Matsya Purana· Matsya Purāṇa
11
अध्याय 11 / 176

Adhyaya 11

66 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ११ आदित्यवंशमखिलं वद सूत यथाक्रमम् सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि

matsya-purāṇa 11 ādityavaṃśamakhilaṃ vada sūta yathākramam somavaṃśaṃ ca tattvajña yathāvadvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह शेष नौ पुत्रोंके नाम हैं-इक्ष्वाकु, कुशनाभ, अरिष्ट, धृष्ट नरिष्यन्त, करूष, शर्याति, पृषध्र और नाभाग। ये सब- के-सब महान् बल-पराक्रमसे सम्पन्न एवं दिव्य पुरुष थे। वृद्धावस्था आनेपर परम धर्मात्मा महाराज मनु अपने

English

The sages said, " 0 Suta! be pleased to relate to us the history of the solar and the lunar races."

अध्याय ११

श्लोक 2

विवस्वान्कश्यपात् पूर्वम् अदित्यामभवत् सुतः तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा

vivasvānkaśyapāt pūrvam adityāmabhavat sutaḥ tasya patnītrayaṃ tadvat saṃjñā rājñī prabhā tathā

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ पुत्र इलको राज्यपर अभिषिक्त करके स्वयं तपस्या करनेके लिये महेन्द्रपर्वतके वनमें चले गये। तदनन्तर नये भूपाल इल दिग्विजय करनेकी इच्छासे इस पृथ्वीपर विचरण करने लगे। वे भूपालोंको पराजित करते हुए सभी द्वीपोंमें घूम रहे थे। इसी बीच प्रतापी इल घोड़ा दौड़ाते हुए शिवजीके उपवनके निकर जा पहुँचे। यह महान् उपवन कल्पद्रुम और लताओंसे भरा हुआ शरवण' नामसे प्रसिद्ध था। उस उपवनमें चन्द्रार्धको ललारमें

English

Suta said that in the <lays gone by Kasynpa begot from liis wife, Aditi, a progeny named the Sun, and the latter hail three wives, m: — SamjnA, UAjrsi and Prablia, Rjhi, the dangliterof Raivata, brought, forth Revata, Prablni gave birth to lhabhala an<l Siiinjh;'i, tlie daughter of VijjvakarmA, became the motlier nf King (Vaivasvala) Mann. — 2-3.

अध्याय ११

श्लोक 3

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम् प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्

raivatasya sutā rājñī revataṃ suṣuve sutam prabhā prabhātaṃ suṣuve tvāṣṭrī saṃjñā tathā manum

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले देवेश्वर शम्भु उमाके साथ कीडा करते हैं। उन्होंने इस शरवणके विषयमें पहले ही उमाके साथ यह समय (शर्त) निर्धारित कर दिया था कि ' तुम्हारे इस दस योजन विस्तारवाले वनमें जो कोई भी पुरुषवाचक जीव प्रवेश करेगा, वह स्त्रीत्वको प्राप्त हो जायगा।' राजा इलको पहलेसे इस 'समय' (शर्त)के विषयमें जानकारी नहीं थी, अत: वे स्वच्छन्दगतिसे शरवणमें प्रविष्ट हुए। प्रवेश करते ही वे स्त्रीत्वको प्राप्त हो गये। उसी समय

English

SamjfiA also avc birth toYamaand a girl called, Vamuna, who were twins. When Samjaa could not bi'ar tlio power of t(a*.Sun, she produced from her body a lady known as ('hliAya (shadow). St eiug (!)liliaya standing face to face, Samjua directed her t').serve her maMer ami also to take motherly care of lier progeny. On ('hliaya's agreeing to carry outlier injunctions, Samjiui went away somewhere. — 4-7.

अध्याय ११

श्लोक 4

यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः ततस्तेजोमयं रूपम् असहन्ती विवस्वतः

yamaśca yamunā caiva yamalau tu babhūvatuḥ tatastejomayaṃ rūpam asahantī vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

वह घोड़ा भी घोड़ीके रूपमें परिवर्तित हो गया। इलके शरीरसे सारा पुरुषत्व नष्ट हो गया। इस प्रकार स्त्री-रूप हो जानेपर राजाको परम विस्मय हुआ ॥३४--४७ ॥

English

The Sun mistaking Chlniyu for Simjfia begotffrom her Savarni Manu so called because he is of the.same Vaina as Valvasvata Manu ami Sani, and also tiie two girls, named Tapati ami Visti. When Chhaya herself became the mother of these children, she began to devote more attention to her own offspring than to tiie progeny of Sarnina. Maim, did not mind this, blit Yama look it scrionsly. and one day lie lifted his right leg to kick Chliaya. Chhaya. also, getting in a fit of rage, cursed Yama, and said that his leg would be eaten by worms and would always discharge pus and blood. -8-12.

अध्याय ११

श्लोक 5

नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी

nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaninditām tvāṣṭrī svarūparūpeṇa nāmnā chāyeti bhāminī

हिन्दी अर्थ

वह नारी इला नामसे प्रख्यात हुई। उसका रूप बड़ा सुन्दर था। उसके नेत्र कमलदलके समान बड़े- बड़े थे। उसके मुखकी कान्ति पूर्णिमाके चन्द्रमाके सदृश थी। उसका शरीर हलका था। उसके नेत्र चकित- से दीख रहे थे। उसके बाहुमूल उन्नत और भुजाएँ लम्बी थीं तथा बाल नीले एवं घुँघराले थे। उसके शरीरके रोएँ सूक्ष्म और दाँत अत्यन्त मनोहर थे। वह मृदु और गम्भीर स्वरसे बोलनेवाली थी। उसके शरीरका रंग

English

Hearing such a dreadful curse, Yama went to his father and told him that lie had been cursed for no fault of his by his mother. In a childish freak, he lifted up his foot at her, at which in spite of the

अध्याय ११

श्लोक 6

पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत छाये तं भज भर्तारम् अस्मदीयं वरानने

purataḥ saṃsthitāṃ dṛṣṭvā saṃjñā tāṃ pratyabhāṣata chāye taṃ bhaja bhartāram asmadīyaṃ varānane

हिन्दी अर्थ

श्याम-गौरमिश्रित था। वह हंस और हस्तीकी-सी चालसे चल रही थी। उसकी दोनों भौंहें धनुषके आकारके सदृश थीं। वह छोटे एवं ताँबेके समान लाल नखाडुरोंसे विभूषित थी। इस प्रकार वह सुन्दरी 'नारी' उस वनमें भ्रमण करती हुई सोचने लगी कि 'इस घोर वनमें कौन मेरा पिता अथवा भाई है तथा कौन मेरी माता है। मैं किस पतिके हाथमें समर्पित की गयी हूँ अर्थात् कौन मेरा पति है! इस भूतलपर मुझे

English

OH AFTER XI.

