Matsya Purana· Matsya Purāṇa
12
अध्याय 12 / 176

Adhyaya 12

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १२ अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस् तस्य मानवाः इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस् तदा शरवणान्तिकम्

matsya-purāṇa 12 athānviṣanto rājānaṃ bhrātaras tasya mānavāḥ ikṣvākupramukhā jagmus tadā śaravaṇāntikam

हिन्दी अर्थ

हो। धर्मज्ञे! इस निखिल ब्रह्माण्डमें-समस्त चराचर वस्तुओंमें कुछ भी तुमसे रहित नहीं है अर्थात् सबमें तुम्हारी सत्ता व्याप्त है । मुझपर कृपा करो । इस अवसरपर तुम्हें मेरा परित्याग नहीं करना चाहिए।' (दक्षके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर) देवीने कहा--' दक्ष! मैंने जिस कार्यका आरम्भ कर दिया है, उसे तो निःसंदेह अवश्य ही पूर्ण करूँगी, किंतु त्रिशूलधारी शिवजीद्वारा यज्ञ-विध्वंस हो जानेपर उनको प्रसन्न करनेके लिये तुम मृत्युलोकमें लोक-सृष्टिकी इच्छासे

English

Suta said that sometime after Ikswaku, &c., the brothers of Ha, set out in quest of him. In their wanderings they chanced to piiss by the Saravana, where they came across the rnare, on which was the saddle, glittering with jewels. On seeing the mare with that jewelled saddle, they all recognised it to be CijandraprabliA, the famous charger of the Monarch Ila. They were highly astonished to find the charger transformed into a mare, and questioned the priest Maitra-Varuna (Vasitha) about it. The sage began to explain to them tlie m3tery, through his powers of Toga. The sage Vasi<tha said that iva and P4rvatl had determined that

अध्याय १२

श्लोक 2

ततस्ते ददृशुः सर्वे वडबाम् अग्रतः स्थिताम् रत्नपर्याणकिरणदीप्तकायाम् अनुत्तमाम्

tataste dadṛśuḥ sarve vaḍabām agrataḥ sthitām ratnaparyāṇakiraṇadīptakāyām anuttamām

हिन्दी अर्थ

मेरे निकट तपस्या करना। उसके प्रभावसे तुम प्रचेता नामके दस पिताओंके एकमात्र पुत्र होनेपर भी प्रजापति हो जाओगे। उस समय मेरे अंशसे तुम्हें साठ कन्याएँ उत्पन्न होंगी तथा मेरे समीप तपस्या करते हुए तुम्हें उत्तम योगकी प्राप्ति हो जायगी।' ऐसा कहे जानेपर दक्षने पूछा--' पाप-रहित देवि! इस कार्यके निमित्त मुझे किन-किन तीर्थस्थानोंमें जाकर तुम्हारा दर्शन करना चाहिए तथा किन-किन नामोंद्वारा

English

CHAPTSB Xn.

अध्याय १२

श्लोक 3

पर्याणप्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः अयं चन्द्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः

paryāṇapratyabhijñānāt sarve vismayam āgatāḥ ayaṃ candraprabho nāma vājī tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा स्तवन करना चाहिए' सर्वलोकेषु यत् किंचिद् रहितं न मया विना

English

any one entering the limits of their pleasure-garden would instantly be transformed into a female figure. Unfortunately, both the king and tlie horse happened to do so and they were transformed accordingly. The brothers of the transformed monarch tlien besought the great saga to devise some means by which Ila could be restored to manhood. — 1-7.

अध्याय १२

श्लोक 4

अगमद् वडबारूपम् उत्तमं केन हेतुना ततस् तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुस्ते पुरोधसम्

agamad vaḍabārūpam uttamaṃ kena hetunā tatas tu maitrāvaruṇiṃ papracchuste purodhasam

हिन्दी अर्थ

स्मर्तव्या भूतिकामैर्वा तानि वक्ष्यामि तत्त्वत: प्रयागे ललिता देवी कामाक्षी गन्धमादने

English

Vasistha said that, by devoutly worshipping liva, the monarch could be restored to manhood. Hearing that, the brothers of 11a (Sons of Manu) repaired to the abode of iSiva; where they pleased Him by their devotion. The God then said that He could not go against His determina- tion, but that if Ikswaku performed the ativamedha sacrifice, then 11a would become a Kiinpurusa (Mongolian type?), though it would be im- possible for him to assume Ins previous (Aryan?) form. After that, the brothers of Ila performed the avamedha sacrifice, and the latter became a Kiinpurusa. -8-11.

अध्याय १२

श्लोक 5

किमित्येतदभूच्चित्रं वद योगविदां वर वसिष्ठश्चाब्रवीत् सर्वं दृष्ट्वा तद्ध्यानचक्षुषा

kimityetadabhūccitraṃ vada yogavidāṃ vara vasiṣṭhaścābravīt sarvaṃ dṛṣṭvā taddhyānacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाम्बरे गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी। मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे

English

On becoming a Kimpnrnsa, Ila used to remain in the form of a man for one montli and the next month he used to become a woman again. Ha, in the form of Ilii, conceived in the house of Budha, and gave birth to a notable son. Budha, after tlie birth of that son, went to heaven. — 12-13.

अध्याय १२

श्लोक 6

समयः शम्भुदयिताकृतः शरवणे पुरा यः पुमान्प्रविशेद् अत्र स नारीत्वमवाप्स्यति

samayaḥ śambhudayitākṛtaḥ śaravaṇe purā yaḥ pumānpraviśed atra sa nārītvamavāpsyati

हिन्दी अर्थ

कान्यकुब्जे तथा गौरी रम्भा मलयपर्वते। एकाम्रके कीर्तिमती विश्वा विश्वेश्वरे विदुः पुष्करे पुरुहूतेति केदारे मार्गदायिनी। नन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका

English

That region where this liappened, came to be known as Ilfividtavarsa (Mongolia?), and Ha in that way appeared at the inception of the Solar and the Lunar races, in other words, Piirurava, tlie son of Budha, from IlA, was the founder of the lunar race, and Iksvaku of the solar clan. — 14-15.

