त्ानियों द्वारा श्रेष्ठ कहा गया है। ज्ञान से सज्भु-रागरहित ध्यान श्रेष्ठ है। इस ध्य।न को प्राप्त करने से ही नित्य वस्तु की उपलब्धि होती है। शुठ्धसत्त्व ज्ञानी कहते हैं कि, शम, दम, सत्य, निष्पापत्व, मौन, सम्पूर्ण भूतों पर दया

English

O all-pervading Lord! We wish to hear from ' you who are the observer of everything, the legends of the Purana, which are on a par with the Vedas.

अध्याय २१

श्लोक 4

नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम् ।तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

narmadāyāstu māhātmyaṃ yatpūrveṇa mayā śrutam / tatte 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

हिन्दी अर्थ

और सरलता ही अतीरि्द्रिय ज्ञान को उन्पन्न करने वाली है । जो समाधि तत्पर, अप्रमादी, ब्रह्मनिष्ठ, शुचि, जितेन्द्रिय और आत्मरति करने वाले साधु हैं, वे ही इस योग को प्राप्त करते हैं। इसी प्रकार अनिन्दित ओर निमंल आशय वाले महामति महर्षिगण ने इस योग को प्राप्त किया है

English

How did lord Brahma. beget from his forehead, Lord Rudraof such a splendour, as his son?

अध्याय २१

श्लोक 5

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

gaṅgā kanakhale puṇyā kurukṣetre sarasvatī / grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā

हिन्दी अर्थ

ु वायुरूुवाच आश्रमत्रयमुत्सज्य प्राप्तस्तु परमाश्रमम् । अतः संवत्सरस्यास्ते प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम्

English

How was lord Brahma born of a lotus? How did his son Sarva obtain the status of a Rudra?

अध्याय २१

श्लोक 6

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् ।सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

tribhiḥ sārasvataṃ toyaṃ saptāhena tu yāmunam / sadyaḥ punāti gāṅgeyaṃ darśanādeva nārmadam

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञाप्य गुरं चेव विचरेत्पृथिवीमिमाम् । सारभुतसुपासीत ज्ञान यज्ञेयसाधकम् ३२ इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्ररेत् । अपि कल्पसहस्रायुनेव ज्ञेयमवाप्नुयात्

English

How is it that Visnu cherishes such unparalleled love towards Rudra? There is no doubt that gods always sing. "All gods as well as gams consist (are of the form) of Visnu. There is no other goal higher that attainment of Visnu". How is it that such (a great god like) Visnu always pays obeisance to Bhava (Siva)?

अध्याय २१

श्लोक 7

कलिङ्गदेशात् पश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके ।पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया पदे पदे

kaliṅgadeśāt paścārdhe parvate 'marakaṇṭake / puṇyā ca triṣu lokeṣu ramaṇīyā pade pade

हिन्दी अर्थ

शुन्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च बने तथा । नदीनां पुलिने चेव नित्य॑ युक्तः सदा भवेत्

English

Thus addressed, Vayu spoke to Savarni, "O Sage, an excellent question has been aptly asked by you.

अध्याय २१

श्लोक 8

तत्र देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः ।तपस्तप्त्वा महाराज सिद्धिं परमिकां गताः

tatra devāśca gandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ / tapastaptvā mahārāja siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते परमाश्रमविधिकथन नाम सप्तदशोथ्ष्यायः ।

English

Listen (attentively) as I explain in detail, how it was that Rudra became the son of Brahma, how Brahma was born of the lotus, how Sankara became Rudra, how there is such an intense love between Visnu and Rudra and why Visnu always bows to Siva. I shall explain it in due order.

अध्याय २१

श्लोक 9

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः ।उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

tatra snātvā naro rājanniyamastho jitendriyaḥ / upoṣya rajanīmekāṃ kulānāṃ tārayecchatam

हिन्दी अर्थ

वायु बोले- संवत्सर के (आयु) अन्तिम भाग में गुरु की आज्ञा से उत्तम ज्ञान प्राप्त कर तीनों आश्रमों का परित्याग कर चौथे आश्रम में प्रवेश करे और ब्रह्म-प्राप्ति में सहायक सारभूत ज्ञान की उपासना करता हुआ पृथ्वी में बिचरण करे ।१-२। जो तृबित होकर यह जानने की चेष्टा करता है कि यह ज्ञान है और यह ज्ञेपय है, वह हजार कलपों में भी ज्ञेय को प्राप्त नहीं करता है। सन्नह्दीव होकर, क्रोफ

English

O excellent Brahmana, after the dissolution of the last Manvantara, the seventh Kalpa called Padma came to an end. The current Kalpa is Varaha. I shall narrate it in detail."

अध्याय २१

श्लोक 10

सिद्धिक्षेत्रं परं तात पर्वतो ह्यमरंकटः ।सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः

siddhikṣetraṃ paraṃ tāta parvato hyamaraṃkaṭaḥ / sarvadevāśrito yasmādṛṣibhiḥ parisevitaḥ

हिन्दी अर्थ

को जीतकर, थोड़ा भोजन कर जितेन्द्रिय बुद्धि योग से समस्त इन्द्रिम द्वार को बन्दकर ध्यान में मन का निवेश करे ।३-४। ऊपर से खुले हुए शून्य स्थान में, गुफा में, जंगल में और नदियों की बालुकाराशि पर नियत रूप से योगानुष्ठान करे। वार्दण्ड, कमंदण्ड और ममोदण्ड स्वरूप तीन दण्ड हैं। जिनके पास यें तीनों दण्ड हैं, वे त्रिदण्डी कहलाते हैं । ध्याननिष्ठ जितेन्द्रिय मनुष्य शास्त्र'नुकूल विधि का पालन और

English

After what period of time, does the Kalpa begin? What is the duration of a Kalpa? Please explain to me; I am curious to know.

