Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
9
अध्याय 9 / 90

Adhyaya 9

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नामाष्टमो ऽध्यायः नवमो ऽध्यायः पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् ।निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe hariścandropākhyānaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ navamo 'dhyāyaḥ pakṣiṇa ūcuḥ rājyacyute hariścandre gate ca tridaśālayam / niścakrāma mahātejā jalavāsāt purohitaḥ

हिन्दी अर्थ

लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन् ।।

English

embracing lovingly forgave each other. Thereupon, hymned by the gods, Brahma departed to his own world, and Va^ishtha to his own place, and Kau^ika also to his own hermitage.

अध्याय ९

श्लोक 2

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः ।शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्चितम्

vaśiṣṭho dvādaśābdānte gaṅgāparyuṣito muniḥ / śuśrāva ca samastantu viśvāmitraviceṣcitam

हिन्दी अर्थ

पुत्र कहता है--पिताजी! अनसूयादेवीके इतना कहते ही वह ब्राह्मण अपनी प्रभासे उस भवनको प्रकाशमान करता हुआ रोगमुक्त तरुण शरीरसे जीवित हो उठा, मानो जरावस्थासे रहित देवता हो। तदनन्तर दुन्दुभि आदि

English

Those mortals, who shall fittingly relate and who shall fit- tingly hear this battle of the Maina and the Heron, and tho

अध्याय ९

श्लोक 3

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः ।चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम्

hariścandrasya nāśañca rājñaścodārakarmaṇaḥ / caṇḍālasamprayogañca bhāryātanayavikrayam

हिन्दी अर्थ

बड़ा आनन्द मिला। वे अनसूयादेवीसे कहने लगे।

English

story of Han^-c andra, what they hear shall verily dispel their sins j nor shall they ever encounter antagonistic duties.

अध्याय ९

श्लोक 4

स श्रुत्वा सुमाहभागः प्रीतिमानवनीपतौ ।चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रमृषिं प्रति

sa śrutvā sumāhabhāgaḥ prītimānavanīpatau / cakāra kopaṃ tejasvī viśvāmitramṛṣiṃ prati

हिन्दी अर्थ

तपस्विनी! इससे प्रसन्न होकर देवता आपको वर देना चाहते हैं। आप कोई वर

English

■ Thus admonished by him, both then grew ashamed, and

अध्याय ९

श्लोक 5

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् ।तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशो ऽद्य मे

vaśiṣṭha uvāca mama putraśataṃ tena viśvāmitreṇa ghātitam / tatrāpi nābhavat krodhastādṛśo yādṛśo 'dya me

हिन्दी अर्थ

अनसूयाने कहा--यदि ब्रह्मा आदि देवता मुझपर प्रसन्न होकर वर देना चाहते हैं, यदि आपलोगोंने मुझे वर देनेके योग्य समझा है तो मेरी यही इच्छा है कि ब्रह्मा, विष्णु और शिव मेरे पुत्रके रूपमें प्रकट हों तथा अपने स्वामीके साथ मैं उस योगको प्राप्त करूँ, जो समस्त क्लेशोंसे मुक्ति देनेवाला है।

English

become a maind."t Both those most illustrious sages wei transformed into birds through their mutual curses, tl glorious Va^ishtha and Vi^vamitra, Ku^ika’s descendant.

अध्याय ९

श्लोक 6

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरीपितम् ।महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम्

śrutvā narādhipamimaṃ svarājyādavarīpitam / mahātmānaṃ mahābhāgaṃ devabrāhmaṇapūjakam

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर ब्रह्मा, विष्णु और शिव आदि देवताओंने 'एवमस्तु” कहा और तपस्विनी अनसूयाका सम्मान करके वे सब-के-सब अपने-अपने धामको चले

English

Both of them, boundless in might, allying themselves wit other classes of heingsy fought together, exceedingly exasperal

अध्याय ९

श्लोक 7

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः ।अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्तो मदाश्रयः

yasmāt sa satyavāk śāntaḥ śatrāvapi vimatsaraḥ / anāgāścaiva dharmātmā apramatto madāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

-पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकर: । तस्य चानुदयाद्धानिर्मत्यानां भवतां तथा ।। तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनसूयां तपस्विनीम् प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ।।

English

ed, great in strength and prowess. The Maind increased i size to two thousand yojanas; as the Heron, 0 brdhmar