अध्याय १२

श्लोक 7

अयमश्वो ऽपि नारीत्वम् अगाद्राज्ञा सहैव तु पुनः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः

ayamaśvo 'pi nārītvam agādrājñā sahaiva tu punaḥ puruṣatāmeti yathāsau dhanadopamaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाण्वीश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्रिका। श्रीशैले माधवी नाम भद्रा भद्रेश्वर तथा रुद्रकोट्यां च रुद्राणी काली कालंजरे गिरौ

English

Ila, after becoming Kiinpurusa, came to be known as Sudyumna. Sudyumna became the father of Utkal, Gaya, Haritaiva. Utkal became the king of Utkala, Gaya of GayA, Ilaritailva of Purvakuru country. Pururava became the monarch of Pratisthi\na and Iksvaku of Madhyadesa. — 16:19.

अध्याय १२

श्लोक 8

तथैव यत्नः कर्तव्यश् चाराध्यैव पिनाकिनम् ततस्ते मानवा जग्मुर् यत्र देवो महेश्वरः

tathaiva yatnaḥ kartavyaś cārādhyaiva pinākinam tataste mānavā jagmur yatra devo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महालिङ्गे तु कपिला मर्कोटे मुकुटेश्वरी। शालग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया कोटवी कोटितीर्थे तु सुगन्धा माधवे बने। गोदाश्रमे त्रिसंध्या तु गङ्काद्वारे रतिप्रिया

English

Allahabad, the modem Jliusi. Madhyadesa, the country lying between the Him&laya and Vindhya mountains. Kuru, about the site of modern Delhi.

अध्याय १२

श्लोक 9

तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ ताव् ऊचतुर् अलङ्घ्यो ऽयं समयः किंतु साम्प्रतम्

tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ pārvatīparameśvarau tāv ūcatur alaṅghyo 'yaṃ samayaḥ kiṃtu sāmpratam

हिन्दी अर्थ

शिवकुण्डे शिवानन्दा नन्दिनी देविकातटे। रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी। चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी

English

N&risyanta was the father of ucha, NdbhAga of Ainbarisa,* Dhfista of 3 sons, named Dhfitaketu, Chitranatha and Raadhritra, lary&ti of Anarta and of a good girl, namedDArika — 20-21.

अध्याय १२

श्लोक 10

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः दत्त्वा किम्पुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्

ikṣvākoraśvamedhena yatphalaṃ syāttadāvayoḥ dattvā kimpuruṣo vīraḥ sa bhaviṣyatyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका। रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती करवीरे महालक्ष्मीरुमादेवी विनायके। अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी

English

Rochamana was the son of Anarta. He was very valiant, and was the sovereign* of Anarta country whicli had Kinlasthnli for its capital. — 22.

अध्याय १२

श्लोक 11

तथेत्युक्तास्ततस्ते तु जग्मुर् वैवस्वतात्मजाः इक्ष्वाकोश्चाश्वमेधेन चेलः किम्पुरुषो ऽभवत्

tathetyuktāstataste tu jagmur vaivasvatātmajāḥ ikṣvākoścāśvamedhena celaḥ kimpuruṣo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--दक्ष ! यद्यपि भूतलपर समस्त प्राणियोंमें सब ओर सर्वदा मेरा ही दर्शन करना चाहिए; क्योंकि सम्पूर्ण लोकोंमें जो कुछ पदार्थ है, वह सब मुझसे रहित नहीं है, अर्थात् सभी पदार्थोमें मेरी सत्ता विद्यमान है, तथापि सिद्धिकी कामनावाले अथवा ऐश्वर्याभिलाघी जनोंद्वारा जिन-जिन तीर्थस्थानोंमें मेरा दर्शन और स्मरण करना चाहिए, उनका मैं यथार्थरूपसे वर्णन कर रही हूँ। मैं वाराणसीमें विशालाक्षी, नैमिषारण्यमें

English

the defiles of the Yindhya.

अध्याय १२

श्लोक 12

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्री च मासमभूत्पुनः बुधस्य भवने तिष्ठन् निलो गर्भधरो ऽभवत्

māsamekaṃ pumānvīraḥ strī ca māsamabhūtpunaḥ budhasya bhavane tiṣṭhan nilo garbhadharo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

लिङ्गधारिणी, प्रयागमें ललितादेवी, गन्धमादन पर्वतपर कामाक्षी, मानसरोवरतीर्थमें कुमुदा, अम्बरमें विश्वकाया, गोमन्त (गोआ)-में गोमती, मन्दराचलपर कामचारिणी, चैत्ररथवनमें मदोत्कटा, हस्तिनापुरमें जयन्ती, कान्यकुब्जमें गौरी, मलयपर्वतपर रम्भा, एकाम्रक (भुवनेश्वर) -तीर्थमें कीर्तिमती, विश्वेश्वरमें विश्वा, पुष्करमें पुरुहूता, केदारतीर्थमें मार्गदायिनी, हिमवानूके पृष्ठभागमें नन्दा, गोकर्णतीर्थमें भद्रकर्णिका, स्थानेश्वर (थानेश्वर)-में भवानी, बिल्वतीर्थमें

English

RocliamAna was the father of Reva, who became the father of a hundred children, the eldest of whom was Raivata, also named

अध्याय १२

श्लोक 13

अजीजनत्पुत्रमेकम् अनेकगुणसंयुतम् बुधश्चोत्पाद्य तं पुत्रं स्वर्लोकम् अगमत्ततः

ajījanatputramekam anekaguṇasaṃyutam budhaścotpādya taṃ putraṃ svarlokam agamattataḥ

हिन्दी अर्थ

बिल्वपत्रिका, श्रीशैलपर माधवी, भद्रेश्वरतीर्थमें भद्रा, वराहशैलपर जया, कमलालयतीर्थमें कमला, रुद्रकोटिमें रुद्राणी, कालञ्जर गिरिपर काली, महालिङ्गतीर्थमें कपिला, मर्कोटमें मुकुटेश्वरी, शालग्रामतीर्थमें महादेवी, शिवलिङ्गमें जलप्रिया, मायापुरी (ऋषिकेश) -में कुमारी, संतानतीर्थमें ललिता, सहस्ताक्षतीर्थमें उत्पलाक्षी, कमलाक्षतीर्थमें महोत्पला, गङ्गामें मङ्गला, पुरुषोत्तमतीर्थं (जगन्नाथपुरी) -में विमला, विपाशामें अमोघाक्षी, पुण्डुवर्धनमें पाटला,

English

* Professor H. H. Wilson considered it ** not improbably, a gratuitous perversion" of a passage in the Harivasa (See his translation of Vifpn Purfiya Yol. Til p.; fieoond Edition.)