अध्याय २१

श्लोक 11

सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम् ।दृश्यादृश्याश्च राजेन्द्र सेवन्ते सिद्धिकाङ्क्षिणः

siddhavidyādharā bhūtagandharvāḥ sthānamuttamam / dṛśyādṛśyāśca rājendra sevante siddhikāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शुभाशुभ कर्मो का परित्याग कर अगर शरीर छोड़ते हैं तो फिर उनका जन्म-मरण नहीं होता है

English

I shall mention in due order the duration of the

अध्याय २१

श्लोक 12

अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः ।अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः

ahaṃ ca paramaṃ sthānaṃ tataḥ prabhṛti saṃśritaḥ / atra praṇavarūpo vai sthāne tiṣṭhatyumāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्री वायुपुराण में परमाश्नम विधि कथन नामक सत्रहवाँ अध्याय समाप्त ॥।१७॥।

English

Two thousand eight hundred and sixty two crores and seventy Niyutas (millions) of years constitute a Kalpa. While

अध्याय २१

श्लोक 13

श्रीकण्ठः सगणः सर्वभूतसङ्घैर्निषेवितः ।अस्माद्गिरिवराद्भूप वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम्

śrīkaṇṭhaḥ sagaṇaḥ sarvabhūtasaṅghairniṣevitaḥ / asmādgirivarādbhūpa vakṣye tīrthasya vistaram

हिन्दी अर्थ

अतः ऊध्व प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चयम् । प्रायाश्वित्तानि तत्त्वेन यान्यकामकृतानि तु अथ कामऊृतेः्प्याहः सुक््ष्धभंविदों जना: । पाप॑ं च॒ त्रिविध॑ प्रोक्तं वाइसन:ः कायसंभवम् सतत हि दिवा रात्रो येनेदं बध्यते जगत् । न कर्माणि न चाप्येष तिष्ठतीति परा श्रुति:

English

The multiplier and the divison too have been mentio¬ ned before. The suiplus of years would be one hundred and seventyeight crores, two hundred thousand, and nine crores.

अध्याय २१

श्लोक 14

यानि सन्तीह तीर्थानि पुण्यानि नृपसत्तम ।यानि यानीह तीर्थानि नर्मदायास्तटद्वये

yāni santīha tīrthāni puṇyāni nṛpasattama / yāni yānīha tīrthāni narmadāyāstaṭadvaye

हिन्दी अर्थ

न हि योगात्परं किचित्नराणामिह दृश्यते । तस्माद्योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिण:

English

UptoVaivasvalaManvamara. <his should be known as the period of Kalpa according to human calculation. Half a Kalpa is multiplied by two.

अध्याय २१

श्लोक 15

न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तो ब्रह्मापि भूपते ।योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा

na teṣāṃ vistaraṃ vaktuṃ śakto brahmāpi bhūpate / yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ śrūyate sariduttamā

हिन्दी अर्थ

व्रतानि यानि भिक्षणां तथैबोपब्रतानि च। एककापक़मे तेषां प्रायश्रित्तं विधीयते उपेत्य तु स्त्रियं कामात्प्रायश्रित्तं विनिर्दिशेत् । प्राणायामसमायुक्‍त कुर्यात्सांतपनं तथा

English

The time limit is fifty-eight million and eight thousand Another eighty-four shall be included in this.

अध्याय २१

श्लोक 16

विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता ।षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

vistareṇa tu rājendra ardhayojanamāyatā / ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यतियों का प्रायश्चित्त-विधान कथन

English

The seven sages, Devas with Indra as their leader and Manu—'The surplus years of this time limit should be known accordingly.

अध्याय २१

श्लोक 17

पर्वताद् उदधिं यावद् उभे कूले न संशयः

parvatād udadhiṃ yāvad ubhe kūle na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वायु बोले-- इसके बाद अब मैं यतियों के प्रायश्चित्त को यथार्थ रूप से कह रहा हूँ। सूक्ष्म धर्म जानने वालों ने काम झत और अकाम छत दोनों ही पापों के लिए प्रायश्चित्त कहा है। मन, वचन और शरीर से उत्पन्न होने वलि पाप तीन प्रकार के हैं ।१-२। इसी त्रिविध पाप से यह संसार दिन-रात सदा बंधा रहता है। परा (उच्च) श्रुति का ऐसा कथन है कि कमंसमूह या कमंबद्ध संसार सत्य नहीं है। जीवन-

English

Thus their Manvantara-ending with human beings has been narrated. The Devas ending with Pranava (Visnu), Sadhyas, Deva-ganas and Visvedevas live for the whole of the Kalpa.

अध्याय २१

श्लोक 18

सप्तषष्टिसहस्राणि सप्तषष्टिशतानि च ।सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो वायुस् तीर्थानि चाब्रवीत्

saptaṣaṣṭisahasrāṇi saptaṣaṣṭiśatāni ca / saptaṣaṣṭistathā koṭyo vāyus tīrthāni cābravīt

हिन्दी अर्थ

काल में ये पाप क्षण भर के लिये ही बाते हैं, अतः भायुष्काल में जीवगणों को सबंदा धीर और सावधान होना चाहिए; क्‍योंकि योंग ही परम बल है ।३-४। मनुष्यों के लिये योग से उत्कृष्ट दूसरा कुछ नहीं है, इसलिये धर्मिष्ठ विद्वानों ने योग की प्रशंसा की है। धीर व्यक्ति विद्या की सहायता से अविद्या को पार कर (दूर कर) अनुत्तम ऐश्वर्य का लाभ करते हुए पर-अपर का प्रत्यक्ष करते हैं और परम पद को प्राप्त करते

English

The Kalpa that is current is called Varaha. It con¬ sists (of the rule) of fourteen Manus beginning with Svavam- bhuva.

अध्याय २१

श्लोक 19

परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप ।पश्यन्ति मानवाः सर्वे सततं धर्मबुद्धयः

paraṃ kṛtayuge tāni yānti pratyakṣatāṃ nṛpa / paśyanti mānavāḥ sarve satataṃ dharmabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। संन्यासियों के लिये जो ब्रत निर्धारित हैं, उनमें एक का भी त्याग करने से प्रायश्चित्त करना पड़ता है ।५-७। संन्यासी अगर कामवश्य स्त्री-प्रसद्भ कर ले, तो प्रायश्चित्त करना होगा । ऐसी दशा में प्राणायाम

English

Why is the Varaha Kalpa proclaimed by that name? What is the reason that the Lord is glorified as Varaha (Boar).

अध्याय २१

श्लोक 20

यथायथा कलिर्घोरो वर्तते दारुणो नृप ।तथातथाल्पतां यान्ति हीनसत्त्वा यतो नराः

yathāyathā kalirghoro vartate dāruṇo nṛpa / tathātathālpatāṃ yānti hīnasattvā yato narāḥ

हिन्दी अर्थ

न म(न)मंयुक्‍तं वचन हिनस्तीति मनीषिण:। तथाउपि च न कर्तव्य: प्रसड्भों ह्वाष दारुण:.