अध्याय ९

श्लोक 8

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितो ऽन्त्यां दशां नृपः ।स राज्याच्च्यावितो ऽनेन बहुशश्च खिलीकृतः

sapatnībhṛtyaputrastu prāpito 'ntyāṃ daśāṃ nṛpaḥ / sa rājyāccyāvito 'nena bahuśaśca khilīkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

२-पतिव्रताया माहात्म्यं न हीयेत कथं त्विति । सम्मान्य तस्मात् तां साध्वीमह: सक्ष्याम्यहं

English

increased to three thousand and ninety. And then thos two, of wide heroism, assailing each other with blows o

अध्याय ९

श्लोक 9

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः ।मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति

tasmād durātmā brahmadviṭ prājñānāmavaropitaḥ / macchāpopahato mūḍhaḥ sa bakatvamavāpsyati

हिन्दी अर्थ

३-कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेभ्यधिकं

English

their wings, created sore fear among the creatures. Tli Heron, his eyes swollen with blood, lifting his wings bea

अध्याय ९

श्लोक 10

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रो ऽपि कौशिकः ।त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत

pakṣiṇa ūcuḥ śrutvā śāpaṃ mahātejā viśvāmitro 'pi kauśikaḥ / tvamapyāḍirbhavastevati pratiśāpamayacchata

हिन्दी अर्थ

भर्वृशुश्ूषणादेव मया प्राप्त महत् फलम् सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहा: परिवर्तिता: ।।

English

■ Thus admonished by him, both then grew ashamed, and

अध्याय ९

श्लोक 11

अन्यो ऽन्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युती ।वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः

anyo 'nyaśāpāt tau prāptau tiryaktvaṃ paramadyutī / vaśiṣṭhaḥ sa mahātejā viśvāmitraśca kauśikaḥ

हिन्दी अर्थ

३ नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्ध नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानिष्टान् व्रजन्ति

English

become a maind."t Both those most illustrious sages wei transformed into birds through their mutual curses, tl glorious Va^ishtha and Vi^vamitra, Ku^ika’s descendant.

अध्याय ९

श्लोक 12

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यमितौजसौ ।युयुधाते ऽतिसंरब्धौ महाबलपराक्रमौ

anyajātisamāyogaṃ gatāvapyamitaujasau / yuyudhāte 'tisaṃrabdhau mahābalaparākramau

हिन्दी अर्थ

तस्मात् साध्वि महाभागे पतिशुश्रूषणं प्रति त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा

English

Both of them, boundless in might, allying themselves wit other classes of heingsy fought together, exceedingly exasperal

अध्याय ९

श्लोक 13

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः ।यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः

yojanānāṃ sahasre dve pramāṇenāḍirucchritaḥ / yannavatyadhikaṃ brahman ! sahasratritayaṃ bakaḥ

हिन्दी अर्थ

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्य: कुर्याद्धत्तभ्यर्चनं सत्क्रियात: । तस्याप्यर्द्ध केवलानन्यचित्ता

English

ed, great in strength and prowess. The Maind increased i size to two thousand yojanas; as the Heron, 0 brdhmar

अध्याय ९

श्लोक 14

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ ।प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस्तदा

tau tu pakṣaprahārābhyāmanyonyasyoruvikramau / praharantau bhayaṃ tīvraṃ prajānāñcakratustadā

हिन्दी अर्थ

२ सा ख॑ं ब्रूहि महाभागे प्राप्ताया मम मन्दिर्म् आर्याया यन्मया कार्य तथाअ््येणापि वा

English

increased to three thousand and ninety. And then thos two, of wide heroism, assailing each other with blows o

अध्याय ९

श्लोक 15

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् ।आडिं सो ऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत्

vidhūya pakṣāṇi bako raktodvṛttākṣirāhanat / āḍiṃ so 'pyunnatagrīvo bakaṃ padbhyāmatāḍayat

हिन्दी अर्थ

दत्तात्रेयजीके जन्म और प्रभावकी कथा

English

their wings, created sore fear among the creatures. Tli Heron, his eyes swollen with blood, lifting his wings bea

अध्याय ९

श्लोक 16

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि ।गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा

tayoḥ pakṣānilāpāstāḥ prapeturgirayo bhuvi / giriprapātābhihatā cakampe ca vasundharā

