Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
20
अध्याय 20 / 232

Adhyaya 20

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २० युधिष्ठिर उवाच: श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः ।कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye vārāhakalpavṛttāntavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 20 yudhiṣṭhira uvāca: śrutā me vividhā dharmāḥ saṃhārāstvatprasādataḥ / kṛtā devena sarveṇa ye ca dṛṣṭāstvayānagha

हिन्दी अर्थ

त्रेलोक्ये सबभुतेबु त्रेलोक्यमगर्म स्मृतम् । प्रकामान्विषयान्भुड्क्ते न च प्रतिहतः क्वचित्ु.

English

Henceforth, I shall explain the characteristics of Omkdra and the ways of its attainment. It consists of three Matras inclu¬ sive of vowels and a consonant.

अध्याय २०

श्लोक 2

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः ।त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

sāmprataṃ śrotumicchāmi prabhāvaṃ śārṅgadhanvanaḥ / tvayānubhūtaṃ viprendra tanme tvaṃ vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

त्रेलोक्ये सबंभतानां सुखदुःखे प्रवर्तते ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित् ॥१५. वश्यानि चेव भुतानि त्लोक्ये सचराचरे । भवन्ति सर्वकार्यषु इच्छतो न भवन्ति च

English

The first Matra is Vaidyuti; the second is Tdmasi The third Nirgnni, which follows the syllable (?)

अध्याय २०

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् ।यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते

śrīmārkaṇḍeya uvāca: ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prajāsaṃhāralakṣaṇam / yaccihnaṃ dṛśyate tatra yathā kalpo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

यत्र कामावसायित्वं त्रेलोक्ये सचराचरे । इच्छया चेन्द्रियाणि स्युर्भवन्ति न भवन्ति च

English

Gf. yatha dipo nivatastho nengate sopama smrta/

अध्याय २०

श्लोक 4

उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च ।पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः

ulkāpātāḥ sanirghātā bhūmikampastathaiva ca / patate pāṃśuvarṣaṃ ca nirghoṣaścaiva dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्‍-नरनकनण» न -बन+ नव ना ापनशना न क कग न गयणय गाली ननक गण पगए तप का पक कननय' ययकनकन- नमन ऊक न-क न कक मा«ओ ७33. माह; -+ ५.५ ++-++---+--त-3- जिस नमिकानी साधना न नम... 4. -++-न+या»+-३७०-++++-+-ननननमनकपननमपन३+५++४०५»७५७७ 4५-०५» +-++०----+»+७-५५५७५.»७»५+.3७»+अमना/नाकनमन-गकन नाक नरककन-- 4 न नकनननननन-न-ननमनर मनन नमन. ५०» ५४५७ ++ननन-«न "नम नम-मनन--मम कम क "नमन ना यान नानक "अचल - कक ०- तन पा पा परथप- ४,

English

The Miitrd born of the Gandhara note, shall be k

अध्याय २०

श्लोक 5

यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते

yakṣakinnaragandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ / sarve te pralayaṃ yānti yugānte samupasthite

हिन्दी अर्थ

स्वयं प्रभ् ब्रह्मा ने कहा है ।२-?। ज्लोक्य में जितने जीव जन्‍्तु हैं, वे सभी उस योगी के वशवर्ती हो जाते हैं। जिसने अणिमा ऐश्वर्य को प्राप्त किया है। तीनों लोकों में प्राणियों द्वारा जो दुष्प्राप्प कहा गया है, उसे भी योगी अपने प्रथम (अणिमा) योगबल से प्राप्त कर लेते हैं ।१०-११। टद्ितीय ऐश्वर्यं लघिमा के द्वारा योगी सब जीवों के बीच शीघप्रता से चले जाते हैं, वे आकाश में उड़ सकते और पानी में तर सकते

English

The Omkara so directed ceases to blow (sound) i n th

अध्याय २०

श्लोक 6

पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च ।वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च

parvatāḥ sāgarā nadyaḥ sarāṃsi vividhāni ca / vṛkṣāḥ śeṣaṃ samāyānti vallījātaṃ tṛṇāni ca

हिन्दी अर्थ

हैं।(२। तृतीय ऐश्वये प्राप्ति द्वारा तीनों लोकों के पदार्थ को योगी पा जाते हैं। प्राकाम्य के फलस्वरूप इच्छानुरूप विषय भोग कर सकते हैं और कहीं भी उनके लिए रोक-टोक नहीं हो सकती ।?३॥ महिपा द्वारा एक स्थान में रहकर भी तीनों लोकों की सब वस्तुओं से संयुक्त हो सकते हैं ।१४॥ ईशित्व के प्रभाव से योगी त्रलोक्यगत सम्पूर्ण भूतों के सुख दुःख विधान में समर्थ होते हैं ।(५। वशित्व के द्वारा सभी चराचर

English

The Oriikara is the bow. The Atman is the arrow. Brahman

अध्याय २०

श्लोक 7

एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते ।काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे

evaṃ hi vyākulībhūte sarvauṣadhijalojjhite / kāṣṭhabhūte tu saṃjāte trailokye sacarācare

हिन्दी अर्थ

योगी के वश हो जाते हैं; लेकिन यह उनकी इच्छा के अधीन है ।१६। कामावसायिता के प्रभाव से योगी की इच्छा के अनुसार ही सभी काय॑ सिद्ध होते हैं और प्राणी भी वशीभूत हो जाते हैं परन्तु वह भी योगी की इच्छा के अधीन ही है ।७। शब्द, स्पर्श, रस, गन्ध, रूप और मन आदि योगी की इच्छा के अनुसार प्रवरतित होते हैं और इच्छा न होने पर वे तिल भर भी इधर उधर नहीं होते ।१४। ऐसे योंगी को जन्म,

English

The single-syllabled Om is the Brahman hidden in the cavity of the heart. This Om is the set of the three Vedas three

अध्याय २०

श्लोक 8

यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते ।त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्

yāvatpaśyāmi madhyāhne snānakāla upasthite / trailokyaṃ jvalanākāraṃ durnirīkṣaṃ durāsadam

हिन्दी अर्थ

मृत्यु, छेद, भेह, दाह, मोह, संयोग, क्षय, क्षरण, खेद आदि कुछ नहीं होते। वे सभी अवस्था में अपनी

English

The letter 'A' should be known as the phoneme (?) he letter '£/' is svarita (the circumflexed note between the high and the low). The letter <M> is the prolated syallable. The three Matras thus termed shall be known.