अध्याय ११

श्लोक 7

अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय तथेत्युक्त्वा तु सा देवम् अगमत् क्वापि सुव्रता

apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya tathetyuktvā tu sā devam agamat kvāpi suvratā

हिन्दी अर्थ

कितने दिनोंतक रहना पडेगा !' इस प्रकार वह चिन्तन कर ही रही थी कि इसी बीच सोम-पुत्र बुधने उसे देख बुधस्तदाप्तये यत्रमकरोत् कामपीडितः॥ ५४ लिया और वे उसे प्राप्त करनेके लिये प्रयत्न करने लगे।

English

entreaties of Mann, she pronounced that curse upon him. Yaina, continu- ing, said that sucli an attitude of Chlrayd showed that she was not their mother. The Sun said, what could lie do. Who does not get into trouble b}" committing an act of folly? What to say of others, even the oinnipotept Lord liva had to reap tlie fruits of His actions. But, in spite of all that, he would give him a cock that would destroy all the worms of his foot and would also remove the blood and pus flowing from it. — 13-17.

अध्याय ११

श्लोक 8

कामयामास देवो ऽपि संज्ञेयमिति चादरात् जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनुरूपिणम्

kāmayāmāsa devo 'pi saṃjñeyamiti cādarāt janayāmāsa tasyāṃ tu putraṃ ca manurūpiṇam

हिन्दी अर्थ

विशिष्टाकारवान् दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः । वेणुदण्डकृतावेशः पवित्रकखनित्रकः द्विजरूपः शिखी ब्रह्म निगदन् कर्णकुण्डलः। वटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः

English

On getting no redress from his father, Yaina went to Gokarna tirtha, and began to practise severe penances by merely living on fruits, leaves and air. After practising penances for one hundred thousand years, Lord liva appeared and asked him to seek a boon. — 18-19.

अध्याय ११

श्लोक 9

सवर्णत्वाच्च सावर्णिर् मनोर्वैवस्वतस्य च ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु

savarṇatvācca sāvarṇir manorvaivasvatasya ca tataḥ śaniṃ ca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

एह्योहि पृथुसुश्रूणि सम्भ्रान्ता केन हेतुना कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलङ्करु गृहं मम

English

Yaina asked the Lord for the power of protecting the world, the Kingdom of Pitris, and the faculty of distinguishing virtue from vice. The Lord granted liim the boon he asked for, and then disappeared. — 20 21.

अध्याय ११

श्लोक 10

छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः छाया स्वपुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा

chāyāyāṃ janayāmāsa saṃjñeyamiti bhāskaraḥ chāyā svaputre 'bhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tathā

हिन्दी अर्थ

अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः रेमे च सा तेन सममतिकालमिला ततः। सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा

English

The Sun, causing fear to Chh/iya, discovered that SaipjnS, after leaving her behind, had gone to live with her father. At this, he got very angry and went to Kiivera, and asked him to send SarpjnS back along wjtli him. Hearing the above words of the Sun, VirfyakarniS said that SarnjnS, not being able to bear his power, ran away in the form of a mare after leaving Chhaya behind. On reaching home, she was very severely taken to task for running away like that, and was denied admittance into the house. — 22-25.

अध्याय ११

श्लोक 11

पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्छितः संतर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम्

pūrvo manustu cakṣāma na yamaḥ krodhamūrchitaḥ saṃtarjayāmāsa tadā pādamudyamya dakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

उस समय बुधने एक विशिष्ट वेष-भूषावाले दण्डीका रूप धारण कर लिया। उनके हाथोंमें कमण्डलु और पुस्तक शोभा पा रहे थे। उन्होंने बाँसके डंडेमें अनेकों पवित्र वस्तुओंको बाँध रखा था। वे ब्रह्मचारी-वेषमें लम्बी-मोटी शिखा धारण किये हुए थे। समिधा, पुष्प, कुश और जल लिये हुए वटुकोंके साथ वे वेदका पाठ कर रहे थे। वे अपनेको ऐसा प्रकट कर रहे थे मानो उस वनमें किसी वस्तुकी खोज कर रहे हों। इस प्रकार

English

iVotp.—VadavfirOpa means in the form of a mare— which implies that she ran at a great speed from the house of her Lord, the Sun, so that she might not be overtaken by him in the way.

अध्याय ११

श्लोक 12

शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः पादो ऽयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः

śaśāpa ca yamaṃ chāyā sakṣataḥ kṛmisaṃyutaḥ pādo 'yameko bhavitā pūyaśoṇitavisravaḥ

हिन्दी अर्थ

उस वनके बहिर्भागमें वृक्षसमूहोंके झुरमुटमें बैठकर वे उस इलाको बुलाने लगे। इलाके निकट आनेपर वे अकस्मात् चकपकाये हुएकी भाँति उलाहना देते हुए उससे बोले--' सुन्दरि! अग्निहोत्र आदि सेवा-शुश्रूषाका परित्याग करके तुम मेरे घरसे कहाँ चली आयी हो?! यह सुनकर इलाने कहा--' तपोधन! मैं अपनेको, आपको, पतिको और कुलको-इन सभीको भूल गयी हूँ, अतः निष्पाप! आप अपने और मेरे कुलका परिचय दीजिये।'

English

Consequently, she repaired to Maru derfa, wliere she was roaming about in the form of a mare. — 26. *

अध्याय ११

श्लोक 13

निवेदयामास पितुर् यमः शापादमर्षितः निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया

nivedayāmāsa pitur yamaḥ śāpādamarṣitaḥ niṣkāraṇamahaṃ śapto mātrā deva sakopayā

हिन्दी अर्थ

इलाके इस प्रकार पूछनेपर बुधने उस सुन्दरीसे कहा-- “वरवर्णिनि! तुम इला हो और मैं बहुत-सी विद्याओंका ज्ञाता बुध नामसे प्रसिद्ध हूँ। मैं तेजस्वी कुलमें उत्पन्न हुआ हूँ और मेरे पिता ब्राह्मणोंके अधिपति हैं।' बुधके इस कथनपर विश्वास करके इला बुधके उस भवनमें प्रविष्ट हुई, जिसमें रल्रोंके खम्भे लगे थे तथा जिसका निर्माण दिव्य मायाके द्वारा हुआ था। उस भवनमें पहुँचकर इला अपनेको कृतार्थ मानने लगी। (वह कहने

English

at a tremendous pace, in order to find out for herself a good shelter whore she could hide herself.

अध्याय ११

श्लोक 14

बालभावान्मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत् मनुना वार्यमाणापि मम शापम् अदाद् विभो

bālabhāvānmayā kiṃcid udyataś caraṇaḥ sakṛt manunā vāryamāṇāpi mama śāpam adād vibho

हिन्दी अर्थ

लगी--) “कैसा सुन्दर चरित्र है। कैसा अद्भुत रूप है! कितना प्रचुर धन है! कैसा ऊँचा कुल है तथा मेरा और मेरे पतिदेवका कैसा अनृपम सौन्दर्य है!' तदनन्तर वह इला बुधके साथ बहुत समयतक उस सम्पूर्ण भोग- सामग्रियोंसे सम्पन्न घरमें उसी प्रकार सुखसे रहने लगी, जैसे इन्द्रभवनमें हो

English

VivakarmS, continuing his speech, said that, under the cir- cumstances, he would like to diiniiiisli his power, provided the Sun would willingly accord him permission to do so. He suggested that lie would reduce his power by means of a special instrument, after which he would become agreeably strong to every one; to which the Sun agreed, and Viilvakarma by his instrument, Blirami, sliced away some portions of the Sun's unbearable power. VirfvakarmS then made a quoit (Chakra) for Viu, a trident for iSiva and a Vajra (thunderbolt) for Iiidra to destroy the Daityas and DAnavas out of the particles of power that he took away from