हिन्दी अर्थ

पुत्र (सुमति) कहता है--तदनन्तर बहुत समय व्यतीत होनेके बाद ब्रह्माजीके द्वितीय पुत्र महर्षि अत्रिने अपनी परमसाध्वी पत्नी अनसूयाको देखा, जो ऋतुस्नान कर चुकी थीं। वे सर्वाड्रसुन्दरी थीं। उनका रूप मनको लुभानेवाला था। उन्हें देखकर मुनिने कामयुक्त होकर मन-ही-मन उनका चिन्तन किया। उनके चिन्तन करते समय जो विकार प्रकट हुआ,

English

Heron with his feet. Overthrown by the wind from thei] wings, mountains fell down on the earth; and struck by th(

अध्याय ९

श्लोक 17

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च ।ननाम चैकपार्श्वेन पातालगमनोन्मुखी

kṣmā kampamānā jaladhīnudvṛttāmbūṃścakāra ca / nanāma caikapārśvena pātālagamanonmukhī

हिन्दी अर्थ

उसे वेगयुक्त वायुने इधर-उधर और ऊपरकी ओर पहुँचा दिया। वह अत्रिमुनिका तेज ब्रह्मस्वरूप, शुक्लवर्ण, सोमरूप एवं रजोमय था। जब वह गिरने लगा तो उसे दसों दिशाओंने ग्रहण कर लिया। वही प्रजापति अत्रिके मानस पुत्र चन्द्रमाके रूपमें अनसूयासे उत्पन्न हुआ, जो समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। भगवान् विष्णुने सन्तुष्ट होकर

English

downfall of the mountains the earth quaked; and the earth as it quaked, caused the waters of the seas to swell up, >anc reeled over on one side, turning towards the descent to P^ala

अध्याय ९

श्लोक 18

केचिदिगरिनिपातेन केचिदम्भोधिवारिणा ।केचिन्महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम्

kecidigarinipātena kecidambhodhivāriṇā / kecinmahīsañcalanāt prayayuḥ prāṇinaḥ kṣayam

हिन्दी अर्थ

अपने श्रीविग्रहसे सत्त्वमय तेजको प्रकट किया। उसीसे दत्तात्रेयजीका जन्म हुआ। भगवान् विष्णुने ही दत्तात्रेयके नामसे प्रसिद्धि प्राप्त करके अनसूयाका स्तनपान किया। वे अत्रिके द्वितीय पुत्र थे। हैहयराज कृतवीर्य बड़ा उद्दण्ड था। उसने एक बार महर्षि अत्रिका अपमान कर दिया। यह देख अत्रिके तृतीय पुत्र दुर्वासा, जो अभी माताके गर्भमें ही थे, क्रोधमें

English

Living beings perished, some by the fall of the mountains, others by the waters of the seas, others through the quaking

अध्याय ९

श्लोक 19

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतमचेतनम् ।जगदासीत् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम्

iti sarvaṃ paritrastaṃ hāhābhūtamacetanam / jagadāsīt susambhrāntaṃ paryastakṣitimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

भरकर सात ही दिनोंमें माताके उदरसे बाहर निकल आये। गर्भवासजनित महान् आयास तथा पिताके अपमानजनित दुःख और अमर्षसे युक्त होकर वे हैहपराजको तत्काल भस्म कर डालनेको उद्यत हो गये थे। वे तमोगुणके उत्कर्षसे युक्त साक्षात् भगवान् रुद्रके अंश थे। इस प्रकार अनसूयाके गर्भसे ब्रह्मा, विष्णु और शिवके अंशभूत तीन पुत्र उत्पन्न हुए। चन्द्रमा

English

of the earth. Thus everything being terrified was turned into lamentation, bereft of consciousness; the world was greatly agitated, and its countries were thrown into confusion,

अध्याय ९

श्लोक 20

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषो ऽस्मि संस्थितः ।हा प्रिये ! कान्त ! शैलो ऽयं पतत्याशु पलायताम्

hā vatsa ! hā kānta ! śiśo ! prayāhyeṣo 'smi saṃsthitaḥ / hā priye ! kānta ! śailo 'yaṃ patatyāśu palāyatām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माके अंशसे हुए थे, दत्तात्रेय श्रीविष्णुभगवानके स्वरूप थे और दुर्वासाके रूपमें साक्षात् भगवान् शड़करने ही अवतार लिया था।+ देवताओंके वरदान देनेके कारण ये तीनों देवता वहाँ प्रकट हुए थे। चन्द्रमा अपनी शीतल किरणोंसे तृण, लता, वल्ली, अन्न तथा मनुष्योंका पोषण करते हैं और सदा स्वर्गमें रहते हैं; वे प्रजापतिके अंश हैं। दत्तात्रेय दुष्ट हैत्योंका संहार

English

people exclaiming " Ah, my child! ah my beloved child! come, here I am fixed" — "ah my darling wifeT — "my beloved husband r — " this rock is falling, escape quickly."