अध्याय २०

श्लोक 9

द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा ।तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ

dvau sūryau pūrvatastāta paścimottarayostathā / tathaiva dakṣiṇe dvau ca sūryau dṛṣṭau pratāpinau

हिन्दी अर्थ

न दृश्यते5यं इलोक: ख. घ. पुस्तकयो: ।

English

Gf. Afuptfaka U 2. 4.

अध्याय २०

श्लोक 10

द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च ।इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्

dvau sūryau nāgalokasthau madhye dvau gaganasya ca / ityete dvādaśādityāstapante sarvato diśam

हिन्दी अर्थ

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते योगैश्वयेनिरूपणं नाम त्रयोदशो्ध्याय: ।

English

He who worships with Asvamedha every month for a hundred years, will not attain the benefit which accrues through a single Matra.

अध्याय २०

श्लोक 11

पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् ।नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा

pṛthivīmadahansarvāṃ saśailavanakānanām / nādagdhaṃ dṛśyate kiṃcidṛte revāṃ ca māṃ tathā

हिन्दी अर्थ

इच्छा के अनुसार कार्य-सम्पादन करते हैं ।१६९-२०। गन्ध, रस, रूप, स्पश, शब्द, वर्ण, स्वर आदि उन्हें कुछ नहीं है ।२१। वे विषय भोग करते हैं; किन्तु विषय में लिप्त नहीं होते। परम सूक्ष्म का ज्ञान होने से अपवग्ग होता है; क्योंकि अपवर्ग सूक्ष्म है।२२। व्यापक-व्यापित्व और अपवर्ग के कारण ही वे पुरुष कहे जाते हैं । पुरुष सूक्ष्म भाव के ऐड्वर्य के चारों ओर अवस्थित हैं ।२३। ऐश्वयं-गत अन्य गुण सबकी अपेक्षा सूक्ष्म हैं । मानव

English

One can attain through a Matrd that benefit which accrues from Istdpurta, from sacrifice or from truthful utterances or refraining from meat-diet.

अध्याय २०

श्लोक 12

पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते ।ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा

pṛthivyāṃ dahyamānāyāṃ havirgandhaśca jāyate / tato me śuṣyate gātraṃ tṛṣāpyevaṃ durāsadā

हिन्दी अर्थ

अविनाज्ञी उत्तम योग के प्रभाव से परम सूक्ष्म अपवर्ग नामऋ परम पद प्राप्त करते हैं

English

One can obtain through one Matrd the fruit which accrues to the warriors fighting lor their master without turning away from the battlefield.

अध्याय २०

श्लोक 13

न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः ।यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्

na hi vindāmi pānīyaṃ śoṣitaṃ ca divākaraiḥ / yāvatkamaṇḍaluṃ vīkṣe śuṣkaṃ tatrāpi tajjalam

हिन्दी अर्थ

तथा सुकृतकर्मा तु फल स्वर्ग समश्नुते । तस्मात्स्थानात्पुनश्र ष्टो मानुष्यमनृपद्यते

English

What one fully attains through one Matra cannot be attained through austere penance or through (performance of) sacrifices with plenty of gifts.

अध्याय २०

श्लोक 14

ततो ऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः ।उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति

tato 'haṃ śokasaṃtapto viśeṣātkṣuttṛṣārditaḥ / utpapāta kṣiterūrdhvaṃ paśyamāno divaṃ prati

हिन्दी अर्थ

तस्मादब्रह्म पर॑ सुक्ष्मं ब्रह्म शाश्वतमुच्यते । ब्रह्म एवं हि सेवेत ब्रह्म व परम सुखम् ३३ परिश्रमस्तु यज्ञानां महता5्थेंन बतंते । भूयो मृत्युव्श याति तस्मान्सोक्षः परं सुखम् ४

English

The half Matrd there, which is known as prolated, shall be pursued by the Yogins who are householders.

अध्याय २०

श्लोक 15

तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् ।ततस्तज्ज्ञातुकामो ऽहं प्रस्थितो राजसत्तम

tāvatpaśyāmi gagane gṛhaṃ śṛṅgārabhūṣitam / tatastajjñātukāmo 'haṃ prasthito rājasattama

हिन्दी अर्थ

व.यु बोले--इस प्रकार ब्रद्ातत्त्व ज्ञान से रहित प्राणी रागवश राजस और तामस कर्मों के आचरण से फिर उन्हीं में लिप्त हो जाते हैं और सुक्ृत करने वाले स्वर्ग लाभ करते हैं। वे फल-भोग करने के उपरान्त पुनः भ्रष्ट होकर मानव जन्म प्राप्त करते हैं। इस कारण अत्यन्त सुक्ष्म जो परत्रह्म है वही स्वंकालीन है, इसलिये ब्रह्म का ही सेवन करना चाहिए। उसी में परम सुख निहित है।१-३। अत्यन्त

English

This is specially the Matra characterised by Aifvaiyas (supernormal powers). Thereby, the Yogins gain the eightfold super-power like Anima. Hence he shall practise the Yoga thereof.

अध्याय २०

श्लोक 16

प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् ।विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः

prākāreṇa vicitreṇa kapāṭārgalabhūṣitam / vicitraśikharopetaṃ dvāradeśamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

परिश्रम और बहुव्यय करने से यज्ञ सम्पन्न होता है; किन्तु उससे भी मृत्यु का निराकरण नहीं होता है; इसलिये मोक्ष ही परम सुख है। ध्यानसंयुक्त ब्रह्मयज्ञ परायण व्यक्ति सौ भन्वन्तरों तक प्रयत्न करने पर भी किसी के द्वारा (मृत्यु के ढ्वरा) सीमित नहीं (होता है ।४-५॥ विश्वाख्य, विश्वरूपी, विश्वपादशिरोग्रीव, विश्वेश, विश्वभावन, विश्वगन्ध, विव्वमाल्य, विद्वाम्बरधर, प्रभु, अपनी किरण से भूमण्डल का संयमन

English

A Yogin who is thus in communion (with the soul) becomes pure. Having suppressed the sense-organs and con¬ quered them, he can realize the Atman and one who realizes his soul, gets everything (i.e. becomes omniscient).

अध्याय २०

श्लोक 17

षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये ।तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ samucchraye / tadardhaṃ tu pṛthaktvena kāñcanaṃ ratnabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

काँब पुराणमनुशासितार सुक्ष्माच्च सुक्ष्मं महतो महान्तम् ७

English

The intelligent Yogin who engages (himself) in medit¬ ation, attains the knowledge of the Rgveda, Yajurveda, Samaveda and the Upanisadic lore through (his) Yogic know¬ ledge.