अध्याय १२

श्लोक 14

इलस्य नाम्ना तद्वर्षम् इलावृतम् अभूत्तदा सोमार्कवंशयोर् आदाव् इलो ऽभून्मनुनन्दनः

ilasya nāmnā tadvarṣam ilāvṛtam abhūttadā somārkavaṃśayor ādāv ilo 'bhūnmanunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

सुपार्श्वतीर्थमें नारायणी, विकूटमें भद्रसुन्दरी, विपुलमें विपुला, मलयाचलपर कल्याणी, कोटितीर्थमें कोटवी, माधव-वनमें सुगन्धा, गोदाश्रममें त्रिसंध्या, गङ्गाद्वार (हरिद्वार) -में रतिप्रिया, शिवकुण्डतीर्थमें शिवानन्दा, देविका (पंजाबकी देवनदी)-के तटपर नन्दिनी, द्वारकापुरीमें रुक्मिणी और वृन्दावनमें राधा हूँ॥२४--३८॥

English

THE MAT8YA PUBAtJAM.

अध्याय १२

श्लोक 15

एवं पुरूरवाः पुंसोर् अभवद् वंशवर्धनः इक्ष्वाकुर् अर्कवंशस्य तथैवोक्तस्तपोधनाः

evaṃ purūravāḥ puṃsor abhavad vaṃśavardhanaḥ ikṣvākur arkavaṃśasya tathaivoktastapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं मथुरापुरीमें देवकी, पातालमें परमेश्वरी, चित्रकूटमें सीता, विन्ध्यपर्वतपर विन्ध्याधिवासिनी, सह्याद्रिप एकवीरा, हरिश्वन्द्रतीर्थमे चन्द्रिका, रामतीर्थमें रमणा, यमुनामें मृगावती, करवीर (कोल्हापुर) -में महालक्ष्मी, विनायकतीर्थमें उमादेवी, वैद्यनाथमें अरोगा, महाकालमें महेश्वरी, उष्णतीर्थोमें अभया, विन्ध्यकन्दरमें

English

Kakudmt. He had also a daughter, named JRevati, irho was the wife of Balardma. Kara$a begot innumerable progeny, who were known by the name of Kftrii(. Priadlira became tfudra by the curse of bis preceptor for killing a cow. — 23-24.

अध्याय १२

श्लोक 16

इलः किम्पुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते पुनः पुत्रत्रयमभूत् सुद्युम्नस्यापराजितम्

ilaḥ kimpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate punaḥ putratrayamabhūt sudyumnasyāparājitam

हिन्दी अर्थ

माण्डव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे ॥ ४२ अमृता, माण्डव्यतीर्थमें माण्डवी, माहेश्वरपुरमें स्वाहा, छागलाण्डे प्रचण्डा तु चण्डिका मकरन्दके । सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती

English

Risis! now listen, I am going to relate to you the family of Ikijvaku: —

अध्याय १२

श्लोक 17

उत्कलो वै गहस् तद्वद् धरिताश्वश् च वीर्यवान् उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गया मता

utkalo vai gahas tadvad dharitāśvaś ca vīryavān utkalasyotkalā nāma gayasya tu gayā matā

हिन्दी अर्थ

देवमाता सरस्वत्यां पारावारतटे मता। महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी सिंहिका कृतशौचे तु कार्तिकेये यशस्करी। उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसंगमे

English

Of the hundred sons of IkavAku, Viknksi was the eldest whose fifteen sons reigned in the eountry to the north of Mount Meru, and one hundred and fourteen to the south of it. The eldest of the Kings who reigned south of of Mern was Kakntsu, whose son was Snyodhana, the father of Ppithn. The latter was iho father of Viiivaga, Virfvaga of Tndu and Iiidii of Yuvanaiiva.

अध्याय १२

श्लोक 18

हरिताश्वस्य दिक्पूर्वा विश्रुता कुरुभिः सह प्रतिष्ठाने ऽभिषिच्याथ स पुरूरवसं सुतम्

haritāśvasya dikpūrvā viśrutā kurubhiḥ saha pratiṣṭhāne 'bhiṣicyātha sa purūravasaṃ sutam

हिन्दी अर्थ

देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले। भीमा देवी हिमाद्रौ तु पुष्टिर्विश्वेश्वरे तथा कपालमोचने शुद्द्िर्माता कायावरोहणे। शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा

English

iSravasta, the sou of Yuvanasiva was the founder of the town of r&vasti, in the country of Cljinda.—:?o-30.

अध्याय १२

श्लोक 19

जगामेलावृतं भोक्तुं वर्षं दिव्यफलाशनम् इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्

jagāmelāvṛtaṃ bhoktuṃ varṣaṃ divyaphalāśanam ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān

हिन्दी अर्थ

काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शिवकारिणी। वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा औषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका। मन्मथा हेमकूटे तु मुकुटे सत्यवादिनी

English

A'ote.— jr&vasti, a town in northern Koiiala, whore* Lava roignocl. It is also called NrAvati in Raghnvamsa. It is identified with Sahet Mahet, north of Ayodhy&. Gouda =Oour in Northern Bengal. •

अध्याय १२

श्लोक 20

नरिष्यन्तस्य पुत्रो ऽभूच् छुचो नाम महाबलः नाभागस्याम्बरीषस्तु धृष्टस्य च सुतत्रयम्

nariṣyantasya putro 'bhūc chuco nāma mahābalaḥ nābhāgasyāmbarīṣastu dhṛṣṭasya ca sutatrayam

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थे वन्दनीया तु निधिरवैश्रवणालये। गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसंनिधौ देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती। सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातृणां वैष्णवी मता

English

Sravasta was the father of Brihadasva, and tlie latter of Kiivalarfva, who was also called Dhundhumrira, on account of his having killed [a demon named] Dhuiidliu. The valiant Dhuudhumfra had three sons, viz, — DridhArfva, Danda and Kapilasiva — 31-32.

अध्याय १२

श्लोक 21

धृतकेतुश्चित्रनाथो रणधृष्टश्च वीर्यवान् आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका

dhṛtaketuścitranātho raṇadhṛṣṭaśca vīryavān ānarto nāma śaryāteḥ sukanyā caiva dārikā

हिन्दी अर्थ

चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम् यः स्मरेच्छुणुयाद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते। एषु तीर्थषु यः कृत्वा स्त्रानं पश्यति मां नरः

English

Dridharfva was tlie fatlier of Irainoda, the latter of HaryaiJva, Haryarfva of Nikuinhha and Xikumbha of SambatasJva. — 33.