अध्याय ९

श्लोक 21

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा ।सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः

ityākulīkṛte loke saṃtrāsavimukhe tadā / suraiḥ parivṛtaḥ sarvairājagāma pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

करके प्रजाकी रक्षा करते हैं। वे शिष्टजनोंपर अनुग्रह करनेवाले हैं। उन्हें भगवान् विष्णुका अंश जानना चाहिए। दुर्वासा अपमान करनेवालेको भस्म कर डालते हैं। वे शरीर, दृष्टि, मन और वाणीसे भी उद्धत स्वभावके हैं और रुद्रभावका आश्रय लेकर रहते हैं। इस प्रकार प्रजापति महर्षि अत्रिने स्वयं ही चन्द्रमाको प्रकट किया। श्रीविष्णुरूप दत्तात्रेयजी योगस्थ

English

Then, when the world was thus distressed and averted in terror, surrounded by all the gods, advanced the fore-father,

अध्याय ९

श्लोक 22

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिकोपितौ ।युद्धं वा विरमत्वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च

pratyuvāca ca viśveśāstāvubhāvatikopitau / yuddhaṃ vā viramatvetallokāḥ svāsthyaṃ vrajantu ca

हिन्दी अर्थ

रहकर विषयोंका अनुभव करने लगे। दुर्वासा अपने पिता-माताको छोड़कर उन्मत्त नामक उत्तम व्रतका आश्रय ले पृथ्वीपर विचरने लगे।

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 23

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।कोपामर्षसमाविष्टो युयुधाते न तस्थतुः

śṛṇvantāvapi tau vākyaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / kopāmarṣasamāviṣṭo yuyudhāte na tasthatuḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ काल बीतनेके पश्चात् जब राजा कृतवीर्य स्वर्गको पधारे और मन्त्रियों, पुरोहितों तथा पुरवासियोंने राजकुमार अर्जुनको राज्याभिषेकके लिये बुलाया तब उसने कहा --'मन्त्रियो! जो भविष्यमें नरकको ले जानेवाला है, वह राज्य मैं नहीं ग्रहण करूँगा। जिसके लिये प्रजाजनोंसे कर लिया जाता है, उस उद्देश्यका पालन न किया जाय तो राज्य

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 24

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसंक्षयम् ।तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत्

tataḥ pitāmaho devastaṃ dṛṣṭvā lokasaṃkṣayam / tayośca hitamanvicchan tiryagbhāvamapānudat

हिन्दी अर्थ

लेना व्यर्थ है। वैश्यलोग अपने व्यापारसे होनेवाली आयका बारहवाँ भाग राजाको इसलिये देते हैं कि वे मार्गमें लुटेरोंद्वारा लूटे न जायँ। राजकीय अर्थरक्षकोंके द्वारा सुरक्षित होकर वे

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 25

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः ।व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ

tatastau pūrvadehasthau prāha devaḥ prajāpatiḥ / vyudaste tāmase bhāve vaśiṣṭha0-kauśikarṣabhau

हिन्दी अर्थ

भाग राजाको इसी उद्देश्यसे अर्पण करते हैं। यदि राजा वैश्योंसे सम्पूर्ण आयका अधिकांश भाग ले ले तो वह चोरका काम करता है। इससे उसके इष्ट और पूर्त कर्मोका नाश होता है। - यदि राजाको कर देकर भी प्रजाको दूसरी वृत्तियोंका आश्रय लेना पड़े, उसकी रक्षा राजाके अतिरिक्त किन्हीं अन्य व्यक्तियोंद्वारा हो तो उस अवस्थामें कर लेनेवाले राजाको

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 26

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम ।तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम्

jahi vatsa vaśiṣṭha tvaṃ tvañca kauśika sattama / tāmasaṃ bhāvamāśritya īdṛgyuddhaṃ cikīrṣitam

हिन्दी अर्थ

महर्षियोंने राजाके लिये प्रजाकी रक्षाका वेतन नियत किया है। यदि चोरोंसे वह प्रजाकी रक्षा न कर सका तो इसका पाप राजाको ही होता है; इसलिये यदि मैं तपस्या करके अपनी इच्छाके अनुसार योगीका पद प्राप्त कर लूँ तो मैं पृथ्वीके पालनकी शक्तिसे युक्त एकमात्र राजा हो सकता हूँ। ऐसी दशामें अपने उत्तरदायित्वका पूर्ण निर्वाह करनेके कारण मुझे