अध्याय २०

श्लोक 18

तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम ।शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्

tatra madhye parāṃ śayyāṃ paśyāmi nṛpasattama / śayyopari śayānaṃ tu puruṣaṃ divyamūrdhajam

हिन्दी अर्थ

नित्यं सदा सबंगतं तु शौच पश्यन्ति युक्‍त्या ह्यचलं प्रकाशम् । ः

English

Thus with all his elements (that constitute his body) dissolved, he becomes elementless. He then transmigrates to the eternal region whence there is no return.

अध्याय २०

श्लोक 19

विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् ।मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्

vikuñcitāgrakeśāntaṃ samastaṃ yojanāyatam / mukuṭena vicitreṇa dīptikāntena śobhitam

हिन्दी अर्थ

अतीन्द्रियोध्यापि सुसुक्ष्म एकः पश्यत्यचक्षु: सशुणीत्यकर्ण: ।

English

After seeing it with divine sight he meditates on the four-armed, four-faced Prakrti designated as Visvarupa (one manifested as the universe).

अध्याय २०

श्लोक 20

श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् ।सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्

śyāmaṃ kamalapatrābhaṃ suprabhaṃ ca sunāsikam / siṃhāsyamāyatabhujaṃ gallaśmaśruvarāṅkitam

हिन्दी अर्थ

तमाहुर्मुनयः सर्वे लोके प्रसव्धामणीम्। प्रकृति सर्वशभ्रुतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा १२ स्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । स्बंतः श्रुतिमल्‍लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति १३ युक्ता योगेन चेशानं सर्वतश्व सनातनम्। पुरुषं सर्वभुतानां तस्माद्धचाता न मुह्यति

English

One goat (i.e. unborn individual soul) takes pleasure and sleeps (enjoys) with this famalc goat (i.e. the unborn Prakrti) which is beautiful, and red, white, black in complexion (i.e. consisting of the Rajas, Sattva and Tamas gunas) and procre¬ ates creatures in great numbers. But the other goat (liberated soul) abandons her after enjoying her.

अध्याय २०

श्लोक 21

त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् ।विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्

trivalībhaṅgasubhagaṃ karṇakuṇḍalabhūṣitam / viśālābhaṃ supīnāṅgaṃ pārśvasvāvartabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

( +भूतात्मानं महात्मानं परमात्सानमव्ययम् । सर्वात्सानं परं ब्रह्म तह ध्यात्वा न मुहाति)

English

He who understands properly and again medi¬ tates upon the imperishable supreme Brahman called Omkdra leaves off the cycle of worldly existence. He becomes liberated from all ties and bondages. Undoubtedly he attains the auspic¬ ious eternal region devoid of attributes. Thus I have described to you the way for the attainment and realization of Omkdra.

अध्याय २०

श्लोक 22

शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः ।पद्माङ्किततलं देवम् आताम्रसुनखाङ्गुलिम्

śobhitaṃ kaṭibhāgena vibhaktaṃ jānujaṅghayoḥ / padmāṅkitatalaṃ devam ātāmrasunakhāṅgulim

हिन्दी अर्थ

करने वाले, नियत गतिमान्ू, परम गति, वरेण्य, महात्मा, कवि, अनुशासक, सुक्ष्म से भी सूक्ष्म, स्थूल से भी स्थूल, निरिन्द्रिय, दिव्य पुरुष को योगी योग से देखते हैं न कि इन आँखों से । योगिगण योगबल से उन चेतनात्मक नित्य, निर्गण, अलक्ष्य परम पुरुष के सग्रुण, स्वर्णवर्ण, स्वव्यापी, शुचि और अचल प्रकाशमान् रूप का दर्शन करते हैं। वही एक अतीन्द्रिय सुसुक्ष्म परमपुरुष भावनात्मक तेज प्रभाव से दीप्यमान है,

English

[Prose portionj Obeisance to the lord of the world? who has grasped the idea and knowledge of the Kalpas, and whose worship is beneficial to you. Obeisance to the attributeless, eternal Brahman to whom the lord of Yogins is devoted. One should worship him who is extremely pure and unaffected like the lotus-leaf untouched by water. Omkdra is the holiest of holy things. Consisting of syllables short and prolated, it is holy and full of sanctifying things. One shall worship Omkdra devoid of sound, touch, colour, taste and smell. Obeisance to the lord of Prakrti, obeisance to Yoglsvara by whom has been made the fierce firmament, the earth firm and the heaven extended, by whom Elysium has been created and Ether made—the two being the abode of Devas. He has universe as (his) form. He is incomparable with Prana and Apana. He is a sacrifice and constitutes all things. The sacrifice is Veda. Veda is obeisance. Obeisance is Rudra. Hail to Rudra. Obeisance to the lord of the chiefs of Yogins. This prayer for success should be performed in the evening, morning and midday, Rudra bestows the fruits of all desires.

अध्याय २०

श्लोक 23

मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् ।शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्

meghanādasugambhīraṃ sarvāvayavasundaram / śayyāmadhyagataṃ devamapaśyaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

जिसको पाणि-पाद-उदर-पार्श्व और जिह्दा नहीं हैं । वे चक्षु विहीन होकर भी देखते हैं, कर्ण हीन होकर भी सुतते हैं। इनसे कुछ अज्ञात नहीं है; यद्यपि इन्हें बु द्वि नहीं है। ये सब कुछ जानते हैं परन्तु इन्हें वेद भी नहीं जान पाते हैं। इसी सवंगत, अतिसूक्ष्म सचेतन महापुरुष को हो सर्वाग्रवर्ती परम पुरुष कहा जाता है।६-११। मुनियों ने इन्हीं को सम्पूर्ण लोकों भौर जीवों को प्रसव करने वाली प्रकृति कहा है।

English

[Verse] Just as a ripe fruit is separated from the stalk

अध्याय २०

श्लोक 24

शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु ।अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्

śaṅkhacakragadāpāṇiṃ śayānaṃ dakṣiṇena tu / akṣasūtrodyatakaraṃ sūryāyutasamaprabham

हिन्दी अर्थ

योगी इन्हीं को ध्यान से देखते हैं। इनके पाणिपाद सभी जगह हैं, आँख-सिर-मूँह और कान भी सब जगह हैं एवं सभी को आवृत करके ये स्थित हैं ।१२-१३। ध्यान योग द्वारा इस स्वंगत, सनातन, सवंभूतेश परम. पुरुष को प्रत्यक्ष करने पर ध्यान करने वाला मोह ग्रस्त नहीं होता है।१४। भूतात्मा, महात्मा, परमाध्मा, सर्वात्मा और अव्यय परंब्रह्म का ध्यान करने पर मोह नहीं होता है। वायु जिस तरह सब भूतों

English

The obeisance to Rudra is decisively the bestower of the fruits of all pious rites, but so is not the case with the obeisance to other Deves. He who bows to other Devas does not attain the same benefit.