अध्याय १२

श्लोक 22

आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् आनर्तो नाभ देशो ऽभून् नगरी च कुशस्थली

ānartasyābhavatputro rocamānaḥ pratāpavān ānarto nābha deśo 'bhūn nagarī ca kuśasthalī

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तः कल्पं शिवपुरे वसेत्। यस्तु मत्परमं कालं करोत्येतेषु मानवः स भित्त्वा ब्रह्मसदनं पदमभ्येति शाङ्करम्। नाम्नामष्टशतं यस्तु श्रावयेच्छिवसन्निधौ

English

Sagihabirfva had two sons, AkriLisiva and Ranafiva. Ranasva Avas the father of Yuvamijjva, and the latter of Mandluita. — 34.

अध्याय १२

श्लोक 23

रोचमानस्य पुत्रो ऽभूद् रेवो रैवत एव च ककुद्मी चापरं नाम ज्येष्ठः पुत्रशतस्य च

rocamānasya putro 'bhūd revo raivata eva ca kakudmī cāparaṃ nāma jyeṣṭhaḥ putraśatasya ca

हिन्दी अर्थ

गोदाने श्राद्धदाने वा अहन्यहनि वा बुधः देवार्चनविधौ विद्वान् पठन् ब्रह्माधिगच्छति। एवं वदन्ती सा तत्र ददाहात्मानमात्मना

English

Mandliata's sons were, "Punikutsa, Dhavmasena, Muchakunda and atrujit. — 35.

अध्याय १२

श्लोक 24

रेवती तस्य सा कन्या भार्या रामस्य विश्रुता करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि

revatī tasya sā kanyā bhāryā rāmasya viśrutā karūṣasya tu kārūṣā bahavaḥ prathitā bhuvi

हिन्दी अर्थ

छागलाण्डमें प्रचण्डा, मकरन्दमें चण्डिका, सोमेश्वरतीर्थमें वरारोहा, प्रभासमें पुष्करावती, सरस्वतीमें देवमाता, समुद्रतटवर्ती महालयतीर्थमें महाभागा, पयोष्णी- (पैनगङ्गा)-में पिङ्गलेश्वरी, कृतशौचतीर्थमें सिंहिका, कार्तिकेयमें यशस्करी, उत्पलावर्तकमें लोला, शोणसंगममें सुभ्रदा, सिद्धपुरमें लक्ष्मी माता, भरताश्रममें अङ्गना,

English

Puruktttsa who had a son, named Vasiida, was the lord of Narinadft. Vasuda became the father of SainbJiuti, and the latter of Tridhanva. Tridhanva was the father of Trayaruna, the latter of Satyavrata and Satyaratha was the son of Satyavrata. Satyaratha was the father of Elarirfchandra, the latter of Rohita; Roliita of Vrika and Vrika of BAhu. Sagara was the son of Bahu, and Prablia and Bhfmumati were the two wives of Sagara the pious. — 3d-39.

अध्याय १२

श्लोक 25

पृषध्रो गोवधाच्छूद्रो गुरुशापादजायत इक्ष्वाकुवंशं वक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः

pṛṣadhro govadhācchūdro guruśāpādajāyata ikṣvākuvaṃśaṃ vakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

देवदारुवनमें पुष्टि, काश्मीरमण्डलमें मेधा, हिमगिरिपर भीमादेवी, विश्वेश्वरमें पुष्टि, कपालमोचनमें शुद्धि, कायावरोहण (कारावन, गुजरात) -में माता, शङ्खोद्धारमें ध्वनि, पिण्डारक-क्षेत्रमें धृति, चन्द्रभागा (चनाब)-में काला, अच्छोदमें शिवकारिणी, वेणामें अमृता, बदरीतीर्थमें उर्वशी, उत्तरकुरुमें औषधी, कुशद्वीपमें कुशोदका, हेमकूटपर्वतपर मन्मथा, मुकुटमें सत्यवादिनी, अश्वत्थतीर्थमें वन्दनीया, वैश्रवणालयमें निधि, बेदवदनमें गायत्री,

English

Both the queens of Sagara, desirous of [begetting] sons, pro- pitiated the sage, Afirva Agni, who became pleased and said that he would bless one to beget sixty thousand sons and the other he would bless to beget only one son, who would continue the line of the Solar race. They were welcome to make a choice for themselves. Prabhft wished to be the mother of sixty thousand sons. — 39-41,

अध्याय १२

श्लोक 26

इक्ष्वाकोः पुत्रताम् आप विकुक्षिर् नाम देवराट् ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः

ikṣvākoḥ putratām āpa vikukṣir nāma devarāṭ jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd daśa pañca ca tatsutāḥ

हिन्दी अर्थ

शिव-सन्निधिमें पार्वती, देवलोकमें इन्द्राणी, ब्रह्माके मुखोंमें सरस्वती, सूर्य-बिम्बमें प्रभा, माताओंमें वैष्णवी, सतियोँमें अरुन्धती, सुन्दरी स््त्रियोंमें तिलोत्तमा, चित्तमें ब्रह्मकला और अखिल शरीरधारियोंमें शक्ति-नामसे इस प्रकार मैंने अपने एक सौ आठ श्रेष्ठ नामोंका वर्णन कर दिया। इसीके साथ एक सौ आठ तीर्थांका भी नामोल्लेख हो गया। जो मनुष्य मेरे इन नामोंका स्मरण करेगा अथवा दूसरेके मुखसे श्रवणमात्र कर लेगा, बह अपने निखिल

English

OBAPTER Kill.

अध्याय १२

श्लोक 27

मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः चतुर्दशोत्तरं चान्यच् छतमस्य तथाभवत्

meroruttarataste tu jātāḥ pārthivasattamāḥ caturdaśottaraṃ cānyac chatamasya tathābhavat

हिन्दी अर्थ

पापोंसे मुक्त हो जायगा। इसी प्रकार जो मनुष्य इन उपर्युक्त तीर्थोमें स्नान करके मेरा दर्शन करेगा, वह समस्त पापोंसे मुक्त होकर कल्पपर्यन्त शिवपुरमें निवास करेगा तथा जो मानव इन तीर्थोमें मेरे इस परम अन्तिम समयका स्मरण करेगा, वह ब्रह्माण्डका भेदन करके शङ्करजीके परम पद (शिवलोक) -को प्राप्त हो जायगा । जो मनुष्य तृतीया अथवा अष्टमी तिथिके दिन शिवजीके संनिकट जाकर मेरे इन एक सौ आठ नामोंका पाठ करके उन्हें सुनायेगा, वह बहुत-से

English

Bhftnnmati bet a son, named Asamanjasa, and PrabliA of the family of Yadu, became the mother of sixty thousand sons. — 43.