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 27

राजसूयविपाको ऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः ।युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः

rājasūyavipāko 'yaṃ hariścandrasya bhūpateḥ / yuvayorvigrahaścāyaṃ pṛthivīkṣayakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

पापका भागी नहीं होना पड़ेगा।'

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 28

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञो ऽपरध्यते ।स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः

na cāpi kauśikaśreṣṭhastasya rājño 'paradhyate / svargaprāptikaro brahmannapakārapade sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके इस निश्चयको जानकर मन्त्रियोंके मध्यमें बैठे हुए परम बुद्धिमान वयोवृद्ध मुनिश्रेष्ठ गर्गने कहा--'राजकुमार! यदि तुम राज्यका यथावत् पालन करनेके लिये ऐसा करना चाहते हो तो मेरी बात सुनो और वैसा ही करो। महाभाग दत्तात्रेय मुनि सहापर्वतकी गुफामें रहते हैं। तुम उन्‍्हींकी आराधना करो। वे तीनों लोकोंकी रक्षा करते हैं। दत्तात्रेयजी

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 29

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ ।परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम्

tapo vighnasya kartārau kāmakrodhavaśaṃ gatau / parityajata bhadraṃ vo brahma hi pracuraṃ balam

हिन्दी अर्थ

योगयुक्त, परम सौभाग्यशाली, सर्वत्र समदर्शी तथा विश्वपालक भगवान् विष्णुके अंशरूपसे इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुए हैं। उन्‍्हींकी आराधना करके इन्द्रने दुरात्मा हैत्योंद्वारा छीने हुए अपने पदको प्राप्त किया तथा हैत्योंको मार भगाया।'

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 30

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि ।क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम्

evamuktau tatastena lajjitau tāvubhāvapi / kṣamayāmāsatuḥ prītyā pariṣvajya parasparam

हिन्दी अर्थ

अर्जुनने पूछा--महर्षे! देवताओंने परम प्रतापी दत्तात्रयजीकी आराधना किस प्रकार की थी? तथा हैत्योंद्वारा छीने हुए इन्द्रपदको देवराजने कैसे प्राप्त किया था?

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 31

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ ।वशिष्ठो ऽप्यात्मनः स्थानं कौशिको ऽपि स्वामाश्रयम्

tataḥ surairvandyamāno brahmā lokaṃ nijaṃ yayau / vaśiṣṭho 'pyātmanaḥ sthānaṃ kauśiko 'pi svāmāśrayam

हिन्दी अर्थ

गर्गने कहा--पूर्वकालमें देवताओं और हैत्योंमें बड़ा भयड्कर युद्ध हुआ था। उस युद्धमें हैत्योंका नायक जम्भ था और देवताओं के स्वामी इन्द्र। उन्हें युद्ध करते एक दिव्य वर्ष व्यतीत हो गया। उसके बाद देवता हार गये और हैत्य विजयी हुए। विप्रचित्ति आदि दानवोंने जब देवताओंको परास्त कर दिया, तब वे युद्धसे भागने लगे, अब उनमें शत्रुओंको

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 32

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा ।कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये

etadāḍibakaṃ yuddhaṃ hariścandrakathāṃ tathā / kathayiṣyanti ye martyāḥ samyak śroṣyanti caiva ye

हिन्दी अर्थ

जीतनेका उत्साह न रह गया। फिर वे हैत्यसेनाके वधकी इच्छासे बृहस्पतिजीके पास आये और उनके तथा वालखिल्य आदि महर्षियोंके साथ बैठकर मन्त्रणा करने लगे।

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

अध्याय ९

श्लोक 33

तेषां पापापनोदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति ।न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन

teṣāṃ pāpāpanodantu śrutaṃ hyeva kariṣyati / na caiva vighnakāryāṇi bhaviṣyanti kadācana

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतिजीने कहा--देवताओ! तुम अत्रिके तपस्वी पुत्र महात्मा दत्तात्रेयके पास जाओ और उन्हें भक्तिपूर्वक सन्तुष्ट करो। उनमें वर देनेकी शक्ति है। वे तुम्हें हैत्योंका नाश करनेके लिये वर देंगे। तत्पश्चात् तुम सब लोग मिलकर हैत्यों और दानवोंका वध कर

English

the lord of the universe, and replied to both those combatants who were violently enraged— " Let this your strife cease, and

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.