अध्याय २०

श्लोक 25

तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः ।जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण

taṃ dṛṣṭvā bhaktimāndevaṃ stotukāmo vyavasthitaḥ / jayeśa jaya vāgīśa jaya divyāṅgabhūṣaṇa

हिन्दी अर्थ

+ धनुश्चिह्नान्तगंग्रन्यों घ. पुस्तके नास्ति ।

English

Hence a Yogin should worship the supreme lord after taking bath thrice a day. Brahman is extensive. Brahman is tenfold extensive.

अध्याय २०

श्लोक 26

जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन ।तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर

jaya devapate śrīmansākṣādbrahma sanātana / tava lokāḥ śarīrasthāstvaṃ gatiḥ parameśvara

हिन्दी अर्थ

अथ चेल्लुप्तधर्मात्तु सविशेषेश्च क्मंमि: । ततस्तु ब्रह्मयोन्यां वे शुक्रशोणितसंयुतम् १७ स्त्रीपुमांस (पुंसयो: )प्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः । ततस्तु गर्भकाले तु कलल नाम जायते.

English

The lord created everything at the opportune time with Orhkara all round. Visnu was also created by him as well as obeisance.

अध्याय २०

श्लोक 27

त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः ।त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः

tvadādhārā hi deveśa sarve lokā vyavasthitāḥ / tvaṃ śreṣṭhaḥ sarvasattvānāṃ tvaṃ kartā dharaṇīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन कलनं(लं) चापि बुद्ब॒ुदश्च प्रजायते। मृत्पिण्डस्तु यथा चक्र चक्तावर्तेन पीडितः ११६ हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्वक्रुपगच्छति । एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः

English

Obeisance as well as Omkara eulogise the lord. Yajfia eulogises Omkara; obeisance eulogises Yajiia. Rudra eulogises prayer. Hence Rudra's region is auspicious.

अध्याय २०

श्लोक 28

त्वं हौत्रम् अग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च ।गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्

tvaṃ hautram agnihotrāṇāṃ sūtramantrastvameva ca / gokarṇaṃ bhadrakarṇaṃ ca tvaṃ ca māheśvaraṃ padam

हिन्दी अर्थ

जायले मानुषस्तत्र यथा रूपं तथा मनः । वायुः संभवते तेषा वातात्संजाथते जलम् १२१ जलात्संभवति प्राणः प्राणाच्छुक्र विव्धते । रक्तभागास्त्रयस्त्रिशच्छ क्रभागाश्चतुदंश

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 29

त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी ।त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्

tvaṃ kīrtiḥ sarvakīrtīnāṃ dainyapāpapraṇāśinī / tvaṃ naimiṣaṃ kurukṣetraṃ tvaṃ ca viṣṇupadaṃ param

हिन्दी अर्थ

पितुः शरी राष्प्रत्यहडःगं रूपमस्योपजायते । ततो5स्प मातुराहारात्पीतलीढभ्रवेशितम् । ॥र४

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 30

त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी ।त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्

tvayā tu līlayā deva padākrāntā ca medinī / tvayā baddho balirdeva tvayendrasya padaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

ततस्तु कमंभिः पापनिरयं प्रतिपद्यते । असिपत्रवनं चेव शाल्मलीछेदमेदयो: १२७

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 31

त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा ।प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्

tvaṃ kalirdvāparaṃ deva tretā kṛtayugaṃ tathā / pralambadamanaśca tvaṃ sraṣṭā tvaṃ ca vināśakṛt

हिन्दी अर्थ

में विचरणशील है और उसको भी रूप में बाँध लेते हैं उसी प्रकार सब भूतों के हृदयाकाशरूपी पुर में शयन करने के क/रण वह पुरुष कहलाता है

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 32

त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः ।त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः

tvayā vai dhāryate lokāstvaṃ kālaḥ sarvasaṃkṣayaḥ / tvayā hi deva sṛṣṭāstāḥ sarvā vai devayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्महीन जीवगण विशेष प्रारब्ध कर्म के अनुसार वह ब्रह्म योनि में रजोवीयमय होकर माता-पिता के मिथुन कम द्वारा बार-बार उत्पन्न होते हैं। गर्भकाल में वे पहले कलल रूप में रहते हैं। फिर कुछ काल बाद वह कलल बुदबुद् हो जाता है। प्िट्टी का लोंदा जिस तरह चाक पर घुमा-घुमा कर कुम्हार द्वारा दोनों हाथों से दबा कर गढ़ा जाता है और विभिन्न रुप धारण कर लेता है, उसी प्रकार वायु द्वारा

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 33

त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः ।ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः ।रुद्रः क्रोधोद्भवो ऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः

tvaṃ panthāḥ sarvalokānāṃ tvaṃ ca mokṣaḥ parā gatiḥ / brahmā tvadudbhavo devo rajorūpaḥ sanātanaḥ / rudraḥ krodhodbhavo 'pyevaṃ tvaṃ ca sattve vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेरित होकर आत्मा भी अस्थि युक्त होकर रूपानुकूल मन प्राप्त कर मानव रूप में उत्पन्न होता है। वायु सब का संभव यानी आश्रय स्थान है। वायु से जल होता है. जल से प्रण और प्राण से वीय॑ उत्पन्न होता है। तैतीस भाग रज और चौदह भाग वीये करीब आधे पल के परिमाण में जब गर्भाशय में जाता है, तब गर्भ बत कर वह पंच वायु द्वारा आवृत हो जाता है। १७-१३। पिता के शरीर के अनुरूप उप्तका रूप और

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 34

एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् ।एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः

etaccarācaraṃ deva krīḍanārthaṃ tvayā kṛtam / evaṃ saṃtaptadehena stuto devo mayā prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक अंग उत्पन्न होते हैं एवं माता द्वारा खाये, पिये, चाटे गये द्रव्य रम के द्वारा-जो नाभिरन्त्न से वहाँ तक पहुँचता है-देहधारियों का प्राण टिका रहता है। वह नौ मास तक निःसामथ्यं सा पैर से लेकर सिर तक स्नायु द्वारा क्रम-हीन भाव से बँधा रहता है। इसी तरह नौ महीना रह कर वह अधोमुख होकर योनि छिद्र से उत्पन्न होता है ।२४-२६। फिर पाप कर्म के कारण वह नरक प्राप्त करता है। असिपत्रवन