अध्याय ११

श्लोक 15

प्रायो न माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः देवो ऽप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते

prāyo na mātā sāsmākaṃ śāpenāhaṃ yato hataḥ devo 'pyāha yamaṃ bhūyaḥ kiṃ karomi mahāmate

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे इलाबुधसङ्गमो नामैकादशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें इला-बुध-सम्बन्ध नामक ग्यारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

THE MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ११

श्लोक 16

मौर्ख्यात्कस्य न दुःखं स्याद् अथवा कर्मसंततिः अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु

maurkhyātkasya na duḥkhaṃ syād athavā karmasaṃtatiḥ anivāryā bhavasyāpi kā kathānyeṣu jantuṣu

हिन्दी अर्थ

इलाका वृत्तान्त तथा अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः । इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणान्तिकम्

English

the Sun. The Sun after tl)at» became fairly agreeable; but as be did not allow any power to be reduced from his feet, they continued to be vety dazzling.— 27-30.

अध्याय ११

श्लोक 17

कृकवाकुर्मया दत्तो यः कृमीन्भक्षयिष्यति क्लेदं च रुधिरं चैव वत्सायम् अपनेष्यति

kṛkavākurmayā datto yaḥ kṛmīnbhakṣayiṣyati kledaṃ ca rudhiraṃ caiva vatsāyam apaneṣyati

हिन्दी अर्थ

रत्नपर्याणकिरणदीसकायामनुत्तमाम् अगमद् वडवारूपमुत्तमं केन हेतुना। ततस्तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुस्ते पुरोधसम्

English

Nobody could stand the dazzle of his feet, and consequently let no one ever make the feet of the Sun in his image, for the purpose of worship even. One who makes the feet of the Sun in his image, goes to hell and suffers from leprosy. Let, therefore, no one, who is anxious for his own welfare, make the feet of the Sun, even in pictures or temples.— 31-33.

अध्याय ११

श्लोक 18

एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्त्रानिलाशनः

evamuktastapastepe yamastīvraṃ mahāyaśāḥ gokarṇatīrthe vairāgyāt phalapattrānilāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अयमधश्चोऽपि नारीत्वमगाद् राज्ञा सहैव तु। पुनः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः तथैव यत्न: कर्त्तव्यश्चाराध्यैव पिनाकिनम्। ततस्ते मानवा जम्मुर्यत्र देवो महेश्वरः

English

The sun, after tlius getting Ins power modified by VirivakarmA, went out in the form of a horse and enjoyeil himself in the company of Samjila, wdio, not recognising him and Inking liim for another person, became terrified, but was helpless; she conse'quently ejected the semen virile through her nostrils, out of which Asviniknniaras, called otherwise NAsatyas and Dasras, were liorii. They are called Nasatyas, because they were born from the nose (nasa and Dasras, because they were born as Sons. Afterwwds, Sanijua recognised her I.ord and became pleased, and went with her Lord in a vimfina to heaven.—?)4-o7.

अध्याय ११

श्लोक 19

आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् वरं प्रादान्महादेवः संतुष्टः शूलभृत्तदा

ārādhayanmahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam varaṃ prādānmahādevaḥ saṃtuṣṭaḥ śūlabhṛttadā

हिन्दी अर्थ

डुक्ष्वाकोरश्चमेधेन यत् फलं स्यात् तदावयोः। दत्त्वा किम्पुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम् इक्ष्वाकु-वंशका वर्णन

English

ovorpowerid with pas.sion ran willi llio speed of a horse to enjoy himself in the company of 8am jh&.

अध्याय ११

श्लोक 20

वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम् धर्माधर्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम्

vavre sa lokapālatvaṃ pitṛloke nṛpālayam dharmādharmātmakasyāpi jagatastu parīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! (बहुत दिनोंतक राजा इलके राजधानी न लौटनेपर सशङ्कित होकर) उनके छोटे भाई मनु-पुत्र इक्ष्वाकु आदि राजा इल (सुद्युम्न) -का अन्वेषण करते हुए उसी शरवणके निकट जा पहुँचे । वहाँ उन सभीने मार्गके अग्रभागमें खड़ी हुई एक अनृपम घोड़ीको देखा, जिसका शरीर रल्निर्मित जीनकी किरणोंसे उद्दीप्त हो रहा था। तत्पश्चात् जीनको पहचानकर वे सभी बन्धु आश्चर्यचकित हो गये (और परस्पर कहने लगे-) अरे! यह तो हमारे

English

' MaiiasSksohhanrwas agitated ill mind, because she ctmhl not recognise her Lord at the first sight. She met tlii'.Sun aft(*r a long time, and quite uhrA-prr tally, and then there was a groJit dilTerenoo in hi.M features, as his ]>n\\ei* was moderated by Visvakarrafl. The Run of cour.so re('ogni.sed Sainjiiii. and mixed witlj her in the usual way. feiatpjnfi, being overpowered, became helpless, hut was very much agitated iji mind.

अध्याय ११

श्लोक 21

एवं स लोकपालत्वम् अगमच्छूलपाणिनः पितॄणां चाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ

evaṃ sa lokapālatvam agamacchūlapāṇinaḥ pitṝṇāṃ cādhipatyaṃ ca dharmādharmasya cānagha

हिन्दी अर्थ

भाई महात्मा राजा इलका चन््रप्रभ नामक घोड़ा है! किस कारण यह सुन्दर घोड़ीके रूपमें परिणत हो गया!' तब वे सभी लौटकर अपने कुल-पुरोहित महर्षि वसिष्ठके पास जाकर पूछने लगे--“योगवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षे! ऐसी आश्चर्यजनक घटना क्यों घटित हुई? इसका रहस्य हमें

English

Siivarnj'ii Mann is still living ami practising penances unto this day on Mount Mem, and kani, by means of liis asceticism, brought about domestic concord (between the sons of Chhaya and Samjua). YamunA and Tapati became rivers, and Visti obtained dark blue colour and was located iu time (Hell).— 38-39.

अध्याय ११

श्लोक 22

विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितम् त्वष्टुः समीपमगमद् आचचक्षे च रोषवान्

vivasvānatha tajjñātvā saṃjñāyāḥ karmaceṣṭitam tvaṣṭuḥ samīpamagamad ācacakṣe ca roṣavān

हिन्दी अर्थ

जानकर इक्ष्वाकु आदिसे बोले--' राजपुत्रो ! पूर्वकालमें शम्भु- पत्नी उमाने इस शरवणके विषयमें ऐसा समय (शर्त) निर्धारित कर रखा है कि “जो पुरुष इस शरवणमें प्रवेश करेगा, वह स्त्री-रूपमें परिवर्तित हो जायगा।' इसी कारण राजा इलके साथ-ही-साथ यह घोड़ा भी स्त्रीत्वको प्राप्त हो गया है। अब जिस प्रकार राजा इल कुबेरकी भाँति पुनः पुरुषत्वको प्राप्त कर सकें, तुमलोगोंको पिनाकधारी शंकरकी आराधना करके वैसा ही प्रयत्न करना चाहिए।' महर्षि

English

Vaivasvata Manu had ten powerful sons, the eldest of whom was Ila, who was born by the performance of putresti sacrifice. His brothers were: — IkswAku, KurfanAbha, Arista, Dhrista, Narisyanta, Karusa, IAryfiti, Priadhra and NabliAga, who were all very valiant and illustrious. Manu, after anointing his son 11a and putting the reins of the Govern- ment into his hands, went to practise asceticism in the forest called Mahendravana. —40-42.