अध्याय १२

श्लोक 28

मेरोर्दक्षिणतो ये ये राजानः संप्रकीर्तिताः ज्येष्ठः ककुत्स्थो नाम्नाभूत् तत्सुतस्तु सुयोधनः

merordakṣiṇato ye ye rājānaḥ saṃprakīrtitāḥ jyeṣṭhaḥ kakutstho nāmnābhūt tatsutastu suyodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंवाला हो जायगा। जो विद्वान् गोदान, श्राद्धदान अथवा प्रतिदिन देवार्चनके समय इन नामोंका पाठ करेगा, बह परब्रह्म- पदको प्राप्त हो जायगा । इस प्रकारकी बातें कहती हुई सतीने दक्षके उस यज्ञमण्डपे अपने-आप ही अपने शरीरको जलाकर भस्म यह शक्तिपीठ-वर्णन पद्म, देवीभागवत एवं स्कन्दादि अन्य ४ पुराणोंमें भी यों ही है। पाठशुद्धि तथा स्थानोके परिचयपर डी० सी० सरकार तथा नरपति मिश्रके शोधप्रबन्ध श्रेष्ठ हैं। 3 ही है। इनकी पाठशुद्धि he

English

Once upon a time, the sixty thousand sons of PrabhA were reduced to ashes by the Sage Kapila— an incarnation of Vinu — while they were digging the earth in search of the Aramedha horse. The wife of Asamanjasa gave birth to Dillpa was the son of Aipifu, and

अध्याय १२

श्लोक 29

तस्य पुत्रः पृथुर्नाम विश्वगश्चपृथोः सुतः इन्दुस्तस्य च पुत्रो ऽभूद् युवनाश्वस्ततो ऽभवत्

tasya putraḥ pṛthurnāma viśvagaścapṛthoḥ sutaḥ industasya ca putro 'bhūd yuvanāśvastato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

ue मत्स्यपुराण स्वायम्भुवो5पि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत्। कर दिया। पुनः यथोक्त समय आनेपर ब्रह्माके पुत्र दक्ष पार्वती साभवद् देवी शिवदेहार्धधारिणी॥ ६० प्रचेताओंके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए तथा सतीदेवी शिवजीके अर्धाङ्गमें विराजमान होनेवाली पार्वतीरूपसे मेनाके गर्भसे

English

Bhaglratha, who brought the mother Ganges to the earth after practising great penances, was the son of Dilipa.— 43-44.

अध्याय १२

श्लोक 30

श्रावस्तश्च महातेजा वत्सकस्तत्सुतो ऽभवत् निर्मिता येन श्रावस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

śrāvastaśca mahātejā vatsakastatsuto 'bhavat nirmitā yena śrāvastī gauḍadeśe dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अरुन्धती जपन्त्येतत् प्राप योगमनुत्तमम्॥ ६१ करनेवाली हैं। इन्हीं पूर्वोक्त एक सौ आठ नामोंका जप करनेसे अरुन्धतीने सर्वोत्तम योगसिद्धि प्राप्त की, राजर्षि पुरूरवा्य दाझाविलाकेः 'ल्यनयेतामगात्। पुरूरवा लोकमें अजेय हो गये, ययातिने पुत्र-लाभ किया और भृगुनन्दनको धन-सम्पत्तिकी प्राति हुई। इसी प्रकार तथान्ये देवहैत्याश्च ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा। अन्यान्य बहुत-से देवता, हैत्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंने भी (इन नामोंके जपसे) मनोवाञ्छित सिद्धियाँ प्राप्त i युत ताल त ले कीं। जहाँ यह नामावली लिखकर रखी रहती है अथवा यत्रैतल्लिरि्रतं तिष्ठेत् पूज्यते देवसंनिधौ। किसी देवताके संनिकट रखकर इसकी पूजा होती है, वहाँ

English

The queen of Bhagtratlia gave birth to NAhhAga. and the latter was the father of Ainbarisa. Ambarisa became the father of Sindhudvipa. Sindhudvlpa was the father of Ayutayu, the latter of Rituparna. KalmaApAda was the son of lliltiparna and the father of SarvakarniA. SarvakarmA was the father of Anaranya, and the latter of Nighna. Nighna became tlie fatlier of Ananiitra and Ragbu. — 45-47.

अध्याय १२

श्लोक 31

श्रावस्ताद्बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस् ततो ऽभवत् धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुनाम्ना हतः पुरा

śrāvastādbṛhadaśvo 'bhūt kuvalāśvas tato 'bhavat dhundhumāratvamagamad dhundhunāmnā hataḥ purā

हिन्दी अर्थ

न तत्र शोको दौर्गत्यं कदाचिदपि जायते॥ ६४ कभी शोक और दुर्गतिका प्रवेश नहीं होता ॥ ५४--६४॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे पितृवंशान्वये गौरीनामाष्टोत्तरशतकथनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

English

Anamitra went to the forest to practise penances, and Ragbu became the fatlier of Dilipa. and the latter of Aja. — 48.

अध्याय १२

श्लोक 32

तस्य पुत्रास् त्रयो जाता दृढाश्वो दण्ड एव च कपिलाश्वश्च विख्यातो धौन्धुमारिः प्रतापवान्

tasya putrās trayo jātā dṛḍhāśvo daṇḍa eva ca kapilāśvaśca vikhyāto dhaundhumāriḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें पितरोंके वंश-वर्णन-प्रसङ्गमें गौरीनामाष्टोत्तशतकथन नामक तेरहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ अच्छोदाका पितृलोकसे पतन तथा उसकी प्ररार्थनापर पितरोंद्वारा उसका पुनरुद्धार

English

Dirgbabahu was the sou of Aja, Ajapala of DirghabAhu and Daifa- ratha of Ajapala. Daiiaratha became the father of four sons, who were the incarnations of NArAyana, and Rama, who killed Havana, was the eldest, and whose biogliraphy Avas written by the great poet Valmiki. RAma was the father of Lava and Ku4a. — 49-.51.