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 35

भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः ।स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्

bhaktyā paramayā rājansarvabhūtapatiḥ prabhuḥ / stuvanvai tatra paśyāmi vāripūrṇāṃstato ghaṭān

हिन्दी अर्थ

और शा।ल्मली नरक में उसका छेंदन होता है, वह शोणित भोजन करता है, दुस्सह झिड़कियाँ पाता है

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 36

ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः ।उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि

tato mayā vismṛtā yā tṛṣā sā vardhitā punaḥ / upāsarpaṃ tatastasya pārśvaṃ vai puruṣasya hi

हिन्दी अर्थ

एवं जीवस्तु तेः पापेस्तप्यमानः स्वयंकृते: । प्राप्नुयात्कसंभिः शेष दुःखं वा यदि चेतरम् (तु)

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 37

पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः ।नापश्यत हि मां चैष सुप्तो ऽपि न च बुध्यते

pānīyaṃ pātukāmena cintitaṃ ca mayā punaḥ / nāpaśyata hi māṃ caiṣa supto 'pi na ca budhyate

हिन्दी अर्थ

एकेनेब तु गन्तव्यं सर्वमृत्युनिविशनम् । एकेनेव च भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 38

यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् ।जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्

yastu pāpena saṃmūḍhaḥ sukhaṃ suptaṃ prabodhayet / jāyate tasya pāpasya brahmahatyāphalaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा यदभीदर्ण निषेव्यते । तत्थ्सह् हरेत्पापं तस्मात्सुक्ृतमाचरेत् ३४ याद्ग्जातानि पापानि पूर्व कर्माणि देहिनः संसारं तामसं तादुबषड्विध प्रतिपद्यते

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 39

एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् ।नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी

evaṃ saṃcintyamāne tu dvitīyo hyāgataḥ pumān / nekṣate jalpate kiṃcidvāmaskandhe mṛgājinī

हिन्दी अर्थ

कुलालचक़वद् भ्रान्तस्तत्रेव परिकीतितः । इत्येब॑ हि मनुष्यादिः संसारे स्थावरान्तिके क्‍

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 40

जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः ।भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः

jaṭī kamaṇḍaludharo daṇḍī mekhalayā vṛtaḥ / bhasmonmṛditasarvāṅgo mahātejāstrilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ेयस्तामसो नाम तत्रेव परिवतंते । सात्त्विकश्वापि संसारो ब्रह्मादिः परिकातित ३६९

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 41

यावत् तं स्तोतुकामो ऽहम् अपश्यं स्वच्छचक्षुषा ।तावत् सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा

yāvat taṃ stotukāmo 'ham apaśyaṃ svacchacakṣuṣā / tāvat sarvāṅgasambhūtyāmahatyā rūpasampadā

हिन्दी अर्थ

और कंभीपाक की यातना तो उसके लिये अत्यन्त कठिन और दुस्सह हो जाती है।२७-३८। जिस प्रकार जल छिन्नभिन्न होकर भी अपना रूप प्राप्त कर लेता है, उसी प्रकार छिन्न-भिन्न किये जाते पर भी जीवगण यातना स्थान में पीड़ा का अनुभव करते हैं। अपने कृत पापों द्वारा दु खित होकर जीव कर्म के शेष हो जाने पर दुःख अथवा सुख प्राप्त करते हैं ।२६९-३०। मृत्युपुर में अकेले ही जाना होता है और कमेंफल का भोग

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 42

अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् ।दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः

apaśyaṃ saṃvṛtāṃ nārīṃ sarvābharaṇabhūṣitām / dṛṣṭvā tāṃ patito bhūmau jayasveti bruvaṃstataḥ

हिन्दी अर्थ

भी अकेले ही करना पड़ता है, इसलिये सुक्ृत कार्यों को ही करना चाहिए ।!। यहाँ से प्रस्थान करने पर इस जीव को कोई साथ नहीं देता । केवल अपने द्वारा किया कर्म ही साथ जाता है ।३२। यममन्दिर में पाषियों की देह छिन्न-भिन्न हो जाती है। सबंदा घोर यातत्ता मिलती रहती है, जिससे वे “हाय बाप” करते रहते हैं। अधर्म के परिणाम-स्वरूप बड़ी भारी यातना की वेदना सहते सहते शरीर सूख जाता है

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 43

जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि ।जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा

jaya rudrāṅgasambhūte jayavāhini sanātani / jaya kaumāri māhendri vaiṣṇavī vāruṇī tathā

हिन्दी अर्थ

मन, वचन या कर्म से जो कुछ भी पापाचार किया गया है, वह पाप बलातू यातना स्थान में ले जाता हैं, इसलिये सत्कर्म ही करना चाहिए ।३४। देहघारी पहले जिस प्रकार का पापकर्म करता है, उसी प्रकार वह बड़विध तामस संसार में प्राप्त होता है ।३५। मनुष्य, पशु, मृग, पक्षी, सरीसृप और स्थावर आदि ऋरमश निकृष्टयोनिवों में जन्म प्राप्त कर पापी जीव फिर मनुष्यत्व प्राप्त करता है। कुम्हार के चकके की तरह

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 44

जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने ।तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे

jaya kauberi sāvitri jaya dhātri varānane / tṛṣṇayā taptade hasya rakṣāṃ kuru carācare

हिन्दी अर्थ

पापी जीव सदा घमता रहता है। संसार में मनुष्य से लेकर स्थावर पयन्त की यही दक्ला है। ये तामस हैं और पापी जीव इन्हीं में घमता रहता है। ब्रह्मा से लेकर पिशाचपयन्त सात्तिक सृष्टि है। इनका स्थान

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 45

श्रीदेव्युवाच: प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः ।वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम

śrīdevyuvāca: prasannā vipraśārdūla tava vākyaiḥ suśobhanaiḥ / vartate mānase yatte mayā jñātaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

पिशाचान्तः स विज्ञेय: स्वगंस्थानेषु देहिनाम्। ब्राह्मं तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवल तमः .. ४०

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 46

शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् ।स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया

śṛṇu vipra mamāpyasti vratametatsudāruṇam / strīlaghutvānmayārabdhaṃ duṣkaraṃ mandamedhayā

हिन्दी अर्थ

ततस्तु परम ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति । संस्कारात्पुबंधर्मस्य भावनायां प्रनो (णो )दितः ॥

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 47

यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः ।विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके

yadi bhāvī ca me putro dharmiṣṭho lokaviśrutaḥ / viprasya tu stanaṃ dattvā paścāddāsyāmi bālake