English

Who is lord Varaha? What is his origin? What is his nature? Why was he born? We wish to know this.

अध्याय २१

श्लोक 21

जालेश्वरादितीर्थानि पर्वते ऽस्मिन्नराधिप ।पितृतृप्तिप्रदान्याहुः स्वर्गमोक्षप्रदानि च

jāleśvarāditīrthāni parvate 'sminnarādhipa / pitṛtṛptipradānyāhuḥ svargamokṣapradāni ca

हिन्दी अर्थ

अहोरात्राधिकः कश्रिन्नास्त्यधर्मं इति श्रुति: । हिसा हा षा परा सृष्टा देवतेमुनिभिस्तथा

English

I shall explain all this according as I have seen and heard, (as to) how Varaha was born and what the object was (of his incarnation), how this Kalpa came to be called Varaha, what Kalpa is and what is the conception (called Kalp a ) 9 what is the transitional period between two Kalpas.

अध्याय २१

श्लोक 22

श्रेष्ठं दारुवनं तत्र चरुकासंगमः शुभः ।उत्तरे नर्मदायास्तु चरुकेश्वरम् उत्तमम्

śreṣṭhaṃ dāruvanaṃ tatra carukāsaṃgamaḥ śubhaḥ / uttare narmadāyāstu carukeśvaram uttamam

हिन्दी अर्थ

भूयो निर्वेदमापन्नभ्वरेच्ि क्षुरतन्द्रित: । अहिसा सर्वभृुतानां कर्मणा सनसा गिरा १५ अकाभादपि हिंसेत यदि भिक्षु: पशुन्मृगान् कृच्छातिकृच्छ कुर्बीत चान्द्रायणमथापि वा

English

Verses 26-34 give the serial order of Kalpas as follows: Bhava, Bhuva, Tapas, Bhava (?), Rambha, R.tu, Kratu, Vahni, Havyavahana, Savitra, Bhuva(?), Usika, Kusika, Gandharva, Rsablia, Sadja, Marjaliya, Madliyaraa, Vairajaka, Nisada, Pahcama, Meghavahana, Cintaka, Akuti, Vijnati, Manas,

अध्याय २१

श्लोक 23

दारुकेश्वरतीर्थं च व्यतीपातेश्वरं तथा ।पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञं तथैव च

dārukeśvaratīrthaṃ ca vyatīpāteśvaraṃ tathā / pātāleśvaratīrthaṃ ca koṭiyajñaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

के साथ सानन्‍्तपन करे और उक्त कृच्छु ब्रताचरण के अनन्तर वह अपने आश्रम में प्रवेश करे एवं सावधान होकर भिक्षा करें '८-६। क्रीड़ा-परिहास के समय असत्य बोलने से कोई दोष नहीं होता है; किन्तु ऐसा नहीं करना चाहिए क्योंकि ऐसा प्रसद्ध ही भयद्धूर होता है ।१० दिन-रात में अधिक से अधिक एक आधअक्षर परिहास में कहा गया असत्य अधम नहीं है ऐसा श्रुति कहती है; किन्तु देवता और मुनियों

English

The seventeenth Kalpa is known as Marjallya 2 since

अध्याय २१

श्लोक 24

इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम ।अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्

iti caivottare kūle revāyā nṛpasattama / amareśvarapārśve ca liṅgānyaṣṭottaraṃ śatam

हिन्दी अर्थ

ते हिसा को सब से बड़ा पाप कहा है, यही वेद भी कहते हैं।!१५॥ सारांश यह कि हिंसा सब पापों से बढ़कर है। धन लोगों के बहिगंत प्राण हैं; इसलिये जो धन का हरण करता है, वह उसके प्राण का हरण करता है। इन अपकर्मों को करने वाला दुष्टात्मा भिक्षुक ब्रत से च्युत हो जाता ओर क्लेश प्रप्त करता है । ऐसा भिक्षुक शास्त्रविधि से संवत्सर पयंन्त चारद्रायण ब्रत करे । यही श्रुति कहती

English

This is the translation of the emended line of the Text Kfayo yatra sambpmh svaro loka-manoharah. Births of sages and the musical notes are un¬ related. So Kfayo is emended as Rsabhoy the musical note RA or Rsabha, which is also the name of the Kalpa) and Sambhutat} is emended as 'sambhutaft.lt agrees with number and gender of Svaro loka-manoharah of the Venkateshwar Text. The line is emended as per A (Anandashrama, Poona) edition whicn is ch. 21 v. 34A which runs as follows:

अध्याय २१

श्लोक 25

वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च

varuṇeśvaramukhyāni sarvapāpaharāṇi ca

हिन्दी अर्थ

है संवत्सर के अन्त में निष्पाप होकर भी वह व्यथित चित्त से सावधान होकर भिक्षाचरण करे ।7२-१४३। मन, वचन और कर्म से सब जीवों के लिये अहिसा धारण करनी चाहिए । अगर बिना किसी अभिलाषा के भी भिक्ष मृगादि पछुओं की हिंसा कर डाले, तो उसे कठिन-से-कठिन चान्द्रायण करना चाहिए ।१५-१६। इन्द्रिय दौबंल्य के कारण यदि स्त्री दर्शन से ही यति का वीयंपात हो

English

Marjaliya is a heap of earth to the right of the Vedi (altar) of the sacrifice on which sacrificial vessels arc cleansed (?)or 'fond of purification' (said of Siva) —MW 813A. But neither of the meanings is suitable here.

अध्याय २१

श्लोक 26

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ ।ओङ्कारात्पूर्वभागे च केदारं तीर्थमुत्तमम्

māndhātṛpurapārśve ca siddheśvarayameśvarau / oṅkārātpūrvabhāge ca kedāraṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

जाय तो उसे षोडश प्राणायाम करना चाहिए ।१७। अगर ब्राह्मण का दिन में वोयपात हो जाय, तो इसके लिए प्रायश्चित यह है कि, वह तीन रात उपवास कर सौ प्राणायाम करे, रात में वीयंपात करने से स्तान के बाद बारह बार प्राणायाम करे प्राणायाम के द्वारा ब्राह्मण शुद्ध और निष्पाप हो जाता है ।१५-१९। बिना

English

The eighteenth Kalpa was Madhyama wherein the note of music of the gamut Madhyama honoured by the note of musical scale called Dhaivata arose in all beings from the self- born deity (Brahma).