अध्याय १२

श्लोक 33

दृढाश्वस्य प्रमोदश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वस् ततो ऽभवत्

dṛḍhāśvasya pramodaśca haryaśvastasya cātmajaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt saṃhatāśvas tato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

सूत उवाच सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! मरीचिके वंशज ,। देवताओंके पितृगण जहाँ निवास करते हैं, वे लोक सोमपथके किक कमोमपथा नाम यत्र मारीचनन्दना: नामसे विख्यात हैं । देवतालोग उन पितरोंका ध्यान किया करते हैं वे यज्ञपरायण पितृगण अग्िष्वात्त नामसे प्रसिद्ध हैं। अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्चानो यत्र संस्थिताः। जहाँ वे रहते हैं, वहीं अच्छोदा नामकी एक नदी प्रवाहित अच्छोदा नाम तेषां तु मानसी कन्यका नदी॥ २ होती है, जो उन्हीं पितरोंकी मानसी कन्या है । प्राचीनकालमें अच्छोदं पितृभिर्मिमितं पितरोंने वहीं एक अच्छोद नामक सरोवरका भी निर्माण अच्छोदं नाम च सरः उप। किया था।पूर्वकालमें अच्छोदाने एक सहस्र दिव्य वर्षोतक

English

Ku4a was the father of- Atithi whose son was Nisadha, the latter was father of Nala, and Nala was the father of NabliA. Puntlarika was the son of Nabha and father of KsAmadhanvA. KsAinadhanva was the father of UevAnika. Devanika was the father Ahiiiagu, and the latter of Sabasratfva. Chandravaloka was the son of SahasvAifva and father of T.Ai'Apicja. Ohandragiri was the son of TArAptaand father of BhAnuchan- dra. The latter was the father of lrutayn, who was killed in the great Avar of BhArata. In the family of KArfyapa there were two Nalas, viz.-- one, the son of Virasena and the other of KisAdha.

अध्याय १२

श्लोक 34

अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्वसुताव् उभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता च ततो ऽभवत्

akṛtāśvo raṇāśvaśca saṃhatāśvasutāv ubhau yuvanāśvo raṇāśvasya māndhātā ca tato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

अच्छोदा तु तपश्चक्रे दिव्यं वर्षसहस्त्रकम्॥ ३ घोर तपस्या की। उसकी तपस्यासे संतुष्ट होकर पितृगण उसे आजग्मुः पितरस्तुष्टाः किल दातुं च तां वरम्। वर ह र र ee । वे सब-के- ४ सब पितर दिव्य रूप । उनके शरीरपर दिव्य सुगन्धका दिव्यरूपधराः सर्वे किमालि अनुलेप लगा हुआ था तथा गलेमें दिव्य पुष्पमाला लटक सर्वे युवानो बलिनः कुसुमायुधसंनिभाः। (रही थी । वे सभी नवयुवक, बलसम्पन्न एवं कामदेवके सदृश

English

Sfita said: " I have related to you the names of the chief kings of in the dynasty of Vaivasvata and of IkijvAku race."— 57.

अध्याय १२

श्लोक 35

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् धर्मसेनश्च पार्थिवः मुचुकुन्दश्च विख्यातः शत्रुजिच्च प्रतापवान्

māndhātuḥ purukutso 'bhūd dharmasenaśca pārthivaḥ mucukundaśca vikhyātaḥ śatrujicca pratāpavān

हिन्दी अर्थ

तन्मध्येऽमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य साङ्गना॥ ५ सौन्दर्यशाली थे। उन पितरोंमें अमावसु नामक पितरको वर्तन्ते देवपितरो देवा यान् भावयन्त्यलम्

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 36

पुरुकुत्सस्य पुत्रो ऽभूद् वसुदो नर्मदापतिः सम्भूतिस्तस्य पुत्रो ऽभूत् त्रिधन्वा च ततो ऽभवत्

purukutsasya putro 'bhūd vasudo narmadāpatiḥ sambhūtistasya putro 'bhūt tridhanvā ca tato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भभ MN Sms: दोनों कश्मीरमें इस अध्यायके अन्तमें वर्णित अच्छोद सरोवर और अच्छोदा नदी-दोनों कश्मीरमें हैं तथा परम प्रसिद्ध हैं। सरोवरको आजकल वहाँके लोग 'अच्छावत' कहते हैं। र

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 37

त्रिधन्वनः सुतो जातस् त्रय्यारुण इति स्मृतः तस्मात्सत्यव्रतो नाम तस्मात्सत्यरथः स्मृतः

tridhanvanaḥ suto jātas trayyāruṇa iti smṛtaḥ tasmātsatyavrato nāma tasmātsatyarathaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

धैर्येण तस्य सा लोकैरमावास्येति विश्रुता। पितृणां वल्लभा तस्मात्तस्यामक्षयकारकम् भविष्यमर्थमालोक्य देवकार्य च ते तदा

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 38

तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रो हरिश्चन्द्राच्च रोहितः रोहिताच्च वृको जातो वृकाद्बाहुरजायत

tasya putro hariścandro hariścandrācca rohitaḥ rohitācca vṛko jāto vṛkādbāhurajāyata

हिन्दी अर्थ

तेनैव तत्कर्मफलं भुज्यते वरवर्णिनि। सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे तस्मात् त्वं पुत्रि तपसः प्राप्स्यसे प्रेत्य तत्फलम्। अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 39

सगरस्तस्य पुत्रो ऽभूद् राजा परमधार्मिकः द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा

sagarastasya putro 'bhūd rājā paramadhārmikaḥ dve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā

हिन्दी अर्थ

कन्या भूत्वा च लोकान् स्वान् पुनराप्स्यसि दुर्लभान् पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि प्रौष्ठपद्यष्टकारूपा पितृलोके भविष्यसि

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 40

ताभ्यामाराधितः पूर्वम् और्वो ऽग्निः पुत्रकाम्यया और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद् यथेष्टं वरमुत्तमम्

tābhyāmārādhitaḥ pūrvam aurvo 'gniḥ putrakāmyayā aurvastuṣṭastayoḥ prādād yatheṣṭaṃ varamuttamam

हिन्दी अर्थ

देखकर वरकी अभिलाषावाली सुन्दरी अच्छोदा व्यग्र हो उठी और उनके साथ रहनेकी याचना करने लगी। इस मानसिक कदाचारके कारण सुन्दरी अच्छोदा योगसे भ्रष्ट हो गयी और (उसके परिणामस्वरूप वह स्वर्गलोकसे) भूतलपर गिर पड़ी । उसने पहले कभी पृथ्वीका स्पर्श नहीं किया था। जिस तिथिको अमावसुने अच्छोदाके साथ निवास करनेकी अनिच्छा प्रकट की, वह तिथि उनके धैर्यके प्रभावसे लोगोंद्वारा अमावस्या नामसे प्रसिद्ध हुई। इसी कारण यह