हिन्दी अर्थ

इति श्रोमहापुराणे वायुप्रोक्‍्ते पाशुपतयोगनिरूपणं नाम चतुर्दशोडध्याय:

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 48

स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने ।स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि

sa me putraḥ samutpanno yathokto me mahāmune / stanaṃ piba tvaṃ viprendra yadi jīvitumicchasi

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग में है। ब्राह्म सृष्टि में केवल सत्व है और स्थावर में केवल तम है ।३६-४०॥ चतुद्दंशविध सृष्टिस्थान के मध्य में केवल रज ही व्याप्त है। देहधारी सदा कष्ट से पीड़ित रहते हैं, जिससे उनका हृदय छिन्न- भिन्न हुआ रहता है, तब वे परब्रह्म का स्मरण किस प्रकार कर सकते हैं? पूर्व धर्म की भावना और संस्कार से प्रेरित होकर जीव मानव शरीर प्राप्त करता है; अतः बह नित्य परत्रह्मय का ध्यान किया

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच: अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् ।पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति

śrīmārkaṇḍeya uvāca: akāryametadviprāṇāṃ yastvimaṃ pibate stanam / punaścaivopanayanaṃ vratasiddhiṃ na gacchati

हिन्दी अर्थ

११० वायुंपुराणम्

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 50

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने ।संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु

brāhmaṇatvaṃ tribhirlokairdurlabhaṃ padmalocane / saṃskāraiḥ saṃskṛto vipro yaiśca jāyeta tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

चतुदंशविधं होतद्बुद्ध्या संसारमण्डलम् । तथा समारमभेत्कर्म संसारभयपीडित:ः

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 51

प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर् बीजवापतम् ।बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते

prathamaṃ caiva nārīṣu saṃskārair bījavāpatam / bījaprakṣepaṇādeva bījakṣepaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

तथा समारभेद्योगं यथाउ5त्मानं स पश्यति । एब आद्यः पर॑ं ज्योतिरेष सेतुरनुत्तमः विवुद्धो हां ष भृतानां न संभेदश्च शाश्वतः । तदेन सेतुमात्मानमग्नि वे विश्वतोसुखम्

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 52

तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् ।पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्

tadante ca mahābhāge garbhādhānaṃ dvitīyakam / puṃsavanaṃ tṛtīyaṃ tu sīmantaṃ ca caturthakam

हिन्दी अर्थ

उदानाय चतुर्थीति व्यानायेति च पञचमी । स्वाहाकारे: परे हुत्वा शेषं भुझ्जीत कामतः

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 53

पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते ।निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्

pañcamaṃ jātakarma syānnāma vai ṣaṣṭhamucyate / niṣkrāmaḥ saptamaścaiva hyannaprāśanamaṣṭamam

हिन्दी अर्थ

वायु बोले--प्राणी चौदह प्रकार के संसार-मंडल को जानकर संसार के भय से डरता हुआ सांसारिक कार्यों का सम्पादन करे। कालचक् से परिवर्तित होकर ही वह संसार का स्मरण करता है यानी संसार में लिप्त होता है। इसलिये ध्याव तत्पर होकर सदा योगाराधत करना युक्त है। ऐसे योग का आरम्भ करे, जिससे कि आत्मदशन प्राप्त हो । यही आत्मा आय्य और परम ज्योति है एवं संसार-सागर से पार

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 54

नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् ।ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा

navamaṃ vai cūḍakarma daśamaṃ mauñjibandhanam / aiṣikaṃ dārvikaṃ caiva saumikaṃ bhaumikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

जाने के लिये उत्तम पुल है ।१-३। भात्मा के विवृद्ध याती प्रकाशमान होने से जीवों का शाश्वत संभेद यानी सवंदा का आवागमन रुक जाता है। इसलिये विधि को जानने वाले योगी सेतुस्वरूप, विश्वतोमुख, अग्निहप भर सब भूतों के हृदय में रहने वाली आत्मा की उपासना करें। शुद्ध होकर और आत्मा में मन लगाकर योगी उस हृदयस्थ अग्नि में यधाविधि आठ आहुति का हवन कर एक बार जल से आचमन कर चपचाप उपासना

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 55

पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् ।मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने

patnīsaṃyojanaṃ cānyaddaivakarma tataḥ param / mānuṣyaṃ pitṛkarma syāddaśamāṣṭāsu śobhane

हिन्दी अर्थ

करे। उसकी पहिली आहुति प्राण के लिये, दूसरी अपान के लिये, तीसरी समान के लिये, चौथी उदान के लिये, पाँचवीं व्यान के लिये है। सब के अन्त में स्वाहा भी कहनी चाहिए। इसके बाद शेष अन्न का यथेच्छ

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 56

भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्

bhūtaṃ bhavyaṃ tatheṣṭaṃ ca pārvaṇaṃ ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

स रुद्रो ह्मात्मनः प्राणा एवसाप्याययेत्स्वयम् । त्वं देवानामपि ज्येष्ठ उग्रस्त्वं चतुरो बृषा.

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 57

श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् ।निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः

śrāddhaṃ śrāvaṇyāmāgrayaṇaṃ ca caitrāśvayujyāṃ daśapaurṇamāsyām / nirūḍhapaśusavanasautrāmaṇyagniṣṭomātyagniṣṭomāḥ

हिन्दी अर्थ

म॒त्युध्नोइसि त्वमस्मम्यं भव्रमेतद्भुतं हविः । एवं हृदयसालभ्य पादाडुगुष्ठे तु दक्षिण

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 58

षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः ।सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलम् अकार्पण्यम् अस्पृहेति

ṣoḍaṣīvājapeyātirātrāptoryāmodaśavājapeyāḥ / sarvabhūteṣu kṣāntiranasūyā śaucamaṅgalam akārpaṇyam aspṛheti

हिन्दी अर्थ

अक्षिणी नासिका श्रोत्रं हृदयं शिर एवं च। द्वावात्मानावुभावेतों प्रणापानावुदाहृतो १३ तयो: प्राणोउन्तरात्माउस्य घाह्मोष्पानोत उच्यते । अन्न प्राणस्तथा5पानं मृत्युजीवितसेव च

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 59

एभिर् अष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति

ebhir aṣṭacatvāriṃśadbhiḥ saṃskāraiḥ saṃkṛto brāhmaṇo bhavati

हिन्दी अर्थ

अन्न ब्रह्म च॒ विज्ञेयं प्रजानां प्रसवस्तथा । अन्नादभूतानि जायन्ते स्थितिरत्नेन चेष्यते १५ वर्धन्ते तेन भूतानि तस्मादन्न॑ तदुच्यते । तदेवाग्नौ हुतं ह्यन्नं भुझ्जते देवदानवाः