अध्याय २१

श्लोक 27

तत्समीपे महाराज स्वर्गद्वारमघापहम् ।नाम्ना ब्रह्मेश्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः

tatsamīpe mahārāja svargadvāramaghāpaham / nāmnā brahmeśvaraṃ puṇyaṃ saptasārasvataṃ puraḥ

हिन्दी अर्थ

धनुश्चित्नान्तग्ंतग्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति ।

English

Then, ihe nineteenth Kalpa, was Vairajaka, where*

अध्याय २१

श्लोक 28

रुद्राष्टकं च सावित्रं सोमतीर्थं तथैव च ।एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ

rudrāṣṭakaṃ ca sāvitraṃ somatīrthaṃ tathaiva ca / etāni dakṣiṇe tīre revāyā bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

११९८ वायुपुराणम्

English

His son was the pious, righteous Dadhici. He, the refulgent Prajapati, became the lordofDevas.

अध्याय २१

श्लोक 29

अस्मिंस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटयः स्थिताः ।स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः

asmiṃstu parvate tāta rudrāṇāṃ koṭayaḥ sthitāḥ / snānaistuṣṭirbhavetteṣāṃ gandhamālyānulepanaiḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्न मधु मांस वा ह्यामश्राद्धं तथेव च। अभोज्यानि यतोीनां च प्रत्यक्षलवणानि च

English

As Prajapati Dadhici was engaged in sacrifice, Gayatrl was enamoured of him. From that was born the charming musi¬ cal note (, jYisadal ) as a son to Dadhici.

अध्याय २१

श्लोक 30

प्रीतास्ते ऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन् न संशयः ।जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यम् अश्नुते

prītāste 'pi bhavantyatra rudrā rājan na saṃśayaḥ / japena pāpasaṃśuddhirdhyānenānantyam aśnute

हिन्दी अर्थ

एकंकातिक़मे तेषां प्रायश्वित्तं विधीयते)। प्राजापत्येन कच्छू ण ततः पापात्प्रमुच्यते

English

The twentieth Kalpa is glorified after him as jYisada. On seeing him (born), Prajapati desisted from creating (beings). In order to create progeny jYisada performed a penance for one thousand divine years without taking any food and with his senses controlled (who had thus conquered his sense-organs). The refulgent Brahma, the grandfather of the worlds, said, "sit down" as the former was standing with arms lifted up, hungry and thirsty, dejected and exhausted withpenance. Since Brahma told this quiescent son to sit down, he came to be known as Nifdda, 1 the note of the gamut (endowed with nisada restful¬ ness?).

अध्याय २१

श्लोक 31

दानेन भोगानाप्नोति इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ।पर्वतात् पश्चिमे देशे स्वयं देवो महेश्वरः ।स्थितः प्रणवरूपो ऽसौ जगदादिः सनातनः

dānena bhogānāpnoti ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt / parvatāt paścime deśe svayaṃ devo maheśvaraḥ / sthitaḥ praṇavarūpo 'sau jagadādiḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यतिक्रमाच्च ये केचिदाइसन:कायसंभवम् । सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्बूयुस्तत्समाचरेतू.

English

O Brahmanas, the twentyfirst Kalpa should be known as Pancama. (In this) Prana, Apana, Samana, Udana and Vyana (the five vital airs) were the mental sons of god Brahma and were on par with him. The great Lord was worshipped by them with eulogistic words. As he was praised in chorus by those noble-souled ones, the fifth note ( Pancama ) of the gamut became melodious. Hence the Kalpa became known as Pancama.

अध्याय २१

श्लोक 32

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।पितृकार्यं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा

tatra snātvā śucirbhūtvā brahmacārī jitendriyaḥ / pitṛkāryaṃ prakurvīta vidhidṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

विशुद्धबुद्धि: समलोष्टकाच्चनः समस्तभूतेषु चरन्समाहितः । स्थान भ्रुवं शाश्वतमव्ययं सतां परं स गत्वा न पुन॒हि जायते है

English

The twenty-second Kalpa should be known as Megha- vahana when the mighty-armed Vi§nu became a cloud and carried the hide-clad lord (Siva) for a thousand divine years.

अध्याय २१

श्लोक 33

तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः ।आ सप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदति पाण्डव

tilodakena tatraiva tarpayetpitṛdevatāḥ / ā saptamaṃ kulaṃ tasya svarge modati pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुध्रोक्ते यतिप्रायश्चित्तविधकथन नामाष्टदशोअध्याय: ॥ १५॥।

English

Fanciful derivations are given here to the names of the Kalpas. One is reminded of stories in Brahmans which supply such explanatory stones to derive names or terms.

अध्याय २१

श्लोक 34

आत्मना सह भोगांश्च विविधान् लभते सुखी ।षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडते सुरपूजितः

ātmanā saha bhogāṃśca vividhān labhate sukhī / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi krīḍate surapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

किसो दूसरी वस्तु को मिलाये कोई एक अन्त, मधु, मांस, आम श्राद्स्‍ध और अधिक नमक खाना यतियों के लिये वर्जित है।२०। इनमें एक का भी अगर यति सेवन कर ले, तो उसे प्रायश्चित्त करना होगा । इच्छु प्राजापत्य के ढ्वारा वह पाप से मुक्त होगा । मन, वचन और शरीर के द्वारा जो कुछ पाप हो जाय, उसके प्रायद्चित्त के लिये सज्जनों से निएुचय करे और वे जो कहें, वही करे विशुद्ध बुद्धि, मिट्टी

English

From the mouth (of Visnu) who was overwhelmed h burden and was gasping for breath, out came Kdla (Time! r huge dimensions, the illuminator of the world. Hence h ° declared by Brahmanas as Visnu, the son of Kasyapa. C 13

अध्याय २१

श्लोक 35

मोदते सुचिरं कालं पितृपूजाफलधितः ।ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले

modate suciraṃ kālaṃ pitṛpūjāphaladhitaḥ / tataḥ svargātparibhraṣṭo jāyate vimale kule

हिन्दी अर्थ

को रोड़े और सोने को समान समझनेवाला एवं सब जीवों पर दया करने वाला व्यक्ति निश्चल, अविनाश्ी और सर्वेकालीन उस स्थान को प्राप्त करता है, जहाँ से जाकर वह फिर कभी नहीं लौदता

English

The twenty-fourth Kalpa is called Akuti. Akuti and Devi were twins. ana

अध्याय २१

श्लोक 36

धनवान्दानशीलश्च नीरोगो लोकपूजितः ।पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं कुरुते पुनः

dhanavāndānaśīlaśca nīrogo lokapūjitaḥ / punaḥ smarati tattīrthaṃ gamanaṃ kurute punaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोनविशोष्ध्याय: ११४६

English

While he thought of the subjects and desired to create crated bv B-od > R° ll h ( r Wm in his mind ' Since he

अध्याय २१

श्लोक 37

द्वितीये जन्मनि भवेद्ध्रदस्यानुचरोत्कटः ।तथैव ब्रह्मचर्येण सोपवासो जितेन्द्रियः

dvitīye janmani bhaveddhradasyānucarotkaṭaḥ / tathaiva brahmacaryeṇa sopavāso jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

अथेकोनविंशोध्ध्यायः

English

Since lord Soma (the full Moon) filled up the mind of Brahma Paiamesthin, it is known as Paurnamasl.