अध्याय ११

श्लोक 23

तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमाः तवासहन्ती भगवन् महस्तीव्रं तमोनुदम्

tamuvāca tatastvaṣṭā sāntvapūrvaṃ dvijottamāḥ tavāsahantī bhagavan mahastīvraṃ tamonudam

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठकी आज्ञा पाकर वे सभी मनु-पुत्र वहाँ गये, जहाँ देवाधिदेव महेश्वर विराजमान थे। वहाँ उन्होंने विभिन्न स्तोत्रोंद्वारा पार्वती और परमेश्वरका स्तवन किया। (उस स्तवनसे प्रसन्न होकर) पार्वती और परमेश्वरने कहा--' राजकुमारो ! यद्यपि मेरे इस नियम (शर्त) का उल्लङ्घन नहीं किया जा सकता, तथापि इस समय उसके निवारणके लिये मैं एक उपाय बतला रहा हूँ। यदि इक्ष्वाकुद्वारा किये गये अश्वमेध-यज्ञका जो कुछ फल हो, वह सारा-का-सारा हम दोनोंको समर्पित

English

After sometime, Ila started on an expedition of conquest and visited Several countries. Following the horse, ho happened to enter SJaravaa,

अध्याय ११

श्लोक 24

वडबारूपम् आस्थाय मत्सकाशम् इहागता निवारिता मया सा नु त्वया चैव दिवाकर

vaḍabārūpam āsthāya matsakāśam ihāgatā nivāritā mayā sā nu tvayā caiva divākara

हिन्दी अर्थ

कर दिया जाय तो राजा इल निःसंदेह किम्पुरुष (किन्नर) हो जायँगे।' यह सुनकर ' बहुत अच्छा, ऐसा ही होगा '--यों कहकर वैवस्वत मनुके वे सभी पुत्र राजधानीको लौट आये। घर आकर इक्ष्वाकुने अश्वमेध-यज्ञका अनुष्ठान किया और उसका पुण्य-फल पार्वती-परमेश्वरको अर्पित कर

English

OHAPTEB XI.

अध्याय ११

श्लोक 25

यस्माद् अविज्ञाततया मत्सकाशम् इहागता तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि

yasmād avijñātatayā matsakāśam ihāgatā tasmānmadīyaṃ bhavanaṃ praveṣṭuṃ na tvamarhasi

हिन्दी अर्थ

इष्वाकोश्चाश्चमेधेन चेलः किम्पुरुषोऽभवत्॥ ११ दिया, जिसके परिणामस्वरूप इल किम्पुरुष हो गये। बुधश्चोत्पाद्य तं पुत्रं स्वर्लोकमगमत् ततः

English

the pleasure-garden of iva which was blooming with various kinds of trees, creepers andperenial foliage. — 43-44 A'ote.— 'Digjaya' means conquest

अध्याय ११

श्लोक 26

एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता वडबारूपम् आस्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता

evamuktā jagāmātha marudeśamaninditā vaḍabārūpam āsthāya bhūtale sampratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

सोमार्कबंशयोरादाविलोऽभून्मनुनन्दनः धृष्टकेतुश्चित्रनाथो रणधृष्टश्च वीर्यवान्। आनर्त्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका

English

* AswAkriftah ' means led by the horse. The ancient practice of conquest was that t|e sovereign wishing to conquer the world used to let loose a horse and follow it with his army. The monarchs throagh whose dominions the horse passed would either let if pass on without resistance, which implied their accepting the master of it as their sovereign lord, or would capture and tie it up. In the latter case there used to he a fight between the master of the horse and the monarch tying tho animal. If the sovereign led by his horse returned to hi.s kingdom after thus subduing the monarchs offering resistance or being acknowledged as their sovereign lord, then he usod to perform the HAjasfiya sacrifice, in which all tho monarchs were invited to take part; at tlie conclusion of which the sovereign performing the sacrifice used to be declared and accepted as the sovereign lord of all the kings present.

अध्याय ११

श्लोक 27

तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर

tasmātprasādaṃ kuru me yadyanugrahabhāgaham apaneṣyāmi te tejo yantre kṛtvā divākara

हिन्दी अर्थ

करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि वहाँ वे वीरवर एक मास पुरुषरूपमें रहकर पुनः एक मास स्त्री हो जाते थे। बुधके भवनमें स्त्रीरूपसे रहते समय इलने गर्भ धारण कर लिया था। उस गर्भसे अनेक गुणोंसे सम्पन्न एक पुत्र उत्पन्न हुआ। उस पुत्रको उत्पन्नकर

English

At that time, liva and Parvati were enjoying themselves in their ravana, and they had willed it that any male being, coming within a radius of ten yojaiias of their forest, would be transformed into a female being.-- 4.'')-46.

अध्याय ११

श्लोक 28

रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्

rūpaṃ tava kariṣyāmi lokānandakaraṃ prabho tathetyuktaḥ sa raviṇā bhramau kṛtvā divākaram

हिन्दी अर्थ

बुध भूलोकसे पुनः स्वर्गलोकको चले गये॥ १--१३॥ तभीसे इलके नामपर उस वर्षका नाम इलावृत'पड़ गया। इस प्रकार चन्द्रवंश और सूर्यवंशके आदिमें सर्वप्रथम मनु-नन्दन इल ही राजा हुए थे। तपोधन ऋषियो ! जैसे इलकी पुरुषावस्थामें उत्पन्न हुए राजा पुरूरवा चन्द्रवंशकी

English

The*King Ila entering the Suravana, without knowing the will of iva and Piirvati, was instantly transformed into a woman, and his horse was also transformed into a mare. The king, thus deprived of manhood, was very miwdi amazed to find himself in the form of a woman. He was named lift and had breasts like women. His thighs became stouter and his face becapie like the moon— which made him look more enchanting in that female form. Who would not be enamoured by the glances of such a beautiful form? His arms were long, his black tresses of hair were kissing his feet, there were no hair on his body, his teeth were well-shaped, and his voice was exquisitely stmorous. 4t-t)0.

अध्याय ११

श्लोक 29

पृथक्चकार तत्तेजश् चक्रं विष्णोर् अकल्पयत् त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम्

pṛthakcakāra tattejaś cakraṃ viṣṇor akalpayat triśūlaṃ cāpi rudrasya vajramindrasya cādhikam

हिन्दी अर्थ

वृद्धि करनेवाले थे, वैसे ही महाराज इक्ष्वाकु सूर्य-वंशके विस्तारक कहे गये हैं। किम्पुरुषयोनिमें रहते समय इल सुद्युम्न नामसे कहे जाते थे। उन सुद्युप्रके पुनः उत्कल, उत्पन्न हुए थे। इलने (अपने इन चारों पुत्रोमेंसे) उत्कलको उत्कल (उडिसा), गयको गयाप्रदेश और हरिताश्वको कुरुप्रदेशको सीमावर्तिनी पूर्व दिशाका प्रदेश (राज्य) समर्पित किया। तत्पश्चात् अपने ज्येष्ठ पुत्र पुरूरवाका प्रतिष्ठानपुरमें

English

His complexion was a happy admixture of dark and white, his strut was graceful like that of hatpsa (crane) and elephant, his brows were like the bow and his nails were fine and red. — 51.