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 60

एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि ।शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्

evaṃ jñātvā mahābhāge na tu māṃ pātumarhasi / śiśupeyaṃ stanaṃ bhadre kathaṃ vai madvidhaḥ pibet

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वयक्षरक्षांसि पिशाचाशभ्रान्नसेव हि

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 61

ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्

mamaitadvacanaṃ śrutvā nārī vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते पाशुपतयोगनिरूपणं नाम पदच्चदशोउ्ध्यायः

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 62

यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति ।श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति

yadi tvaṃ na pibeḥ stanyaṃ payo bālo mariṣyati / śrūyate triṣu lokeṣu vedeṣu ca smṛtiṣvapi / mucyate sarvapāpebhyo bhrūṇahatyā na muñcati

हिन्दी अर्थ

..... --.०००-०-०-++ नक्‍नन हडनड-:निचिशाणशका जप पाक ता णण आा एण्ड

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 63

भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः ।जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया

bhavitrī tava hatyā ca mahābhāgavataḥ punaḥ / janmāni ca śatānyaṣṭau kliśyate bhrūṇahatyayā

हिन्दी अर्थ

भोजन करे ।४-५। एक बार जल पिये, तीन बार आचमन करे और हृदय का भी स्पर्श करे । मन्त्र यह है-- “आत्मा हो प्राण की ग्रन्थि है और सर्वंसंहारी रुद्र ही आत्मा हैं।€। वे ही रुद्र हमारे प्राण को स्वयं तृप्त करें। आप देवों में ज्येष्ठ हैं, उग्र हैं, चतुर वषवाहन हैं। आप हमारी मृत्यु के निवारक हों । यह हृवन की गई हवि कल्याणकारक हो” । इस प्रकार हृदय का स्पशे करे। दाहिने पैर के अंगूठे को दाहिने हाथ से

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 64

मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् ।ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः

mṛtaḥ śunatvaṃ cāpnoti varṣāṇāṃ tu śatatrayam / tatastasya kṣaye jāte kākayoniṃ vrajetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

छआ दे ।१०-१!१। फिर हाथ से नाभि को छये और आचमन करके आत्मा का स्पश्श करे। दोनों आँख, दोनों कान, नाक, हृदय और सिर का भी स्पर्श करे । प्राण और अपान दोनों ही आत्मा कहे गये हैं ।१२-१३॥। उनमें प्राण अन्तरात्मा है और अपान बहिरात्मा। अन्न ही प्राण और अपान है और अन्नाभाव ही जीवों के लिये मृत्यु है। अन्न ही ब्रह्म और प्रजाओं का सृष्टिमुल है। अन्न से ही भूतसमूह उत्पन्न होते हैं ओर अन्न

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 65

तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि ।वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः

tatrāpi ca śatānyaṣṭau kliśyate pāpakarmaṇi / varāho daśa janmāni tadante jāyate kṛmiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा ही उनका पालन होता है। .सकल जीव अन्न से ही वृद्धि पाते हैं; इसलिये यह अन्न कहा जाता है। देव, दानव, गन्धवं, राक्षस, यक्ष, पिशाचादि अग्नि में हुत अन्न को ही खाते हैं ।१४ १६।

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 66

ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् ।श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप

tataścārohiṇīṃ prāpya gogajāśvanṛjanmabhāk / śrūyate śrutiśāstreṣu vedeṣu ca paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

श्री वयुमहापुराण का पाशुपतयोगनिरूपण नामक प-द्रहवाँ अध्याय समाप्त ॥ १ ५॥॥

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 67

सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम ।बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्

sarvapāpādhikaṃ pāpaṃ bālahatyā dvijottama / bālahatyāyuto vipraḥ pacyate narake dhruvam

हिन्दी अर्थ

उदकार्थी तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम्। यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्थान्स मुनिर्नावसीदति २

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 68

वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् ।तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव

varṣāṇi ca śatānyaṣṭau prāpnoti yamayātanām / tasmādalpataro doṣaḥ pibato me stanaṃ tava

हिन्दी अर्थ

यस्तु तेष्वप्रभत्तः स्थात्स मुनिर्नावसीदर्ति । गुरोः प्रियहिते युक्तः स तु संवत्सर बसेत् ४

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 69

तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् ।क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्

tathaivāpibataḥ pāpaṃ jāyate bahuvarṣikam / kṣudhātṛṣāvirāmaste puṇyaṃ ca pibataḥ stanam

हिन्दी अर्थ

अविरोधेन धर्मस्य विचरेत्पथिवीमिमाम् । चक्षुष्पुतं ब्रजेन्मार्ग वस्त्रपृतं जल॑ पिबेत्

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 70

अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् ।एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्

ato na cetaḥ saṃdigdhaṃ kartavyamiha karhicit / ehi vipra yathākāmaṃ bālārthe piba me stanam

हिन्दी अर्थ

सत्यपुतां वदेहणीमिति धर्मानुशासनम् ' आतिथ्य॑ श्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्कवचित् ७ एवं हाहिसको योगी भवेदिति विचारणा । वह्नौ विधूमे व्यड्भारे सर्वेस्मिन्‍्भुक्तवज्जने . पद

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 71

ततो ऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः ।न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्

tato 'haṃ vacanaṃ śrutvā stanaṃ pātuṃ samudyataḥ / na ca tṛptiṃ vijānāmi pibataḥ stanamuttamam

हिन्दी अर्थ

वायु बोले--इसके आगे अब हम शोचाचार का लक्षण कहते हैं, जिसके अनुष्ठान से जीव शुद्धात्मा होकर स्वर्ग प्राप्त करता है।१। शुद्धता की अभिलाषा करने वाले मुनियों के लिये जल सबसे उत्तम है। जो मुनि इसमें आलस्य नहीं दिखाते हैं, उन्हें कभी भी विषाद नहीं होता है। माव और अपमान दोनों ही विष और अमृत कहे गये हैं। उनमें अपमान विष है और मान अमृत ।२-३। इसमें भी जो मुनि आलस्य