अध्याय २१

श्लोक 38

सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभते फलमुत्तमम् ।एवं धर्मसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

sarvahiṃsānivṛttastu labhate phalamuttamam / evaṃ dharmasamācāro yastu prāṇānparityajet

हिन्दी अर्थ

अरश्मिवन्तमादित्यं रश्मिवन्तं च पावकम् । यः पंश्येन्न च जीवेत मासादेकादशात्परम्

English

Therefore Parva days, new moon and full moon days were accepted by Togis as the most important days in both the fortnights for the achievement of their interest (desired object).

अध्याय २१

श्लोक 39

तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्निबोध नराधिप ।शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव

tasya puṇyaphalaṃ yadvai tannibodha narādhipa / śataṃ varṣasahasrāṇi svarge modati pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

वमेन्मृत्र करीषं वा सुंबर्ण रजतं तथा। प्रत्यक्षमथ वा स्वप्ने दश मासान्स जीवति पड़ अग्रतः पृष्ठतो वाषपि खण्ड यस्य पद भवेत् । पांशुले कदसे वाइपि सप्त मासान्स जोवति ५ काकः कपोतो गृश्नो वा निलीयेडस्य सूर्धनि । क्व्यादो वा खगः कश्रित्षण्मासान्नातिवतेते १६

English

Those (persons) of twice-born castes who perform the Darsa and Paurnamasa sacrifice, have never to return from the region of Brahma (to Samsara).

अध्याय २१

श्लोक 40

अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते ।दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्कारभूषितः

apsarogaṇasaṃkīrṇe divyaśabdānunādite / divyagandhānuliptāṅgo divyālaṅkārabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न विद्युतं पश्येहक्षिणां दिशभाश्रिताम् । उदकेन्द्रधनुर्वाईपि त्रयो हो वा स जोवति. -

English

One who without having maintained the sacrificial fires dies or one who goes along the path of heroes (meets death on the battlefield) should stabilise his mind and repeat this Mantra 1 slowly—"O Agni, you arc Rudra, Asura. You are the earth and heaven. You are Siva. When urged, you rule over the breath. You are the sun. You sever our noose with your sword and blaze." A twice-born person should repeat this mantra well, within his mind. If he then enters the fire, he goes to the region of Rudra.

अध्याय २१

श्लोक 41

क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्धर्वसंस्तुतः ।ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान्

krīḍate daivataiḥ sārddhaṃ siddhagandharvasaṃstutaḥ / tataḥ svargātparibhraṣṭo rājā bhavati vīryavān

हिन्दी अर्थ

वायु बोले--इसके आगे अब हम अरिष्टों को कहते हैं उसको सुनिये । जिस ज्ञान विशेष द्वारा योगी अपनी मृत्यु को भी जान जाते हैं ।१। जो व्यक्ति अरुन्धती, ध्र्व, सोम-छाया और महापथ को नहीं देखता है, वह एक वर्ष से अधिक नहीं जीता ।२। जो सूर्य को बिना किरणवाला और अग्नि कों किरण सम्पन्न देखता है, वह ग्यारह महीने से अधिक नहों जीता है ।३। जो स्वप्न में या प्रत्यक्ष ही मल-मूत्र या सोना-वाँदी वमन करे, वह दस महीने

English

The Sruti declares that fire is the moon and the lord Kala and Rudra, Hence he who enters fire does not return from Rudra.

अध्याय २१

श्लोक 42

हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः ।गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते

hastyaśvarathayānaiśca dharmajñaḥ śāstratatparaḥ / gṛhe stambhaśatākīrṇe sauvarṇe rajatānvite

हिन्दी अर्थ

से अधिक नहीं जीता है ।४॥ धूल या कीचड़ में जिसका पदचिहक्ल आगे या पीछे से खण्डित मालूम पड़े वह सात सहीने से अधिक नहीं जीता है ।५। जिसके सिर पर कौआ, कबूतर, गीघ या कोई भी मांसभोजी पक्षी बैठ जाय, वह छः महीने से अधिक नहीं जीता है ।६। जिसके ऊपर दस-बीस कौए मंडराते रहें जो सहसा धूलिवर्षण से धसरित हो जाय और जों अपनी छाया को विक्ृत देखें, वह चार-पाँच महीने से अधिक नहीं जीता

English

The twenty-eighth Kalpa is known as Brhal. While god Brahma, desirous of sons and procreating the subjects, mentally meditated on Brhal and Rathantara Samans, the Brhat Saman came out with faces all round. Hence the meditators on truth call this Kalpa Brhat.

अध्याय २१

श्लोक 43

सप्ताष्टभूमिसुद्वारे दासीदाससमाकुले ।मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिहेषितनादितैः

saptāṣṭabhūmisudvāre dāsīdāsasamākule / mattamātaṅganiḥśvāsairvājiheṣitanāditaiḥ

हिन्दी अर्थ

है।६-७। दक्षिण दिशा में बिना मेघ के ही बिजली देखें और जल में इन्द्रधनुष देखे, तो वह दो-तीन महीनों से ज्यादा नहीं जीता है ।८। जल में या दर्पण में जो अपने को नहीं देखता है या अपने प्रतिबिम्ब को बिता

English

Rathantara shall be known as the great sphere of the sun extending to eighty-eight thousand Yojanas. Therefore the (cosmic) egg-like sphere of the sun should be known as im¬ penetrable.