अध्याय ११

श्लोक 30

दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्रकिरणात्मकम् रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्

daityadānavasaṃhartuḥ sahasrakiraṇātmakam rūpaṃ cāpratimaṃ cakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat

हिन्दी अर्थ

अभिषेक करके वे स्वयं दिव्य फलाहारका उपभोग करनेके लिये इलावृतवर्षमें चले गये । (सुद्युम्नके बाद) मनुके ज्येष्ठ पुत्र इक्ष्वाकु मध्यदेशके अधिकारी हुए। (मनुके अन्य पुत्रोंमें) नरिष्यन्तके शुच नामक महाबली पुत्र हुआ । नाभागके अम्बरीष और धृष्टके धृष्टकेतु, चित्रनाथ और रणधुष्ट नामक तीन पराक्रमी पुत्र हुए। शर्यातिके आनर्त नामक एक पुत्र तथा सुकन्या नाम्री एक पुत्री हुई। आनर्तके रोचमान नामका एक प्रतापी पुत्र हुआ। आनर्तद्वारा शासित देशका

English

HA, of such unsurpassing beauty, began to roam about in that forest, and was thinking as to who and where were her father, brother and mother. She also thought as to who and where was her lord and how long would she have to remain in the world. As she was lost in that reverie, the sOn of the moon appeared before her. On seeing Ila, of matchless beauty, Budha— the son of the moon— was fired with passion and began to devise plans for marrying her. 52-54.

अध्याय ११

श्लोक 31

न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित्कारयेत् क्वचित्

na śaśākātha taddraṣṭuṃ pādarūpaṃ raveḥ punaḥ arcāsvapi tataḥ pādau na kaścitkārayet kvacit

हिन्दी अर्थ

नाम आनर्त (गुजरात) पड़ा और कुशस्थली (द्वारका) नगरी उसकी राजधानी हुई । रोचमानका पुत्र रेव हुआ, जो रैवत और ककुद्मी नामसे भी पुकारा जाता था। वह रोचमानके सौ पुत्रॉमें ज्येष्ठ था। उसके रेवती नामकी एक कन्या उत्पन्न हुई, जो बलरामजीकी भार्यारूपसे विख्यात है। करूषके बहुत-से पुत्र थे, जो भूतलपर कारूष नामसे विख्यात हुए। पृषध्र गौकी हत्या कर देनेके कारण गुरुके शापसे शूद्र हो गया

English

One day Budha, with a mace, a water-pot and a book in his hand, and accompanied by a train of Bralimacbaris, each holding a bamboo manA and wearing ear-rings, set out in quest of ku4a and sacrificial

अध्याय ११

श्लोक 32

यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम् कुष्ठरोगमवाप्नोति लोके ऽस्मिन्दुःखसंयुतः

yaḥ karoti sa pāpiṣṭhāṃ gatimāpnoti ninditām kuṣṭharogamavāpnoti loke 'sminduḥkhasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्ष्वाकोः पुत्रतामाप विकुक्षिर्नाम देवराद्। मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः। चतुर्दशोत्तरं चान्यच्छतमस्य तथाभवत्

English

TEB MATS7A PUEANAM.

अध्याय ११

श्लोक 33

तस्माच्च धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः

tasmācca dharmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

मेरोर्दक्षिणतो ये वै राजानः सम्प्रकीर्तिताः । तस्य पुत्रास्त्रयो जाता दृढाश्वो दण्ड एव च। कपिलाश्वश्च विख्यातो धौन्धुमारिः प्रतापवान्

English

fuel. He passed close to that forest where lU was roaming. Seeing IIA, Budha stopped belli lul a tree, at a disfance from the forest, and from there beckoned IIT to come to him. - 55-57.

अध्याय ११

श्लोक 34

ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकम् अमराधिपः कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः

tataḥ sa bhagavāngatvā bhūrlokam amarādhipaḥ kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूद् धर्मसेनश्च पार्थिव: । मुचुकुन्दश्च विख्यातः शत्रुजिच्च प्रतापवान् रोहिताच्च वृको जातो वृकाद् बाहुरजायत

English

Notp.— BrahmachAri means a stnclent. In olden students were made to lead

अध्याय ११

श्लोक 35

अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमद्भयविह्वला

aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samāvṛtaḥ saṃjñā ca manasā kṣobham agamadbhayavihvalā

हिन्दी अर्थ

सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद् राजा परमधार्मिकः। द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वोऽ्निः पुत्रकाम्यया। और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद् यथेष्टं वरमुत्तमम्

English

the life of perfect celebacy. They carried a bamboo mace and wore ear-rings,

अध्याय ११

श्लोक 36

नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परो ऽयमिति शङ्कया तद्रेतसस् ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम्

nāsāpuṭābhyāmutsṛṣṭaṃ paro 'yamiti śaṅkayā tadretasas tato jātāv aśvināv iti niścitam

हिन्दी अर्थ

एका घष्टिसहस्त्राणि सुतमेकं तथापरा। गृह्णातु वंशकर्तारं प्रभागृह्णाद् बहूस्तदा खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना येऽश्चमार्गणे।

English

Budha was careful enough not to get within the forbidden limits of the pleasure- garden, for fear of being transformed into a woman.

अध्याय ११

श्लोक 37

दस्रौ सुतत्वात् संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषम् अगमत् परम्

dasrau sutatvāt saṃjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ jñātvā cirācca taṃ devaṃ saṃtoṣam agamat param

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ ऋषियो ! अब मैं इक्ष्वाकु-वंशका वर्णन करने जा रहा हूँ आपलोग ध्यानपूर्वक सुनिये । देवराज विकुक्षि इक्ष्वाकुके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए। वे इक्ष्वाकुके सौ पुत्रोंमें ज्येष्ठ थे। उन (विकुक्षि)-के पंद्रह पुत्र थे, जो सुमेरुगिरिकी उत्तर दिशामें श्रेष्ठ राजा हुए। विकुक्षिके एक सौ चौदह पुत्र और हुए थे, जो सुमेरुगिरिकी दक्षिण दिशाके शासक कहे गये हैं। विकुक्षिका ज्येष्ठ पुत्र ककुत्स्थ नामसे विख्यात था। उसका पुत्र सुयोधन हुआ। सुयोधनका पुत्र पृथु, पृथुका

English

When lU approached Budha, the latter said, " Dear! Tliis is not the proper time for you to roam about in the forest. Why did you come away leaving me at home and neglecting tlie arrangements of agnihotra? Come, come, why are you looking perplexed? This is the time when you should have put the house in order by washing the floor and decorating it with flowers. Itjs now dusk, and not the time for you to be sauntering about liere.'*— 58-00.