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 72

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च ।ततः प्रबुद्धोत्सङ्गे ऽहं मायानिद्राविमोहितः

triṃśadvarṣasahasrāṇi bhārataivaṃ śatāni ca / tataḥ prabuddhotsaṅge 'haṃ māyānidrāvimohitaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं दिखाते हैं, उन्हें कभी भी विषाद नहीं होता है। ग्रुरु के प्रियतर काये को करने वाला मुनि सवंदा सुखपूर्व॑कँ: रहता है ।४। यम और निथ्मम का जो सदा पालन क ते हैं और गुरु की आज्ञा लेकर उत्तम ज्ञान का अनुगमन करते हैं, वे धर्मानुकूल कार्य को करते हुये पृथ्वी पर विचरण करते हैं। आँख से देखकर राह में चलना चाहिए, कपड़े से छानक्र जल पीना चाहिए ओर सत्य से शुद्ध कर वचनों का उच्चारण करता

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 73

निद्राविगतमोहो ऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव ।तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो

nidrāvigatamoho 'haṃ yāvatpaśyāmi pāṇḍava / tāvatsuptaṃ na paśyāmi na ca taṃ bālakaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यही धरमंशास्त्र को आज्ञा है। योगी किसी भी श्राद्ध यज्ञ में आतिथ्य स्वीकार न करे, और

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 74

चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत ।न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते

caturastāṃśca vai kumbhān paśyāmi tatra bhārata / na ca paśyāmi tāṃ devīṃ gatā vai kutracicca te

हिन्दी अर्थ

युक्तत्तथाईष्चरेद्भैक्षं सतां धर्मंमद्ूषयन् । भेश्वें चरेद्गृहस्थेषु यथाचारगृहेशु च ११०

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 75

एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः ।ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्

evaṃ vimṛśyamānasya cintayānasya tiṣṭhataḥ / īṣaddhasitayā vācā devī vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठ भेक्षमिति स्मृतम् । अब्बिन्दु यः कुशाग्रेण मासे मासे समश्नुते

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 76

श्रीदेव्युवाच: कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयो ऽप्यागतो हरः ।ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम

śrīdevyuvāca: kṛṣṇaḥ sa puruṣaḥ supto dvitīyo 'pyāgato haraḥ / ye catvāraśca te kumbhāḥ samudrāste dvijottama

हिन्दी अर्थ

एक है त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत् । अस्तेय ब्रह्मचर्य च अलोभस्त्याग एवं च

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 77

यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः ।अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता

yaśca bālastvayā dṛṣṭo brāhmā lokapitāmahaḥ / ahaṃ ca pṛthivī jñeyā saptadvīpā sarvatā

हिन्दी अर्थ

नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीतिता: । बीजयोनिर्गुणवपुंद्ध: कर्ंभिरेव च

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 78

या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता ।इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्

yā gatā tvāṃ parityajya bhūtale supratiṣṭhitā / imāṃ ca prekṣase vipra narmadāṃ saritāṃ varām

हिन्दी अर्थ

अहिसक होकर रहे, यही शास्त्रीय सिद्धान्त है ।५-८३। रसोई की आग जब निर्धूम होकर ठंडी पढ़ जाय, घर के सभी लोग खा लिये हों तब योगी उस घर में भिक्षा के लिये जाय; लेकिन एक ही घर नित्य न जाय सज्जनों के धर्म की रक्षा करते हुये योगी इस प्रकार भिक्षा करे, जिससे कि उनके अपमान और पराभव का विचार न रहे। आचार-शील गहस्थों के यहाँ भिक्षा माँगना योगियों के लिये परम श्रेष्ठ वत्ति कही

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 79

सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा ।रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा

sarvasattvopakārāya bṛhate puṇyalakṣaṇā / revānadī tu vikhyātā na mṛtā tena narmadā

हिन्दी अर्थ

गयी है। नहीं तो झ्लालीन श्रद्धावानू, शान्‍्त, महात्मा श्रोत्रिय गृहस्थों के यहाँ भिक्षाचरण करे । इसके अतिरिक्त अदृष्ट और अपतित गृहस्थों के घर भिक्षाचरण किया जा सकता है; किन्तु हीन वर्णों के यहाँ भिक्षा माँगना योगियों के लिये निक्ृष्ट कहा गया है ।९-१२३॥। भिक्षावस्तु में यवागू, तक्र, दूध, अपक्व, फल-मूल, पिषण्याक अथवा शक्त्यनुसार जो कुछ भी दिया गया हो वह योंगियों के लिये सिद्धिवद्ध क है ।

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 80

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने ।इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत

evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha svastho bhava mahāmune / ityuktvā māṃ tadā devī tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

योगियों के लिये वही आहार श्रेष्ठ है, जो भिक्षा द्वारा प्राप्त होता है। जो योगी प्रत्येक मास कुश के अग्न भाग से जलविन्दु का पान करते हैं और जो न्यायपूर्वक भिक्षाचरण करते हैं उनमें पहले से पीछे वाले श्रेष्ठ हैं ।१ ३-१५२। सब योगियों के लिये चार्द्रायण व्रत श्रेष्ठ कहा गया है। अतएव शक्ति के अनुसार योगी एक दो-तीन अथवा चार चान्द्रायण ब्रत करे। चोरी नहीं करना, ब्रह्मचर्य, अलोभ और त्याग योगियों के

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 81

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा ।सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्

evaṃ hi śete bhagavānsattvasthaḥ pralaye sadā / sattvarūpo mahādevo yadādhāre jagatsthitam

हिन्दी अर्थ

व्रत हैं। अहिसा, तत्त्वजिज्ञासा, अक्रोध, गुरु-शुभ्रषा, शौच, आहार में लघुता और नित्य स्वाध्याय योगियों के लिये नियम कहे गये हैं ।१६-१८५। जिस प्रकार जंगली हाथी अंकुशाघात से शानन्‍त होकर शीघ्र ही मनुष्यों का वशीभूत हो जाता है उसी प्रकार कर्मवीजोत्पन्न ग्रुणमय देह यानी कर्मबद्ध जीव शुद्ध ज्ञाब-योग

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 82

एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् ।सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम

evaṃ mayānubhūtaṃ tu dṛṣṭamāścaryamuttamam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ kathitaṃ te narottama

हिन्दी अर्थ

यथा ह्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते । प्राप्यते वाइचिरादेवाइकुशेनेव निवारितः

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

अध्याय २०

श्लोक 83

विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् ।भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

viṣṇoścaritamityuktaṃ yattvayā paripṛcchitam / bhūya eva mahābāho kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

अतीन्द्रियज्ञानमिदं तथा55जवं प्राहुस्तवा ज्ञानविशुद्धसत्त्वाः .

English

These are the secrets of the ascetics in due order. He who understands meditation attains the highest region.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Vayu Purana — Chapter 20

वायुपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.