अध्याय २१

श्लोक 44

क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा ।राजराजेश्वरः श्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः

kṣubhyate tasya taddvāramindrasya bhuvanaṃ yathā / rājarājeśvaraḥ śrīmānsarvastrījanavallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

(यस्य वे स्नातमात्रस्य हृत्पादं वाइवशुष्यति घूमो (मं)वा मस्तकान्नश्ये(त्पश्ये)हशाहू नस जीवति)

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 45

तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः ।जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

tasmingṛhe vasitvā tu krīḍābhogasamanvitaḥ / jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvavyādhivivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

भस्माज्ठारांश्र केशांध्व नदीं शुष्का भुजंगमान् । पश्येद्यो दशरात्रं तु नस जीवते तादृशः

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 46

एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे ।अग्निप्रवेशं यः कुर्याद् भक्त्या ह्यमरकण्टके

evaṃ teṣāṃ bhavetsarvaṃ ye mṛtā hyamareśvare / agnipraveśaṃ yaḥ kuryād bhaktyā hyamarakaṇṭake

हिन्दी अर्थ

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्ष यस्य वे शिवा । क्रोशन्ती संमुखाउभ्येति स गतायुभवैश्नरः ३१६

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 47

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम् ।स्नानं दानं जपो होमः शुभं वा यदि वाशुभम्

sa mṛtaḥ svargamāpnoti yāsyate paramāṃ gatim / snānaṃ dānaṃ japo homaḥ śubhaṃ vā yadi vāśubham

हिन्दी अर्थ

शिर के देखता है, वह एक महीने से अधिक नहीं जीता है ।९। जिसके शरीर से मु्द था चर्बी की तरह गन्ध निकले वह पन्द्रह दिन से अधिक नहीं जीता है ।१०। स्तान करते जिसके दोनों पैर और हृदय सूख जाय॑ँ एवं सिर से धुआँ निकले, वह दक्ष दिनों तक जीता है ।११। प्रकुषित वायु जिसके मर्म स्थान में पीड़ा पहुँचाये और जल को छूने पर भी जिसे तृप्ति नहीं हो, उसकी मृत्यु उपस्थित समझिये ।१२॥ जो स्वप्न में

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 48

पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत् ।तस्यास्तीरे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये

purāṇe śrūyate rājansarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet / tasyāstīre tu ye vṛkṣāḥ patitāḥ kālaparyaye

हिन्दी अर्थ

बानर-मालुओं से युक्त रथ पर बेठ कर गाता हुआ दक्षिण दिशा की ओर जाता है, वह भी नहीं जीता है ।१३॥ काले कपड़े को पहन कर अगर श्यामा स्त्री गाती हुई किसी को दक्षिण दिशा की ओर ले जाय, तो वह नहीं जीता है ।१४॥ अगर स्वप्न में देखे कि, हम फटा हुआ काला कपड़ा पहने हैं या हमारा कान दो दूक हो गया है तो वह नहीं जीता है। जो स्वप्न में अपने को सिर तक दलदल में फंसा हुआ देखता है वह शीघ्र ही मर

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 49

नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् ।अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

narmadātoyasaṃspṛṣṭāste yānti paramāṃ gatim / anivṛttikā gatistasya pavanasyāmbare yathā

हिन्दी अर्थ

जाता है ।१५-१६। भस्म, आग, केश, सूखी नदी और साँप को स्वप्न में देखने वाला मनृष्य दस रात से अधिक नहीं जीता है ।१७॥ काला कलूटा विकराल पुरुष शस्त्रों को तानकर अगर पत्थर से स्वप्न में चोट पहुँचावे तो तुरन्त मृत्यु हो जाती है ।१५। सूर्योदय या संध्याकाल में जिसके आगे गीदड़ हुआँ-हुआँ करता हुआ आवे उनकी आयु बीती हुई समझिये ।१९। स्नान करते हो जिसके हृदय में पीड़ा हो जाय और दाँत खटखटाने लगे,

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 50

पतनं कुरुते यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः

patanaṃ kurute yastu tasmiṃstīrthe narādhipa / kanyāstrīṇi sahasrāṇi pātāle bhogabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोनविशोषध्याय: १२१

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 51

तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति च ।दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालम्

tiṣṭhanti bhavane tasya preṣaṇe prārthayanti ca / divyabhogaiḥ susampannaḥ krīḍate kālam

हिन्दी अर्थ

भूयों भुयः श्वसेद्यस्तु रात्रों वा यत्रि वा दिवा । दोपगन्ध च नो वेत्ति विद्यान्मृत्युमुपस्थितम॒

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 52

पृथिव्यां ह्य् आसमुद्रायां तादृशो नैव जायते ।यादृशो ऽयं नरश्रेष्ठ पर्वतो ऽमरकण्टकः

pṛthivyāṃ hy āsamudrāyāṃ tādṛśo naiva jāyate / yādṛśo 'yaṃ naraśreṣṭha parvato 'marakaṇṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रमेक स्रवेद्यस्य कर्णा स्थानाच्च भ्रश्यतः । नासा च वक़ा भवति स ज्ञेयो गतजीवितः

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 53

तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे ।ह्रदो जालेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

tatra tīrthaṃ tu vijñeyaṃ parvatasyānu paścime / hrado jāleśvaro nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्‍्य कृष्णा खरा जिह्न पड्धूभासं च वे सुखम् । गण्डे चिपिटके रक्‍ते तस्य मृत्युरुपस्थितः

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 54

तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकेन तु ।पितरो द्वादशाब्दानि तर्पितास्तु भवन्ति वै

tatra piṇḍapradānena sandhyopāsanakena tu / pitaro dvādaśābdāni tarpitāstu bhavanti vai

हिन्दी अर्थ

मुक्तकेशो हसंश्चेव गायचुत्यंश्व यो नरः । याम्याशाभिसुखो गच्छेत्तदन्तं तस्य जीवितम्

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 55

दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी ।सरलार्जुनसंछन्ना खदिरैरुपशोभिता

dakṣiṇe narmadātīre kapilā tu mahānadī / saralārjunasaṃchannā khadirairupaśobhitā

हिन्दी अर्थ

हे चात्र परमे रिष्टे एतद्रपं पर भवेत् घोष॑ न शणुयात्कर्णे ज्योतिनेत्रे न पश्यति

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 56

माधवीसल्लकीभिश्च वल्लीभिश् चाप्यलंकृता ।श्वापदैर्गर्जमानैश्च गोमायुवानरादिभिः

mādhavīsallakībhiśca vallībhiś cāpyalaṃkṛtā / śvāpadairgarjamānaiśca gomāyuvānarādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी आयु भी बीती हुई कहिये ।२०। दिन और रात में भी जो जोर-जोर से साँस ले और दीप निर्वाण की गन्ध को नहीं समझे, उसकी भी मृत्यु उपस्थित समझिये ।२१। रात में इन्द्रधतूष को देखने वाला दिन में नक्षत्रमण्श्ल को देखने वाला और अपना प्रतिबिम्ब दूसरे की आँखों में देख मनुष्य अधिऋ दिन नहीं जीता है ।२२। जिसकी एक आँख से ही सदा आँसू आता रहे, दोनों कान स्थानम्रष्ट हो जायें, और नाक टेढ़ी हो