अध्याय ११

श्लोक 38

विमानेनागमत्स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता सावर्णो ऽपि मनुर् मेराव् अद्याप्यास्ते तपोधनः शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः

vimānenāgamatsvargaṃ patyā saha mudānvitā sāvarṇo 'pi manur merāv adyāpyāste tapodhanaḥ śanistapobalādāpa grahasāmyaṃ tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र विश्वग, विश्वगका पुत्र इन्दु और इन्दुका पुत्र युवनाश्व हुआ। युवनाश्वका पुत्र श्रावस्त हुआ, जिसे वत्सक भी कहा जाता था। ट्विजवरो ! उसीने गौडदेशमें श्रावस्ती नामकी नगरी बसायी थी । श्रावस्तसे बृहदश्च और उससे कुबलाश्वका जन्म हुआ, जो पूर्वकालमें धुन्धुद्वारा मारे जानेके कारण धुन्धुमार नामसे विख्यात था। धुन्धुमारके दृढाश्व, दण्ड और कपिलाश्व नामक तीन पुत्र हुए थे, जिनमें प्रतापी कपिलाश्व धौन्धुमारि नामसे भी प्रसिद्ध था। दृढाश्वका पुत्र

English

Hearing those words of Budha, lid said, " Lord! I know not why I forgot to do what 3)11 have just said. I am really in a peculiar fit oE forgetfulness at present, so much so that I am not able to, recognise either m3'self or yourself. Toil me where 3'ou live, O Pious one!*' — 61.

अध्याय ११

श्लोक 39

यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता

yamunā tapatī caiva punarnadyau babhūvatuḥ viṣṭirghorātmikā tadvat kālatvena vyavasthitā

हिन्दी अर्थ

प्रमोद और उसका पुत्र हरयश्च हुआ। हर्यश्चका पुत्र निकुम्भ तथा उससे संहताश्वका जन्म हुआ। संहताश्वके अकृताश्च और रणाश्च नामक दो पुत्र हुए । उनमें रणाश्चका पुत्र युवनाश्व हुआ तथा उससे मान्धाताकी उत्पत्ति हुई । मान्थाताके पुरुकुत्स, राजा धर्मसेन और शत्रुओंको पराजित करनेवाले सुप्रसिद्ध प्रतापी मुचुकुन्द-ये तीन पुत्र हुए। इनमें पुरुकुत्सका पुत्र नर्मदापति वसुद हुआ। उसका पुत्र सम्भूति हुआ और सम्भूतिसे त्रिधन्वाका जन्म हुआ। त्रिधन्वासे उत्पन्न हुआ

English

Budha replied that her name was lid -and tliat he was TCamuka, who, owiu to his versatile genius and deep lore, was known as Budha (a learned scholar). He was liorn in an illnstiious family. Ilis father was the lord of Brahmarias. Hearing those words'of Budha, lid accompanied him to his residence. Sl»o was.verjrm'd to see the liouse of Budha, with its golden pillars studded with precious stones and erected through divine magic; and greatly adininMl the character, the appearance, the riches and the family of her Imsband. I la, for a long time, thus enjoyed herself in the house of Budha that looked to her like the house of liidra. - C2-66.

अध्याय ११

श्लोक 40

मनोर् वैवस्वतस्यासन् दश पुत्रा महाबलाः इलस् तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत

manor vaivasvatasyāsan daśa putrā mahābalāḥ ilas tu prathamasteṣāṃ putreṣṭyāṃ samajāyata

हिन्दी अर्थ

पुत्र त्रय्यारुण नामसे प्रसिद्ध हुआ। उससे सत्यव्रत और सत्यत्रतसे सत्यरथका जन्म हुआ। सत्यरथसे हरिश्चन्द्र, हरिश्वन्द्रसे रोहित, रोहितसे वृक और वृकसे बाहुकी उत्पत्ति हुई। बाहुके पुत्र राजा सगर हुए, जो परम धर्मात्मा थे। उन सगरके प्रभा और भानुमती नामवाली दो पल्लियाँ थीं। उन दोनोंने पूर्वकालमें पुत्रकी कामनासे और्वाग्रिकी आराधना की थी। उनकी आराधनासे संतुष्ट होकर उन्हें यथेष्ट उत्तम वर प्रदान करते हुए और्वने कहा-- तुम दोनोंमेंसे एकको

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 41

इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलाः पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः

ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṭa eva ca nariṣyantaḥ karūṣaśca śaryātiśca mahābalāḥ pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

साठ हजार पुत्र होंगे और दूसरीको केवल एक वंशप्रवर्तक पुत्र होगा। (तुम दोनोंमें जिसकी जैसी इच्छा हो, वह वैसा वरदान ग्रहण करे।) ' तब प्रभाने साठ हजार पुत्रोंको स्वीकार किया और भानुमतीने एक ही पुत्र माँगा। कुछ दिनोंके पश्चात् भानुमतीने असमञ्जसको पैदा किया तथा यदुवंशकी कन्या प्रभाने साठ हजार पुत्रोंको जन्म दिया, जो अश्वमेध- यज्ञके अश्वकी खोजमें जिस समय पृथ्वीको खोद रहे थे, उसी समय उन्हें विष्णु (भगवदवतार कपिल)-ने जलाकर

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 42

अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम्

abhiṣicya manuḥ putram ilaṃ jyeṣṭhaṃ sa dhārmikaḥ jagāma tapase bhūyaḥ sa mahendravanālayam

हिन्दी अर्थ

भस्म कर दिया॥ २५-४२ 5 ॥ तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 43

अथ दिग्जयसिद्ध्यर्थम् इलः प्रायान्महीम् इमाम् भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः सम्प्रधर्षयन्

atha digjayasiddhyartham ilaḥ prāyānmahīm imām bhramandvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ sampradharṣayan

हिन्दी अर्थ

निघ्नपुत्राबुभौ जातावनमित्ररघू नृपौ नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तेष्वग्रजोऽभवत्। रावणान्तकरस्तद्ठद् रघूणां वंशवर्धनः

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 44

जगामोपवनं शम्भोर् अश्वाकृष्टः प्रतापवान् कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्

jagāmopavanaṃ śambhor aśvākṛṣṭaḥ pratāpavān kalpadrumalatākīrṇaṃ nāmnā śaravaṇaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

नभसः पुण्डरीकोऽभूत् क्षेमधन्वा ततः स्मृतः। तस्य पुत्रोऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान् ततश्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्ततोऽभवत्

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 45

रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्धशेखरः उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः

ramate yatra deveśaḥ śambhuḥ somārdhaśekharaḥ umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः एते वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः। इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 46

पुंनाम सत्त्वं यत्किंचिद् आगमिष्यति ते वने स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले

puṃnāma sattvaṃ yatkiṃcid āgamiṣyati te vane strītvameṣyati tatsarvaṃ daśayojanamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