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 41

एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथापरा गृह्णातु वंशकर्तारं प्रभागृह्णाद् बहूंस्तदा

ekā ṣaṣṭisahasrāṇi sutamekaṃ tathāparā gṛhṇātu vaṃśakartāraṃ prabhāgṛhṇād bahūṃstadā

हिन्दी अर्थ

तिथि पितरोंको परम प्रिय है। इस तिथिमें किया हुआ श्राद्धादि कार्य अक्षय फलदायक होता है॥ १--८॥ इस प्रकार (बहुकालार्जित) तपस्याके नष्ट हो जानेसे अच्छोदा लज्जित हो गयी वह अत्यन्त दीन होकर - नीचे मुख किये हुए देवपुरमें पुन: अपनी प्रसिद्धिके लिये पितरोंसे प्रार्थना करने लगी । तब रोती हुई उस तपस्विनीको

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 42

एकं भानुमती पुत्रम् अगृह्णादसमञ्जसम् ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा

ekaṃ bhānumatī putram agṛhṇādasamañjasam tataḥ ṣaṣṭisahasrāṇi suṣuve yādavī prabhā

हिन्दी अर्थ

पितरोंने सान्त्वना दी । वे महाभाग पितर भावी देव-कार्यका विचार कर प्रसन्नता एवं मङ्गलसे परिपूर्ण वाणीद्वारा उससे इस प्रकार बोले--' वरवर्णिनि ! बुद्धिमान् लोग स्वर्गलोकमें दिव्य शरीरद्वारा जो कुछ शुभाशुभ कर्म करते हैं, वे उसी शरीरसे उन कर्मोके फलका उपभोग करते हैं; क्योंकि देव- योनिमें कर्म तुरन्त फलदायक हो जाते हैं। उसके विपरीत मानव-योनिमें मृत्युके पश्चात् ( जन्मान्तरमें) कर्मफल भोगना पड़ता है। इसलिये पुत्रि! तुम मृत्युके पश्चात् जन्मान्तरमें

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 43

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये ऽश्वमार्गणे असमञ्जसस्तु तनयो यो ऽंशुमान्नाम विश्रुतः

khanantaḥ pṛthivīṃ dagdhā viṣṇunā ye 'śvamārgaṇe asamañjasastu tanayo yo 'ṃśumānnāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी तपस्याका पूर्ण फल प्राप्त करोगी । अट्टाईसवें द्वापरमें तुम मत्स्य-योनिमें उत्पन्न होओगी ।पितृकुलका व्यतिक्रमण करनेके कारण तुम्हें उस कष्टदायक योनिको प्राप्ति होगी। पुनः उस योनिसे मुक्त होकर तुम राजा (उपरिचर) वसुकी कन्या होओगी। कन्या होनेपर तुम अपने दुर्लभ लोकोंको अवश्य प्राप्त करोगी । उस कन्यावस्थामें तुम्हें बदरी (बेर)- के वृक्षोंसे व्याप्त द्वीपमें महर्षि पराशरसे एक ऐसे पुत्रकी प्राप्ति होगी, जो बादरायण नामसे प्रसिद्ध होगा और कभी

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 44

तस्य पुत्रो दिलीपस् तु दिलीपात्तु भगीरथः येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता

tasya putro dilīpas tu dilīpāttu bhagīrathaḥ yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā

हिन्दी अर्थ

अपने कर्मसे च्युत न होनेवाले नारायणका अवतार होगा। तुम्हारा वह पुत्र एक ही वेदको अनेक (चार) भागोंमें विभक्त करेगा। तदनन्तर समुद्रके अंशसे उत्पन्न हुए पुरुवंशी राजा शंतनुके संयोगसे तुम्हें विचित्रवीर्य एवं महाराज चित्राङ्गद नामक दो पुत्र प्राप्त होंगे। बुद्धिमान् विचित्रवीर्यके दो क्षेत्रज धृतराष्ट्र और पाण्डु-पुत्रॉको उत्पन्न कराकर तुम प्रौष्ठपदी (भाद्रपदकी पूर्णिमा और पौषकृष्णाष्टमी आदि)-में अष्टकारूपसे पितृलोकमें जन्म ग्रहण करोगी।

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 45

भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः नाभागस्याम्बरीषो ऽभूत् सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत्

bhagīrathasya tanayo nābhāga iti viśrutaḥ nābhāgasyāmbarīṣo 'bhūt sindhudvīpas tato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नाप्ना सत्यवती लोके पितृलोके तथाष्टका। आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा भविष्यसि परे काले नदीत्वं च गमिष्यसि। पुण्यतोया सरिच्छ्रेष्ठा लोके ह्यच्छोदनामिका

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 46

तस्यायुतायुः पुत्रो ऽभूद् ऋतुपर्णस्ततो ऽभवत् तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः

tasyāyutāyuḥ putro 'bhūd ṛtuparṇastato 'bhavat tasya kalmāṣapādastu sarvakarmā tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मनुष्य-लोकमें सत्यवती और पितृलोकमें आयु एवं आरोग्य प्रदान करनेवाली तथा नित्य सम्पूर्ण मनोवाञ्छित फलोंको प्रदात्री अष्टका नामसे तुम्हारी ख्याति होगी । कालान्तरमें तुम मनुष्यलोकमें नदियोंमें श्रेष्ठ पुण्यसलिला अच्छोदा नामसे नदीरूपमें जन्म धारण करोगी ।' ऐसा कहकर पितरोंका वह समुदाय वहीं अन्तर्हित हो गया तथा अच्छोदाको अपने उन समस्त कर्मफलोंकी प्राप्ति हु, जो पहले कहे जा चुके हैं ॥ ९--२१॥

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 47

तस्यानरण्यः पुत्रो ऽभून् निघ्नस्तस्य सुतो ऽभवत् निघ्नपुत्राव् उभौ जाताव् अनमित्ररघू नृपौ

tasyānaraṇyaḥ putro 'bhūn nighnastasya suto 'bhavat nighnaputrāv ubhau jātāv anamitraraghū nṛpau

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे पितृवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें पितृवंशानुकोर्तन नामक चौदहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 48

अनामित्रो वनमगाद् भविता स कृते नृपः रघोर् अभूद्दिलीपस्तु दिलीपादजकस्तथा

anāmitro vanamagād bhavitā sa kṛte nṛpaḥ raghor abhūddilīpastu dilīpādajakastathā