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 57

पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदिता नृप ।साग्रं कोटिशतं तत्र ऋषीणामिति शुश्रुम

pakṣijātiviśeṣaiśca nityaṃ pramuditā nṛpa / sāgraṃ koṭiśataṃ tatra ṛṣīṇāmiti śuśruma

हिन्दी अर्थ

जाय,. वह भी आयुक्षीण कहलाता है ।२३॥ जिसकी जीभ खरखरी और काली हो जाय, मूहपर कौचड़ की आभा मालम पड़े और गण्ड स्थान चिपटे होंकर लाल दिखाई पड़ने लगें उसकी भी मृत्यु उपस्थित समझ्ििये ।२४। स्वप्न में जो व्यक्ति खला केश, हँसता हुआ और गाता हुआ दक्षिण दिशा की अर जाता है उसके जीवन का भी अन्त समझिये ।२५। श्वेत सरसों की तरह जिसे बार-बार पसीना निकले, उसकी भी मृत्यु उपस्थित समझिये

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 58

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः ।येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना

tapastaptvā gataṃ mokṣaṃ yeṣāṃ janma na cāgamaḥ / yena tatra tapastaptaṃ kapilena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

।२६। ऊँट या गधे जुते हुये रथ पर जो स्वप्न में दक्षिण दिशा जाता है, वह भी नहीं जीता है।२७। जो कान से शब्द नहीं सनता है और जिसकी आँखें पथरा जाती हैं. उनकी मृत्यु आसन्न समशिये; क्योंकि ये दोनों अरिष्ट चरम कोटि के हैं ।२८। स्वप्न में जो गड़ढे में गिर जाय और निकलने का रास्ता नहीं पावे और उस गड्ढे से निकले ही नहीं, उसके जीवन का भी अन्त समभझिये ।२९। जिसकी दृष्टि ऊध्वेंगत, रक्तवर्ण और कंवल

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 59

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ।येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा

tatra taccābhavattīrthaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam / yena sā kāpilaistāta sevitā ṛṣibhiḥ purā

हिन्दी अर्थ

रहे, मह से बडी गर्मी निकले, नाभि गहरी हो जाय और पेशाब बहुत गर्म हो, उसकी भी अवस्था विषम समझिये ।३०। दिवा या रात्रिकालीन स्वृप्त में अगर कोई आघात करता हो और नींद टूटने पर उसी व्यक्ति

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 60

तेन सा कपिला नाम गीता पापक्षयंकरी ।तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानाम् अमरेश्वरे

tena sā kapilā nāma gītā pāpakṣayaṃkarī / tatra koṭiśataṃ sāgraṃ tīrthānām amareśvare

हिन्दी अर्थ

अरिष्टसूचिते देहे तस्मिन्काल उपागते । त्यक्त्वा भयविषादं च् उद्गच्छेद्बुद्धिमान्नरः ३३४

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 61

अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।दानं च विधिवद् दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे

ahorātroṣito bhūtvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ / dānaṃ ca vidhivad dattvā yathāśaktyā dvijottame

हिन्दी अर्थ

उदडसुखः प्राइमुखो वा स्वस्थः स्वाचान्त एवं च। स्वस्तिकोपनिविष्टश्र नमस्कृत्वा(त्य)महेश्व रम् ।

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 62

ईश्वरानुग्रहात्सर्वं तत्र कोटिगुणं भवेत् ।यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्येह भारत

īśvarānugrahātsarvaṃ tatra koṭiguṇaṃ bhavet / yasmādanakṣaraṃ rūpaṃ praṇavasyeha bhārata

हिन्दी अर्थ

सम(मं)कायशिरोग्रीवं धारयेन्नावलोकयेत् । यथा दोपो निवातस्थो नेड्भते सोपमा स्घुता.

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 63

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत् ।तिर्यञ्चः पशवश्चैव वृक्षा गुल्मलतादयः

śivasvarūpasya tataḥ kṛtamātrākṣaraṃ bhavet / tiryañcaḥ paśavaścaiva vṛkṣā gulmalatādayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रागुदकप्रवर्ण देशे तस्माद्युझजीत यागवित् । (+-का्म वितक प्रीति च सुखदुःखे उभे य(त)था

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 64

ते ऽपि तत्र क्षयं याताः स्वर्गं यान्ति न संशयः ।विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रैव तु महानदी

te 'pi tatra kṣayaṃ yātāḥ svargaṃ yānti na saṃśayaḥ / viśalyā tatra yā proktā tatraiva tu mahānadī

हिन्दी अर्थ

भ्रोत्रे सनसि बुद्धों च तथा वक्षसि धारयेत् । कालधर्म च विज्ञाय समूहं चेव स्वंशः (४०

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 65

स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्रापि सुकृती भवेत् ।तत्र देवगणाः सर्वे सकिन्नरमहोरगाः

snātvā dattvā yathānyāyaṃ tatrāpi sukṛtī bhavet / tatra devagaṇāḥ sarve sakinnaramahoragāḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्व प्रवतंते । ततस्त्वापुरयेहेहमोंकारेण समाहितः

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 66

यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः ।सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे

yakṣarākṣasagandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ / sarve samāgatāstāṃ vai paśyanti hyamareśvare

हिन्दी अर्थ

को प्रत्यक्ष देख ले, तो स्वप्न में चोट खाया हुआ व्यक्ति नहीं बच्चे ।३१। स्वप्न में जो अग्नि प्रवेश करता है और स्वप्न ही में इस बात को भूल जाता है, उसका भी जीवन शेष समझिये ।३२। अगर कोई आदमी इवेत वस्त्र को स्वप्न में लालया काला देखता है, तो उसकी मृत्यु हो जाती है ।३३। बुद्धिमान् मनुष्य अरिष्ट की सूचना पाकर और उस काल को उपस्थित समझकर भय-विषाद को छोड़ दे और योगानुष्ठान