असमञ्जसका पुत्र अंशुमान् नामसे विख्यात हुआ। उसके पुत्र दिलीप और दिलीपसे भगीरथ हुए, जो तपस्या करके भागीरथी गङ्गाको स्वर्गसे भूतलपर ले आये। भगीरथके पुत्र नाभाग नामसे प्रसिद्ध हुए। नाभागके पुत्र अम्बरीष और उनसे सिन्धुद्वीपका जन्म हुआ। सिन्धुद्वीपका पुत्र अयुतायु हुआ तथा उससे ऋतुपर्णकी उत्पत्ति हुई। ऋतुपर्णका पुत्र कल्माषपाद और उससे सर्वकर्मा पैदा हुआ। उसका पुत्र अनरण्य और अनरण्यका

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 47

अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा स्त्रीत्वमाप विशन्न् एव वडबात्वं हयस्तदा

ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇe purā strītvamāpa viśann eva vaḍabātvaṃ hayastadā

हिन्दी अर्थ

पुत्र निघ्न हुआ। निघ्नके अनमित्र और राजा रघु नामके दो पुत्र हुए, जिनमें अनमित्र वनमें चला गया, जो कृतयुगमें राजा होगा। रघुसे दिलीप तथा दिलीपसे अज हुए। अजसे दीर्घबाहु और उससे राजा अजपाल हुए। अजपालसे दशरथ पैदा हुए, जिनके चार पुत्र थे। वे सब-के-सब नारायणके अंशसे प्रादुर्भूत हुए थे। उनमें श्रीराम सबसे ज्येष्ठ थे, जो रावणका अन्त करनेवाले तथा रघुबंशके प्रवर्धक थे। भृगुवंशप्रवर महर्षिं वाल्मीकिने

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 48

पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृपः इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी

puruṣatvaṃ hṛtaṃ sarvaṃ strīrūpe vismito nṛpaḥ ileti sābhavannārī pīnonnataghanastanī

हिन्दी अर्थ

श्रीरामके चरित्रका (रामायणरूपमें विस्तारपूर्वक) वर्णन किया है। श्रीरामके कुश और लव नामक दो पुत्र हुए, जो इक्ष्वाकु-कुलके विस्तारक थे। कुशसे अतिथि और उससे निषधका जन्म हुआ। निषधका पुत्र नल हुआ और उससे नभकी उत्पत्ति हुई। नभसे पुण्डरीकका तथा उससे क्षेमधन्वाका जन्म हुआ। क्षेमधन्वाका पुत्र प्रतापी वीरवर देवानीक हुआ। उसका पुत्र अहीनगु तथा उससे सहस्नाश्वका जन्म हुआ। सहस्राश्वसे चन्द्रावलोक और

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 49

उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा

unnataśroṇijaghanā padmapattrāyatekṣaṇā pūrṇenduvadanā tanvī vilāsollāsitekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

उससे तारापीडकी उत्पत्ति हुई। तारापीडसे चन्द्रागिरि और उससे भानुचन्द्र पैदा हुआ। भानुचन्द्रका पुत्र श्रुतायु हुआ, जो महाभारत-युद्धमें मारा गया था। महर्षि कश्यपद्वारा उत्पन्न हुए इस वंशमें नल नामसे दो राजा विख्यात हुए हैं, उनमें एक वीरसेनका पुत्र तथा दूसरा राजा निषधका पुत्र था। इस प्रकार वैवस्वतवंशीय महाराज इक्ष्वाकुके वंशमें उत्पन्न होनेवाले ये सभी राजा अतिशय दानशील थे। मैंने इनका मुख्यरूपसे वर्णन कर दिया ॥४३--५७॥

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 50

मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी

mūlonnatāyatabhujā nīlakuñcitamūrdhajā tanulomā sudaśanā mṛdugambhīrabhāṣiṇī

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सूर्यवंशानुकीर्तनं नाम द्वादशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें सूर्यवंशानुकीर्तन नामक बारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 51

श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा

śyāmagaureṇa varṇena haṃsavāraṇagāminī kārmukabhrūyugopetā tanutāmranakhāṅkurā

हिन्दी अर्थ

पितृ-वंश-वर्णन तथा सतीके वृत्तान्त-प्रसङ्गमें देवीके एक सौ आठ नामोंका विवरण रवेश्च श्राद्धदेवत्वं सोमस्य च विशेषतः

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 52

भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह

bhramantī ca vane tasmiṃś cintayāmāsa bhāminī ko me pitāthavā bhrātā kā me mātā bhavediha

हिन्दी अर्थ

यजन्ति यान् देवगणा वैराजा इति विश्रुताः। ये चैते योगविश्रष्टा: प्राप्य लोकान् सनातनान् पुनर्ब्रह्मदिनान्ते तु जायन्ते ब्रह्मवादिनः । सम्प्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 53

कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना

kasya bharturahaṃ dattā kiyadvatsyāmi bhūtale cintayantīti dadṛśe somaputreṇa sāṅganā

हिन्दी अर्थ

रूद्रस्यैका सितस्यैका जैगीषव्यस्य चापरा। दत्ता हिमवता बाला: सर्वा लोके तपोऽधिकाः हिमवहुहिता तद्वत् कथं जाता महीतले

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 54

इला रूपसमाक्षिप्तमनसा वरवर्णिनी बुधस्तदाप्तये यत्नम् अकरोत्कामपीडितः

ilā rūpasamākṣiptamanasā varavarṇinī budhastadāptaye yatnam akarotkāmapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

संहरन्ती किमुक्तासौ सुता वा ब्रह्मसूनुना। मनुने पूछा- भगवन्! अब मैं पितरोंके उत्तम वंशका वर्णन सुनना चाहता हूँ। उसमें भी विशेषरूपसे यह जाननेकी अभिलाषा है कि सूर्य और चन्द्रमा श्राद्धके देवता कैसे हो गये?

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 55

विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः वेणुदण्डकृतानेकपवित्रकगणत्रिकः

viśiṣṭākāravāndaṇḍī sakamaṇḍalupustakaḥ veṇudaṇḍakṛtānekapavitrakagaṇatrikaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवान् कहने लगे--राजर्षे! बड़े आनन्दको बात है, अब मैं तुमसे पितरोंके श्रेष्ठ वंशका वर्णन कर रहा हूँ; सुनो। स्वर्गमें पितरोंके सात गण हें । उनमें तीन मूर्तिरहित और चार मूर्तिमान् हैं। वे सब-के-सब अमित तेजस्वी हैं। अमूर्त पितृगण वैराजनामक प्रजापतिकी संतान हैं, इसीलिये वैराज नामसे प्रसिद्ध हैं। देवगण उनकी पूजा करते हैं। ये सभी सनातन लोकोंको प्राप्त करनेके पश्चात् योगमार्गसे च्युत हो जाते हैं तथा ब्रह्माके

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 56

द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः

dvijarūpaḥ śikhī brahmā nigadankarṇakuṇḍalaḥ baṭubhiścānvito yuktaiḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दिनके अन्तमें पुन: ब्रह्मवादीरूपमें उत्पन्न होते हैं। उस समय ये पूर्वजन्मकी स्मृति हो जानेसे पुनः सर्वोत्तम सांख्ययोगका आश्रय लेकर योगाभ्यासद्वारा आवागमनके चक्रसे मुक्त करनेवाली सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं। इस कारण दाताओंद्वारा योगियोंको ही श्राद्धीय वस्तुएँ प्रदान करनी चाहिए। इन उपर्युक्त पितरोंकी मानसी कन्या मेना हिमवान्की पत्नी मानी गयी है। मैनाक उसका पुत्र है। क्रौञ्च उससे भी पहले पैदा हुआ था। इसी