हिन्दी अर्थ

पितृ-वंशका वर्णन, पीवरीका वृत्तान्त तथा श्राद्ध-विधिका कथन विश्राजा नाम चान्ये तु दिवि सन्ति सुवर्चसः। लोका बर्हिषदो यत्र पितरः सन्ति सुव्रता:

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 49

दीर्घबाहुरजाज्जातश् चाजपालस्ततो नृपः तस्माद्दशरथो जातस् तस्य पुत्रचतुष्टयम्

dīrghabāhurajājjātaś cājapālastato nṛpaḥ tasmāddaśaratho jātas tasya putracatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

यत्राभ्युदयशालासु मोदन्ते श्राद्धदायिनः। याँश्च देवासुरगणा गन्धर्वाप्सरसां गणा: यक्षरक्षोगणाश्चैव यजन्ति दिवि देवताः। पुलस्त्यपुत्रः शतशस्तपोयोगसमन्विताः

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 50

नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तेष्वग्रजो ऽभवत् रावणान्तकरस्तद्वद् रघूणां वंशवर्धनः

nārāyaṇātmakāḥ sarve rāmasteṣvagrajo 'bhavat rāvaṇāntakarastadvad raghūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

देहि देव प्रसन्नस्त्वं पतिं मे वदतां वरम् उवाच देवो भविता व्यासपुत्रो यदा शुकः। भविता तस्य भार्या त्वं योगाचार्यस्य सुत्रते

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 51

वाल्मीकिस्तस्य चरितं चक्रे भार्गवसत्तमः तस्य पुत्रौ कुशलवाव् इक्ष्वाकुकुलवर्धनौ

vālmīkistasya caritaṃ cakre bhārgavasattamaḥ tasya putrau kuśalavāv ikṣvākukulavardhanau

हिन्दी अर्थ

जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धा च गौः स्मृता। सूतजी कहते हैं-ऋषियो ! स्वर्गमें विश्राज नामक अन्य तेजस्वी लोक भी हैं, जहाँ परम श्रेष्ठ उत्तम ब्रतपरायण बर्हिषद् नामक पितर निवास करते हैं। जहाँ मयूरोंसे युक्त हजारों विमान विद्यमान रहते हैं। जहाँ संकल्पके लिये प्रयुक्त हुए बर्हि (कुश)

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 52

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः नलस्तु नैषधस्तस्मान् नभास्तस्मादजायत

atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ nalastu naiṣadhastasmān nabhāstasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

फल देनेके लिये उन्मुख होकर उपस्थित रहते हैं एवं जहाँकी अभ्युदयशालाओंमें पितरोंको श्राद्ध प्रदान करनेवाले लोग आनन्द मनाते रहते हैं। देवताओं और असुरोंके गण, गन्धर्वो और अप्सराओंके समूह तथा यक्षों और राक्षसोंके समुदाय स्वर्गमें उन पितरोंके निमित्त यज्ञका विधान करते रहते हैं। महर्षि पुलस्त्यके सैकड़ों पुत्र, जो तपस्या और योगसे परिपूर्ण, महान् आत्मबलसे सम्पन्न, महान् भाग्यशाली एवं अपने भक्तोंको अभय प्रदान करनेवाले हैं, वहाँ निवास करते हैं। इन पितरोंकी एक मानसी

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 53

नभसः पुण्डरीको ऽभूत् क्षेमधन्वा ततः स्मृतः तस्य पुत्रो ऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्

nabhasaḥ puṇḍarīko 'bhūt kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ tasya putro 'bhavadvīro devānīkaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

कन्या थी, जो पीवरी नामसे विख्यात थी । उस योगिनी एवं योगमाता पीवरीने अत्यन्त कठोर तप किया। उसकी तपस्यासे भगवान् विष्णु प्रसन्न हो गये (और उसके समक्ष प्रकट हुए) ।तब पीवरीने श्रीहरिसे यह वरदान माँगा-- देव ! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मुझे योगाभ्यासी, अत्यन्त सौन्दर्यशाली, जितेन्द्रिय, वक्ताओंमें श्रेष्ठ एवं पालन-पोषण करनेवाला पति प्रदान कीजिये।' यह सुनकर भगवान् विष्णुने कहा--' सुव्रते! जब महर्षि व्यासके पुत्र शुक जन्म धारण करेंगे, उस समय तुम उन योगाचार्यकी पत्नी

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 54

अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः ततश्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्ततो ऽभवत्

ahīnagustasya sutaḥ sahasrāśvastataḥ paraḥ tataścandrāvalokastu tārāpīḍastato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

होओगी। उनके संयोगसे तुम्हें एक योगाभ्यासपरायणा कृत्वी नामकी कन्या उत्पन्न होगी। तब तुम उसे मानव-योनिमें उत्पन्न हुए पञ्चाल-नरेश (नीप मतान्तरसे अणुह)-को समर्पित कर देना। तुम्हारी वह योगसिद्धा कन्या (कृत्वी) ब्रह्मदत्तकी माता होकर 'गौ' नामसे भी प्रसिद्ध होगी। तदनन्तर

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 55

तस्यात्मजश् चन्द्रगिरिर् भानुश् चन्द्रस्ततो ऽभवत् श्रुतायुर् अभवत्तस्माद् भारते यो निपातितः

tasyātmajaś candragirir bhānuś candrastato 'bhavat śrutāyur abhavattasmād bhārate yo nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

तानुत्पाद्य पुनर्योगात् सवरा मोक्षमेष्यसि नाम्ना तु मानसाः सर्वे सर्वे ते धर्ममूर्तयः

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 56

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे वीरसेनसुतस्तद्वन् नैषधश्च नराधिपः

nalau dvāv eva vikhyātau vaṃśe kaśyapasambhave vīrasenasutastadvan naiṣadhaśca narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिर्भासिषु लोकेषु ये वसन्ति दिवः परम्। विराजमानाः क्रीडन्ति यत्र ते श्राद्धदायिनः सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पादजाः। किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमन्तः क्रियान्विताः

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

अध्याय १२

श्लोक 57

एते वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

ete vaivasvate vaṃśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्रस्य दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्धिनी मरीचिगर्भा नाम्ना तु लोका मार्तण्डमण्डले। पितरो यत्र तिष्ठन्ति हविष्मन्तोऽङ्गिरःसुताः

English

Here ends the ttoelfth Chapter, describing the Solar race.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.