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 67

तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ ।पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयंकरे

taiśca sarvaiḥ samāgamya vanditau tau śubhau kaṭau / purā yuge mahāghore sarvalokabhayaṃkare

हिन्दी अर्थ

का उद्योग करे।३४। पूर्व या उत्तर दिशा में जाकर शुद्धभाव से सम, स्थिरतर, जनवर्जित और पवित्र स्थान में उत्तर या पृत्र मुख होकर स्वस्तिकासन लगा कर स्वस्थ भाव से बंठ जाय और आचमन करे, महेश्वर को प्रणाम करे ।३५-३६। शरोर सिर और ग्रीवा को सीधा कर घारण का अःलम्बन करे, किसी भी ओर न देखे । निर्वात स्थान के दिये को तरह स्थिरता धारण करे ।३७। पूर्वोत्तर दिशा के निम्न भाग में

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 68

नर्मदायाः सुतस्तत्र सशल्यो विशलीकृतः ।सर्वदेवैश्च ऋषिभिर्विशल्या तेन सा स्मृता

narmadāyāḥ sutastatra saśalyo viśalīkṛtaḥ / sarvadevaiśca ṛṣibhirviśalyā tena sā smṛtā

हिन्दी अर्थ

योगी योगाराधन करे । काम, वितक, प्रीति, सुख-दुःख आदि भावों को मन से हटा कर सर्तवगुण का ध्यान करे ।३५३। प्राण, चक्षु, त्वक, कर्ण, मन, बुद्धि, वक्ष:ःस्थल और मस्तक में योगी धारणा का अवलम्बन करे । कालधर्म को समझकर और अरिष्टादि समूह का समन्वय करके योगी बारह या एक सौ आठ धारणा को मस्तक में धारण करे ।३६-४१। इस प्रकार धारणा के द्वारा वायु-वत्ति को निरुद्ध करके एकाग्र मन से ओंकार

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 69

युधिष्ठिर उवाच: उत्पन्ना तु कथं तात विशल्या कपिला कथम् ।कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तो ऽभवन्मुने

yudhiṣṭhira uvāca: utpannā tu kathaṃ tāta viśalyā kapilā katham / kathaṃ vā narmadāputraḥ śalyayukto 'bhavanmune

हिन्दी अर्थ

+ घनुश्विद्वान्तग्रंतग्रन्थ: क., पुस्तके नास्ति ।

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 70

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुव्रत

āścaryabhūtaṃ lokasya śrotumicchāmi suvrata

हिन्दी अर्थ

अथोंकारमयो योगी न चरेत्त्वक्षरी भवेत् १४३

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 71

श्रीमार्कण्डेय उवाच: पुरा दाक्षायणी नाम सहिता शूलपाणिना ।क्रीडित्वा नर्मदातोये परया च मुदा नृप

śrīmārkaṇḍeya uvāca: purā dākṣāyaṇī nāma sahitā śūlapāṇinā / krīḍitvā narmadātoye parayā ca mudā nṛpa

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तेजरिष्टनिरूपणं नामकोनरविशोषष्यायः

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 72

जलादुत्तीर्य सहसा वस्त्रमन्यत्समाहरत् ।देव्यास्तु स्नानवस्त्रं तत्पीडितं लीलया नृप

jalāduttīrya sahasā vastramanyatsamāharat / devyāstu snānavastraṃ tatpīḍitaṃ līlayā nṛpa

हिन्दी अर्थ

वर: अंधकार ७ कधंबनानंकमाा

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 73

सहितानुचरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम् ।तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा

sahitānucarībhistu indrāyudhanibhaṃ bhṛśam / tasminniṣpīḍyamāne tu vāri yanniḥsṛtaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

आोॉंव्कारफ्राप्तललित्क्षणल्विरूफ्णकस्त

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 74

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी ।संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्

tasmādiyaṃ sarijjajñe kapilākhyā mahānadī / saṃyogādaṅgarāgasya vastrodyatkapilaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

अत ऊध्व॑ प्रवक्ष्यासि ओंकारप्राप्तिलक्षणम् । एप त्रिमात्रों विज्ञेगो व्यझजनं चात्र सस्वरम् ११ प्रथमा वद्ुतों मात्रा द्वितीया तामसी स्घृता । तृतीयां निर्गुणां विद्यान्मात्रामक्षरगासमिनीम्

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 75

गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतो ऽभवत् ।तथा गन्धरसैर्युक्तं नानापुष्पैस्तु वासितम्

galitaṃ tena kapilā varṇato nāmato 'bhavat / tathā gandharasairyuktaṃ nānāpuṣpaistu vāsitam

हिन्दी अर्थ

द्वारा सम्पूर्ण देह को पूर्ण कर दे । ऐसा करने से योगी ऑकारमय हो जाता है, उस अविनाशी योगी का नाश नहीं होता, और वह अमर हो जाता है ।१२०४३॥।

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 76

नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारि निःसृतम् ।पीड्यमानं करैः शुभ्रैस् तैस् तु पल्लवकोमलैः

nānāvarṇāruṇaṃ śubhraṃ vastrādyadvāri niḥsṛtam / pīḍyamānaṃ karaiḥ śubhrais tais tu pallavakomalaiḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकार-प्राप्ति के लक्षण का निरूपण

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 77

कपिलं जलमिश्रैस्तु तस्मादेषा सरिद्वरा ।कपिला चोच्यते तज्ज्ञैः पुराणार्थविशारदैः

kapilaṃ jalamiśraistu tasmādeṣā saridvarā / kapilā cocyate tajjñaiḥ purāṇārthaviśāradaiḥ

हिन्दी अर्थ

धायु योले--इसके बाद अब हम ओफकार प्राप्ति के लक्षण कहते हैं। यह भोंकार तीन मात्राओं से युक्त है और इसका व्यञ्जन स्वर-समन्वित है।१। इसकी पहली मात्रा को वैद्युती, दूसरी को तामसी और तीसरी अक्षरगामिनी मात्रा को निर्गण जानना चाहिए । शिर में चींटी के समान स्पर्शवाली गान्धार

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

अध्याय २१

श्लोक 78

एषा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा ।महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा

eṣā vai vastrasambhūtā narmadātoyasambhavā / mahāpuṇyatamā jñeyā kapilā sariduttamā

हिन्दी अर्थ

१२४ वायुपुराण॑म्

English

Thus the spiritual philosophy of diverse nature has b narrated by me. Henceforward, I shall explain the details'* 1 )- Kalpas. 0

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Vayu Purana — Chapter 21

वायुपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.