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 57

किलान्विषन् वने तस्मिन् नाजुहाव स तामिलाम् बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले

kilānviṣan vane tasmin nājuhāva sa tāmilām bahir vanasyāntaritaḥ kila pādapamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

क्रौञ्चके नामपर घृतसे परिवेष्टित चतुर्थ द्वीप क्रौञ्चद्वीप नामसे विख्यात है। तत्पश्चात् मेनाने उमा, एकपर्णा और अपर्णा नामकी तीन कन्याओंको जन्म दिया, जो सब- को-सब योगाभ्यासमें निरत, कठोर व्रतमें तत्पर तथा लोकमें सर्वश्रेष्ठ तपस्विनी थीं। हिमवानूने इनमेंसे एक कन्या रुद्रको, एक सितको तथा एक जैगीषव्यको प्रदान कर दी

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 58

ससंभ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत् त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम

sasaṃbhramamakasmāttāṃ sopālambhamivāvadat tyaktvāgnihotraśuśrūṣāṃ kva gatā mandirānmama

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा--सूतजी! पूर्वकालमें दक्ष-पुत्री सतीने अपने शरीरको अपने-आप ही क्यों जला डाला? तथा पुनः उसी प्रकारका शरीर धारणकर वे भूतलपर हिमवानूकी कन्याके रूपमें कैसे प्रकट हुई? उस समय ब्रह्माके पुत्र दक्षने लोकजननी सतीको, जो उन्हींकी पुत्री थीं, कौन- सी ऐसी बात कह दी थी, जिससे वे स्वयं ही जल मरीं?

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 59

इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना

iyaṃ vihāravelā te hy atikrāmati sāmpratam ehyehi pṛthusuśroṇi saṃbhrāntā kena hetunā

हिन्दी अर्थ

दक्षेण लोकजननी सूत विस्तरतो वद॥ ११ ये सभी बातें हमें विस्तारपूर्वक बतलाइये दक्षस्य यज्ञे वितते प्रभूतवरदक्षिणे। समाहूतेषु देवेषु प्रोवाच पितरं सती

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 60

इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम

iyaṃ sāyantanī velā vihārasyeha vartate kṛtvopalepanaṃ puṣpair alaṃkuru gṛhaṃ mama

हिन्दी अर्थ

किमर्थ तात भर्ता मे यज्ञेऽस्मिन्नाभिमन्त्रितः। अयोग्य इति तामाह दक्षो यज्ञेषु शूलभृत् चुकोपाथ सती देहं त्यक्ष्यामीति त्वदुद्भवम्

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 61

सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ

sā tv abravīd viramṛtāhaṃ sarvametattapodhana ātmānaṃ tvāṃ ca bhartāraṃ kulaṃ ca vada me 'nagha

हिन्दी अर्थ

निर्दहन्ती तदात्मानं सदेवासुरकिन्नरैः त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता। दुहितृत्वं गता देवि ममानुग्रहकाम्यया

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 62

बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः

budhaḥ provāca tāṃ tanvīm ilā tvaṃ varavarṇinī ahaṃ ca kāmuko nāma bahuvidyo budhaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

न त्वया रहितं किंचिद् ब्रह्माण्डे सचराचरम्। प्रसादं कुरु धर्मज्ञे न मां त्यक्तुमिहार्हसि १९ प्राह देवी यदारब्धं तत् कार्य मे न संशयः। किंत्ववश्यं त्वया मर्त्ये हतयज्ञेन शूलिना प्रसादे लोकसृष्ट्यर्थं तपः कार्य ममान्तिके। प्रजापतिस्त्वं भविता दशानामङ्गजोऽप्यलम्

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 63

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्

tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ iti sā tasya vacanāt praviṣṭā budhamandiram

हिन्दी अर्थ

मत्संनिधौ तपः कुर्वन् प्राप्स्यसे योगमुत्तमम् एवमुक्तोऽब्रवीद् दक्षः केषु केषु मयानघे। तीर्थेषु च त्वं द्रष्टव्या स्तोतव्या कैश्च नामभिः

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 64

रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता

ratnastambhasamāyuktaṃ divyamāyāvinirmitam ilā kṛtārthamātmānaṃ mene tadbhavanasthitā

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! प्राचीनकालमें दक्षने एक विशाल यज्ञका अनुष्ठान किया था; उसमें प्रचुर धनराशि दक्षिणाके रूपमें बाँटी गयी थी तथा सभी देवता (अपना- अपना भाग ग्रहण करनेके लिये) आमन्त्रित किये गये थे। (परंतु द्वेषवश शिवजीको निमन्त्रण नहीं भेजा गया था। तब वहाँ अपने पतिका भाग न देखकर) सतीने पिता दक्षसे पूछा-' पिताजी! अपने इस विशाल यज्ञमें आपने मेरे पतिदेवको क्यों नहीं आमन्त्रित किया ?' तब दक्षने सतीसे

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 65

अहो वृत्तमहो रूपम् अहो धनमहो कुलम् मम चास्य च मे भर्तुर् अहो लावण्यम् उत्तमम्

aho vṛttamaho rūpam aho dhanamaho kulam mama cāsya ca me bhartur aho lāvaṇyam uttamam

हिन्दी अर्थ

कहा--'बेटी ! तुम्हारा पति त्रिशूल धारण कर रुद्ररूपसे जगतका उपसंहार करता है, जिससे वह अमङ्गल-भागी है, इस कारण वह यज्ञोंमें भाग पानेके लिये अयोग्य है।' यह सुनकर सती क्रोधसे तमतमा उठीं और बोलीं तात! अब मैं तुम्हारे पापी शरीरसे उत्पन्न हुए अपनी देहका परित्याग कर दूँगी। तुम दस पितरोंके एकमात्र पुत्र होगे और क्षत्रिय- योनिमें जन्म लेनेपर अश्वमेध-यज्ञके अवसरपर रुद्रद्वारा तुम्हारा विनाश हो जायगा।' ऐसा कहकर सतीने योगबलका

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

अध्याय ११

श्लोक 66

रेमे च सा तेन समम् अतिकालमिला ततः सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा

reme ca sā tena samam atikālamilā tataḥ sarvabhogamaye gehe yathendrabhavane tathā

हिन्दी अर्थ

आश्रय लिया और स्वतः शरीरसे प्रकट हुए तेजसे अपने शरीरको जलाना प्रारम्भ कर दिया। तब देवता, असुर और किन्नरोंके साथ गन्धर्व एवं गुह्यमकगण ' अरे! यह क्या हो रहा है ? यह क्या हो रहा है ?' इस प्रकार हो-हल्ला मचाने लगे । यह देखकर दक्ष भी दु:खी हो सतीके निकट गये और प्रणाम करके बोले--' देवि! तुम इस जगतूकी जननी तथा जगत्को सौभाग्य प्रदान करनेवाली देवता हो। तुम मुझपर अनुग्रह करनेकी कामनासे ही मेरी पुत्री होकर अवतीर्ण हुई

English

Here ends the eleventh Chapter called meeting with Budha,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.